Binûn

Mücâdele — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ما في ذلك من حظ النفس الحامل على الجري مع الدسائس، فكان جديراً بمزيد الترهيب، وسبب الآية أن أهل العلم لما كانوا أحق بصدر المجلس لأنهم أوعى لما يقول صاحب المجلس، كان النبي ﷺ يقول: «ليليني أولو الأحلام منكم والنهى» ، وكان ﷺ يكرم أهل بدر من المهاجرين والأنصار فجاء أناس من أهل بدر منهم ثابت بن قيس بن شماس وقد سبق غيرهم إلى المجلس فقاموا حيال النبي ﷺ فقالوا: السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، فرد عليهم النبي ﷺ ثم سلموا على القوم فردوا عليهم فقاموا على أرجلهم ينتظرون أن يوسع لهم فلم يفعلوا فقال لمن حوله من غير أهل بدر: قم يا فلان وأنت يا فلان، فأقام من المجلس بقدر القادمين من أهل بدر، فشق ذلك على من أقيم، وعرف النبي ﷺ الكراهية في وجوههم، فقال المنافقون: ألستم تزعمون أن صاحبكم يعدل، فوالله ما عدل على هؤلاء، إن قوماً أخذوا مجالسهم وأحبوا القرب من نبيهم فأقامهم وأجلس من أبطأ عنه مكانهم، فأنزل الله هذه الآية، وكان النبي ﷺ يقول: «لا يقيم الرجل الرجل من مجلسه ثم يجلس فيه، ولكن افسحوا يفسح الله لكم» رواه مسلم عن ابن عمر ﵄، وقال الحسن: بلغني أن

Bunda, nefsin entrikalarla sürüklenmeye sevk eden payı bulunduğu için daha fazla sakındırılmaya layıktı. Ayetin nüzul sebebi şudur: İlim ehli meclis sahibinin söylediklerini daha iyi kavradıkları için meclisin başköşesine oturmaya daha layık olduklarından, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: 'İçinizden akıl ve basiret sahipleri bana yakın dursun.' Kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacir ve Ensar'dan Bedir ehline ikramda bulunurdu. Bedir ehlinden aralarında Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın da bulunduğu bir grup geldi; başkaları meclise onlardan önce gelmişti. Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem karşısında durup: 'Es-Selâmü aleyke eyyühe'n-Nebiyyü ve rahmetullâhi ve berekâtüh' dediler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların selamını aldı. Sonra topluluğa selam verdiler, onlar da selamı aldılar. Kendilerine yer açılmasını bekleyerek ayakta durdular fakat yer açmadılar. Bunun üzerine [Resûlullah] etrafındaki Bedir ehlinden olmayan kimselere: 'Kalk ey filan, sen de [kalk] ey filan' buyurarak Bedir ehlinden gelenlerin sayısı kadar kimseyi meclisten kaldırdı. Bu durum kaldırılanlara ağır geldi ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların yüzlerindeki hoşnutsuzluğu anladı. Münafıklar şöyle dediler: 'Arkadaşınızın adil davrandığını iddia etmiyor muydunuz? Vallahi bunlara adil davranmadı. Bir topluluk yerlerini almış ve peygamberlerine yakın olmayı istemişken, onları kaldırdı ve yerlerine ondan geri kalanları oturttu.' Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: 'Bir kimse bir adamı yerinden kaldırıp sonra oraya oturmasın; fakat yer açın ki Allah da size genişlik versin.' Bunu Müslim, İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmiştir. Hasan şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre

رسول الله ﷺ كان إذا قاتل المشركين فصف أصحابه ﵃ للقتال تشاحوا على الصف الأول فيقول الرجل لإخوانه: توسعوا لنلقى العدو فنصيب الشهادة، فلا يوسعون له رغبة منهم في الجهاد والشهادة، فأنزل الله هذه الآية، وهي دالة على أن الصالح إن كره مجاورة فاسق منع من مجاورته لأنه يؤذيه ويشغله عن كثير من مهماته، وقد قال النبي ﷺ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerle savaştığı ve ashabını radıyallâhu anhüm savaş için saf yaptığı zaman, ilk saf için birbirleriyle yarışırlardı. Bir adam din kardeşlerine: 'Düşmanla karşılaşıp şehadete ermemiz için yer açın' derdi; fakat onlar da cihada ve şehadete olan arzularından dolayı ona yer açmazlardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bu ayet, salih bir kimsenin fasık birinin komşuluğunu kerih görmesi halinde onunla komşuluk yapmaktan menedileceğine delalet eder; zira o kimse ona eziyet eder ve onu pek çok önemli işinden alıkoyar. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«لا ضرر ولا ضرار» وقال: «أعوذ بك من جار السوء في دار المقامة فإن جار البادية يتحول» وقال: «شر الناس من لا يآمن جاره بوائقه» فقال تعالى معظماً لرسوله ﷺ وناهياً عن إبرامه ﷺ بالسؤال والمناجاة، ونافعاً للفقراء والتمييز بين المخلص والمنافق ومحب الآخرة ومحب الدنيا، ولما نهى عما يحزن من المقال والمقام، وكان المنهي عنه من التناجي إنما هو لحفظ قلب الرسول ﷺ عما يكدره فهو منصرف إلى مناجاتهم غيره، وكان ذلك مفهماً أن مناجاتهم له ﷺ لا حرج فيها، وكان كثير منهم يناجيه ولا قصد له إلا الترفع بمناجاته فأكثروا في ذلك حتى شق عليه ﷺ، وكان النافع للإنسان إنما هو كلام من يلائمه في الصفات ويشاكله في الأخلاق، وكان

'Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur.' Ve şöyle buyurmuştur: 'Devamlı kalınan yerdeki kötü komşudan Sana sığınırım; zira çöl komşusu göçüp gider.' Ve şöyle buyurmuştur: 'İnsanların en şerlisi, komşusunun kötülüklerinden emin olmadığı kimsedir.' Bunun üzerine Yüce Allah Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem yücelterek, soru ve gizli fısıldaşmalarla onu sallallâhu aleyhi ve sellem usandırmaktan nehyederek, fakirlere fayda sağlamak ve ihlaslı ile münafığı, ahireti seven ile dünyayı seveni birbirinden ayırt etmek maksadıyla buyurdu: Sözden ve meclisten hüzün veren şeyleri nehyedince ve nehyedilen fısıldaşma Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini kederlendirecek şeylerden korumak için olup bu da onların başkalarıyla fısıldaşmalarına yönelik olunca, bu durum onunla sallallâhu aleyhi ve sellem fısıldaşmalarında bir beis olmadığını hissettirmişti. Onlardan birçoğu, onunla fısıldaşarak mevki elde etmekten başka bir gayesi olmaksızın onunla baş başa konuşurdu ve bu hususta o kadar ileri gittiler ki bu durum ona sallallâhu aleyhi ve sellem ağır geldi. Oysa insana faydalı olan, ancak sıfatlarında kendisine uyan ve ahlakında kendisine benzeyen kimsenin sözüdür. Ayrıca

رسول الله ﷺ أبعد الناس من الدنيا تقذراً لها لأجل بغض الله لها، أمر من أراد أن يناجيه بالتصدق ليكون ذلك أمارة على الاجتهاد في التخلق بأخلاقه الطاهرة من الصروف عن الدنيا والإقبال على الله، ومظهراً له عما سلف من الإقبال عليها فإن الصدقة برهان على الصدق في الإيمان، وليخفف عنه ﷺ ما كانوا قد أكثروا عليه من المناجاة، فلا يناجيه إلا من قد خلص إيمانه فيصدق، فيكون ذلك مقدمة لانتفاعه بتلك المناجاة كما أن الهدية تكون مهيئة للقبول كما ورد «نعم الهدية أمام الحاجة» فقال تعالى: {يا أيها الذين آمنوا} أي ادعوا أنهم أوجدوا هذه الحقيقة أغنياء كانوا أو فقراء {إذا ناجيتم} أي أردتم أن تناجوا {الرسول} ﷺ أي الذي لا أكمل منه في الرسلية فهو أكمل الخلق ووظيفته تقتضي أن يكون منه الكلام بما أرسله به الملك وتكون هيبته مانعة من ابتدائه بالكلام، فلا يكون من المبلغين إلا الفعل بالامتثال لا غير {فقدموا} أي بسبب هذه الإرادة العالية على سبيل الوجوب ومثل النجوى كشخص له يدان يحتاج ان يطهر نفسه ليتأهل للقرب من الرسول ﷺ فقال: {بين يدي نجواكم} أي

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın dünyaya buğzetmesinden ötürü onu pis görerek dünyadan insanların en uzak olanı idi. Onunla baş başa konuşmak isteyene, dünyadan yüz çevirip Allah'a yönelmek suretiyle onun tertemiz ahlakıyla ahlaklanma gayretinin bir nişanesi olsun ve dünyadan geçmişteki yönelişlerini temizlesin diye sadaka vermeyi emretti; zira sadaka imandaki sadakatin delilidir. Hem de onunla sallallâhu aleyhi ve sellem fısıldaşmayı çoğalttıkları şeyleri hafifletsin; böylece ancak imanı ihlasa ermiş olan kimse tasaddukta bulunup onunla baş başa konuşsun ve hediyenin kabule zemin hazırlaması gibi, bu da o fısıldaşmadan istifade etmesine bir ön hazırlık olsun; nitekim 'İhtiyaçtan önce verilen hediye ne güzeldir' diye varit olmuştur. Yüce Allah şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” yani zengin olsun fakir olsun bu hakikati gerçekleştirdiklerini iddia edenler! {إِذَا نَاجَيْتُمُ} “baş başa konuşacağınız zaman” yani baş başa konuşmak istediğinizde, {الرَّسُولَ} “Resûl ile” [yani] sallallâhu aleyhi ve sellem, elçilikte kendisinden daha mükemmeli olmayan, mahlukatın en kâmili olan ve görevi Melek'in kendisiyle gönderdiği şeyleri konuşmayı gerektiren, heybeti ise söze ilk başlayan olmaktan meneden Zât ile; tebliğ edilenlere düşen ancak itaatle amel etmektir, başkası değil, {فَقَدِّمُوا} “hemen takdim edin” yani bu yüce irade sebebiyle farz olarak [takdim edin]. Fısıldaşmayı iki eli olan, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem yakın olmaya ehil kılınmak için nefsini temizlemesi gereken bir şahsa benzeterek şöyle buyurdu: {بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ} “baş başa konuşmanızdan önce” yani

قبل سركم الذي تريدون أن ترتفعوا به {صدقة} تكون لكم برهاناً قاطعاً على إخلاصكم كما ورد أن الصدقة برهان، فهي مصدقة لكم في دعوى الإيمان التي هي التصديق بالله تعالى ورسوله ﷺ وبكل ما جاء به عن الله تعالى، ومعظمه الإعراض عن الدنيا والإقبال على الآخرة، ولذلك استأنف قوله: {ذلك} أي الخلق العالي جداً من تقديم التصدق قبل المناجاة يا خير الخلق، ولعله أفرده بالخطاب لأنه لا يعلم كل ما فيه من الأسرار غيره.

kendisiyle yükselmek istediğiniz sırrınızdan önce, {صَدَقَةً} “bir sadaka” [takdim edin]. Nitekim 'Sadaka bir burhandır' diye varit olduğu üzere, bu sizin için ihlasınıza kesin bir delil olsun. Bu sadaka, Yüce Allah'ı, Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ve O'ndan getirdiği her şeyi tasdik etmekten ibaret olan iman iddianızda sizi doğrulayıcıdır; bunun esası da dünyadan yüz çevirip ahirete yönelmektir. Bundan dolayı: {ذَلِكَ} “Bu” buyruğuna yeni bir başlangıç yaptı; yani ey mahlukatın en hayırlısı, baş başa konuşmadan önce sadaka takdim etmek şeklindeki son derece yüce ahlak [budur]. Belki de ondaki sırların tamamını O'ndan başkası bilmediği için hitabı tekil kılmıştır.

