ولما كان ربما قيل: إن تركهم لنصرهم إنما هو لخوف الله أو غير ذلك مما يحسن وقعه، علل بما ينفي ذلك ويظهر أن محط نظرهم المحسوسات كالبهائم فقال مؤكداً له لأجل أن أهل النفاق ينكرون ذلك وكذا من قرب حاله منهم: {لا أنتم} أيها المؤمنون {أشد رهبة} أي من جهة الرهبة وهو تمييز محول عن المبتدأ أي لرهبتكم الكائنة فيهم أشد وأعظم {في صدورهم} أي اليهود ومن ينصرهم مما أفاض إليها من قلوبهم
Onların yardım etmeyi terk etmelerinin Allah korkusundan yahut kulağa hoş gelen başka bir sebepten ileri geldiği söylenebileceğinden, bunu nefyeden ve onların odak noktasının hayvanlar gibi somut/hissedilir şeyler olduğunu ortaya koyan gerekçeyi zikretti. Münafıkların ve durumu onlara yakın olanların bunu inkâr etmeleri sebebiyle tekit ederek şöyle buyurdu: { لَأَنْتُمْ } “Muhakkak ki siz” ey müminler, { أَشَدُّ رَهْبَةً } “korku bakımından daha şiddetlisiniz” yani korku yönüyle [daha şiddetlisiniz]; bu, mübtedadan dönüştürülmüş bir temyizdir; yani sizin onlarda var olan korkunuz daha şiddetli ve daha büyüktür, { فِي صُدُورِهِمْ } “onların göğüslerinde” yani Yahudilerin ve kalplerinden göğüslerine korku dolan onlara yardım edenlerin [göğüslerinde],
{من الله} أي من رهبتهم التي يظهرونها لكم منه وإن ذكروه بكل صفة من صفاته فرهبتهم منكم بسبب لإظهارهم أنه يرهبون الله رياء لكم.
{ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan [daha fazla].” Yani O'nu sıfatlarının hepsiyle ansalar bile, O'ndan duyduklarını size gösterdikleri korkularından [daha fazla]. Zira onların sizden korkması, size gösteriş olsun diye Allah'tan korktuklarını izhar etmelerine bir sebeptir.
ولما كان هذا مما يتعجب منه المؤمن علله بقوله: {ذلك} أي الأمر الغريب وهو خوفهم الثابت اللازم من مخلوق مثلهم ضعيف يزينهم له وعدم خوفهم من الخالق على ما له من العظمة وذاته ولكونه غنياً عنهم {بأنهم قوم} أي على ما لهم من القوة {لا يفقهون *} أي لا يتجدد لهم بسبب كفرهم واعتمادهم على مكرهم في وقت من الأوقات فهم يشرح صدورهم ليدركوا به أن الله هو الذي ينبغي إن يخشى لا غيره، بل هم كالحيوانات لا نظر لهم إلى الغيب إنما هم مع المحسوسات، والفقه هو العلم بمفهوم الكلام ظاهره الجلي وغامضه الخفي بسرعة فطنة وجودة قريحة.
Müminin hayret edeceği bir durum olduğundan bunu şu buyruğuyla gerekçelendirdi: { ذَلِكَ } “Bu” yani kendilerini ona karşı süsleyen, kendileri gibi zayıf bir mahluktan duydukları bu sabit ve ayrılmaz korkuları ile -onca azametine, zatına ve onlara muhtaç olmamasına rağmen- Yaratıcı'dan korkmamaları gibi bu garip durum; { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ } “onların bir topluluk olmaları sebebiyledir” yani sahip oldukları güce rağmen, { لَا يَفْقَهُونَ } “ince anlayıştan yoksun [bir topluluk].” Yani inkârları ve hilelerine güvenmeleri sebebiyle hiçbir vakitte göğüslerini açacak ve başkasından değil yalnızca Allah'tan korkulması gerektiğini kendisiyle kavrayacakları yeni bir anlayış onlarda oluşmaz. Aksine onlar hayvanlar gibidirler; gayba bakışları yoktur, sadece somut şeylerle ilgilenirler. Fıkıh (derin anlayış); zekâ çabukluğu ve kavrayış kabiliyetiyle sözün açık ve kapalı anlamını bilmektir.
ولما أخبر برهبتهم دل عليها بقوله: {لا يقاتلونكم} أي كل من الفريقين اليهود والمنافقين أو أحدهما. ولما كان الشيء قد يطلق ويراد بعضه، حقق الأمر بقوله: {جميعاً} أي قتالاً يقصدونه مجاهرة وهم مجتمعون كلهم في وقت من الأوقات ومكان من الأماكن {إلا في قرى محصنة} أي ممنعة بحفظ الدروب وهي السكك الواسعة بالأبواب والخنادق ونحوها {أو من وراء جدر} أي محيط بهم سواء كان بقرية أو غيرها لشدة خوفهم، وقد أخرج بهذا ما حصل من بعضهم
Onların korkularını haber verince, buna şu buyruğuyla delil getirdi: { لَا يُقَاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşamazlar” yani iki gruptan -Yahudiler ve münafıklar- her biri yahut biri. Bir şey genel olarak zikredilip bazısı kastedilebileceğinden, şu sözüyle meseleyi pekiştirdi: { جَمِيعاً } “toplu olarak” yani herhangi bir vakitte ve herhangi bir yerde hepsi toplanmış halde alenen amaçladıkları bir savaşla [savaşamazlar], { إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ } “ancak müstahkem kalelerde” yani kapılar, hendekler ve benzeri geniş sokaklar olan yolların korunmasıyla tahkim edilmiş [yerlerde], { أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ } “yahut surların arkasından.” Yani şiddetli korkularından ötürü, ister bir köyde olsun ister başka yerde, kendilerini çevreleyen surların arkasından [savaşabilirler]. Bununla onlardan bazılarının
عن ضرورة كاليسير، ومن كان ينزل من أهل خيبر من الحصن يبارز ونحو ذلك، فإنه لم يكن عن اجتماع، أو يكون هذا خاصاً ببني النضير في هذه الكرة.
az sayıda kimsenin yaptığı gibi bir mecburiyetten ötürü meydana gelen durumları veya Hayber halkından kaleden inip teke tek dövüşen kimseleri ve benzerlerini hariç tutmuştur; zira bu, bir topluluk halinde olmamıştır. Yahut bu durum, bu seferde sadece Benî Nadîr'e mahsustur.
ولما كان ربما ظن أن هذا عن عجز منهم لازم لهم دفعه بقوه إعلاماً بأنه إنما هو من معجزات هذا الدين: {بأسهم} أي قوتهم ما فيهم من الصفات التي يتأثر عنها العذاب {بينهم شديد} أي إذا أداروا رأياً أو حارب بعضهم بعضاً فجرأ المؤمنين عليهم بأن ما ينظرونه من شدتهم وشجاعتهم إذا حاربوا المشركين لا ينكر عند محاربة المؤمنين كرامة أكرم الله بها المؤمنين تتضمن علماً من أعلام النبوة تقوية لإيمانهم وإعلاء لشأنهم.
Bunun onlardan ayrılmayan bir acziyetten kaynaklandığı zannedilebileceğinden, bunun bu dinin mucizelerinden olduğunu bildirmek üzere şu buyruğuyla bunu bertaraf etti: { بَأْسُهُمْ } “Onların kendi aralarındaki çekişmeleri/güçleri” yani kuvvetleri, azabın doğmasına sebep olan içlerindeki vasıfları, { بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ } “kendi aralarında çetindir.” Yani bir görüş teatisi yaptıklarında veya birbirleriyle savaştıklarında [böyledir]. Böylece müminleri onlara karşı cesaretlendirdi; zira onların müşriklerle savaştıklarında gördükleri şiddet ve cesaretleri, müminlerle savaştıklarında görünmez. Bu, imanlarını güçlendirmek ve şanlarını yüceltmek için peygamberlik alametlerinden birini içeren ve Allah'ın müminlere ikram ettiği bir keramettir.
ولما كانت علة الشدة الاجتماع، شرح حالتي الشدة والرهبة بقوله مخاطباً للنبي ﷺ إشارة إلى شدة ما يظهرون من ألف
Şiddetin gerekçesi birlik olmak olduğundan, birbirlerine gösterdikleri aşırı yakınlığa işaret etmek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek şiddet ve korku hallerini şöyle açıkladı:
بعضهم لبعض: {تحسبهم} أي اليهود والمنافقين يا أعلى الخلق ويا أيها الناظر من كان ذلك التعاطف الظاهر {جميعاً} لما هم فيه من اجتماع الدفاع وعن ذلك نشأت الشدة {وقلوبهم شتى} أي مفترقة أشد افتراق، وعن ذلك نشأت الرهبة، وموجب هذا الشتات اختلاف الأهواء التي لا جامع لها من نظام العقل كالبهائم وإن اجتمعوا في عداوة أهل الحق كاجتماع البهائم في الهرب من الذئب، قال القشيري: اجتماع النفوس مع تنافر القلوب واختلافها أصل كل فساد وموجب كل تخاذل، ومقتض لتجاسر العدو، واتفاق القلوب والاشتراك في الهمة والتساوي في القصد يوجب كل ظفر وكل سعادة.
{ تَحْسَبُهُمْ } “Sen onları sanırsın” yani ey mahlukatın en yücesi ve ey bakan kimse! O görünürdeki yakınlıktan ötürü Yahudileri ve münafıkları [sanırsın], { جَمِيعاً } “bir arada/birlik içinde” ortak savunma içinde olmalarından dolayı -ki şiddet bundan doğmuştur-, { وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “oysa kalpleri darmadağınıktır.” Yani son derece ayrışmıştır -ki korku da bundan doğmuştur-. Bu dağınıklığın sebebi, hayvanlar gibi aklın nizamından bir toplayıcısı olmayan hevaların farklılığıdır; her ne kadar kurttan kaçarken hayvanların toplanması gibi hak ehline düşmanlıkta birleşseler de [böyledir]. Kuşeyrî şöyle demiştir: Nefislerin bir araya gelmesiyle birlikte kalplerin birbirinden nefret etmesi ve ayrışması her fesadın aslı, her yüzüstü bırakmanın sebebi ve düşmanın cesaret bulmasının gereğidir. Kalplerin ittifakı, gayede ortaklık ve amaçta eşitlik ise her zaferi ve her saadeti gerektirir.
ولما كان السبب الأعظم في الافتراق ضعف العقل، قال معللاً: {ذلك} أي الأمر الغريب من الافتراق بعد الاتفاق الذي يخيل الاجتماع {بأنهم قوم} أي مع شدتهم {لا يعقلون *} فلا دين لهم
Ayrılığın en büyük sebebi aklın zayıflığı olunca, gerekçelendirerek şöyle buyurdu: { ذَلِكَ } “Bu” yani bir arada oldukları izlenimi veren ittifaktan sonraki bu garip ayrılık hali; { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ } “onların bir topluluk olmaları sebebiyledir” yani şiddetlerine rağmen, { لَا يَعْقِلُونَ } “akıllarını kullanmayan [bir topluluk].” Dolayısıyla onları birleştirecek bir dinleri yoktur;
يجمعهم لعلمهم أنهم على الباطل فهم أسرى الأهوية، والأهوية في غاية الاختلاف، فالعقل مدار الاجتماع كما كان الصحابة رضوان الله عليهم أجمعين في زمن النبي ﷺ كما أن الهوى مدار الاختلاف.
zira batıl üzere olduklarını bilirler; dolayısıyla hevaların esiridirler, hevalar ise son derece farklıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında sahabe -rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn-'nin olduğu gibi, birliğin dayanağı akıldır; nitekim ihtilafın dayanağı da hevadır.