وعاد إلى الأول فقالك {خير لكم} أي في دينكم من الإمساك عن الصدقة {وأطهر} لأن الصدقة طهرة ونماء وزيادة في كل خير، ولذلك سميت زكاة {خذ من أموالهم صدقة تطهرهم وتزكيهم بها} والتعبير بأفعل لأنهم مطهرون قبله بالإيمان.

Ve ilk duruma dönerek şöyle buyurdu: {خَيْرٌ لَكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır” yani dininiz açısından sadakadan geri durmaktan daha hayırlıdır, {وَأَطْهَرُ} “ve daha temizdir.” Çünkü sadaka bir temizlik, büyüme ve her hayırda bir ziyadeliktir. Bundan dolayı ona zekât denilmiştir: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “Onların mallarından sadaka al; onunla onları temizler ve arındırırsın.” İsm-i tafdîl kipiyle ifade edilmesi, bundan önce de imanla temizlenmiş oldukları içindir.

ولما أمر بذلك، وكانت عادته أن لا يكلف بما فوق الوسع للتخفيف على عباده لا سيما هذه الأمة قال: {فإن لم تجدوا} أي ما تقدمونه.

Bunu emrettiğinde, kullarına -özellikle de bu ümmete- bir hafifletme olmak üzere güç yetirilemeyecek şeyle mükellef kılmamak O'nun âdeti olduğundan şöyle buyurdu: {فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا} “Şayet [bir şey] bulamazsanız” yani takdim edecek bir şey [bulamazsanız].

ولما كان المعنى الكافي في التخفيف: فليس عليكم شيء، دل عليه بأحسن منه فقال: {فإن الله} أي الذي له جميع صفات الكمال، وأكده لاستبعاد مثله فإن المعهود من الملك إذا ألزم رعيته بشيء أنه لا يسقطه

Hafifletme hususunda yeterli olan mana 'üzerinize bir sorumluluk yoktur' şeklinde iken, buna bundan daha güzeliyle delalet edip şöyle buyurdu: {فَإِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Zât. Benzerinin uzak görülmesi sebebiyle bunu pekiştirdi; zira bir hükümdardan bilinen şey, tebaasına bir şeyi zorunlu kıldığında onu tamamen ve kökten düşürmemesidir,

أصلاً ورأساً، ولا سيما إن كان يسيراً، ودل على أنه سبحانه لن يكلف بما فوق الطاقة بقوله: {غفور رحيم *} أي له صفتا الستر للمساوئ والإكرام بإظهار المحاسن ثابتتان على الدوام فهو يغفر ويرحم تارة بعدم العقاب للعاصي وتارة للتوسعة للضيق بأن ينسخ ما يشق إلى ما يخف، وهذه الآية قيل: إنها نسخت قبل العمل بها، وقال علي ﵁: ما عمل بها أحد غيري، أردت المناجاة ولي دينار فصرفته بعشرة دراهم وناجيته عشر مرات أتصدق في كل مرة بدرهم، ثم ظهرت فشق ذلك على الناس، فنزلت الرخصة في ترك الصدقة، «وروى النسائي في الكبرى والترمذي وقال: حسن غريب وابن حبان وأبو يعلى والبزار عن علي ﵁ أنه قال: لما نزلت قال رسول الله ﷺ:» مرهم أن يتصدقوا «. قلت: بكم يا رسول الله؟ قال:» بدينار «، قلت: لا يطيقون. قال:» فنصف دينار «، قلت: لا يطيقون، قال:» فبكم؟ «قلت: بشعيرة: قال رسول الله ﷺ:» إنك لزهيد «، فأنزل الله تعالى {أأشفقتم} الآية. وكان علي ﵁ يقول: بي خفف الله عن هذه الأمة. وعدم عمل غيره لا يقدح فيه لاحتمال أن يكون لم يجد عند المناجاة شيئاً أو أن لا يكون احتاج إلى

özellikle de az bir şey ise [hiç düşürmez]. Sübhân [olan Allah'ın] takat üstü olanla mükellef kılmayacağını şu buyruğuyla gösterdi: {غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yani kötülükleri örtme ve iyilikleri ortaya koyarak ikram etme sıfatları O'nda daimi olarak sabittir; O bazen asi olanı cezalandırmamakla bazen de meşakkatli olanı hafif olana neshedip darlığı genişletmek suretiyle bağışlar ve merhamet eder. Bu ayet hakkında: Onunla amel edilmeden önce neshedildiği söylenmiştir. Ali radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: 'Bununla benden başka kimse amel etmedi. [Resûlullah ile] baş başa konuşmak istedim, yanımda bir dinar vardı, onu on dirheme bozdurdum. Her defasında bir dirhem sadaka vererek onunla on defa baş başa konuştum. Sonra bu ortaya çıkınca insanlara ağır geldi ve sadakayı terk etme hususunda ruhsat indi.' Nesâî el-Kübrâ'da, Tirmizî -ve 'hasen garib' demiştir-, İbn Hibbân, Ebû Ya'lâ ve Bezzâr Ali'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmişlerdir: [Ayet] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlara sadaka vermelerini emret' buyurdu. Ben: 'Ne kadar ey Allah'ın Resûlü?' dedim. 'Bir dinar' buyurdu. 'Güç yetiremezler' dedim. 'Yarım dinar' buyurdu. 'Güç yetiremezler' dedim. 'Ne kadar olsun?' buyurdu. 'Bir arpa tanesi ağırlığınca' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sen de pek aza kanaat edicisin/zahidsin' buyurdu. Bunun üzerine Yüce Allah: {أَأَشْفَقْتُمْ} “Korktunuz mu?” ayetini indirdi. Ali radıyallâhu anh şöyle derdi: 'Benim vesilemle Allah bu ümmetten [sorumluluğu] hafifletti.' Ondan başkasının amel etmemiş olması, baş başa konuşma anında bir şey bulamamış olmaları veya baş başa konuşmaya

المناجاة.

ihtiyaç duymamış olmaları ihtimali sebebiyle onları ayıplamaz.

ولما دل ختم الآية على التخفيف، وكان قد يدعي مدعون عدم الوجدان كذباً فيحصل لهم حرج، وكان تعالى شديد العناية بنجاة هذه الأمة، دل على لطفه بهم بنسخه بعد فرضه. فقال موبخاً لمن يشح على المال نادباً إلى الخروج عنه من غير إيجاب: {أأشفقتم} أي خفتم من العيلة لما يعدكم به الشيطان من الفقر خوفاً كاد أن يفطر قلوبكم {أن تقدموا} أي بإعطاء الفقراء وهم إخوانكم {بين يدي نجواكم} أي للرسول ﷺ، وجمع لأنه أكثر توبيخاً من حيث إنه يدل على أن النجوى تتكرر، وذلك يدل على عدم خوفهم من مشقة النبي ﷺ من ذلك ووجود خوفهم من فعل التصدق فقال: {صدقات} وكان بعضهم ترك وهو واجد فبين سبحانه رحمته لهم بنسخها عنهم لذلك في موضع العقاب لغيرهم عند الترك.

Ayetin sonu hafifletmeye delalet edince, birtakım iddiacıların yalancılıkla bulamadıklarını öne sürerek sıkıntıya düşmeleri muhtemel olduğundan ve Yüce [Allah] bu ümmetin kurtuluşuna son derece itina gösterdiğinden, farz kıldıktan sonra neshetmek suretiyle onlara olan lütfunu gösterdi. Mala cimrilik edeni azarlayarak ve zorunlu kılmaksızın maldan çıkmaya teşvik ederek şöyle buyurdu: {أَأَشْفَقْتُمْ} “Korktunuz mu?” yani şeytanın size fakirliği vadetmesinden ötürü neredeyse kalplerinizi yaracak derecede bir yoksulluktan mı korktunuz? {أَنْ تُقَدِّمُوا} “takdim etmekten” yani kardeşleriniz olan fakirlere vermek suretiyle [takdim etmekten], {بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ} “baş başa konuşmanızdan önce” yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile [konuşmanızdan önce]. Fısıldaşmanın tekerrür ettiğine delalet etmesi bakımından azarlamada daha tesirli olsun diye çoğul kipi kullanarak ve bu durum Nebi'ye sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı meşakkat vermekten korkmadıklarını, buna mukabil sadaka verme fiilinden korktuklarını gösterdiği için şöyle buyurdu: {صَدَقَاتٍ} “sadakalar [vermektan korktunuz mu?]” Onlardan bazıları imkânı varken terk etmişti; bu sebeple Sübhân [olan Allah], başkaları için terk anında ceza verilmesi gereken yerde, onlar için bunu neshederek kendilerine olan merhametini açıkladı.