ولما كان الإخبار بعدم عقلهم دعوى دل عليها بأمر مشاهد فقال: {كمثل} أي قصتهم في عدم فقههم بل عقلهم الذي نشأ عنه إخراجهم هذا وما سببه من مكرهم وغدرهم واعتمادهم على ابن أبيّ ومن معه من المنافقين كمثل قصة {الذين من قبلهم} ولما كان إدخال الجار مع دلالته على عدم استغراق زمان القبل يدل على قرب الزمن، صرجح به فقال: {قريباً} وهم كما قال ابن عباس ﵄ بنو قينقاع من أهل دينهم اليهود أظهروا بأساً شديداً عند ما قصدهم النبي ﷺ غزوة بدر فوعظهم وحذرهم بأس الله فقالوا: لا يغرنك يا محمد أنك لقيت قوماً أغماراً لا علم لهم بالحرب فأصبت منهم، وأما والله لو قاتلتنا لعلمت أنا نحن الناس، ثم مكروا بامرأة من المسلمين فأرادوها
Onların akletmediklerini haber vermek bir iddia mesabesinde olunca, bunu gözle görülen bir durumla delillendirip şöyle buyurdu: { كَمَثَلِ } “[Onların durumu] gibidir” yani onların kavrayışsızlıkları, bilakis bu çıkarılmalarına yol açan akılsızlıkları ve bunun sebebi olan hileleri, hıyanetleri, İbn Übeyy ile beraberindeki münafıklara güvenmeleri hususundaki kıssaları, { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin” kıssası gibidir. Harf-i cerin dahil olması, önceki zamanın tamamını kapsamadığını göstermekle birlikte zamanın yakınlığına delalet ettiğinden, bunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: { قَرِيباً } “az önce [geçmiş olanların].” Bunlar, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın dediği gibi, kendi dinlerinden olan Yahudi Benî Kaynuka'dır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir Gazvesi'nde onların yanına varıp kendilerine vaaz edip Allah'ın azabıyla uyardığında büyük bir güç gösterisinde bulunmuş ve: «Ey Muhammed, savaştan anlamayan tecrübesiz bir toplulukla karşılaşıp onlara galip gelmen seni aldatmasın! Vallahi bizimle savaşsaydın, asıl insanların biz olduğumuzu anlardın!» demişlerdi. Sonra Müslüman bir kadına tuzak kurup
على كشف وجهها فأبت فعقدوا طرف ثوبها من تحت خمارها، فما قامت انكشفت سوأتها فصاحت فغار لها شخص من الصحابة ﵃، فقتل اليهودي الذي عقد ثوبها فقتلوه، فانتقض عهدهم، فأنزل النبي ﷺ بساحتهم جنود الله فأذلهم الله ونزلوا من حصنهم على حكمه ﷺ وقد كانوا حلفاء ابن أبيّ، ولم يغن عنهم شيئاً غير أنه سأل النبي ﷺ في أن لا يقتلهم وألح عليه حتى كف عن قتلهم فذهبوا عن المدينة الشريفة بأنفسهم من غير حشر لهم بالإلزام بالجلاء.
yüzünü açmasını istediler, kadın reddedince elbisesinin eteğini başörtüsünün altına bağladılar. Kadın ayağa kalkınca avret yeri açıldı ve çığlık attı. Sahabeden radıyallâhu anh bir zat kadının namusu için gayrete gelip elbisesini bağlayan Yahudiyi öldürdü, onlar da o sahabiyi öldürdüler. Böylece antlaşmaları bozuldu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların yurduna Allah'ın ordularını indirdi, Allah da onları zelil kıldı ve kalelerinden onun sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne razı olarak indiler. Onlar İbn Übeyy'in müttefikleriydi; o ise onları öldürmemesi için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalvarmaktan ve o da onları öldürmekten vazgeçene kadar ısrar etmekten başka kendilerine hiçbir fayda sağlayamadı. Böylece sürgüne zorlanıp toplanmaksızın kendi kendilerine Medine-i Münevvere'den çıkıp gittiler.
ولما كان كأنه قيل: ما كان خبرهم؟ قال: {ذاقوا وبال} أي وخامة وسوء عاقبة {أمرهم} في الدنيا وهو كفرهم وعداوتهم لرسول الله ﷺ وحزبه الذين هم حزب الله، وسماه أمراً لأنه مما ائتمروا فيه {ولهم} أي في الآخرة {عذاب أليم *} أي شديد الإيلام، ولما شبه سبحانه أمرهم في طاعتهم لابن أبي ومن معه وهم البعداء المحترقون بسبب إبعاد المؤمنين لهم بإبعاد الله واحتراق أكبادهم لذلك مع ما أعد لهم في الآخرة بأمر بني قينقاع، شبه قصة الكل بقصة
Sanki: «Onların akıbeti ne oldu?» denilmiş gibi buyurdu: { ذَاقُوا وَبَالَ } “Tattılar vebalini” yani ağırlığını ve kötü sonucunu, { أَمْرِهِمْ } “yaptıkları işin” dünyadaki [vebalini]; o da inkârları ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile O'nun fırkası olan Allah'ın hizbine düşmanlıklarıdır. Aralarında istişare ettikleri şeylerden olduğu için buna «emir (iş)» adını verdi. { وَلَهُمْ } “Ve onlar içindir” yani ahirette, { عَذَابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap.” Yani son derece elem verici. Allah'ın onları uzaklaştırması ve buna yüreklerinin yanması sebebiyle müminlerin kendilerinden uzaklaştırdığı ve bu yüzden mahvolmuş olan İbn Übeyy ve beraberindekilere itaat etme hususundaki durumlarını -ahirette kendileri için hazırlanan şeylerle birlikte- Benî Kaynuka'nın durumuna benzettiğinde, hepsinin kıssasını
الشيطان ومن أطاعه من الإنس والجن، فقال مبيناً لمعنى ما حط عليه آخر الكلام: {كمثل} أي مثل الكل الواعدين بالنصر والمغترين بوعدهم مع علمهم بأن الله كتب في الذكر {لأغلبن أنا ورسلي} [المجالة: ٢١] في إخلافهم الوعد وإسلامهم إياهم عند ما حق الأمر يشبه مثل {الشيطان} أي البعيد من كل خير لبعده من الله المحترق بعذابه، والشيطان هنا مثل المنافقين {إذا قال للإنسان} أي كل من فيه نوس واضطراب وهو هنا مثل اليهود: {اكفر} أي بالله بما زين له ووسوس إليه من اتباع الشهوات القائم مقام الأمر.
şeytanın ve ona itaat eden insan ve cinlerin kıssasına benzetti. Sözün nihai olarak vardığı manayı açıklayarak şöyle buyurdu: { كَمَثَلِ } “[Münafıkların durumu da] tıpkı şunun gibidir” yani yardım vaat edenlerin ve Allah'ın Zikir'de: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücadele: 21] buyurduğunu bildikleri halde vaatlerine aldananların, vaatlerinden dönmeleri ve iş ciddiye bindiğinde onları yüzüstü bırakmaları hususundaki durumları tıpkı şunun gibidir: { الشَّيْطَانِ } “şeytanın [durumu]” yani Allah'tan uzak olduğu için her türlü hayırdan uzak olan ve O'nun azabıyla yanan şeytanın. Buradaki şeytan münafıkların misalidir. { إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ } “Hani insana dediği zaman:” Yani bünyesinde oynaklık ve kararsızlık bulunan herkese -ki o da burada Yahudilerin misalidir-: { اكْفُرْ } “'İnkâr et!'” Yani emrin yerine geçen şehvetlere uymayı ona süsleyip vesvese vererek Allah'ı [inkâr et].
ولما كان الإنسان بما يساعد تزيين الشيطان عليه من شهواته وحُظوظه وأخلاقه يطيع أمره غالباً قال: {فلما كفر} أي أوجد الكفر على أي وجه كان، ودلت الفاء على إسراعه في متابعة تزيينه {قال} أي الشيطان الذي هو هنا عبارة عن المنافقين مؤكداً لما لمن تعلق بمن أكد له الوعد بشيء من صادق الاعتماد عليه والتكذيب بأنه يخذله: {إني بريء منك} أي ليس بيني وبينك علاقة في شيء أصلاً ظناً منه أن هذه البراءة تنفعه شيئاً مما استوجبه المأمور بقبوله لأمره، وذلك
İnsan, şehvetleri, hazları ve ahlakından şeytanın süslemesine yardımcı olan şeyler sebebiyle çoğunlukla onun emrine uyduğu için şöyle buyurdu: { فَلَمَّا كَفَرَ } “Fakat o inkâr edince” yani küfrü her ne şekilde olursa olsun ortaya koyunca -fâ harfi onun süslemesine uymaktaki aceleciliğine delalet eder-, { قَالَ } “[şeytan] dedi ki” yani burada münafıklardan ibaret olan şeytan, kendisine kesin vaatte bulunan kimseye samimiyetle güvenip onun kendisini yüzüstü bırakacağını yalanlayan kimseye tekit ederek şöyle dedi: { إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ } “'Doğrusu ben senden uzağım.'” Yani seninle benim aramda hiçbir bağ yoktur; bu teberrinin, emrini kabul etmekle hak ettiği şeylerden kendisine bir fayda sağlayacağını sanarak [böyle demiştir]. Bu da,
كناية عن أنه فعل معه من الإعراض عنه والتمادي في كل ما يدل على إهماله من أكد البراءة منه، وذلك كما فعل المنافقون باليهود جرؤوهم على أمر ينهى وهو الإقامة في بلدهم، فلما نصبوا الحرب طمعاً في نصرهم فعل المنافقون بتباطؤهم عنهم فعل المتبرئ منهم فكان ذلك أشد عليهم مما لم يطمعوهم في نصرهم لأن هذا بمنزله انهزامهم عنهم من الصف الموجب لانهزامهم لا محالة، ثم علل البراءة بقوله: {إني أخاف الله} أي الملك الذي لا أمر لأحد معه فلا تطاق صولته، ثم شرح ذلك بقوله: {رب العالمين *} أي الذي أوجدهم من العدم ورباهم بما يدل على جميع الأسماء الحسنى والصفات العلى، فلا يغني أحد من خلقه عن أحد شيئاً إلا بإذنه وهو لا يغفر أصلاً لمن يقدح ربوبيته ولا سيما إن نسبها إلى غيره، وكان هذا كمثل ما يجد الإنسان بعد الوقوع في المعصية من الندم والحيرة، فإذا وجد ذلك وهم بالتوبة زين له المعصية وصعب عليه أمر التوبة وعسره وجرأه على المعصية بعينها أو على ما هو أكبر منها، ولا يزال كذلك حتى يتعذر عليه الرجوع فيتحقق هلاكه وهلاك من أوقعه، فلذلك سبب عنه قوله: {فكان} ولما كان تقديم الشيء على محله موجباً لروعة تنبه الإنسان للتفتيش عن السبب والتشويق إلى المؤخر قال: {عاقبتهما} مقدماً
ondan uzaklaştığını en kesin biçimde ortaya koyan kimsenin yaptığı gibi, ondan yüz çevirme ve onu ihmal ettiğini gösteren her şeyde ısrar etme fiilinden kinayedir. Nitekim münafıklar da Yahudilere böyle yapmış; onları yasaklanmış bir işe, yani yurtlarında kalmaya cesaretlendirmişlerdi. Onlar münafıkların yardımına güvenerek savaşı başlattıklarında, münafıklar ağırdan alarak onlardan berî olan kimsenin yaptığını yaptılar. Bu ise Yahudilere, başta kendilerine yardım vaat edilmemesinden daha ağır geldi; çünkü bu, saftan kaçıp onların hezimetine kesin olarak yol açan kimsenin durumu gibidir. Sonra bu teberriyi şu sözüyle gerekçelendirdi: { إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ } “'Şüphesiz ben Allah'tan korkarım.'” Yani yanında kimsenin söz sahibi olmadığı, celaline karşı durulamayan o Hükümran'dan. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: { رَبَّ الْعَالَمِينَ } “'Âlemlerin Rabbinden.'” Yani onları yoktan var eden, bütün güzel isimlere ve yüce sıfatlara delalet eden şeylerle onları terbiye eden [Rabbinden]. Dolayısıyla O'nun izni olmadan yaratıklarından hiçbiri diğerine hiçbir fayda sağlayamaz. O, kendi Rububiyyetine dil uzatanı, hele de onu başkasına nispet edeni asla bağışlamaz. Bu durum, insanın günaha düştükten sonra hissettiği pişmanlık ve şaşkınlık haline benzer; insan bunu hissedip tövbe etmeye niyetlendiğinde, şeytan ona günahı süsler, tövbe işini zorlaştırıp çetin gösterir ve onu bizzat o günaha yahut ondan daha büyüğüne cüretlendirir. Geri dönmesi imkânsız hale gelene kadar bu durum böyle devam eder; neticede hem kendisinin hem de onu günaha düşürenin helaki kesinleşir. Bu sebeple şu buyruğunu buna bağladı: { فَكَانَ } “Böylece oldu.” Bir şeyi asıl yerinden öne almak, insanı sebebini araştırmaya sevk eden ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandıran bir etki yaptığından, «kâne»nin haberini öne alarak şöyle buyurdu: { عَاقِبَتَهُمَا } “İkisinin akıbeti,”
لخبر «كان» {أنهما} أي الغار والمغرور {في النار} حال كونهما {خالدين فيها} لأنهما ظلما ظلماً لا فلاح معه.
{ أَنَّهُمَا } “şüphesiz onların her ikisinin de” yani aldatan ve aldananın, { فِي النَّارِ } “ateşte olmalarıdır” şu halde iken: { خَالِدَيْنِ فِيهَا } “orada ebedî kalıcılar olarak.” Çünkü onlar kurtuluşu olmayan bir zulümle zulmetmişlerdir.
ولما كان ذلك قد يحمل على أنه في الإنسان بعينه، قال معلقاً بالوصف، تعميماً وزجراً عنه: {وذلك} أي العذاب الأكبر {جزاء الظالمين *} أي كل من وضع العبادة في غير محلها.
Bunun bizzat o insana mahsus olduğu zannedilebileceğinden, genelleştirmek ve bundan sakındırmak için hükmü vasfa bağlayarak şöyle buyurdu: { وَذَلِكَ } “İşte bu” yani en büyük azap, { جَزَاءُ الظَّالِمِينَ } “zalimlerin cezasıdır.” Yani ibadeti layık olmayan yere koyan herkesin [cezasıdır].
ولما أبلغ سبحانه في المواعظ في هذه السورة قولاً وفعلاً، وكانت الإيقاعات المذكورة فيها مسببة عن الخيانات ممن كان له عهد فنقضه، أو ممن كان أظهر الإيمان فأبان فعله كذبه، قال ﷾ استنتاجاً عن ذلك وعظاً للمؤمنين لأن الوعظ بعد المصائب أوقع في النفس وأعظم في ترقيق القلب وتحذيره مما يوجب العقوبة: {يا أيها الذين آمنوا} منادياً لهم نداء البعد معبراً بأدنى أسنان الإيمان لأنه عقب ذكر من أقر بلسانه فقط {اتقوا الله} أي اجعلوا لكم وقاية تقيكم سخط الملك الأعظم الذي لا أمر لأحد معه ولا بد أن يستعرض عبيده، فاحذروا عقوبته بسب التقصير فيما حده لكم من أمر أو نهي {ولتنظر نفس} أي كل نفس تنظر إلى نفاستها وتريد العلو على أقرانها، ولعله وحدها للإشارة مع إفادة التعميم إلى قلة الممثل لهذا الأمر جداً {ما قدمت}
Sübhânehu bu surede söz ve fiil olarak öğütleri en beliğ şekilde verince ve surede zikredilen cezalandırmalar da ahdi olup bozan yahut imanını açığa vurup fiiliyle yalanı ortaya çıkan kimselerin hıyanetlerinden kaynaklanınca; azamet ve celal sahibi Allah bundan bir netice çıkararak müminlere vaaz etmek üzere şöyle buyurdu -çünkü musibetlerden sonraki vaaz nefiste daha etkilidir, kalbi yumuşatmada ve cezayı gerektiren şeylerden sakındırmada daha büyüktür-: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” Sadece diliyle ikrar eden kimsenin zikrinin ardından geldiği için imanın en alt basamağıyla ifade ederek ve onlara uzaktan seslenişle nida ederek [şöyle buyurdu]: { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı takvalı olun.” Yani yanında kimsenin hükmü geçmeyen ve kullarını mutlaka hesaba çekecek olan en büyük Hükümran'ın gazabından sizi koruyacak bir kalkan edinin. O'nun size belirlediği emir ve yasaklardaki kusurlarınız sebebiyle O'nun cezasından sakının. { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ } “Her nefis baksın” yani kendi değerini gözeten ve akranlarına üstün gelmek isteyen her can baksın -genellikle bu emre hakkıyla uyanların pek az olduğuna işaret etmekle birlikte genellik bildirmesi için tekil getirmiş olabilir-: { مَا قَدَّمَتْ } “ne hazırladığına,”
أي من الزاد الذي يكون به صلاح المنزل الذي من لم يسع في إصلاحه لم يكن له راحة، هل يرضي الملك ما قدمته فينجيها أو يغضبه فيرديها.
yani ıslahına çalışmayanın rahata eremeyeceği o menzilin ıslahını sağlayacak azıktan ne takdim ettiğine; hazırladığı şey Hükümran'ı razı edip onu kurtaracak mı, yoksa gazaplandırıp helak mi edecek?
ولما كان الأجل مبهم الوقت، فكان لقاء الله في كل يوم بل كل لحظة للعاقل مترقباً لكونه ممكناً مع كونه على الإطلاق محققاً لا يجهله أحد، قال مشيراً بتنكيره وإبهامه إلى تهويله وإعظامه: {لغد} أي لأجل العرض بعد الموت أو في يوم القيامة الذي هو في غاية القرب لأن هذه الدنيا كلها يوم واحد يجيء فيه ناس ويذهب آخرون، والموت أو الآخرة غده، لا بد من كل منهما، وكل ما لا بد منه فهو في غاية القرب لا سيما إن كان باقياً غير منقض، وكل من نظر لغده أحسن مراعاة يومه، وتنوينه للتعظيم من جهات لا تحصى.
Ecel vakti belirsiz olduğundan ve akıllı kimse için Allah'a kavuşmak her gün, hatta her an -mümkün olması ve hiç kimsenin meçhulü olmayacak şekilde kesin olarak gerçekleşecek bulunması hasebiyle- beklenir olduğundan; nekire ve müphem bırakarak onun dehşetine ve büyüklüğüne işaretle şöyle buyurdu: { لِغَدٍ } “yarın için.” Yani ölümden sonraki yahut kıyamet günündeki arz için; o gün son derece yakındır, zira bütün bu dünya, içine insanların gelip başkalarının gittiği tek bir gündür. Ölüm yahut ahiret ise onun yarınıdır ve her ikisi de kaçınılmazdır. Kaçınılmaz olan her şey ise, bilhassa kalıcı ve bitimsiz olduğunda son derece yakındır. Yarınını düşünen herkes gününü en güzel şekilde gözetir. Kelimenin tenvini, sayılamayacak yönlerden tazim içindir.
ولما أمر بتقواه سبحانه خوفاً من سطواته أمر بتقواه لأجل مراقبته حياء من جلالته وهيبته تأكيداً للأمر لأن مدار النجاة على التقوى لأن مكايد الشيطان دقيقة، فمن لم يبالغ في محاسبة نفسه وتفقد ما يمكن أن يكون من الخلل في أعماله أوشك أن يحبط الشيطان أعماله فقال تعالى: {واتقوا الله} أي الجامع لجميع صفات الكمال أي اتقوه حياء منه، فالتقوى الأولى لإيجاد صور الأعمال، وهذه لتصفيتها وتزكية أرواحها، ولذلك علل بقوله
Kudretinden korkulduğu için O'nun takvasını emrettikten sonra, celalinden ve heybetinden utanarak O'nu murakabe etmek için takvasını emretti. Bu, emri pekiştirmek içindir; zira kurtuluşun esası takvadır, çünkü şeytanın tuzakları pek incedir. Nefsini hesaba çekmede ve amellerinde bulunabilecek kusurları kontrolde titiz davranmayan kimsenin amellerini şeytanın boşa çıkarması pek yakındır. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan korkun/sakının.” Yani bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan Allah'tan O'ndan haya ederek sakının. İlk takva amellerin suretlerini var etmek için, bu takva ise onları arındırmak ve ruhlarını tezkiye etmek içindir. Bu sebeple şöyle gerekçelendirdi:
مرغباً مرهباً: {إن الله} أي الذي له الأسماء الحسنى والصفات العلى {خبير} أي عظيم الاطلاع على ظواهركم وبواطنكم والإحاطة {بما تعملون *} فلا تعملون عملاً إلا كان بمرأى منه ومسمع فاستحيوا منه، وكرر الاسم الأعظم كراهية أن يظن تقييد التقوى بحيثية من الحيثيات تعظيماً لهذا المقام إعلاماً بأن شؤونه لا تنحصر وأن إحاطته لا تخص مقاماً دون مقام ولا شأناً سوى شأن.
rağbet ettirip korkutarak: { إِنَّ اللَّهَ } “Şüphesiz Allah” yani en güzel isimlere ve en yüce sıfatlara sahip olan Allah, { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır” yani açık ve gizli hallerinizi son derece iyi bilendir ve kuşatandır, { بِمَا تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınızdan.” Dolayısıyla O'nun görüp işitmediği hiçbir amel işleyemezsiniz; öyleyse O'ndan haya edin. Bu makamı yüceltmek, O'nun şanının sınırlandırılamayacağını ve kuşatıcılığının bir makama veya duruma mahsus olmadığını bildirmek üzere, takvanın herhangi bir kayıtla sınırlandırıldığı zannedilmesin diye lafza-i celal tekrar edildi.
ولما هز إلى تقواه تارة بالخوف وأخرى بالحياء تأكيداً لها، وعلل ذلك بما له شعبة من التحذير، وكان الإنسان لما له من النسيان أحوج إلى التحذير، قال مؤكداً لشعبته وإيضاحاً لأن التقوى الثانية لمحاسبة النفس في تصفية العمل: {ولا تكونوا} أيها المحتاجون إلى التحذير وهم الذي آمنوا {كالذين نسوا الله} أي أعرضوا عن أوامره ونواهيه وتركوها ترك الناسين لمن برزت عنه مع ما له من صفات الجلال والإكرام لما استغواهم به من أمره الشيطان حتى أبعدهم جداً عن العمران {فأنساهم} أي فتسبب عن ذلك أن أنساهم بما له من
O'nun takvasına pekiştirmek amacıyla kâh korkuyla kâh hayâ ile sevk edip bunu uyarı içeren bir sebeple gerekçelendirince -insan da nisyanı (unutkanlığı) sebebiyle uyarıya daha muhtaç olduğundan- bu uyarı yönünü tekit etmek ve ikinci takvanın ameli arındırmada nefsi hesaba çekmek için olduğunu açıklamak üzere şöyle buyurdu: { وَلَا تَكُونُوا } “Ve olmayın” ey uyarıya muhtaç olanlar -ki onlar iman edenlerdir-, { كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unutanlar gibi.” Yani şeytanın emriyle onları iğva ettiği şeyler yüzünden -ki bu onları mamur halden çok uzaklaştırmıştır- celal ve ikram sıfatlarına sahip olmasına rağmen, O'ndan sadır olan emir ve yasaklardan yüz çevirip onları unutan kimselerin terk edişi gibi terk edenler [gibi olmayın]. { فَأَنْسَاهُمْ } “Bunun üzerine O da onlara unutturdu” yani zahir ve batını
الإحاطة بالظواهر والبواطن {أنفسهم} فلم يقدموا لها ما ينفعها وإن قدموا شيئاً كان مشوباً بالمفسدات من الرياء والعجب، فكانوا مما قال فيه. ﷾ {وجوه يومئذ خاشعة عاملة ناصبة تصلى ناراً حامية تسقى من عين آنية} [الغاشية: ٢ - ٣ - ٤ - ٥] لأنهم لم يدعوا باباً من أبواب الفسق فإن رأس الفسق الجهل بالله، ورأس العلم ومفتاح الحكمة معرفة النفس، فأعرف الناس بنفسه أعرفهم بربه «من عرف نفسه فقد عرف ربه» .
kuşatmasıyla buna sebep olarak unutturdu: { أَنْفُسَهُمْ } “kendilerini.” Artık kendilerine fayda verecek şeyleri takdim etmediler; bir şey takdim etseler bile o da riya ve ucub gibi ifsat edici şeylerle karışık oldu. Böylece azamet ve celal sahibi Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerden oldular: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ * عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ * تَصْلَى نَاراً حَامِيَةً * تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ } “O gün birtakım yüzler zillete bürünmüştür. Çalışmış, yorulmuştur. Kızgın bir ateşe girer. Kaynar bir pınardan içirilir.” [Gâşiye: 2-5]. Çünkü onlar fısk kapılarından hiçbir kapıyı bırakmadılar; nitekim fıskın başı Allah'ı bilmemek, ilmin başı ve hikmetin anahtarı ise nefsi bilmektir. İnsanlar içinde nefsini en iyi bilen, Rabbini en iyi bilendir: «Nefsini bilen Rabbini bilir.»
ولما كانت ثمرة ذلك أنهم أضاعوها - أي التقوى - فهلكوا قال: {أولئك} أي البعيدون من كل خير {هم} أي خاصة دون غيرهم {الفاسقون *} أي العريقون في المروق من دائرة الدين.
Bunun semeresi, onu -yani takvayı- zayi edip helak olmaları olunca şöyle buyurdu: { أُولَئِكَ } “İşte onlar” yani her hayırdan uzak olanlar, { هُمُ } “onlar” yani başkaları değil yalnızca onlar, { الْفَاسِقُونَ } “yoldan çıkmışların ta kendileridir.” Yani din dairesinden çıkmakta kökleşmiş olanlardır.
ولما تم الدليل على أن حزب الله هم المفلحون لما أيدهم به في هذه الحياة الدنيا من النصر والشدة على الأعداء واللين والمعاضدة للأولياء وسائر الأفعال الموصلة إلى جنة المأوى، وصرح في آخر الدليل بخسران حزب الشيطان فعلم أن لهم مع هذا الهوان عذاب النيران، وكان المغرور بعد هذا بالدنيا الغافل عن الآخرة لأجل شهوات فانية وحظوظ زائلة عاملاً عمل من يعتقد أنه لا فرق بين الشقي بالنار
Bu dünya hayatında zaferle, düşmanlara karşı şiddetle, dostlara karşı yumuşaklık ve yardımlaşmayla ve Me'vâ cennetine ulaştıran diğer amellerle desteklediği için Allah'ın hizbinin kurtuluşa erenler olduğuna dair delil tamamlanıp delilin sonunda şeytanın hizbinin hüsrana uğradığı açıkça belirtilince, bu zilletle birlikte onlar için cehennem azabının da olduğu anlaşıldı. Bundan sonra fani şehvetler ve geçici hazlar sebebiyle dünyayla aldanıp ahireti unutan kimse, ateşteki şaki kimse ile
والسعيد بالجنة لتجشمه التجرع لمرارات الأعمال المشتملة عليها، أشج ذلك قوله منزلاً لهم منزلة الجازم بذلك أو الغافل عنه تنبيهاً لهم على غلطهم وإيقاظاً من غفلتهم: {لا يستوي} أي بوجه من الوجوه {أصحاب النار} التي هي محل الشقاء الأعظم {وأصحاب الجنة} التي هي دار النعيم الأكبر لا في الدنيا ولا في الآخرة وهي من أدلة أنه لا يقتل مسلم بكافر.
cennetteki said kimsenin bir olduğunu düşünen kimsenin amelini işlemiş gibi oldu; zira cennetin içerdiği amellerin acılarını yudumlamaya katlanmıştır. Onların hatalarına dikkat çekmek ve onları gafletten uyandırmak için, onları buna kesin inanan yahut bundan gafil olan kimseler makamına indirgeyerek şöyle buyurdu: { لَا يَسْتَوِي } “Bir olmaz” yani hiçbir veçhile [bir olmaz], { أَصْحَابُ النَّارِ } “cehennem halkı” ki orası en büyük şekavet yeridir, { وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ } “ile cennet halkı.” Ki orası da en büyük nimetler yurdudur; ne dünyada ne de ahirette [bir olmazlar]. Bu, bir Müslümanın kâfire karşılık öldürülemeyeceğinin delillerindendir.