ولما كان من قبلنا إذا كلفوا الأمر الشاق وحملوا على التزامه بمثل رفع الجبل فوقهم، فإذا خالفوا عوقبوا، بين فضل هذه الأمة بأنه خفف عنهم، فقال معبراً بما قد يعشر بأن بعضهم ترك عن قدرة: {فإذ} أي فحين {لم تفعلوا} أي ما أمرتم به من الصدقة للنجوى بسبب هذا الإشفاق {وتاب الله} أي الملك الأعلى الذي كان من شأن ما هو عليه من العظمة أن يعاقب من ترك أمره {عليكم} أي رجع

Bizden öncekiler meşakkatli bir işle mükellef kılınıp üzerlerine dağın kaldırılması gibi şeylerle buna zorlandıklarında, muhalefet ettikleri takdirde cezalandırılırlardı. [Allah], onlardan hafiflettiğini belirterek bu ümmetin faziletini beyan etti ve bazılarının güç yetirdiği halde terk ettiğini hissettirecek bir ifadeyle şöyle buyurdu: {فَإِذْ} “Madem ki” yani şu vakitte ki, {لَمْ تَفْعَلُوا} “yapmadınız” yani bu korku sebebiyle fısıldaşma için emrolunduğunuz sadaka vermeyi [yapmadınız], {وَتَابَ اللَّهُ} “ve Allah tövbenizi kabul etti” yani sahip olduğu azamet gereği emrini terk edeni cezalandırması gereken en Yüce Hükümran, {عَلَيْكُمْ} “size [lütfuyla yöneldi]” yani

بمن ترك الصدقة عن وجدان، وبمن تصدق وبمن لم يجد إلى مثل حاله قبل ذلك من سعة الإباحة والعفو والتجاوز والمعذرة والرخصة والتخفيف قبل الإيجاب ولم يعاقبكم على الترك ولا على ظهور اشتغال ذلك منكم، قال مقاتل بن حيان: كان ذلك عشر ليال ثم نسخ، وقال الكلبي: ما كانت إلا ساعة من نهار. وعلى كل منهما فهي لم تتصل بما قبلها نزولاً وإن اتصلت بها تلاوة وحلولاً {فأقيموا} بسبب العفو عنكم شكراً على هذا الكرم والحلم {الصلاة} التي هي طهرة لأرواحكم ووصلة لكم بربكم {وآتوا الزكاة} التي هي نزاهة لأبدانكم وتطهير ونماء لأموالكم وصلة بإخوانكم، ولا تفرطوا في شيء من ذلك فتهملوه، فالصلاة نور تهدي إلى المقاصد الدنيوية والأخروية، وتعين على نوائب الدارين، والصدقة برهان على صحة القصد في الصلاة.

imkânı varken sadakayı terk edene de sadaka verene de bulamayana da, farz kılınmadan önceki gibi geniş mubahlık, af, hoşgörü, mazeret, ruhsat ve hafifletme haline geri döndü; sizi ne terk etmekten ötürü ne de bu meşguliyetinizin sizden açığa çıkmasından dolayı cezalandırmadı. Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: 'Bu durum on gece sürdü, sonra neshedildi.' Kelbî ise: 'Gündüzden sadece bir saat sürdü' demiştir. Her iki görüşe göre de tilavet ve mushaftaki yerleşimi bakımından öncekine bitişik olsa da iniş sırası bakımından öncekine bitişik değildir. {فَأَقِيمُوا} “O halde hakkıyla kılın” bu cömertlik ve hilme bir şükür olarak bağışlanmanız sebebiyle, {الصَّلَاةَ} “namazı” ki o, ruhlarınız için bir temizlik ve Rabbinizle aranızda bir bağdır; {وَآتُوا الزَّكَاةَ} “ve zekâtı verin” ki o, bedenleriniz için bir temizlik, mallarınız için bir arınma ve bereket, kardeşlerinizle de bir sıladır. Bunlardan hiçbirinde kusur edip ihmalkârlık göstermeyin; zira namaz dünyevi ve uhrevi gayelere ulaştıran, her iki yurdun musibetlerine karşı yardım eden bir nurdur; sadaka ise namazdaki niyetin doğruluğuna bir burhandır.

ولما خص أشرف العبادات البدنية وأعلى المناسك المالية، عم فقال حاثاً على زيادة النور والبرهان اللذين بهما تقع المشاكلة في الأخلاق فتكون المناجاة عن أعظم إقبال وإنفاق فقال: {وأطيعوا الله} أي الذي له الكمال كله فلم يشركه في إبداعه لكم على ما أنتم عليه أحد

Bedeni ibadetlerin en şereflisini ve mali menasikin en yücesini zikrettikten sonra, fısıldaşmanın en büyük yöneliş ve infakla gerçekleşmesini sağlayan ahlaktaki benzeşmenin meydana geleceği nur ve burhanın artırılmasına teşvik ederek genelleyip şöyle buyurdu: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ} “ve Allah'a itaat edin” yani bütün kemale sahip olan ve sizi bulunduğunuz surette var etmesinde hiç kimsenin Kendisine ortak olmadığı Zât'a,

{ورسوله} الذي عظمته من عظمته في سائر ما يأمر به فإنه ما أمركم لأجل إكرام رسولكم ﷺ إلا بالحنيفية السمحة، وجعل المحافظة على ذلك قائمة مقام ما أمركم به، ثم نسخه عنكم من تقديم الصدقة على النجوى.

{وَرَسُولَهُ} “ve O'nun Resûlü'ne de [itaat edin]” ki onun azameti O'nun azametindendir; emrettiği diğer hususlarda [itaat edin]; zira O, Resûlünüze sallallâhu aleyhi ve sellem ikram için size müsamahakâr haniflikten başkasını emretmemiştir ve buna riayet etmeyi, size emredip sonra baş başa konuşmadan önce sadaka takdim etme hükmünü üzerinizden neshettiği şeyin yerine koymuştur.

ولما كان قد عفا عن أمر أشعر السياق بأنه وقع فيه تفريط، فكان ذلك ربما جرى على انتهاك الحرمات، رهب من جنابه بإحاطة العلم، وعبر بالخبر لأن أول الآية وبخ على أمر باطن ولم يبالغ بتقديم الجار لما فيها من الأمور الظاهرة. فقال عاطفاً على ما تقديره: فالله يحب الذين يطيعون: {والله} أي الذي أحاط بكل شيء قدرة وعلماً {خبير بما تعملون *} أي تجددون عمله، يعلم بواطنه كما يعلم ظواهره.

Sözün gelişi kendisinde bir kusur işlendiğini hissettiren bir hususu affettiğinde, bu durum bazen haramların çiğnenmesine yol açabileceğinden, ilminin her şeyi kuşatmasıyla Kendi yüce makamından sakındırdı. Ayetin başı gizli bir husustan dolayı azarladığı için haber kipiyle ifade etti ve açık olan işleri içerdiği için car-mecruru öne alarak mübalağa yapmadı. 'Allah itaat edenleri sever' şeklindeki takdiri anlama atfederek şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ} “Ve Allah” yani kudret ve ilim bakımından her şeyi kuşatan Zât, {خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani yenileyerek yaptığınız işlerden haberdardır; onların açık olanlarını bildiği gibi gizli olanlarını da bilir.

ولما أخبر بإحاطة علمه ردعاً لمن يغتر بطول حلمه، دل على ذلك باطلاعه على نفاق المنافقين الذي هو أبطن الأشياء، فقال معجباً مرهباً معظماً للمقام بتخصيص الخطاب بأعلى الخلق ﷺ تنبيهاً على أنه لا يفهم ذلك حق فهمه غيره: {ألم تر} ودل على بعدهم عن الخير بحرف الغاية فقال: {إلى الذين تولوا} أي تكلفوا بغاية جهدهم أن جعلوا أولياءهم الذين ينزلون بهم أمورهم {قوماً} ابتغوا عندهم العزة اغتراراً بما يظهر لهم منهم من القوة {غضب الله} أي الملك

Uzun hilmine aldanan kimseleri caydırmak için ilminin kuşatıcılığını haber verince, şeylerin en gizlisi olan münafıkların nifakına vâkıf olduğunu bildirerek buna delalet etti. Yaratılmışların en yücesine sallallâhu aleyhi ve sellem hitabı tahsis ederek, bunu O'ndan başkasının hakkıyla anlayamayacağına dikkat çekmek suretiyle hayret bildirerek, sakındırarak ve makamı yücelterek şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” Gaye/ulaşma bildiren harf ile onların hayırdan uzaklıklarına delalet ederek buyurdu: {إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا} “dost edinenleri” yani bütün güçlerini zorlayarak işlerini kendilerine havale ettikleri dostlar kılanları, {قَوْمًا} “bir kavmi” [ki] onlardan kendilerine zahir olan kuvvete aldanarak onların yanında izzet aradılar, {غَضِبَ اللَّهُ} “Allah'ın gazap ettiği” yani en Yüce Hükümran'ın,

الأعلى الذي لا ند له {عليهم} أي على المتولين والمتولَّين لأنهم قطعوا ما بينهم وبينه، والأولون هم المنافقون تولوا اليهود، وزاد في الشناعة عليهم بقوله مستأنفاً: {ما هم} أي اليهود المغضوب عليهم {منكم} أيها المؤمنون لتوالوهم خوفاً من السيف ورغبة في السلم {ولا منهم} أي المنافقين، فتكون موالاتهم لهم لمحبة سابقة وقرابة شابكة، ليكون ذلك لهم عذراً، بل هم مذبذبون، فهم مع المؤمنين بأقوالهم، ومع الكفار بقلوبهم، فما تولوهم إلا عشقاً في النفاق لمقاربه ما بينهم فيه، أو يكون المعنى: ما المنافقون المتولون من المسلمين ولا من اليهود المتولين، وزاد في الشناعة عليهم بأقبح الأشياء الحالم على كل رذيلة، فقال ذاكراً لحالهم في هذا الاتحاد: {ويحلفون} أي المنافقون يجددون الحلف على الاستمرار، ودل بأداة الاستعلاء على أنهم في غاية الجرأة على استمرارهم على الأيمان الكاذبة بأن التقدير: مجترئين {على الكذب} في دعوى الإسلام وغير ذلك مما يقعون فيه من عظائم الآثام، فإذا عوتبوا عليه بادروا إلى الإيمان.

dengi olmayan Zât'ın {عَلَيْهِمْ} “üzerlerine [gazap ettiği kimseleri].” Yani hem dost edinenlere hem de dost edinilenlere gazap etmiştir; çünkü onlar Kendisiyle aralarındaki bağı koparmışlardır. İlkler münafıklardır, Yahudileri dost edinmişlerdir. Yeni bir cümle ile onların aleyhindeki çirkinliği artırarak şöyle buyurdu: {مَا هُمْ} “Onlar değillerdir” yani gazaba uğramış o Yahudiler [değildir], {مِنْكُمْ} “sizden [değillerdir]” ey müminler, kılıç korkusundan ve barış arzusundan ötürü onları dost edinesiniz; {وَلَا مِنْهُمْ} “onlardan da [değillerdir]” yani münafıklardan da değillerdir ki onları dost edinmeleri geçmiş bir sevgi ve birbirine geçen bir akrabalık sebebiyle olsun da bu onlar için bir mazeret teşkil etsin; bilakis onlar iki arada bocalayan kimselerdir. Sözleriyle müminlerle beraber, kalpleriyle ise kâfirlerle beraberdirler. Onları ancak aralarındaki nifak yakınlığına duydukları aşktan ötürü dost edinmişlerdir. Yahut mana şöyle olur: Dost edinen münafıklar ne Müslümanlardandır ne de dost edinilen Yahudilerdendir. Her türlü rezilliğe sevk eden en çirkin şeyi zikrederek onların aleyhindeki çirkinliği daha da artırıp bu birliktelikteki hallerini zikrederek şöyle buyurdu: {وَيَحْلِفُونَ} “Ve yemin ederler” yani münafıklar sürekli yeminlerini yenilerler. İstîlâ (üzerinde olma) edatıyla onların yalan yere yemin etmekte ısrarcı olma hususunda son derece cüretkâr olduklarına delalet etti; takdiri şöyledir: Cüretkârca, {عَلَى الْكَذِبِ} “yalan yere [yemin ederler]” İslâm iddialarında ve içine düştükleri diğer büyük günahlarda [yalan söylerler]. Bu hususta azarlandıklarında hemen yemin etmeye koşarlar.