ولما كان نفي الاستواء غير معلم في حد ذاته بالأعلى من الأمرين، كان هذا السياق معلماً بما حفه من القرائن بعلو أهل الجنة، صرح به في قوله: {أصحاب الجنة هم} أي خاصة {الفائزون *} المدركون لكل محبوب الناجون من كل مكروه، وأصحاب النار هم الهالكون في الدارين كما وقع في هذه الغزوة لفريقي المؤمنين وبني النضير ومن والاهم من المنافقين، فشتان ما بينهما.
Eşitliğin nefyedilmesi kendi başına iki durumdan hangisinin üstün olduğunu bildirmediğinden, bu bağlam kendisini çevreleyen karinelerle cennet ehlinin üstünlüğünü bildirdiği için bunu şu buyruğunda açıkça ifade etti: { أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ } “Cennet halkı var ya, işte onlar” yani yalnızca onlar, { الْفَائِزُونَ } “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Her sevilen şeye ulaşanlar, her sevilmeyen şeyden kurtulanlardır. Cehennem halkı ise her iki yurtta helak olanlardır; nitekim bu gazvede müminler grubu ile Benî Nadîr ve onları destekleyen münafıklar grubunun başına gelen de böyle olmuştur. İkisi arasında ne büyük fark vardır!
ولما كان قد مر في هذه السورة فضلاً عما تقدمها من حكمة هذا القرآن وإعجازه تارة بمطابقته لما نزل بسببه مطابقة تجلو عنه كل إشكال، وتارة بما يشاهد من صدقه فيما أخبر بإتيانه من الأفعال، وأخرى بما يتحدى به من الأقوال، ومرة بنظم كل جملة مع ما تقدمها على ما لم يكن لبشر مثله في الأحوال إلى غير ذلك من أمور لا يحصرها المقال، ترتب على ذلك قوله مبيناً أن سبب افتراق الفريقين في العقبى افتراقهم في
Bu surede -öncekiler bir yana- bu Kur'an'ın hikmeti ve icazı; kâh indiriliş sebebine her türlü müşkili gideren mutabakatıyla, kâh vuku bulacağını haber verdiği fiillerde gözlemlenen doğruluğuyla, kâh meydan okuduğu sözleriyle, kâh her cümlenin kendisinden öncekiyle insan için hiçbir şekilde benzeri bulunmayan bir nizam içinde dizilişiyle ve söze sığmayacak daha nice hususlarla geçmiş olduğundan; iki grubun ahiretteki ayrılıklarının sebebinin dünyada
هذا القرآن في الأولى تمثيلاً للقلوب في قسوتها أو لينها عند سماع القرآن وتخيلاً توبيخاً للقاسي ومدحاً للعاطف اللين لافتاً القول إلى أسلوب العظمة لاقتضاء الحال لها: {لو أنزلنا} بعظمتنا التي أبانها هذا الإنزال {هذا القرآن} أي الجامع لجميع العلوم، الفارق بين كل ملتبس - المبين لجميع الحكم {على جبل} أي أي جبل كان {لرأيته} مع صلابته وفوته يا أشرف الخلق إن لم يتأهل غيرك لمثل تلك الرؤية {خاشعاً} أي مطمئناً مخبتاً على صلابته متذللاً باكياً {متصدعاً} أي متشققاً غاية التشقق كما تصدع الطور لتجلينا له بما دون ذلك من العظمة التي جلونا كلامنا الشريف لموسى ﵇ في ملابسها {من خشية الله} أي من الخوف العظيم من له الكمال كله حذراً من أن لا يكون مؤدياً ما افترض عليه من تعظيم القرآن عند سماعه فما لابن لآدم وقد آتاه الله من العقل ما لم يؤت الجبل يستخف بحقه، ويعرض عما فيه من العبر، وفي الآية مدح للنبي ﷺ في ثباته لما لا تثبت له الجبال، وذم للمعرضين بكونهم أقسى من الجبال.
bu Kur'an karşısındaki ayrılıkları olduğunu açıklayan şu buyruğu buna terettüp etti. Bu, Kur'an'ı işitirken kalplerin katılığını veya yumuşaklığını temsil etmek, katı olanı yermek ve şefkatli-yumuşak olanı övmek üzere bir tasvirdir. Durum bunu gerektirdiği için sözü azamet üslubuna çevirerek şöyle buyurdu: { لَوْ أَنْزَلْنَا } “Eğer biz indirseydik” bu indirmenin ortaya koyduğu azametimizle, { هَذَا الْقُرْآنَ } “şu Kur'an'ı” yani bütün ilimleri toplayan, her karışık şeyi ayıran, bütün hikmetleri açıklayan [Kur'an'ı], { عَلَى جَبَلٍ } “bir dağın üzerine” yani herhangi bir dağın üzerine, { لَرَأَيْتَهُ } “muhakkak sen onu görürdün” sertliğine ve kuvvetine rağmen ey mahlukatın en şereflisi -şayet senden başkası böyle bir görmeye ehil olamazsa-, { خَاشِعاً } “baş eğmiş” yani sertliğine rağmen boyun eğmiş, sükûnet bulmuş, alçalmış ve ağlar vaziyette, { مُتَصَدِّعاً } “paramparça olmuş” yani Musa aleyhisselâm'a yüce kelamımızı kendisinin örtüleri içinde tecelli ettirdiğimiz azametten daha azıyla Tur dağına tecelli edişimiz gibi son derece yarılmış halde [görürdün], { مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah korkusundan.” Yani Kur'an'ı dinlediğinde ona tazim göstermek hususunda üzerine farz kılınan şeyi yerine getirememiş olma endişesiyle, bütün kemalatın sahibinden duyulan o büyük korkudan ötürü [böyle görürdün]. Dağa verilmeyen akıl kendisine verilmişken, Âdemoğluna ne oluyor da onun hakkını hafife alıyor ve içindeki ibretlerden yüz çeviriyor? Bu ayette, dağların dayanamayacağı şeye sebat etmesi sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir övgü; yüz çevirenlere de dağlardan daha katı oldukları için bir yergi vardır.
ولما كان التقدير تبكيتاً وتوبيخاً لمن لم يرق للقرآن {أفلم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق} [الحديد: ١٦] فإنا قد فصلنا لهم الحلال والحرام والأمر والنهي وأوضحنا الحكم ودللنا على المتشابه وقصصنا الأقاصيص بعد جعلهم عقلاء ناطقين، فتلك أقاصيص الماضين لعلهم يعتبرون عطف عليه قوله: {وتلك الأمثال} أي التي لا يضاد فيها شيء {نضربها للناس} أي الذي يحتاجونها وهم من فيهم تذبذب واضطراب {لعلهم يتفكرون *} أي لتكون حالهم عند من ينظرهم حال من يرجى تفكره في تلك الأمثال فينفعه ذلك إذا أراد التفكر إلى التذكر فرأى تنبيه الرسول ﷺ له أن كل ما في القرآن من شيء فيه مشاهد منه متطابق له كتاب الخلق وكتاب الأمر فتخلى عن الشهوات البهيمية فنجا من الحظوظ النفسية فتحلى بالملابس الروحانية فصار بالمجاهدات والمنازلات إلى الصفات الملكية فكان أهلاً للمقامات القدسية في الجنان العلية.
Kur'an karşısında kalbi yumuşamayan kimseleri susturmak ve azarlamak sadedindeki takdiri anlam: {أفلم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine ve inen hakka karşı kalplerinin saygı ile yumuşama zamanı hâlâ gelmedi mi?” [Hadîd: 16] -zira biz onları akıl sahibi ve konuşan [varlıklar] kıldıktan sonra kendilerine helali, haramı, emri ve yasağı açıkladık, hükümleri beyan ettik, müteşabihe delalet ettik ve kıssaları anlattık; işte bunlar geçmişlerin kıssalarıdır, umulur ki ibret alırlar- şeklinde olunca, bunun üzerine şu buyruğunu atfetti: {وتلك الأمثال} “İşte bu misaller” yani içinde birbiriyle çelişen hiçbir şey bulunmayan [misaller], {نضربها للناس} “onları insanlara anlatıyoruz” yani kendilerine ihtiyaç duyan, içlerinde bir bocalama ve çalkantı bulunan kimselere [anlatıyoruz], {لعلهم يتفكرون} “umulur ki düşünürler.” Yani onları gören kimsenin nazarında durumları, bu misaller üzerinde düşünmesi umulan birinin durumu gibi olsun da, düşünmeyi hatırlamaya vardırmak istediğinde bu [düşünme] ona fayda versin; böylece Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kur'an'daki her bir hususta kendisinden şahitler bulunduğuna, yaratılış kitabı ile emir kitabının birbirine denk olduğuna dair uyarısını görüp hayvani arzulardan sıyrılsın, nefsin hazlarından kurtulsun, ruhani elbiselerle bezensin, mücahedeler ve [manevi mertebelere] nüzuller sayesinde meleki sıfatlara erişsin ve [böylelikle] yüce cennetlerdeki kudsî makamlara layık olsun.
ولما أعلى سبحانه أولياءه بأن فتح السورة بالإيمان بالغيب وهو العزيز الحكيم بعد التنزيه عن نقائص التعطيل وكل شائبة نقص وينزل لعباده في أسباب الصفات والأفعال إلى أن أوصلهم إلى محسوس الأمثال فتأهلوا للفناء في ذاته وما على صفاته الموجبة لخشيته، رقاهم إلى التفكر في تفصيل ما افتتح به، فقال عادلاً عن أسلوب العظمة إلى
Sübhânehu, ta'til (sıfatları yok sayma) noksanlıklarından ve her türlü eksiklik şaibesinden tenzih ettikten sonra sûreyi gayba imanla -ki O Azîz ve Hakîm'dir- açarak evliyasını yüceltince ve sıfatlar ile fiillerin sebeplerinde kullarının seviyesine inip onları somut misallere ulaştırınca, onlar da O'nun zatında ve O'ndan korkmayı gerektiren yüce sıfatlarında fena bulmaya ehil hale gelince; onları sûrenin başında zikredilen hususların tafsilatı üzerinde tefekküre yükseltti. Azamet üslubundan,
أعظم منها بإسبال حجب العزة على منهاج الحكمة: {هو} أي الذي وجوده من ذاته فلا عدم له أصلاً بوجه من الوجوه، فلا يستحق الوصف ب «هو» غيره لأنه الموجود دائماً أزلاً وأبداً، فهو حاضر في كل ضمير غائب بعظمته عن كل حس، فلذلك يتصدع الجبل من خشيته.
hikmet yolu üzere izzet perdelerini çekerek ondan daha büyük bir üsluba dönerek şöyle buyurdu: { هُوَ } “O” yani varlığı zatından olan, hiçbir veçhile kendisi için yokluk söz konusu olmayan [Zat]. Başkası «Hû (O)» vasfıyla anılmaya layık değildir; zira ezeli ve ebedi olarak daima var olan O'dur. O, her vicdanda hazır, azametiyle her türlü duyudan gaibtir; bu sebepledir ki dağ O'nun korkusundan paramparça olur.