ولما كان الكذب قد يطلق في اللغة على ما يخالف الواقع وإن كان عن غير تعمد بأن يكون الحالف يجهل عدم مطابقته للواقع، قال

Yalan, dilde yemin edenin gerçeğe uygun olmadığını bilmemesi sebebiyle kasti olmasa dahi gerçeğe aykırı olan şey için de kullanılabildiğinden,

نافياً لذلك مبيناً أنهم جرؤوا على اليمين الغموس: {وهم يعلمون *} أي أنهم كاذبون فهم متعمدون، وذلك أن النبي ﷺ قال لأصحابه: «» يدخل عليكم رجل قلبه قلب جبار وينظر بعيني شيطان «، فدخل عبد الله بن نبتل وكان أزرق أسمر قصيراً خفيف اللحية، فقال النبي ﷺ:» علام تشتمني أنت وأصحابك، فحلف بالله ما فعل «فقال له: فعلت. فجاء بأصحابه فحلفوا بالله ما سبوه»

bunu nefyedip onların yemin-i gamûsa (yalan yere yemine) cüret ettiklerini açıklayarak şöyle buyurdu: {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ve onlar bilirler.” Yani yalancı olduklarını bilirler, dolayısıyla kasten yapmaktadırlar. Şöyle ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: 'Yanınıza kalbi zorbanın kalbi gibi olan ve şeytanın iki gözüyle bakan bir adam girecektir' buyurdu. Derken mavi gözlü, esmer, kısa boylu ve seyrek sakallı olan Abdullah b. Nebtel girdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sen ve arkadaşların bana niçin sövüyorsunuz?' buyurdu. O, yapmadığına dair Allah'a yemin etti. [Resûlullah] ona: 'Yaptın' buyurdu. Bunun üzerine arkadaşlarını getirdi; onlar da O'na sövmediklerine dair Allah'a yemin ettiler

، فنزلت.

ve bunun üzerine [ayet] indi.

ولما أخبر عن حالهم، أتبعه الإخبار عن مآلهم، فقال دالاًّ - كما قال القشيري - على أن - من وافق مغضوباً عليه أشرك نفسه في استحقاق غضب من هو غضبان عليه، فمن تولى مغضوباً عليه من قبل الله استوجب غضب الله وكفى بذلك هواناً وحزناً وحرماناً، معبراً بما دل على أنه أمر قد فرغ منه: {أعد الله} أي الذي له العظمة الباهرة فلا كفوء له، وعبر بما دل على التهكم بهم فقال: {لهم عذاباً} أي أمراً قاطعاً لكل عذوبة {شديداً} يعلم من رآه ورآهم أن ذواتهم متداعية إليه ضعيفة عنه.

Onların hallerini haber verince, ardından varacakları yeri haber vererek -Kuşeyrî'nin dediği gibi- gazaba uğramış birine muvafakat edenin, ona gazap edenin gazabını hak etmeye kendini ortak edeceğine; binaenaleyh Allah katından gazaba uğramış birini dost edinenin Allah'ın gazabını hak ettiğine ve bunun da zillet, hüzün ve mahrumiyet olarak kâfi geleceğine delalet eden bir ifadeyle, bitmiş bir iş olduğunu gösteren bir üslupla şöyle buyurdu: {أَعَدَّ اللَّهُ} “Allah hazırlamıştır” yani eşi ve benzeri bulunmayan, göz kamaştırıcı azamet sahibi Zât [hazırlamıştır]. Onlarla alay edildiğini gösteren bir ifadeyle şöyle buyurdu: {لَهُمْ عَذَابًا} “onlar için bir azap” yani her türlü tatlılığı kesip atan bir azap, {شَدِيدًا} “çetin [bir azap].” Onu ve onları gören biri, onların varlıklarının o azaba çağrıldığını ve ona karşı zayıf kaldığını anlar.

ولما أخبر بعذابهم، علله بما دل على أنه واقع في أتم مواقعه فقال مؤكداً تقبيحاً على من كان يستحسن أفعالهم: {إنهم ساء} أي بلغ الغاية مما يسوء، ودل على أن ذلك كان لهم كالجبلة بقوله: {ما كانوا يعملون *} أي يجددون عمله مستمرين عليه لا ينفكون عنه من غشهم المؤمنين ونصحهم الكافرين وعيبهم للإسلام وأهله، واجترائهم على الأيمان الكاذبة، وأصروا على ذلك حتى زادهم التمرن عليه جرأة على جميع المعاصي.

Azaplarını haber verince, bunu tam yerine oturduğunu gösteren bir gerekçeyle açıkladı ve onların fiillerini güzel gören kimseleri kınamak üzere tekit ederek şöyle buyurdu: {إِنَّهُمْ سَاءَ} “Şüphesiz onlar ne kötüdür” yani kötülükte son noktaya ulaştı; bunun onlar için bir fıtrat gibi olduğuna şu buyruğuyla delalet etti: {مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şeyler!” Yani müminleri aldatmak, kâfirlere nasihat etmek/onların lehine çalışmak, İslâm'ı ve ehlini ayıplamak ve yalan yeminlere cüret etmek şeklinde sürekli yenileyerek ve hiç ayrılmayarak yaptıkları işler [ne kötüdür]. Bunda o kadar ısrar ettiler ki, buna alışmak onları bütün günahlara karşı daha da cüretkâr kıldı.

ولما دلت هذه الجملة على سوء أعمالهم ومداومتهم عليها، أكد ذلك بقوله: {اتخذوا} أي كلفوا فطرهم الأولى المستقيمة لما لهم من العراقة في اعوجاج الطبع والمحبة للأذى {أيمانهم} الكاذبة التي لا تهون على من في قلبه مثقال حبة من خردل من إيمان {جنة} أي وقاية وسترة من كل ما يفضحهم من النفاق كائناً ما كان، أو يوجب قتلهم بما يقع منهم من الكفران.

Bu cümle onların amellerinin kötülüğüne ve buna devam ettiklerine delalet edince, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {اتَّخَذُوا} “Edindiler” yani tabiatlarındaki eğrilik ve eziyete olan düşkünlüklerinden dolayı istikamet üzere olan ilk fıtratlarını zorlayıp edindiler, {أَيْمَانَهُمْ} “yeminlerini” [yani] kalbinde hardal tanesi ağırlığınca iman bulunan bir kimseye hafif gelmeyecek o yalan yeminlerini, {جُنَّةً} “bir kalkan [edindiler].” Yani her ne olursa olsun nifaktan kendilerini rezil edecek veya işledikleri küfür sebebiyle öldürülmelerini gerektirecek her şeye karşı bir koruma ve örtü [edindiler].

ولما كان علمهم بأنه يرضى منهم بالظاهر ويصدق أيمانهم هو الذي جرأهم على العظائم، فكانوا يرغبون الناس في النفاق بعاجل الشهوات

Kendilerinden zahire razı olunduğunu ve yeminlerinin tasdik edildiğini bilmeleri onları büyük cürümlere karşı cüretkâr kılan şey olunca -ki insanları peşin şehvetlerle nifaka teşvik ediyor,

ويثبطونهم عن الدين بما فيه من عاجل الكلف وآجل الثواب، سبب عن قبول إيمانهم قوله مظهراً بزيادة التوبيخ لهم: {فصدوا} أي كان قبول ذلك منهم وتأخير عقابهم سبباً لإيقاعهم الصد {عن سبيل الله} أي شرع الملك الأعلى الذي هو الطريق إلى رضوانه الذي هو سبب الفوز الأعظم، فإنهم كانوا يثبطون من لقوا عن الدخول في الإسلام ويوهون أمره ويحقرونه، ومن رآهم قد خلصوا من المكاره بأيمانهم الحانثة وردت عليهم الأرزاق استدراجاً وحصلت لهم الرفعة عند الناس بما يرضونهم من أقوالهم المؤكدة بالأيمان غره ذلك فاتبع سنتهم في أقوالهم وأفعالهم، ونسج على منوالهم، غروراً بظاهر أمرهم، معرضاً عما توعدهم الله سبحانه عليه من جزاء خداعهم ومكرهم، وأجرى الأمر على أسلوب التهكم باللام التي تكون في المحبوب فقال: {فلهم} أي فتسبب عن صدهم أنهم كان لهم {عذاب مهين *} جزاء بما طلبوا بذلك الصد إعزاز أنفسهم وإهانة أهل الإسلام.

içindeki peşin külfetler ve gecikmeli sevap sebebiyle onları dinden alıkoyuyorlardı- onların yeminlerinin kabul edilmesini, kendilerini daha fazla azarlamayı ortaya koyan şu buyruğuna sebep kıldı: {فَصَدُّوا} “Böylece alıkoydular” yani bunun onlardan kabul edilmesi ve cezalarının ertelenmesi, alıkoyma fiilini işlemelerine sebep oldu, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan” yani en büyük kurtuluşun sebebi olan rızasına ulaştıran en Yüce Hükümran'ın şeriatından [alıkoydular]. Zira onlar karşılaştıkları kimseleri İslâm'a girmekten vazgeçiriyor, onun durumunu zayıflatıyor ve onu basite alıyorlardı. Onların yalan yere ettikleri yeminlerle sıkıntılardan kurtulduklarını, bir istidraç olarak rızıklarının kendilerine aktığını ve yeminlerle tekit ettikleri sözleriyle hoşnut ettikleri insanlar nezdinde itibar kazandıklarını gören kimse buna aldandı ve işlerinin zahirine kanarak, Allah'ın hile ve tuzaklarının cezası olarak kendilerine vadettiği azaptan yüz çevirip söz ve fiillerinde onların yoluna uydu, onların izinden gitti. Sevilen şeylerde kullanılan lâm harfiyle işi alay üslubu üzere yürüterek şöyle buyurdu: {فَلَهُمْ} “Artık onlar içindir” yani alıkoymalarının neticesinde onlar için olmuştur, {عَذَابٌ مُهِينٌ} “alçaltıcı bir azap.” Bu alıkoyma ile kendilerini aziz, İslâm ehlini ise zelil kılmayı istemelerinin bir cezası olarak [bu azap vardır].

ولما كان لهم أموال وأولاد يتعززون بها، قال مستأنفاً دالاًّ على أن من استتر بجنة دون طاعته لتسلم دنياه وراءه تكشف لسهام

Kendileriyle üstünlük tasladıkları malları ve çocukları olduğundan, arkasından dünyası kurtulsun diye O'na itaatten başka bir kalkanla korunan kimsenin hiç farkında olmadan kaderin oklarına hedef olacağına,

التقدير من حيث لا يشعر، ثم لا دينه يبقى ولا دنياه تسلم: {لن تغني} أي بوجه من الوجوه {عنهم} أي في الدنيا ولا في الآخرة بالافتداء ولا بغيره {أموالهم} وأكد النفي بإعادة النافي للتنصيص على كل منهما فقال: {ولا أولادهم} أي بالنصرة والمدافعة {من الله} إي إغناء مبتدئاً من الملك الأعلى الذي لا كفوء له {شيئاً} أي من إغناء ولو قل جدّاً، فمهما أراد بهم سبحانه كان ونفد ومضى، لا يدفعه شيء تكذيباً لمن قال منهم: لئن كان يوم القيامة لتكونن أسعد فيه منكم كما نحن الآن ولننصرن بأنفسنا وأموالنا وأولادنا. ولما انتفى الإغناء المبتدئ من الله فانتفى بانتفائه كل إغنائه سواه، أنتج ذلك قوله: {أولئك} أي البعداء من كل خير {أصحاب النار} ولما أفهمت الصحبة الملازمة، أكدها بقوله: {هم} أي خاصة لاضمحلال عذاب غيرهم - لكونهم في الهاوية - في جنب عذابهم {فيها} أي خاصة دون شيء يقصر عنها {خالدون *} أي مقيمون باقون دائمون لازمون إلى غير نهاية.

sonra ne dininin kalacağına ne de dünyasının kurtulacağına delalet eden yeni bir cümle ile şöyle buyurdu: {لَنْ تُغْنِيَ} “Asla fayda vermeyecektir” yani hiçbir şekilde [fayda vermez], {عَنْهُمْ} “onlara” yani ne dünyada ne de ahirette fidye vererek veya başka bir yolla [fayda vermez], {أَمْوَالُهُمْ} “malları” ve her birini açıkça belirtmek için nefyedici edatı tekrar ederek nefyi pekiştirip şöyle buyurdu: {وَلَا أَوْلَادُهُمْ} “ne de evlatları” yani yardım ve müdafaa yoluyla [fayda vermez], {مِنَ اللَّهِ} “Allah'a karşı” yani dengi olmayan en Yüce Hükümran'dan gelecek olana karşı, {شَيْئًا} “hiçbir şey” yani son derece az bile olsa hiçbir fayda sağlamaz. Sübhân [olan Allah] onlar hakkında ne dilerse o olur, geçer ve yürürlüğe girer; onlardan 'Kıyamet günü olursa, şu an olduğumuz gibi orada sizden daha mutlu olacağız ve kendimizle, mallarımızla ve evlatlarımızla elbette üstün geleceğiz' diyen kimseyi yalanlamak üzere hiçbir şey bunu savamaz. Allah'tan gelen cezayı savuşturma tamamen ortadan kalkınca ve bunun ortadan kalkmasıyla O'ndan başkasının sağlayacağı her türlü fayda da yok olunca, bu durum şu buyruğunu netice verdi: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani her hayırdan uzak olanlar, {أَصْحَابُ النَّارِ} “ateş ehlidirler.” Arkadaşlık/sahip olma ayrılmazlığı ifade edince, bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: {هُمْ} “Onlar” yani başkalarının azabı -onların Hâviye'de olmaları sebebiyle- kendilerinin azabı yanında yok hükmünde kaldığı için özellikle onlar, {فِيهَا} “orada” yani ondan daha aşağı olan bir şeyde değil bilhassa orada, {خَالِدُونَ} “ebedî kalıcıdırlar.” Yani sonu olmaksızın orada ikamet edici, kalıcı, devamlı ve ayrılmazdırlar.

ولما كان إفسادهم لذات البين سراً، وحلفهم على نفي ذلك جهراً مع الإلزام بقبول ما ظهر من ذلك منهم مع علمه ﷾ بأنه كذب غائظاً موجعاً، وكان ربما توهم متوهم أنه تعالى كما ألزم بقبولنا لما ظهر منهم في دار العمل يأمر بقبولهم في دار الجزاء، قال نافياً لذلك

Aralarını gizlice bozmaları ve Allah'ın celle ve azze bunun yalan olduğunu bilmesine rağmen açıkta bunu inkâr ederek yemin etmeleri ve onlardan zahir olanın kabul edilmesini zorunlu kılması öfkelendirici ve acı verici olunca; bir kimsenin Yüce [Allah'ın] amel yurdunda onlardan zahir olanı kabul etmemizi emrettiği gibi ceza yurdunda da onların kabulünü emredeceğini vehmetmesi muhtemel olduğundan, bunu nefyederek,

معزياً للمؤمنين بأنهم يفعلون ذلك معه سبحانه بعد كشف الغطاء وتحقيق الأمور، لأن الإنسان يبعث على ما مات عليه، لأن ذلك جبلته التي لا ينفك عنها، ولا ينفعهم ذلك، ذاكراً ظرف الخلود وإظهار التعذيب: {يوم يبعثهم الله} أي الملك الذي له جميع صفات الكمال بإحيائهم عما كانوا فيه من الموت وردهم إلى ما كانوا قبله {جميعاً} لا يترك أحداً منهم ولا من غيرهم إلا أعاده إلى ما كان عليه قبل موته {فيحلفون} أي فيتسبب عن ظهور القدرة التامة لهم ومعاينة ما كانوا يكبون به من البعث والنار أنهم يحلفون {له} أي الله في الآخرة أنهم مسلمون فيقولون: والله ربنا ما كنا مشركين، ونحوه من الأكذوبات التي تزيدهم ضرراً، ولا تغني عنهم شيئاً بوجه من الوجوه، جرياً على ما طبعوا عليه من إيثار الهوى والقصور على النظر في المحسوسات التي ألفوها {كما يحلفون} في الدنيا {لكم} لكونكم لا تعلمون الغيب مع توقعهم أن الله يفضحهم كما فعل لهم ذلك مراراً، وحلفهم ناشئ عن اعتقاد بعدهم من القبول فإنه لا يحلف لك إلا من يظن أنك تكذبه: قال القشيري: عقوبتهم الكبرى ظنهم الأجنبية، وغاية الجهد كبهم على مناخرهم في وهدة ندمهم.

perde kalkıp işler hakikate erdikten sonra Sübhân [olan Allah'a] karşı da bunu yapacaklarını bildirerek müminlere bir teselli olmak üzere -çünkü insan ne üzerine öldüyse onun üzerine diriltilir; zira bu, kendisinden ayrılamadığı fıtratıdır ve bunun onlara hiçbir faydası olmaz- ebedîliğin ve azabın ortaya konacağı vakti zikrederek şöyle buyurdu: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} “Allah'ın onları dirilteceği gün” yani bütün kemal sıfatlarına sahip olan Hükümran'ın, içinde bulundukları ölümden onları diriltip önceki hallerine döndürmek suretiyle [dirilteceği gün], {جَمِيعًا} “hepsini” onlardan ve başkalarından hiçbirini bırakmaksızın herkesi ölümünden önceki haline döndürecektir. {فَيَحْلِفُونَ} “Hemen yemin ederler” yani tam kudretin kendilerine zahir olması ve yalanladıkları diriliş ile ateşi bizzat görmeleri sebebiyle yemin ederler, {لَهُ} “O'na” yani ahirette Allah'a Müslüman olduklarına dair yemin edip: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrik değildik' ve zararlarını artıran ve kendilerine hiçbir şekilde fayda vermeyen benzeri yalanları söylerler; bu da hevalarını tercih etme ve alıştıkları somut şeylere bakışla sınırlı kalma şeklindeki yaratılışları gereğidir; {كَمَا يَحْلِفُونَ} “yemin ettikleri gibi” dünyada, {لَكُمْ} “size” gaybı bilmediğiniz için yemin ettikleri gibi [yemin ederler]; oysa Allah'ın kendilerini daha önce defalarca yaptığı gibi rezil edeceğini beklemektedirler. Onların yemin etmesi, kabule uzak oldukları inancından kaynaklanmaktadır; zira sana ancak kendisini yalanladığını zanneden kimse yemin eder. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Onların en büyük cezası, [haktan] uzak olduklarını zannetmeleridir; çabalarının sonu ise pişmanlık çukurunda burunları üzerine yıkılmaktır.'

ولما كان الذي يحملهم على الإقدام على ذلك ضعف عقولهم وتوغلهم في النفاق ومرودهم عليه حتى بعثوا على مثل ذلك مع علمهم بأن ذلك لا ينجيهم لإحاطة علمه سبحانه، عبر بالحسبان، فقال دالاًّ على أنهم في الغاية من الجهل وقلة العقل: {ويحسبون} أي في القيامة بأيمانهم الكاذبة {أنهم على شيء} أي يحصل لهم به نفع لتخيلهم أن أيمانهم تروج على الله فتنجيهم كما كانت في الدنيا تنجيهم.

Onları buna cüret etmeye sevk eden şey akıllarının zayıflığı, nifaka dalmaları ve Sübhân [olan Allah'ın] ilminin her şeyi kuşatması sebebiyle bunun kendilerini kurtarmayacağını bildikleri halde böyle bir şeye sevk edilecek kadar nifakta taşkınlık göstermeleri olunca, 'sanma' fiiliyle ifade etti ve onların cehalette ve akıl kıtlığında son noktada olduklarını göstererek şöyle buyurdu: {وَيَحْسَبُونَ} “Ve sanırlar ki” yani kıyamette o yalan yeminleriyle [sanırlar], {أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ} “kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını” yani yeminlerinin Allah katında geçerli olup dünyada kurtardığı gibi kendilerini kurtaracağını hayal ederek bundan kendilerine bir fayda geleceğini [sanırlar].

ولما أفهم ذلك أن أمورهم لا حقائق لها لا في إخباراتهم ولا في أيمانهم ولا في حسبانهم، قال منادياً عليهم مؤكداً لتكذيب حسبانهم: {ألا إنهم} أي خاصة {هم الكاذبون *} أي المحكوم بكذبهم في حسبانهم وفي أخبارهم في الدارين لعراقتهم في وصف الكذب حيث لا يستحيون من الكذب عند الله.

Bu durum, işlerinin ne haberlerinde ne yeminlerinde ne de zanlarında hiçbir hakikati olmadığını anlatınca, onların aleyhinde seslenerek ve zanlarını tekzibini pekiştirerek şöyle buyurdu: {أَلَا إِنَّهُمْ} “Haberiniz olsun ki şüphesiz onlar” yani bilhassa onlar, {هُمُ الْكَاذِبُونَ} “yalancıların ta kendileridirler.” Yani Allah'ın huzurunda yalandan utanmayacak derecede yalan vasfında kökleşmiş olmaları sebebiyle, her iki yurtta da zanlarında ve verdikleri haberlerde yalancı olduklarına hükmedilen kimselerdir.