ولما عبر بأخص أسمائه، أخبر عنه لطفاً بنا وتنزلاً لنا بأشهرها الذي هو مسمّي الأسماء كلها فقال: {الله} أي المعبود الذي لا ينبغي العبادة إلا له، الذي بطن بما لم تحط ولا تحيط به العقول من نعوت الكبرياء والعظمة والإكرام، فظهر بأفعاله التي لا تضاهى بوجه غاية الظهور، فتميز غاية التميز، فلم يلحقه شرك أصلاً في أمة من الأمم ولا نسمة من النسم، قال الحرالي في شرح الأسماء: وهو لوه القلوب والعقول أي محارها الذي لا تدركه، فلزم الخلق من توحيد اسم الإله ما حصل لهم من توحيد اسم الله من الأحدية الإحاطية - انتهى - فلذلك كان وصفه {الذي لا إله إلا هو} فإنه لا مجانس له ولا يليق ولا يصبح ولا يتصور أن يكافئه أو يدانيه شيء والإله أول اسم الله فلذلك -
İsimlerinin en özeli ile ifade ettikten sonra, bize bir lütuf ve tenezzül olarak bütün isimlerin kendisine ait olduğu en meşhur ismiyle O'ndan haber vererek şöyle buyurdu: { اللَّهُ } “Allah'tır” yani kendisinden başkasına ibadet edilmesi layık olmayan, akılların kuşatamadığı ve kuşatamayacağı kibriya, azamet ve ikram sıfatlarıyla gizlenen; hiçbir şekilde benzeri olmayan fiilleriyle son derece açıkça tezahür eden, böylece son derece temeyyüz eden, hiçbir ümmette ve hiçbir canda kendisine asla şirk koşulmamış olan Mabud. Harrâlî Esmâ şerhinde şöyle demiştir: «O, kalplerin ve akılların divanesidir (hayret noktasıdır), yani idrak edemediği hayret makamıdır. Bu yüzden İlah isminin tevhidinden mahlukata düşen pay, Allah isminin kuşatıcı tekliğinden elde ettikleri pay kadardır.» -İktibas bitti-. Bu sebeple O'nun vasfı şöyle oldu: { الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Çünkü O'nun bir cinsi/benzeri yoktur; hiçbir şeyin O'na denk veya yakın olması yakışmaz, sahih olmaz ve tasavvur edilemez. İlah ismi, Allah isminin ilkidir, bu sebeple
لا يكون أحداً مسلماً إلا بتوحيده فتوحيده فرض وهو أساس كل فريضة، وتوحيد سائر الأسماء نقل وهو أساس كل نافلة، فمن وحد في الكل فقد كمل دينه وتمت النعمة عليه وإلا كان من الذين آمنوا، فإن كان ذلك منه قولاً عصم من نار الأحكام على الأبدان في الدنيا، وإن كان علماً تخلص من نار الهلع على النفوس في الدنيا، وهو الجزع عند مس الشر، والمنع والبخل عند مس الخير، ولن يشهد التوحيد في هذه الكلمة التي مضمونها توحيد اسم الإله إحساناً إلا بعد إحصاء جميع الأسماء علماً، قال الحرالي: والإله: التعبد وهو التذلل، فمن توهم حاجته بشيء وتوهم أن عنده قوام حاجته تذلل فكان تذلله له تألهاً، وكل من عبد ما أحاط عينه فقد خذل عقله عن تصحيح معنى الإله الذي يجب أن يكون غيباً، فكان تصحيح معنى الإله أنه غيب قائم مستحق للعبادة والتذلل لأجل قيامه والاستغناء به.
bir kimse O'nu birlemedikçe Müslüman olamaz. O'nun tevhidi farzdır ve her farzın esasıdır. Diğer isimlerin tevhidi ise nafiledir ve her nafilenin esasıdır. Kim hepsinde tevhidi gerçekleştirirse dini kemale ermiş ve üzerindeki nimet tamamlanmış olur; aksi takdirde [sadece] iman edenlerden olur. Eğer bu onun sözü olarak kalırsa dünyada bedenlere uygulanacak ahkâm ateşinden korunur; şayet ilim haline gelirse dünyada nefislerdeki helak ateşinden -ki bu, şer dokunduğunda feryat etmek, hayır dokunduğunda ise menedip cimrilik yapmaktır- kurtulur. Muhtevası İlah isminin tevhidi olan bu kelimedeki tevhide, bütün isimler ilmen sayılmadıkça ihsan mertebesinde şahit olunamaz. Harrâlî şöyle demiştir: «İlah, taabbüd yani tezellüldür (boyun eğmektir). Kim bir şeye ihtiyacı olduğunu ve ihtiyacının karşılanmasının onun yanında bulunduğunu vehmederse boyun eğer; onun bu boyun eğişi ona ilahlık atfetmek olur. Gözünün kuşattığı şeye ibadet eden herkes, gayb olması gereken İlah manasını doğrulamaktan aklını mahrum bırakmıştır. İlah manasının doğrulanması; O'nun, varlığı kendinden olan, kıyamı ve kimseye muhtaç olmayışı sebebiyle ibadete ve boyun eğmeye layık bir gayb olmasıdır.»
ولما أخبر بتفرده، دل عليه بآية استحقاقه لذلك، فقال مقدماً لما هو متقدم في الوجود: {عالم الغيب} أي الذي غاب عن علم جميع
Tekliğini haber verince, buna hak kazandığının delilini, varlıkta öncelikli olanı öne alarak şöyle bildirdi: { عَالِمُ الْغَيْبِ } “Gaybı bilendir.” Yani bütün yaratılmışlarının bilgisinden gizli olanı [bilendir].
خلقه.
bütün yaratılmışlarının [bilgisinden gizli olanı].
ولما كنا ربما ظن أن وصفه بالغيب أمر نسبي سمي غيباً بالنسبة لناس دون ناس، دل بذكر الضد على أن المراد كل ما غاب وكل ما شهد فقال تعالى: {والشهادة} أي الذي وجد فكان بحيث يحسه ويطلع عليه بعض خلقه.
O'nun gayb ile nitelenmesinin izafi bir durum olduğu ve bazı insanlara göre gayb adını aldığı zannedilebileceğinden, zıddını zikrederek kastedilenin gizli olan her şey ile görülen her şey olduğunu gösterdi ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَالشَّهَادَةِ } “ve müşahede edileni de [bilendir].” Yani var olup yaratılmışlarından bazısının hissedebileceği ve muttali olabileceği şekilde olanı da [bilendir].
ولما تعالى في صفات العظمة ونعوت الجلال والكبر فبطن غاية البطون، أخذ رحمة العبادة بالتنزيل لهم بالتعرف إليهم بعواطف الرحمة فقال بانياً الكلام على الضمير إعلاماً بأن المحدث عنه أولاً هو بعينه المحدث عنه ثانياً: {هو الرحمن} أي العام الرحمة، قال الحرالي رحمه الله تعالى: والرحمة إجراء الخلق على ما يوافق حسبهم ويلائم خلقهم وخلقهم ومقصد أفئدتهم، فإذا اختص ذلك بالبعض كان رحيمية، وإذا استغرق كان رحمانية، ولاستغراق معنى اسم الرحمن لم يكن لإتمام في معنى استغراقه - يعني باسم الله.
Azamet sıfatlarında, celal ve kibriya vasıflarında yücelip son derece gizli (batın) olunca, rahmet şefkatleriyle kendisini kullarına tanıtıp onların seviyesine inerek kulların rahmetini üstlendi. İlk anlatılanın ikincisinde anlatılanın bizzat kendisi olduğunu bildirmek üzere sözü zamir üzerine bina ederek şöyle buyurdu: { هُوَ الرَّحْمَنُ } “O Rahmân'dır” yani rahmeti genel olandır. Harrâlî -rahmetullâhi aleyh- şöyle demiştir: «Rahmet; mahlukatı hallerine muvafık, fıtratlarına, ahlaklarına ve kalplerinin maksadına uygun şekilde sevk etmektir. Bu bazısına has olduğunda rahîmiyyet, her şeyi kuşattığında ise rahmâniyyet olur. Rahmân isminin anlamı her şeyi kuşattığı için, kuşatıcılık anlamında bir tamamlama olmamıştır» -yani Allah ismiyle-.
ولما كانت الرحيمية خاصة بما ترضاه الإلهية قال تعالى: {الرحيم *} أي ذو الرحمة العامة المسعدة في الظاهر والرحمة الخاصة المسعدة في
Rahîmiyyet, uluhiyyetin razı olduğu şeylere mahsus olunca Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { الرَّحِيمُ } “Rahîm'dir.” Yani zahirde saadete erdiren genel rahmetin ve batında saadete erdiren özel rahmetin
الباطن، قال الحرالي: الرحمة من الرحيم اختصاص من شملته الرحمانية بمزية ما أوثر به من الرحمة في مقابلة من آل أمره إلى نعمه ليجمع مقتضى الاسمين بين عموم الرحمانية واختصاص الرحيمية: ولما أظهر على الخلق خصوص الإيثار، أجرى عليهم اسم الرحيم كرحمة الخلق أبناءهم. ولما كان حق اسم الرحيم إثبات رحمة غير مجذوذة ولم يكن ذلك للخلق لم يكن بالحقيقة الرحيم إلا الله الذي إذا اختص بالرحمة لم يحدها {فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لها والله سميع عليم} [البقرة: ٢٥٦] «إن الله لا ينزع العلم انتزاعاً بعد أن أعطاكموه» {وأما الذين سعدوا ففي الجنة خالدين فيها ما دامت السماوات والأرض إلا ما شاء ربك عطاء غير مجذوذ} [هود: ١٠٨] فلذلك لا رحيم بالحقيقة إلا الله تحقيق علم كما أنه لا رحمان إلا الله بادي معنى.
sahibidir. Harrâlî şöyle demiştir: «Rahîm'den gelen rahmet; akıbeti nimete dönüşen kimsenin karşılığında, rahmâniyyetin kuşattığı kimselere seçkin kılınan rahmet fazlalığının tahsis edilmesidir; ta ki iki ismin gereği rahmâniyyetin umumi oluşu ile rahîmiyyetin hususi oluşunu bir araya getirsin.» Mahlukat üzerinde özel bir seçimi ortaya çıkarınca, mahlukatın evlatlarına merhameti gibi onlar üzerinde de Rahîm ismini cari kıldı. Rahîm isminin hakkı kesintisiz bir rahmeti ispat etmek olduğundan ve bu da mahlukatta bulunmadığından, hakikatte Rahîm ancak, rahmeti tahsis ettiğinde onu sınırlandırmayan Allah'tır: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa, kopmayan sağlam bir kulpa yapışmış olur. Allah işitendir, bilendir.” [Bakara: 256]. «Şüphesiz Allah, size verdikten sonra ilmi çekip almaz.» { وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “Mutlu kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler; Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Bu, kesintisiz bir bağıştır.” [Hûd: 108]. Bu sebeple, ilmin hakikati gereği gerçekte Allah'tan başka Rahîm olmadığı gibi, zahir mana gereği Allah'tan başka Rahmân da yoktur.
ولما كان الملك كمال استيلاء على الخلق يقصرهم به ملكهم على بعض مستطاعهم ويدينهم - أي يجيزهم - على حسب دينهم أي ما وضع لهم من عادة قصره لهم وحكمه عليهم وبحسب إحصائه عليهم دقيق أعمالهم وإحاطته بخفي أحوالهم والاطلاع على سرائرهم بتحقيق استيفاء الجزاء فيتحقق بذلك كمال الملك، فكان لذلك لا تتحقق حقيقة الملك فيمن هو دون العلم
Mülk/Hükümranlık; mahlukat üzerinde tam bir hâkimiyet olup hükümdarlarının onları güçlerinin yettiği şeylerin bir kısmıyla sınırlandırması ve dinlerine -yani onları sınırlandırma ve üzerlerine hükmetme adetine ve ince amellerini saymasına, gizli hallerini kuşatmasına ve karşılığı tam olarak vermeyi gerçekleştirmek için sırlarına vakıf olmasına göre- onları cezalandırması/mükâfatlandırmasıdır. Böylece mülkün kemali gerçekleşir. Bu sebeple mülkün hakikati,
بالسر وأخفى، والمحصي الحسيب لمثاقيل الدر، الخبير بخبأ الكون، فكان لا ملك في الحقيقة إلا الله، ولكنه تعالى لما كان قد أولى الخلق من رفعه بعضهم فوق بعض ما أجرى عليهم اسم الملك فتنة لهم فضل بسبب ذلك قوم ادعوا الملك الحقيقي، فغلط من أراد الله من الخلق فيهم فضلوا بهم، أعاد التهليل مع اسمه الملك كما ابتدأ مع اسمه الإله أول أسماء الله، ولذلك أيضاً قال النبي ﷺ في حديث أبي هريرة ﵁ الذي رواه الشيخان وأبو داود والترمذى في حديث الذي يسمى ملك الملوك في رواية المسلم:
sırrı ve en gizli olanı bilmeyen, zerrelerin ağırlığını tam tamına hesaplayıp saymayan ve varlığın gizliliklerinden hakkıyla haberdar olmayan kimsede tahakkuk etmez. Dolayısıyla hakikatte Allah'tan başka Melik yoktur. Ne var ki Allah Teâlâ, mahlukatın bir kısmını diğerinin üzerine yükseltmek suretiyle bir imtihan olarak üzerlerinde melik ismini cari kılınca, bundan dolayı gerçek meliklik iddia eden bir topluluk sapmış; Allah'ın mahlukattan dilediği kimseler de onlar hakkında yanılıp onlar sebebiyle sapmışlardır. Bu sebeple, Allah'ın isimlerinin ilki olan İlah ismiyle başladığı gibi Melik ismiyle birlikte tevhidi (lâ ilâhe illallâh kelimesini) tekrar etti. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de, Şeyhayn, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin rivayet ettiği Ebû Hüreyre radıyallâhu anh hadisinde, Müslim'in rivayetinde «mülklerin meliki» olarak isimlendirilen kimse hakkındaki hadiste şöyle buyurmuştur:
«لا ملك إلا الله» ، فقال مصرحاً بما في باطن اسمي الرحمة من القهر والجبر على النسق الأول في البناء على الضمير تأكيداً لتعين المحدث عنه وتوحيده: {هو الله} أي الذي لا يقدر على تعميم الرحمة لمن أراد وتخصيصها بمن شاء {الذي لا إله} أي معبود بحق {إلا هو الملك} فلا ملك في الحقيقة إلا هو لأنه لا يحتاج إلى شيء، فإنه مهما أراد كان.