ولما كان هذا الانهماك فيما لا يغني مما يحصل لسامعه غاية العجب من وقوع عاقل فيه مرة من الدهر، فضلاً عن ملازمته، أخبر عن الحامل لهم عليه، فقال مستأنفاً: {استحوذ} أي طلب أن يغلب ويسوق ويسرع ويضرب الحوطة ويحث ويقهر ويستولي {عليهم الشيطان} مع أنه طريد ومحترق، ووجد منه جميع ذلك، ووصل منهم إلى ما يريده، وملكهم ملكاً لم يبق لهم معه اختيار فصاروا

Fayda vermeyen bu duruma bu derece dalmak, işitenin bir akıllının ömründe bir defa bile buna düşmesine -kaldı ki onda devam etmesine- son derece hayret edeceği şeylerden olunca, onları buna sevk eden sebebi haber vererek yeni bir başlangıçla şöyle buyurdu: {اسْتَحْوَذَ} “Hükmü altına almıştır” yani galip gelmeyi, sürmeyi, acele ettirmeyi, kuşatmayı, kışkırtmayı, kahretmeyi ve istila etmeyi istemiştir, {عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ} “şeytan onları.” Kovulmuş ve yanmış olmasına rağmen bütün bunlar ondan sadır olmuş, onlardan istediğini elde etmiş ve onları kendileriyle beraber hiçbir irade bırakmayacak şekilde sahiplenmiştir; böylece onlar

رعيته وأقطاعه، وصار هو محيطاً بهم من كل جهة، غالباً عليهم ظاهراً وباطناً، من قولهم: حذت الإبل أي استوليت عليها، وحاذ الحمار العانة - إذا جمعها وساقها غالباً لها، والحوذ: السوق السريع، ومنه الأحوذي: الخفيف في المشي لحدقه، وجاء على الأصل على حكم الصحيح لأنه لم يبن على حاذ كافتقر فإنه لا مجرد له، لم يقولوا: فقر: {فأنساهم} أي فتسبب عن استحواذه عليهم أنه أنساهم {ذكر الله} أي الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى بعد أن كان ذكره مركوزاً في فطرهم الأولى، فصاروا لا يذكرونه أصلاً بقلب، ولا لسان.

onun tebaası ve tımarları haline gelmişlerdir. O da onları her yönden kuşatmış, zahir ve batınlarına galip gelmiştir. Bu, Arapların 'حذت الإبل' (develeri istila ettim) ve 'حاذ الحمار العانة' (eşek yabani eşek sürüsünü toplayıp baskın gelerek sürdüğü zaman) sözünden gelir. 'الحوذ' hızlı sürmek demektir; kıvraklığından ötürü yürüyüşü hafif olan kimseye 'الأحوذي' denmesi de bundandır. Kelime, 'افتsecret/افتفقر' gibi 'حاذ' kökünden türetilmediği için sahih fiil hükmü üzere aslı üzere gelmiştir; zira onun mücerredi yoktur, 'فقر' dememişlerdir. {فَأَنْسَاهُمْ} “Böylece onlara unutturmuştur” yani onları hükmü altına almasının bir neticesi olarak onlara unutturmuştur, {ذِكْرَ اللَّهِ} “Allah'ı anmayı” yani O'nun zikri ilk fıtratlarında kökleşmişken, en güzel isimlere ve en yüce sıfatlara sahip olan Zât'ı [unutturmuştur]; böylece O'nu ne kalple ne de dille asla anmaz olmuşlardır.

ولما كان ذلك، أنتج ولا بد قوله: {أولئك} أي الذين أحلوا أنفسهم أبعد منزل {حزب الشيطان} أي أتباعه وجنده وجماعته وطائفته وأصحابه والمحدقون به والمتحيزون إليه لدفع ما حزبه أي نابه واشتد عليه، المبعدون المحترقون لأنهم تبعوه ولم يخافوا في مجازيته وإنفاذ ما يريد لومة لائم مع أنه كله نقائص ومعايب، وهم مطبوعون على بغضه، وتركوا من له الكمال كله، وكر وحبه مركوز في فطرهم، فلذلك كانت ترجمة هذا ونتيجته قوله:

Durum böyle olunca, şu buyruğu kaçınılmaz bir netice olarak ortaya çıktı: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani kendilerini en uzak konuma yerleştirenler, {حِزْبُ الشَّيْطَانِ} “şeytanın fırkasıdır.” Yani onun tabileri, ordusu, cemaati, taifesi, yoldaşları, etrafını saranlar ve onun başına gelen sıkıntıyı savmak için onun tarafına geçenlerdir; onlar kovulmuş ve yanmış kimselerdir, çünkü onun peşinden gitmişler ve tamamı noksanlık ve ayıplardan ibaret olmasına rağmen onun karşılığını vermede ve istediğini yerine getirmede kınayanın kınamasından korkmamışlardır. Üstelik onlar ona buğzetmek üzere yaratılmışken, her türlü kemale sahip olan ve fıtratlarında O'nu anmak ve sevmek yerleşik olan Zât'ı terk etmişlerdir. İşte bundan dolayı bunun açıklaması ve neticesi şu buyruğu olmuştur:

{ألا} وأكد لظنهم الريح بما لهم في الدنيا من الكثرة وظهرو التعاضد والاستدراج بالبسط والسعة فقال: {إن حزب الشيطان} أي الطريد المحترق {هم} أي خاصة {الخاسرون *} أي العريقون في هذا الوصف لأنهم لم يظفروا بغير الطرد والاحتراق.

{أَلَا} “İyi bilin ki” dünyadaki çoklukları, yardımlaşmalarının zahir olması ve genişlik ile bollukla istidraca uğramaları sebebiyle kazançlı oldukları zannını pekiştirerek şöyle buyurdu: {إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ} “şüphesiz şeytanın fırkası” yani kovulmuş ve yanmış olanın fırkası, {هُمُ} “onlar” yani bilhassa onlar, {الْخَاسِرُونَ} “ziyana uğrayanların ta kendileridirler.” Yani bu vasıfta kökleşmiş olanlardır; çünkü onlar kovulma ve yanmaktan başka bir şey elde edememişlerdir.

ولما بين ما أوصلهم إليه نسيان الذكر من الخسار، بين أنه أوقعهم في العداوة، فقال معللاً الخسار والنسيان والتحزب، وأكد تكذيباً لحالفهم على نفي ذلك مظهراً موضع الإضمار للتنبيه على الوصف الموقع في الهلاك: {إن الذين يحادون} ولعل الإدغام لسترهم ذلك الإيمان، ويفهم منه الحكم على من جاهر بطريق الأولى {الله} أي يفعلون مع الملك الأعظم الذي لا كفوء له فعل من ينازع آخر في أرض فيغلب على طائفة منها فيجعل لها حداً لا يتعداه خصمه {ورسوله} الذي عظمته من عظتمه.

Zikrin unutulmasının onları ulaştırdığı hüsranı açıklayınca, bunun onları düşmanlığa sürüklediğini de beyan etti; hüsranı, unutmayı ve fırkalaşmayı gerekçelendirerek ve bunu inkâr üzerine yemin edenleri tekzip etmek üzere helake sürükleyen vasfa dikkat çekmek için zamir makamında açık ismi zikredip pekiştirerek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ} “Şüphesiz muhalefet edenler” -idgamın sebebi belki de bu inancı gizlemeleridir; buradan açıkça düşmanlık edenin hükmü evleviyetle anlaşılır- {اللَّهَ} “Allah'a” yani dengi olmayan en Yüce Hükümran'a karşı, arazide bir başkasıyla çekişip onun bir kısmına galip gelerek hasmının aşamayacağı bir sınır koyan kimsenin yaptığını yapanlar, {وَرَسُولَهُ} “ve O'nun Resûlü'ne” [yani] azameti O'nun azametinden olan elçisine [karşı gelenler],

ولما كانوا لا يفعلون ذلك إلا لكثرة أعوانهم وأتباعهم، فيظن من رآهم أنهم الأعزاء الذين لا أحد أعز منهم، قالتعالى نفياً لهذا الغرور الظاهر: {أولئك} أي الأباعد الاسافل {في الأذلين *} أي

bunu ancak yardımcılarının ve tabilerinin çokluğundan dolayı yaptıklarından ve onları gören biri kendilerinden daha üstünü olmayan azizler olduklarını zannedeceğinden, Yüce Allah bu zahiri aldanışı nefyetmek üzere şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani en uzakta ve en aşağıda olanlar, {فِي الْأَذَلِّينَ} “en alçaklar arasındadırlar.” Yani

الذين يعرفون أنهم أذل الخلق بحيث يوصف كل منهم بأنه الأذل مطلقاً من غير مفضل عليه ليعم كل من يمكن منه ذل، وذلك في الدنيا والآخرة سواء كانوا فارس والروم أو أعظم منهم سواء كانوا ملوكاً كفرة كانوا أو فسقة، كما قال الحسن: إن للمعصية في قلوبهم لذلاً، وإن طقطقت بهم اللجم. ولما أنزلهم بالحضيض الأسفل، علل ذلك بما يدل على أنه سبحانه لا شريك له بإتمام كلماته بنصر أوليائه على ضعفهم وخذلان أعدائه على قوتهم لأنه سبحانه لا غيب محض لا دلالة عليه إلا بأفعاله فقال: {كتب} أي فعل فعل من أبرم أمراً ففرغ منه وكتبه فأوجب وحتم وقضى وبت {الله} أي الملك الذي لا كفوء له {لأغلبنَّ} أكد لما لهم من ظن الغلب بالكثرة والقوة {أنا ورسلي} أي بقوة الجدال وشدة الجلاد، فهو صادق بالنسبة إلى من بعث بالحرب، وإلى من بعث بالحجة، وعلل هذا القهر بقوله مؤكداً لأن أفعالهم مع أوليائه أفعال من يظن ضعفه: {إن الله} أي الذي له الأمر كله {قوي} فهو يفيض من باطن قوته

kendilerinden bir başkası daha üstün olmaksızın her birinin mutlak olarak en zelil diye vasıflandırılacağı şekilde mahlukatın en zelili olarak bilinen kimseler arasındadırlar; ta ki kendisinden zillet sadır olması mümkün olan herkesi kapsasın. Bu, ister Fars ve Rum olsunlar ister onlardan daha büyük olsunlar, ister kâfir ister fâsık hükümdarlar olsunlar dünyada da ahirette de böyledir. Nitekim Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Atların dizginleri onları şakırdatarak götürse de günahın zilleti kalplerindedir.' Onları en aşağı dereceye indirince, bunu Sübhân [olan Allah'ın] dostlarına zayıflıklarına rağmen yardım etmek ve düşmanlarını güçlerine rağmen yüzüstü bırakmak suretiyle kelimelerini tamamlamada ortağı bulunmadığını gösteren bir gerekçeyle açıkladı; zira Sübhân [olan Allah], fiillerinden başka bir şeyle delil getirilemeyecek mutlak bir gaybdır. Şöyle buyurdu: {كَتَبَ} “Yazmıştır” yani bir işi kesinleştirip bitiren, onu yazarak farz kılan, kesinleştiren, hükme bağlayan ve karara bağlayan kimsenin fiili gibi yapmıştır, {اللَّهُ} “Allah” yani dengi olmayan Hükümran, {لَأَغْلِبَنَّ} “Elbette galip geleceğim” çokluk ve kuvvetle galip gelme zanlarından dolayı bunu tekit etti: {أَنَا وَرُسُلِي} “Ben ve elçilerim!” Yani delil kuvvetiyle ve şiddetli vuruşmayla [galip geleceğim]. Bu, kılıçla gönderilen için de hüccetle gönderilen için de doğrudur. Dostlarına karşı yaptıkları işler zayıflığını zanneden kimsenin fiilleri gibi olduğundan, bu galebeyi pekiştirerek gerekçelendirip şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” yani bütün emir Kendisine ait olan Zât, {قَوِيٌّ} “kuvvetlidir” O, batıni kuvvetinden