«Allah'tan başka Melik yoktur.» Hakkında konuşulan Zat'ın belirlenmesini ve birliğini tekit etmek için ilk tertip üzere zamire bina ederek iki rahmet isminin batınında bulunan kahrı ve ceberutu açıkça belirterek şöyle buyurdu: { هُوَ اللَّهُ } “O Allah'tır” yani dilediğine rahmeti genelleştirmeye ve dilediğine tahsis etmeye kadir olan, { الَّذِي لَا إِلَهَ } “kendisinden başka hiçbir hak mabut olmayan,” { إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ } “ancak kendisi Melik (bütün mülkün gerçek sahibi) olan [Zat].” Zira O hiçbir şeye muhtaç olmadığı için hakikatte O'ndan başka Melik yoktur; nitekim O ne dilerse olur.
ولما كان الملك أصل ما لحق الخلق من الآفات لأنه رأس الشرف الذي هو باب الترف الملازم لمخالفة كتاب الله أما في الأعمال فيكون فتنة، وأما في الرأي فيكون علواً وكبراً وكفراً، فإن أمر الله في آدم على ماهو نبوة ثم ينزل فيصير خلافة ثم ينتهي نزوله فيكون
Mülk (hükümdarlık), mahlukata arız olan afetlerin aslı olunca -çünkü o, Allah'ın Kitabı'na muhalefeti beraberinde getiren lüks ve şımarıklığın kapısı olan şerefin başıdır; amellerde fitne, görüşte ise üstünlük taslama, kibir ve inkâr olur; zira Allah'ın Âdem'deki emri nübüvvet iken, sonra inip hilafet olur, sonra inişi nihayete erip
ملكاً ثم تتداعى الأحداث، فلمكان تداعي الملك لموجبات الذم قال عقب صفات الملك: {القدوس} مصرحاً بما لزم عن تمام ملكه من أنه بليغ في النزاهة عن كل وصم يدركه حسن أو يتصوره خيال أو يسبق إليه وهم أيو يختلج به ضمير، فإن القدس طهر لا يقبل التغير ولا يلحقه رجس فلا يزال على وصف الحمد بثبات القدس، ولمكان ما حوّل سبحانه الخلق من حال طهر لا يظهر فيه تغير بما دونه أجرى عليهم اسم القدس كروح القدس المؤيد للشارع ينفث في روعة المؤيد لشاعره في مكافحته عنه، ولأجل قصر تخلي الخالق بالملك في قليل متاع الدنيا رغب النبي العبد ﷺ عنه، واختار العبودية الدائمة بدوام العزة لسيده، فوضح بذلك علم أن لا قدوس إلا الله حقيقة معنى وتصحيح إحاطة.
mülk (saltanat) olur ve ardından hadiseler birbirini kovalar-, saltanat zemmedilmeyi gerektiren şeyleri peşinden sürüklediği için Melik sıfatının ardından şöyle buyurdu: { الْقُدُّوسُ } “Kuddûs'tur.” Mülkünün kemalinden kaynaklanan şu hususu açıkça belirtti: O; duyunun idrak ettiği, hayalin tasavvur ettiği, vehmin kendisine önceden ulaştığı yahut kalpte beliren her türlü kusurdan son derece münezzehtir. Zira kudsiyet; değişimi kabul etmeyen ve kendisine hiçbir pisliğin bulaşmadığı bir temizliktir, dolayısıyla kudsiyetin sebatıyla daima hamd vasfı üzeredir. Sübhânehu, mahlukatı değişimin görünmediği bir temizlik halinden onun altına dönüştürdüğü için, şairi adına mücadele ederken onun kalbine üfleyen Şâri'i destekleyen Rûhu'l-Kudüs gibi onların üzerine de kuds ismini cari kılmıştır. Yaratıcı'nın mülkle baş başa kalması dünyanın azıcık metaında geçerli olduğundan, kul olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirmiş ve Efendisi'nin izzetinin devamıyla daimi kulluğu seçmiştir. Böylece hakiki mana ve kuşatıcı doğrulukla Allah'tan başka Kuddûs olmadığı ilmi açıklık kazanmıştır.
ولما كان سبحانه لتمام ملكه وعلو ملكه وكمال قدسه لا يتصور أن يلحقه نقص في ذات ولا صفة ولا فعل، فلا يقبح منه إهلاك على حال من الأحوال ولا مس بضر في الدنيا والآخرة في وقت من الأوقات لأنه سبحانه، لعلمه بالظواهر والبواطن على حد سواء، يصنع الأمور في
Sübhânehu, mülkünün kemali, hükümranlığının yüceliği ve kudsiyetinin eksiksizliği sebebiyle zatında, sıfatında ve fiilinde kendisine bir noksanlığın arız olması tasavvur edilemeyeceğinden; hiçbir durumda O'ndan bir helak etme, dünyada ve ahirette hiçbir vakitte bir zarar dokundurma çirkin sayılamaz. Çünkü O Sübhânehu, açık ve gizliyi aynı şekilde bilmesi sebebiyle işleri
أحكم مواضعها بما لا يدركه غيره أصلاً أو لا يدركه حق إدراكه فاحتيج إلى ما يؤمن من ذلك، وكان السلام حد ما بين الألفة والفرقة وحد ما بين الرحمة والسطوة وهو أدنى منال الجاهل من عباد الرحمان، ومنال المعتدي من المقتدر، وكان سلام المسلم للجاهل مداراة لئلا يزيد في جهله عليه، أو ارتقاباً لاستقبال مكنة، وكان الله لا يعبأ بالخلق ولا يحتاج لارتقاب مكنة لأنه لا يعجزه شيء فلم يتحقق السلام بكل معنى من وجود السلامة له وإفاضتها على غيره تماماً إلا منه إعفاء من معاجلة استحقاق السطوة وحفيظة لحرمة اختصاص الرحمة، أتبع ذلك مؤمناً للعاصي من المعاجلة وللمطيع من سوء المعاملة قوله: {السلام} لأنه حد ما بينهما ظاهراً، ولذلك أردفه بما يتعلق بالباطن لتحصل إحاطة السلامة ظاهراً وباطناً فقال: {المؤمن} لأن الأمن حد ما بين المحبة والكره فيمن لا وسيلة له للحب وهو أدنى ما يقبله ذو الحق ممن يستحق منه الحب، ولذلك لم يقبل الحق ممن كان ظاهر الوسيلة للحب - إلا بالحب فلم يثبت إيمان المؤمن بمجرد الإيمان
[İşleri] başkasının asla kavrayamayacağı veya hakkıyla idrak edemeyeceği şekilde en muhkem yerlerine koyunca, bundan emin kılacak bir şeye ihtiyaç duyuldu. Selâm ise ülfet ile ayrılık, rahmet ile celal/azap arasındaki sınırdır; o, Rahmân'ın kullarından cahilin [ulaşabileceği] en alt paye, Muktedir olandan da haddi aşanın [ulaşabileceği] payedir. Müslümanın cahile selâm vermesi, onun cahilliğini artırmaması için bir müdârâ (idare etme) veya bir imkânı karşılamak için bekleyiştir. Allah ise mahlukata aldırış etmez ve bir imkân beklemeye muhtaç değildir; zira hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Dolayısıyla selâmetin O'nun zatında bulunması ve başkasına tastamam taşırılması anlamındaki selâm, azabın hak edilmesinde acele edilmesinden muaf tutma ve rahmetin tahsisinin hürmetini koruma adına ancak O'ndan tahakkuk eder. İsyan edeni [cezalandırmada] acele edilmekten, itaat edeni de kötü muameleden emin kılmak üzere bunun peşinden şu buyruğunu getirdi: { السَّلَامُ } “Selâm'dır (esenlik verendir),” çünkü selâm, zahiren ikisinin arasındaki sınırdır. Bu sebeple selâmetin zahiren ve bâtınen kuşatması hâsıl olsun diye onu bâtınla ilgili olanla takviye edip şöyle buyurdu: { الْمُؤْمِنُ } “Mü'min'dir (güven verendir),” çünkü güven, sevgi için bir vesilesi bulunmayan kimsede sevgi ile nefret arasındaki sınırdır; hak sahibinin, kendisinden sevgiyi hak eden kimseden kabul ettiği en alt derecedir. Bundan dolayı Hak Teâlâ, sevgi için zahiri vesilesi olan kimseden sevgiden başkasını kabul etmemiştir; zira müminin imanı sadece imanla sabit olmaz,
حباً له بل إيثاراً لمحبته على كل حب ومساواة لأخيه المؤمن فيما يحب لنفسه، وأدناه الأمنة في الغيب من الغيبة والعيب إلى غاية الأمان من بوائق الغشم والظلم من الجار المستحق حفظ جاره في غيبه، فالإحلال بالإيمان لكونه الأمنة في الغيب نفاق، والإخلال بالإسلام لكونه السلم في المواجهة إحرام، فبأدنى إخلال في جانب الحق أو الخلق ينثلم الإسلام والإيمان، وذلك كله إنما هو في الحقيقة من الله تعالى فهو الذي يعزى إليه الأمن والأمان بإفادته أسبابه ومنع أسباب المخاوف فلا أمن في الوجود ولا أمان إلا وهو مستفاد من جهته.
bilakis O'na olan sevgisiyle, dahası O'nun sevgisini her sevgiye tercih etmesiyle ve kendisi için sevdiğini mümin kardeşi için de istemesiyle [sabit olur]. Bunun en alt derecesi, arkasından gıybet ve kusur aramaktan yana güvende olmak; en üst derecesi ise, gıyabında hakkının korunmasını hak eden komşunun zorbalık ve zulüm felaketlerinden tamamen güvende olmasıdır. Gaybda güven olması hasebiyle imana halel getirmek nifaktır; yüz yüzeyken barış olması hasebiyle İslâm'a halel getirmek ise hürmetsizliktir. Dolayısıyla Hakk'ın veya halkın tarafında en ufak bir ihlal ile İslâm ve iman zedelenir. Bütün bunlar ise hakikatte Allah Teâlâ'dandır; zira korku sebeplerini engelleyip emniyet sebeplerini bahşetmek suretiyle emniyet ve eman O'na nispet edilir. Şu halde varlıkta hiçbir güven ve eman yoktur ki O'nun katından elde edilmiş olmasın.
ولما كان الاطلاع على بيّن ما ذكر ليتحقق معنى السلم والأمن، وعلى كل من تلك الحدود خفياً جداً يفتقر إلى مزيد علم، قال: {المهيمن} فإن الهيمنة شهادة خبرة وإحاطة وإبصار لكلية ظاهر الأمر وباطنه بحيث لا يخفى منه خافية هوية ولا بادية ظاهر، ولإحاطة معناه لا يكاد يقع له في الخلق مسوغ إطلاق إلا مسامحة لأن الخلق لا يشهدون إلا الظواهر ولا يشهدون من الباطن، ولذلك انعجم معناه على كثير من فصحاء العرب، فمفهوم معناه موجب توحيده فواضح إذ لا مهيمن بمعنى أنه شهيد على الوجه المشروح مع الأمانة المأمونة والحفظ والرعاية فيكون قائماً على كل شيء بكل ما له من رزق وعمل وأجل
Barış ve güven manasının gerçekleşmesi için zikredilenlerin açıkça bilinmesi ve bu sınırların her birinin bilinmesi son derece gizli olup ilave bir ilme ihtiyaç duyduğundan şöyle buyurdu: { الْمُهَيْمِنُ } “Müheymin'dir (gözetip koruyandır);” zira müheyminlik; işin zahirinin ve bâtınının bütününe dair derin bir vukufiyet, kuşatma ve görme şahitliğidir, öyle ki O'ndan hiçbir gizli kimlik ve hiçbir aşikâr zahir saklı kalmaz. Anlamının kuşatıcılığı sebebiyle, mahlukat için bu ismin bir mecaz olmaksızın ıtlak edilmesi neredeyse caiz olmaz; çünkü mahlukat sadece zahirlere şahit olur, bâtına şahit olamazlar. Bu sebeple manası Arap fasihlerinin çoğuna kapalı kalmıştır. O'nun tevhidi gerektiren anlamı gayet açıktır; zira açıklanan şekilde şahit olan, emin bir emanetle, koruma ve gözetmeyle birlikte her şeyin rızkı, ameli ve eceli üzerinde kaim olan O'ndan başka hiçbir Müheymin
إلا هو، ولذلك كان القرآن الذي هو صفته ﷾ مهيمناً على جميع الكتب التي قبله مصدقاً لما يستحق التصديق منها مكذباً لما يستحق التكذيب، فمن كان به أمهر كان بذلك أعلم.
yoktur. Bundan dolayı O'nun azze ve celle sıfatı olan Kur'an, kendisinden önceki bütün kitaplar üzerinde bir gözetici/koruyucu (müheymin) olup, onlardan tasdiki hak edeni tasdik edici, yalanlanmayı hak edeni ise yalanlayıcıdır. Kur'an'a kim daha ehil ve mahir ise bunu en iyi o bilir.
ولما كان تمام الخبرة ملزوماً لتمام القدرة، صرح بها اللازم فقال؛ {العزيز} والعزة غلبة لا يجد معها المغلوب وجه مدافعة وجه مدافعة ولا انفلات ولا إعجاز، فالعزيز الذي صعب على طالبه إدراكه مع افتقار كل شيء إليه في كل لحظة، الشديد في انتقامه الذي لا معجز له في إنفاذ حكمه، ولذلك ينظم كثير بآيات إمضاء الأحكام متصلاً بالحكمة والعلم إنباء عن العدل، قال الغزالي: وهو الذي يقل وجود مثله وتشتد الحاجة إليه ويصعب الوصول إليه. ولما كان المغلوب على الشيء فيؤخذ من يده قد لا ينقاد باطناً فلا يباشر ما غلب عليه للغالب وقد لا يكون العز ظاهراً لكل أحد، أردفه بقوله: {الجبار} وهو العظيم الذي يفوت المقاوم مناله، فهو على هذا من أسماء الذات ويصلح أمور من يريد من الخلق ويقهرهم على ما يريد، فهم أحقر من أن يعصوه طرفة عين بغير إرادته، والجبر: طول يلجيء الأدنى لما يريد منه الأعلى ويغيب من
Vukufiyetin tamlığı kudretin tamlığını gerektirdiğinden, bu gerekliliği açıkça belirterek şöyle buyurdu: { الْعَزِيزُ } “Azîz'dir (üstündür);” izzet; mağlup olanın karşılık verme, kurtulma veya aciz bırakma imkânı bulamadığı bir üstünlüktür. Azîz; her an her şey O'na muhtaç olmakla birlikte, O'nu talep edenin idrak etmesi zor olan, intikamında şiddetli olan ve hükmünü icra etmede kendisini aciz bırakacak hiçbir şey bulunmayandır. Bu sebeple [bu isim], adaleti bildirmek üzere hikmet ve ilimle irtibatlı olarak hükümlerin infaz edildiği ayetlerle çokça bir arada zikredilir. Gazzâlî şöyle demiştir: “O; benzeri az bulunan, kendisine şiddetle ihtiyaç duyulan ve kendisine ulaşılması zor olandır.” Bir şeye mağlup olan kimsenin elinden o şey alındığında bazen bâtınen boyun eğmeyip galibe karşı mağlup olduğu şeyi fiilen kabullenmeyebileceği ve izzet herkes için zahir olmayabileceği için, bunu şu buyruğuyla peşinden getirdi: { الْجَبَّارُ } “Cebbâr'dır (istediğini mutlak yaptıran);” O, karşı koyanın ulaşmasını imkânsız kılan Azîm'dir. Bu bakımdan bu isim zatî isimlerdendir; mahlukattan dilediğinin işlerini düzeltir ve onları dilediği şeye mecbur kılar. Onlar O'nun iradesi olmaksızın göz açıp kapayıncaya kadar bile O'na isyan edemeyecek kadar hakirdirler. Cebr; üstte olanın altta olandan istediği şeye onu mecbur kılması ve altta olanın elde etmeye çalıştığı şeyi üstte olandan gizlemesidir; bununla birlikte kök anlamının etrafında döndüğü tam bir zuhur da mevcuttur. Cebbâr'ın kabzasından hiçbir şey çıkamaz, eller O'nun izzetinin korunan haremine yetişemez ve O'ndan ancak O'nun ihsan ettiği kadarı elde edilir. Mahlukatın vasıflarından en uzak olan O'dur; zira bir sinek bile mahlukattan dilediğini alır da onlar ona karşı aciz kalırlar. Cebr vasfında mecbur bırakma manası bulunduğundan, cehennemi, O'nun dilediği kadarıyla yetinmeye mecbur kılan isim de bu olmuştur; oysa cehennem fıtraten bunun zıddı olan artırılmayı istemek üzere yaratılmıştır, bu yüzden Cebbâr içine ayağını koyuncaya, yani onu zelil kılıncaya kadar yaratıldığı üzere sürekli “Daha var mı?” der; zira ayak tahkir mahallidir. Bu tahkir ise rahmetin gazaba galebe çalmasının zuhur başlangıcındandır. İnsanın ve onun altındakilerin zahir elleriyle zahiren mülk O'nundur; meleğin ve onun altındakilerin bâtın elleriyle bâtınen melekût O'nundur; her mülk ve melekûtun ötesinde ise has olarak ceberût O'nundur.
الأعلى ما يحاول مناله منه الأدنى مع الظهور التام الذي تدور مادته عليه، فالجبار لا يخرج شيء من قبضته، وتقصر الأيدي عن حمى عز حصرته، ولا ينال منه إلا ما نوّل، وهو أبعد شيء عن أوصاف الخلق لمنال الذباب منهم منا شاء وعجزهم عنه، ولما فيه من الإلجاء كان هو الاسم الذي يجليء النار لقصرها على مراده منها من الحسب الذي جبلها على ضده من الاستزادة فلا تزال تقول ما جبلت عليه: هل من مزيد، حتى يضع الجبار فيها قدمه أي يهينها فإن القدم موضع الإهانة، وهذه الإهانة - هي من مبدأ ظهور غلبة الرحمة للغضب، فله الملك ظهوراً بالأيدي الظاهرة من الإنسان وما دونه، وله الملكوت بطوناً بالأيدي الباطنة من الملك وما دونه، ولو الجبروت اختصاصاً من وراء كل ملك وملكوت.
üstte olandan elde etmeye çalıştığını gizler; oysa kelimenin asıl maddesi tam bir zuhur üzerinedir. Cebbâr'ın kabzasından hiçbir şey çıkamaz, eller O'nun izzet makamının koruluğuna uzanamaz ve O'ndan ancak O'nun bahşettiği kadarı elde edilir. Mahlukatın vasıflarından en uzak olan O'dur; zira bir sinek bile mahlukattan istediğini koparır da onlar sineğe karşı aciz kalırlar. Kendisinde mecbur bırakma vasfı bulunduğu için, fıtratı daha fazlasını istemek üzere yaratılmış olan cehennemi, O'nun murad ettiği kadarıyla yetinmeye mecbur kılan isim de budur; nitekim Cebbâr ayağını içine koyuncaya -yani onu zelil kılıncaya kadar, zira ayak zillet mahallidir- yaratılışı gereği sürekli 'Daha var mı?' deyip duracaktır. Bu zillet ise rahmetin gazaba üstün gelmesinin zuhurunun başlangıcıdır. İnsan ve onun altındakilerin zahir elleriyle zuhur eden 'mülk' O'na aittir; melek ve onun altındakilerin bâtın elleriyle gizlenen 'melekût' O'na aittir; her mülk ve melekûtun ötesinde sadece O'na mahsus olan 'ceberût' da O'nundur.
ولما كان الإلجاء قد يكون بنوع ملاطفة، أتبعه قوله: {المتكبر} ليعم الإلجاء الظاهر والباطن فالكبرياء جملة تأدي أمر الله وظاهر خلقه الذي يجد الخلق صغرهم من دونه وكبره عليهم وامتناعه عما لا يريد من مرادهم، لأن الكل حقيرون بالإضافة إلى جلاله وعز جبروته وعظمته
Mecbur bırakma bazen bir tür lütufla olabileceğinden, zahiri ve bâtıni mecbur kılmayı kapsasın diye bunu şu buyruğu izledi: { الْمُتَكَبِّرُ } “Mütekebbir'dir (büyüklükte eşi olmayandır);” zira kibriyâ, Allah'ın emrinin ve zahiri yaratışının tamamının ortaya çıkmasıdır ki, mahlukat O'nun karşısında kendi küçüklüğünü, O'nun kendileri üzerindeki büyüklüğünü ve onların muratlarından razı olmadığı şeylere boyun eğmeyeceğini hisseder; çünkü O'nun celâline, ceberûtunun izzetine, azametine
وكماله، ولسواء الخلق في عام حضرة القدرة شملهم الصغر فلم يصح منهم كبر، ولا شرع لهم تكبر، فلم يكن للخلق منهم حقيقة حظ ولا لبس حق، فاختص بهذا الاسم لاستيلائه على الظواهر بإظهار ما لهم من الكبر لعدم الحاجة إلى شيء وبإلجاء غيره إلى الاحتياج إليه والإيقاع بجبابرتهم وإذلالهم وغير ذلك من الأمور المزعجة المرهبة من غير مبالاة بشيء كما اختص بالجبار لاستيلائه على البواطن.
ve kemaline nispetle hepsi pek hakirdir. Kudret huzurunda mahlukatın eşit olması sebebiyle küçüklük hepsini kuşatmıştır; dolayısıyla onlardan bir kibir çıkması sahih olmadığı gibi onlara tekebbür etmek meşru da kılınmamıştır. Mahlukatın bundan hakiki bir nasibi ve haklı bir libası yoktur. Hiçbir şeye muhtaç olmaması sebebiyle kendisindeki büyüklüğü izhar ederek, başkalarını da Kendisine muhtaç olmaya mecbur bırakarak, onların zorbalarını cezalandırıp zelil kılarak ve hiçbir şeye aldırmaksızın korkutucu ve ürpertici diğer işleri yaparak zahirlere galebe çalması hasebiyle bu isme has olmuştur; nitekim bâtınlara galebe çalması sebebiyle de Cebbâr ismine has olmuştur.
ولما تقرر بما ذكر من مظاهر عظمته استيلاؤه على الظواهر والبواطن باللطف والعنف، أنتج ذلك تعاليه عن شوب نقص لا سيما بالشرك فقال سبحانه: {سبحان الله} أي تنزه الملك الأعلى الذي اختص بجميع صفات الكمال تنزهاً لا تدرك العقول منه أكثر من أنه علا عن أوصاف الخلق فلا يدانيه شيء من نقص {عما يشركون *} أي من هذه المخلوقات من الأصنام وغيرهما مما في الأرض أو في السماء من كبير وصغير. وجليل وحقير.
Azametinin zikredilen tezahürleriyle zahir ve bâtınları lütuf ve kahırla istila ettiği sabit olunca, bu durum O'nun -özellikle şirk koşulması başta olmak üzere- her türlü noksanlık şaibesinden yüceliğini netice verdi. Bunun üzerine Sübhânehu şöyle buyurdu: { سُبْحَانَ اللَّهِ } “Allah münezzehtir;” yani bütün kemal sıfatlarına münhasıran sahip olan en yüce Melik, mahlukatın vasıflarından yüce olduğu ve kendisine hiçbir noksanlığın yaklaşamayacağı hususundan öte akılların daha fazlasını idrak edemeyeceği bir tenzih ile münezzehtir; { عَمَّا يُشْرِكُونَ } “onların ortak koştuklarından;” yani putlardan ve diğerlerinden, yerde veya gökte bulunan büyük ve küçük, yüce ve hakir bu mahlukattan [ortak koştukları her şeyden münezzehtir].
ولما تم دليل الوحدانية بما حل من التفهيم بالتدني إلى الملك ثم بالتعلي إلى التكبر فأنتج هذه الخاتمة، ابتدأ سبحانه دليلاً آخر هو في غاية التنزل والوضوح، فقال مفتتحاً بما افتتح به الأول من الترتيب في المراتب الثلاث، غيب الغيب ثم الغيب ثم الظهور على مراتبه،
Tevhid delili, Melik ismine inerek ve ardından Mütekebbir ismine yükselerek yapılan bu idrak ettirmeyle tamamlanıp bu neticeyi verince, Sübhânehu son derece tenezzül ve vuzuh içeren başka bir delile başladı. İlkinin başladığı üç mertebedeki -gaybın gaybı, sonra gayb, sonra mertebelerine göre zuhur- tertiple başlayarak şöyle buyurdu:
إعلاماً بأنه لا براح عن الإيمان بالغيب، ومن برح عنه هلك {وهو} أي الذي لا شيء يستحق أن يطلق عليه هذا الضمير غيره لأن وجوده من ذاته ولا شيء غيره إلا وهو ممكن فهو أهل لأن لا يكون فلا يكون له ظهور ليكون له بطون.
gayba imandan asla ayrılınamayacağını, ondan ayrılanın ise helak olacağını bildirmek üzere: { وَهُوَ } “O” yani Kendisinden başka bu zamirin ıtlak edilmesini hak edecek hiçbir şey bulunmayan [Zat]; çünkü O'nun varlığı zatındandır, O'nun dışındaki her şey ise mümkin [varlık] olup yok olmaya layıktır; dolayısıyla bâtını olsun diye bir zuhuru da olmaz.