من يظهر به ظاهر قدرته أوليائه، فإن القوي من له استقلال باطن بما يحمله القائم في الأمر ولو ضوعف عليه ما عسى أن يضاعف وحمايته مما يتطرق إلى الإجلال بشدة وبطش منبعث عن ذلك الاستقلال الباطن، وما ظهر من أثر ذلك فهو قدرة، فلا اقتدار يظهر من الخلق إلا بالاستناد إلى القوة بالله، ولا قيام بالحقيقة لباطن إلا بالله الذي بيده ملكوت كل شيء، فلذلك كان بالحقيقة لا قوي إلا هو.

dostlarına zahiri kudretini göstereceği kimseleri donatır. Zira kuvvetli olan, işi üstlenen kimsenin yüklendiği şeye -katlanması muhtemel olan şey kat kat artırılsa bile- batınen tam bir güç yetirmesi bulunan ve o batıni güçten kaynaklanan şiddet ve azametle yüceliğe dokunacak şeylerden onu koruyan kimsedir. Bunun ortaya çıkan eseri ise kudrettir. Dolayısıyla mahlukattan ortaya çıkan hiçbir iktidar, Allah'ın kuvvetine dayanmaktan başka bir yolla olamaz ve her şeyin melekûtu elinde olan Allah'tan başka hakikatte hiçbir batının ayakta kalması mümkün değildir; bu sebeple hakikatte O'ndan başka kuvvetli yoktur.

ولما كان القوي من المخلوقات قد يكون غيره أقوى من غيره ولو في وقت، نفى ذلك بقوله: {عزيز *} أي غالب غلبة لا يجد معها المغلوب نوع مدافعة وانفلات، ثابت له هذا الوصف دائماً.

Yaratılmışlardan güçlü olanın bir vakitte de olsa başkası kendisinden daha güçlü olabileceğinden, bunu şu buyruğuyla nefyetti: {عَزِيزٌ} “Mutlak galiptir.” Yani yenilenin hiçbir şekilde karşı koyma ve kurtulma yolu bulamayacağı bir galebe ile galiptir; bu vasıf O'nun için daima sabittir.

ولما ظهر بهذا كالشمس أن من والاه سبحانه كان فائزاً، ومن عاداه كان خاسراً، كانت نتيجته قطعاً التحذير من موالاة أعداء الله في سياق النفي المفيد للمبالغة في النهي عنه والزجر عن قربانه فقال: {لا تجد} أي بعد هذا البيان {قوماً} أي ناساً لهم قوة على ما يريدون محاولته {يؤمنون} أي يجددون الإيمان ويديمونه {بالله} أي الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى {واليوم الآخر} الذي هو موضع الجزاء لكل عامل بكل ما عمل، الذي هو محط الحكمة {يوادون}

Bununla Sübhân [olan Allah'ı] dost edinenin kazandığı, O'na düşman olanın ise kaybettiği güneş gibi apaçık ortaya çıkınca; bunun kesin neticesi, bundan nehyetmede ve ona yaklaşmaktan caydırmada mübalağa ifade eden nefiy üslubuyla Allah'ın düşmanlarını dost edinmekten sakındırmak oldu. Şöyle buyurdu: {لَا تَجِدُ} “Bulamazsın” yani bu açıklamadan sonra [bulamazsın], {قَوْمًا} “bir topluluk” yani kalkışmak istedikleri şeye güçleri yeten insanlar [bulamazsın], {يُؤْمِنُونَ} “iman eden” yani imanlarını yenileyip devam ettiren [kimseler], {بِاللَّهِ} “Allah'a” yani en güzel isimlere ve en yüce sıfatlara sahip olan Zât'a, {وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “ve ahiret gününe” [ki o], hikmetin gayesi olan, her amel edene yaptığı her şeyin karşılığının verileceği yerdir; {يُوَادُّونَ} “sevgi besleyen [bir topluluk bulamazsın]”

أي يحصل منهم ودل لا ظاهراً ولا باطناً - بما أشار إليه الإدغام وأقله الموافقة في المظاهرة {من حاد الله} أي عادى بالمناصبة في الحدود الملك الأعلى لذلك فالمحادة لا تخفى وإن كانت باطنة يستتر بها زيادة النفرة منهم {ورسوله} فإن من حاده فقد حاد الذي أرسله، بل لا تجدهم إلا يحادونهم، لا أنهم يوادونهم، وزاد ذلك تأكيداً بقوله: {ولو كانوا آباءهم} الذين أوجب الله على الأبناء طاعتهم بالمعروف، وذلك كما فعل أبو عبيدة عامر بن الجراح ﵁، قتل أباه عبد الله بن الجرح يوم أحد {أو آبناءهم} الذي جبلوا على محبتهم ورحمتهم كما فعل أبو بكر ﵁ فإنه دعا ابنه يوم بدر إلى المبارزة، وقال: دعني يا رسول الله أكن في الرعلة الأولى، فقال له رسول الله ﷺ:

yani idgamın işaret ettiği üzere ne zahiren ne de batınen kendilerinden bir sevgi sadır olur; bunun en azı da arka çıkmada muvafakat etmektir; {مَنْ حَادَّ اللَّهَ} “Allah'a muhalefet eden kimseye” yani en Yüce Hükümran'a sınırlarda karşı durarak düşmanlık edene [sevgi besleyenleri bulamazsın]. Bu sebeple muhadede (sınır koyup düşmanlık etmek), onlardan daha fazla nefret edilmesine gizlenilen batıni bir hal olsa bile gizli kalmaz; {وَرَسُولَهُ} “ve O'nun Resûlü'ne [muhalefet eden kimseye].” Zira O'na muhalefet eden, O'nu gönderene muhalefet etmiştir. Bilakis sen onları onlara sevgi besler değil, ancak onlara düşmanlık eder bulursun. Bunu şu buyruğuyla daha da pekiştirdi: {وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ} “velev ki babaları olsun” [yani] Allah'ın evlatlara meşru çerçevede itaat etmelerini farz kıldığı kimseler olsun. Nitekim Ebû Ubeyde Âmir b. el-Cerrâh'ın radıyallâhu anh yaptığı gibi; Uhud günü babası Abdullah b. el-Cerrâh'ı öldürmüştür; {أَوْ أَبْنَاءَهُمْ} “veya oğulları [olsun]” [yani] fıtraten kendilerini sevmeye ve merhamet etmeye meyilli oldukları kimseler olsun. Nitekim Ebû Bekir'in radıyallâhu anh yaptığı gibi; Bedir günü oğlunu mübarezeye (teke tek savaşa) çağırmış ve: 'Bırak beni ey Allah'ın Resûlü, ilk safta olayım' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona:

«متعنا بنفسك يا أبا بكر، أما تعلم أنك بمنزلة سمعي وبصري» {أو إخوانهم} الذين هم أعضادهم

'Bizi kendinle yaşat ey Ebû Bekir! Bilmez misin ki sen benim işitmem ve görmem konumundasın?' buyurmuştur; {أَوْ إِخْوَانَهُمْ} “veya kardeşleri [olsun]” [yani] kendilerine arka çıkan kimseler olsun.

كما فعل مصعب بن عمير ﵁، قتل أخاه عبيد بن عمير يوم أحد وخرق سعد بن أبي وقاص ﵁ الصفوف يومئذ على أخيه عتبة بن أبي وقاص غير مرة ليقتله فراع عنه روعان الثعلب، فنهاه رسول الله ﷺ وقال: أتريد أن تقتل نفسك وقتل محمد بن مسلمة الأنصاري ﵁ أخاه من الرضاع كعب بن الأشرف اليهودي رأس بني النضير {أو عشيرتهم} الذين هم أنصارهم وأمدادهم كما فعل عمر ﵁، قتل خاله العاصي بن هشام بن المغيرة يوم بدر وعلي وحمزة وعبيدة بن الحارث ﵃ قتلوا يوم بدر بني عمهم عتبة وشيبة ابني ربيعة والوليد بن عتبة، وعن الثوري أن السلف كانوا يرون أن الآية نزلت فيمن يصحب السلطان - انتهى. ومدار ذلك على أن الإنسان يقطع رجاءه من غير الله، وإن لم يكن كذلك لم يكن مخلصاً في إيمانه.

Nitekim Mus'ab b. Umeyr'in radıyallâhu anh yaptığı gibi; Uhud günü kardeşi Ubeyd b. Umeyr'i öldürmüştür. Sa'd b. Ebî Vakkâs radıyallâhu anh o gün kardeşi Utbe b. Ebî Vakkâs'ı öldürmek için safları defalarca yarmış, o ise tilki kıvraklığıyla ondan kaçmıştır. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu nehyedip: 'Kendini öldürmek mi istiyorsun?' buyurmuştur. Muhammed b. Mesleme el-Ensârî radıyallâhu anh da sütkardeşi olan Benî Nadîr'in reisi Yahudi Kâ'b b. el-Eşref'i öldürmüştür. {أَوْ عَشِيرَتَهُمْ} “veya akrabaları [olsun]” [yani] yardımcıları ve destekçileri olan kimseler olsun. Nitekim Ömer'in radıyallâhu anh yaptığı gibi; Bedir günü dayısı el-Âs b. Hişâm b. el-Mugîre'yi öldürmüştür. Ali, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris radıyallâhu anhüm de Bedir günü amcalarının oğulları olan Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe ile Velîd b. Utbe'yi öldürmüşlerdir. Sevrî'den nakledildiğine göre selef, ayetin sultanla arkadaşlık eden kimse hakkında indiği görüşündeydi -[alıntı] bitti-. Bunun mihveri, insanın ümidini Allah'tan başkasından kesmesidir; böyle olmadıkça imanında ihlaslı olamaz.

ولما كان لا يحمل على البراءة ممن هذا شأنه إلا صريح الإيمان، أنتج قوله: {أولئك} أي الأعظمون شأناً الأعلون همماً {كتب}

Bu durumda olan kimseden yüz çevirmeye ancak katıksız iman sevk edebileceğinden, şu buyruğu netice verdi: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” yani şanları en yüce, gayretleri en yüksek olanlar, {كَتَبَ} “yazmıştır”

أي وصل وأثبت وصلاً وهو في لحمته كالخرز في الأديم، وكالطراز في الثوب الرقيم، فلا انفكاك له {في قلوبهم الإيمان} فجعلها أوعية له فأثمر ذلك نور الباطن واستقامة الأعمال في الظاهر {وأيدهم} أي قواهم وشددهم وأعانهم وشجعهم وعظمهم وشرفهم {بروح} أي نور شريف جداً يفهمون به ما أودع في كتابه وسنة رسوله ﷺ من كنوز العلم والعمل فهو لقلوبهم كالروح للأبدان، فلا يفعلون شيئاً من أحوال أهل الجاهلية كالمظاهرة، وزاد هذا التأييد شرفاً بقوله: {منه} أي أحياهم به فلا انفكاك لذلك عنهم في وقت من الأوقات فأثمر لهم استقامة المناهج ظاهراً وباطناً، فقهروا بالدلائل والحجج، وظهروا بالسيف المفني للمهج، وعملوا الأعمال الصالحة فكانوا للدنيا كالسرج، فلا تجد شيئاً أدخل في الإخلاص من موالاة أولياء الله ومعاداة أعدائه، بل هو عين الإخلاص، ومن جنح إلى منحرف عن دينه أو داهن مبتدعاً في عقده نزع الله نور التوحيد من قلبه.

yani birleştirmiş ve derideki dikiş, işlemeli elbisedeki nakış gibi hiçbir şekilde ayrılmayacak sağlam bir bağla yerleştirmiştir; {فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ} “onların kalplerine imanı” [yazmıştır] ve kalplerini onun kapları kılmıştır; böylece bu durum batın nurunu ve zahirde amellerin istikametini netice vermiştir; {وَأَيَّدَهُمْ} “ve onları desteklemiştir” yani onları güçlendirmiş, kuvvetlendirmiş, yardım etmiş, cesaretlendirmiş, yüceltmiş ve şereflendirmiştir, {بِرُوحٍ} “bir ruh ile” yani Kitabında ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde tevdi edilen ilim ve amel hazinelerini anlayacakları son derece şerefli bir nur ile [desteklemiştir] ki o, kalpleri için bedenlerdeki ruh gibidir; bu sayede arka çıkma gibi Câhiliye ehlinin hallerinden hiçbirini yapmazlar. Bu desteği şu buyruğuyla daha da şereflendirdi: {مِنْهُ} “Kendisinden [olan bir ruh ile].” Yani onları onunla diriltmiştir; dolayısıyla hiçbir vakitte bu onlardan ayrılmaz; böylece zahiren ve batınen yollarının dosdoğru olmasını sağlamıştır. Deliller ve hüccetlerle galebe çalmışlar, canları yok eden kılıçla üstün gelmişler ve salih ameller işleyerek dünya için kandiller gibi olmuşlardır. Allah'ın dostlarını dost edinmekten ve düşmanlarına düşmanlık etmekten daha fazla ihlasa dahil olan hiçbir şey bulamazsın; bilakis o ihlasın ta kendisidir. Kim dininden sapan birine meyleder veya akidesinde bidatçi olan birine dalkavukluk ederse, Allah onun kalbinden tevhid nurunu söküp alır.

ولما أخبر بما آتاهم في الدنيا وهو غير مفارق لهم في الآخرة، أخبر بما يؤتيهم في الآخرة فقال: {ويدخلهم جنات} أي بساتين

Ahirette de kendilerinden ayrılmayacak olan dünyada verdiklerini haber verince, ahirette onlara vereceklerini haber verip şöyle buyurdu: {وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ} “ve onları cennetlere koyacaktır” yani bahçelere [koyacaktır]

يستر داخلها من كثرة أشجارها، وأخبر عن ريها بقوله: {تجري} ولما كانت المياه لو عمت الأرض لم يكن بها مستقر، أثبت الجار فقال: {من تحتها الأنهار} أي فهي لذلك كثيرة الرياض والأشجار والساحات والديار. ولما كان ذلك لا يلذ إلا بالدوام قال: {خالدين فيها} .

ağaçlarının çokluğundan içine gireni örten [cennetlere koyacaktır]. Onların sulak olduğunu şu buyruğuyla haber verdi: {تَجْرِي} “akan” [cennetler]. Sular yeryüzünü kaplasaydı orada bir yerleşim yeri olmazdı; bu sebeple harf-i cerri sabit kılarak şöyle buyurdu: {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altından ırmaklar [akan cennetlere koyacaktır].” Yani bundan ötürü bahçeleri, ağaçları, meydanları ve konakları pek çoktur. Bu nimetler ancak devamlılıkla lezzet vereceğinden şöyle buyurdu: {خَالِدِينَ فِيهَا} “İçlerinde ebedî kalıcılar olarak.”

ولما كان ذلك لا يتم إلا برضا مالكها قال: {رضي الله} أي الملك الأعظم الذي له الأمر كله فلا التفات إلى غيره {عنهم} ولما كان ذلك لا يكمل سروره إلا برضاهم ليتم حسن المجاورة قال: {ورضوا عنه} أي لأنه أعطاهم فوق ما يؤملون. ولما أخبر عنهم بما يسر كل سامع فيشتاق إلى مصاحبتهم ومعاشرتهم ومرافقتهم ومقاربتهم ومدحهم وعرفهم بقوله: {أولئك} أي الذين هم في الدرجة العليا من العظمة لكونهم قصروا ودهم على الله علماً منهم بأنه ليس النفع والضر إلا بيده {حزب الله} أي جند الملك الأعلى الذي أحاط بجميع صفات الكمال وأولياءه، فإنهم هم يغضبون له ولا يخافون فيه لومة لائم. ولما تبين مما أعد لهم وأعد لأضدادهم أنهم المختصون بكل خير، قال على طريق الإنتاج مما مضى مؤكداً لما لأضدادهم من الأنكاد: {ألا إن حزب الله} أي جند الملك الأعلى وهم هؤلاء الموصوفون ومن

Bu durum ancak sahibinin rızasıyla tamamlanabileceğinden şöyle buyurdu: {رَضِيَ اللَّهُ} “Allah razı olmuştur” yani bütün emir Kendisine ait olan ve başkasına iltifat edilmeyen en Yüce Hükümran [razı olmuştur], {عَنْهُمْ} “onlardan.” Komşuluğun güzelliği tamamlansın diye sevinçleri ancak onların da razı olmasıyla kemale ereceğinden şöyle buyurdu: {وَرَضُوا عَنْهُ} “onlar da O'ndan razı olmuşlardır.” Yani umduklarının da fevkinde kendilerine verdiği için [razı olmuşlardır]. Her işiteni sevindirecek, onların arkadaşlığına, muaşeretine, refakatine ve yakınlığına iştiyak duyuracak şeyleri onlardan haber verip onları övdükten ve: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” [yani] fayda ve zararın ancak O'nun elinde olduğunu bildiklerinden sevgilerini yalnızca Allah'a has kılmaları sebebiyle azametin en yüce derecesinde bulunanlar, {حِزْبُ اللَّهِ} “Allah'ın fırkasıdır” [yani] bütün kemal sıfatlarını kuşatan en Yüce Hükümran'ın ordusu ve dostlarıdır; zira onlar O'nun için öfkelenirler ve O'nun uğrunda kınayanın kınamasından korkmazlar, buyruğuyla onları tanıttıktan sonra; onlar için hazırlananlar ile karşıtları için hazırlananlardan her hayrın kendilerine mahsus olduğu ortaya çıkınca, geçmiş olanlardan bir netice çıkarma yoluyla ve hasımlarının çekeceği sıkıntıları pekiştirerek şöyle buyurdu: {أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ} “Haberiniz olsun ki şüphesiz Allah'ın fırkası” yani en Yüce Hükümran'ın ordusu ki onlar bu vasfedilenler ve

والاهم {هم} أي خاصة لا غيرهم {المفلحون *} أي الذين حازوا الظفر بكل ما يؤملون في الدارين، وقد علم من الرضى من الجانبين والحزبية والإفلاح عدم الانفكاك عن السعادة فأغنى ذلك عن تقييد الخلود بالتأييد، خصهم بذلك لأن له العزة والقوة والعلم والحكمة، فلذلك علم أمر المجادلة ورحم شكواها لأنها من حزبه وسمع لها، ومن سمع له فهو مرضي عنه، وحرم الظهار بسبب شكواها إكراماً لها بحكمته لأنه منابذ للحكمة لأنه تشبيه خارج عن قادة التشبيهات، وفيه امتهان للأم التي لها في دينه غاية الإكرام بالتسوية بالزوجة التي هي محل الافتراش، وختم آيها بأن من تعدى حدوده فعاود أحوال الجاهلية فهو مجادله سبحانه فهو من حزب الشيطان، فقد عاد آخرها إلى أولها بأدل دليل على أحسن سبيل، لأن هذا القرآن العظيم أشرف حديث وأقوم قيل وهذا مقصود التي بعدها، ولا شك أنه موجب للتنزيه مبعد عن التشريك والتشبيه، فسبحان من أنزله آية دائمة البيان، موجبة للإيمان، قامعة للطغيان، على مدى الدهور وتطاول الأزمان.

[onları] dost edinenlerdir. {هُمُ} “onlar”, yani başkaları değil yalnızca onlar, {الْمُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Yani iki yurtta da umdukları her şeye muvaffakiyetle kavuşan kimselerdir. Her iki taraftan [hasıl olan] rızadan, [Allah'ın] fırkası olmaktan ve kurtuluşa ermekten, saadetten hiçbir surette ayrılınamayacağı anlaşıldığından bu durum, ebedîliği sonsuzlukla kaydetmeye ihtiyaç bırakmamıştır. Onları bununla tahsis etmiştir; çünkü izzet, kuvvet, ilim ve hikmet O'na aittir. İşte bundan ötürü [Allah] mücadele eden kadının durumunu bilmiş, Kendi fırkasından olduğu için onun şikâyetine merhamet etmiş ve onu işitmiştir. Kendisi işitilen [ve duasına icabet edilen] kimse ise kendisinden razı olunmuş kimsedir. Hikmeti gereği ona bir ikram olarak, şikâyeti sebebiyle zıhârı haram kılmıştır; zira o (zıhâr) hikmete aykırıdır, çünkü benzetme kurallarının dışına çıkan bir teşbihtir. Onda, dininde en üstün ikrama layık görülen anneyi, yatak arkadaşı olan eşle bir tutarak anneye yönelik bir aşağılama vardır. [Allah, surenin] ayetlerini, kim O'nun sınırlarını aşar da cahiliye hallerine dönerse, Sübhân olan Allah ile mücadeleye girişmiş ve dolayısıyla şeytanın fırkasından olmuş olacağı hükmüyle sonlandırmıştır. Böylece surenin sonu, en güzel yolla ve en açık delille başına dönmüştür. Zira bu yüce Kur'an en şerefli söz ve en dosdoğru kelamdır; nitekim sonraki [surenin] kastı da budur. Şüphe yok ki o, tenzihi gerektirir; şirkten ve teşbihten uzaklaştırır. Çağlar boyu ve zamanlar boyunca beyanı daim olan, imanı gerekli kılan ve azgınlığı kahreden bir ayet [ve mucize] olarak onu indirenin şanı ne yücedir!