ولما ابتدأ بهذا الغيب المحض الذي هو أظهر الأشياء، أخبر عنه بأشهر الأسماء الذي لم يقع فيه شركة بوجه فقال: {الله} أي الذي ليس له سمي فلا كفوء له فهو المعهود بالحق فلا شريك له بوجه. ولما بدأ سبحانه بهذا الدليل الجامع بين الغيب والظهور، ثنى بتنزيل متضمن للعلم والقدرة فهو في غاية الظهور فقال: {الخالق} أي الذي لا خالق على الحقيقة إلا هو لأن الخلق فرض حد وقدر في مطلق منه لم يكن فيه بعد حد ولا قدر كالحاذي يخلق أي يقدر في الجلد حداً وقدراً لنعل ونحوه وهو سابق للفري والبري ونحو «سبق العلم العمل» فالخالق في الحقيقة هو الذي كل شيء عنده بمقدار، الذي يقول {يخلقكم في بطون أمهاتكم خلقاً من بعد خلق} [الزمر: ٦] {وإن من شيء إلا عندنا خزائنه وما ننزله إلا بقدر معلوم} [الحجر: ٢١] ومن ناشئة القدر الفرق والترتيب، ومن ناشئة
Eşyanın en zahiri olan bu sırf gayb ile başlayınca, hakkında hiçbir vechile ortaklık vaki olmayan en meşhur isimle haber vererek şöyle buyurdu: { اللَّهُ } “Allah'tır;” yani adaşı ve dengi olmayan, hak üzere bilinen ve hiçbir şekilde ortağı bulunmayandır. Sübhânehu gayb ile zuhuru cemeden bu delille başlayınca, ilim ve kudreti içeren ve son derece açık olan bir tenezzülle devam ederek şöyle buyurdu: { الْخَالِقُ } “Hâlık'tır (yaratandır);” yani hakikatte O'ndan başka yaratıcı yoktur; zira yaratmak (halk), henüz içinde hiçbir sınır ve takdir bulunmayan mutlak bir şeyde sınır ve miktar tayin etmektir; nitekim ayakkabıcı deriyi kesip yontmadan önce ayakkabı vb. için onda bir sınır ve ölçü takdir eder (yaratır); bu da 'ilmin amelden önce gelmesi' gibidir. Hakiki anlamda Hâlık, her şeyin katında bir ölçüyle bulunduğu zattır; O şöyle buyurur: { يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ } “Sizi annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa [geçirerek] yaratır” [Zümer: 6], { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim katımızda olmasın; biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” [Hicr: 21]. Takdirin neticesi ayrıştırma ve tertip etmektir; ayrıştırma ve tertibin neticesi
الفرق والترتيب الإحياء والإماتة، ومن معاد الفرق والإحياء والإماتة على أول أمره الجمع والرب، فلا يملك الخلق والفرق إلا من يملك الجمع والرب، وقد أوتي الحق ملكة ما في الفرق والشتات، ولم يملكوا جمع ما فرقوا ولا ألف ما شتتوا كالقاطع عضواً لا يقدر على لأمه، والهادم بناء لا يقدر على رمه على حده، والكاسر شيئاً لا يقدر على وصله، فلأن الخلق لا يحيطون بتقدير ما يسرعون في قدره ولا يقدرون بعد الفرق والفري على رمه ووصله كان المحيط التقدير في الشيء من جميع جهاته وجملة حدوده، القادر على جمع ما فرق الذي كما بدء أول خلق يعيده هو أحسن الخالقين، وتلايح تحت هذا اللبس في إطلاق اسم الخالق على الخالق الحق ذي الحول والقوة والقدرة والإحاطة والإبداء والإعادة، وعلى الخالق من الخلق المقدر بغير إحاطة علم ولا تأصيل حول ولا قدرة، ولا إتمام إبداء لاحظ من إعادة أنه لا خالق إلا الله كما أنه لا معيد لما بدأ إلا الله، وأن ليس إطلاق هذا الاسم على الخلق مبدأ فتنته التي يضل بها من يشاء ويهدي من يشاء، وتحقيق أفراد الخلق لله فيما ظهر على أيدي أهل الملك والملكوت وإحاطة جبروته بما ظهر وما بطن من أعمالهم وصنائعهم، هو أول مجمع من
diriltme ve öldürmedir; ayrıştırma, diriltme ve öldürmenin ilk haline dönmesi ise bir araya getirme ve birleştirmedir. Dolayısıyla yaratma ve ayrıştırmaya ancak bir araya getirme ve birleştirmeye kadir olan malik olabilir. Mahlukata ayrıştırma ve dağıtma hususunda bir güç verilmiştir; ancak onlar ayırdıklarını bir araya getirmeye ve dağıttıklarını kaynaştırmaya muktedir olamazlar; nitekim bir uzvu kesen onu dikip bitiştiremez, bir binayı yıkan onu tam sınırına göre onaramaz, bir şeyi kıran onu birleştiremez. Mahlukat aceleyle takdir ettikleri şeyin takdirini kuşatamadıkları ve ayırıp kestikten sonra onu onarıp birleştiremedikleri için; bir şeyi her yönüyle ve bütün sınırlarıyla kuşatarak takdir eden, ayırdığını bir araya getirmeye muktedir olan ve ilk yaratılışı başlattığı gibi onu tekrar iade eden Zat, yaratanların en güzelidir. Havl, kuvvet, kudret, ihata, ilk defa yaratma ve yeniden diriltme sahibi olan Hak Yaratıcı'ya ve ilim ihatası, asıl havl ve kudret bulunmaksızın, ilk yaratılışı tamama erdirip yeniden diriltme payı olmaksızın takdir eden mahluk yaratıcıya 'Hâlık' isminin verilmesindeki bu benzerliğin altında şu hakikat parıldamaktadır: Başlattığını Allah'tan başka iade edecek kimse olmadığı gibi Allah'tan başka yaratıcı da yoktur. Bu ismin mahlukata verilmesi, Allah'ın dilediğini saptırıp dilediğini hidayete erdirdiği bir fitne/imtihan başlangıcı değildir. Mülk ve melekût ehlinin ellerinde zahir olan şeylerde yaratmanın sadece Allah'a ait olduğunu gerçekleştirmek ve O'nun ceberûtunun onların amellerinden ve sanatlarından zahir ve bâtın olanları kuşattığını bilmek,
مجامع التوحيد، وهو أساس لإيمان أمة محمد ﷺ، حيث فرض عليهم في الفاتحة {إياك نعبد وإياك نستعين} فهم خير أمة أخرجت للناس حيث أخلصوا الدين لله، ولموقع الشرك فيه كان القدرية مجوس هذه الأمة.
tevhidin ilk toplanma yeridir ve Fâtiha'da kendilerine { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” ayeti farz kılınan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin imanının esasıdır. Dini Allah'a halis kıldıkları için onlar insanlar arasından çıkarılmış en hayırlı ümmettir. Bu husustaki şirkin vahametinden dolayı Kaderiyye bu ümmetin Mecusileri olmuştur.
ولما كان الخالق الحق هو من أتقن التقدير والبريء وإن كان أغلب الخلق لقصورهم لا يفهمون منه إلا مطلق التقدير كما قال شاعرهم:
Hakiki Hâlık, takdir etmeyi ve kusursuzca var etmeyi en sağlam şekilde yapan Zat olunca -her ne kadar mahlukatın çoğu yetersizliklerinden ötürü bundan sadece mutlak takdiri anlasalar da; nitekim şairleri şöyle demiştir:
ولأنت تفري ما خلقت ... وبعض القوم يخلق ثم لا يفري
Sen biçtiğin/takdir ettiğin deriyi tam kesersin, ... Oysa kavimden bazıları takdir eder de kesip biçemez-
أردفه تنبيهاً على ذلك وتصريحاً وتأكيداً قوله: {البارئ} أي الذي يدقق بما وقع به التقدير ويقطعه ويصلحه لقبول الصورة على أتم حال، فإن كان من المحيط العلم كان تمام التهيؤ للصورة على كمال المشيئة فيها، وإن كان ممن لا يحيط علماً طرأ له في البرء من النقص عن التمام ما لا يمكن معه حصول المقصود في الصورة، ولا يكاد يقع الإحسان للخلق في مصوراتهم إلا وفاقاً لا يعلمون كنهه ولا يثقون بحصوله.
buna dikkat çekmek, açıklamak ve tekit etmek üzere şu buyruğunu peşinden getirdi: { الْبَارِئُ } “Bâri'dir (kusursuzca var edendir);” yani takdir edilen şeyi incelikle uygulayan, kesip biçen ve sureti en mükemmel şekilde kabul etmeye elverişli kılan zattır. Eğer bu, ilmi kuşatıcı olan Zât'tan ise, suret için tam bir hazırlık, o suretteki tam meşiet üzere gerçekleşir. Eğer ilmi kuşatıcı olmayan birinden ise, kusursuz var etmede tamlıktan noksanlık arız olur ve bununla surette hedeflenen gayenin hâsıl olması mümkün olmaz. Mahlukatın şekillendirdikleri şeylerdeki güzellik ise ancak onların künhünü bilmedikleri ve gerçekleşeceğine güvenemedikleri bir tesadüf eseri meydana gelir.
ولما كان من يهيئ الأمور للتصوير قد لا يتقنه قال: {المصور}
İşleri tasvir etmeye hazırlayan kimse bazen onu tam yapamayabileceğinden şöyle buyurdu: { الْمُصَوِّرُ } “Musavvir'dir (şekil verendir);”
فإن التصوير إتمام تفصيل الخلق الظاهر وإكمال تخطيطه وإحكام أعضائه وهو حد ما انتهى إليه الخلق في الظهور، وليس وراء ظهور الصور كون إلا لطائف تطويرها في إسنان كمالها بعد بعثها بإحيائها بما لها من الروح المقوم لها سواء كان حيوانياً أو غيره إلى غاية كما لها الذي يعطيه المصور لها إفضالاً ومزيداً ويظهره إبداعاً، ويتضح الفرق جداً بين الأسماء الثلاثة بالبناء فإنه يحتاج أولاً إلى مقدر يقدر ما لا بد منه من الحجر واللبن والخشب والحديد ومساحة الأرض وعدد الأبنية وطولها وعرضها، وهذا يتولاه المهندس فيرسمه وهو الخلق ثم يحتاج إلى حجار ينحت الحجارة ويهيئها لتصلح لمواضعها التي تكون فيها من الأبواب وأوساط الجدر وأطرافها وزواياها غير ذلك، وكذا الخشاب والحداد في الخشب والحديد وهو البرئ ثم يأخذ الكل البناء فيضعها مواضعها إلى أن تقوم صورتها التي رسمها المهندس أولاً وقدرها، ولا تقوم الصورة بالحق إلا إذا كانت محكمة بحسب الطاقة كما أن البناء يضع الحجارة أولاً ثم يجعل الخشب فوقها لا بالاتفاق بل بالحكمة، ولو قلب ذلك لم تثبت الصورة ولم يكن لها الاسم إلا على أقل وجوه الضعف فكل من كان أحكم كان تصويره أعظم، ولذلك
zira tasvir; zahiri yaratılışın detaylarını tamamlamak, hatlarını ikmal etmek ve azalarını sağlamlaştırmaktır. Bu ise yaratılışın zuhurda ulaştığı son sınırdır. Suretlerin zuhurunun ötesinde, hayvanî olsun veya olmasın onu ayakta tutan ruhla diriltilerek var edildikten sonra kemal mertebelerinde incelikli gelişimlerinden başka bir varlık yoktur; bu da Musavvir'in bir lütuf ve ziyade olarak verdiği ve bir icat olarak izhar ettiği nihai kemale kadardır. Bu üç isim arasındaki fark bina yapımında gayet açık görülür: Bina öncelikle taş, kerpiç, ahşap, demir, arsa alanı, binaların sayısı, uzunluğu ve genişliğinden kaçınılmaz olanları takdir edecek bir takdir ediciye muhtaçtır; bunu mühendis üstlenir ve çizer ki bu halktır (yaratmadır). Sonra taşları yontacak ve onları kapılar, duvarların ortası, uçları, köşeleri ve diğer yerlerde bulunacakları konumlara uygun hale getirecek bir taş ustasına ihtiyaç duyulur; aynı şekilde ahşap ve demirde de marangoz ve demirciye ihtiyaç vardır ki bu da ber'dir (kusursuzca var etmedir). Sonra duvar ustası hepsini alır ve mühendisin ilk başta çizip takdir ettiği sureti meydana gelinceye kadar yerli yerine koyar. Duvar ustasının taşları rastgele değil hikmetle önce koyup ardından ahşabı onun üstüne koyması gibi, suret ancak gücü nispetinde muhkem olduğunda hakikatiyle kaim olur. Eğer bu tersine çevrilseydi suret sabit olmaz ve ancak en zayıf şekilde isimlendirilirdi. Şu halde kim daha muhkem yaparsa onun tasviri daha büyüktür; bu sebeple
لا مصور في الحقيقة إلا الله الخالق البارئ المصور سبحانه، قال الرازي في اللوامع: والتصوير موجود في كل أجزاء العالم وإن صغر حتى في الذرة والنملة بل في كل عضو من أعضاء النملة، بل الكلام يطول في طبقات العين وعددها وهيئاتها وشكلها ومقاديرها وألوانها، ووجه الحكمة فيها، فمن لم يعرف صورتها لم يعرف مصورها إلا بالاسم المجمل، وهكذا القول في كل صورة لكل حيوان ونبات بل لكل جزء من نبات وحيوان.
hakikatte Hâlık, Bâri' ve Musavvir olan Allah Teâlâ'dan başka hiçbir Musavvir yoktur. Râzî el-Levâmi'de şöyle der: “Tasvir, zerrede ve karıncada, hatta karıncanın her bir organında bile olsa, küçüklüğüne rağmen âlemin bütün cüzlerinde mevcuttur. Hatta gözün tabakaları, sayısı, heyetleri, şekli, ölçüleri, renkleri ve bunlardaki hikmet yönü hakkında konuşulsa söz uzayıp gider. Gözün suretini bilmeyen, onun musavvirini ancak mücmel bir isimle bilir. Her hayvan ve bitkinin, bilakis her bitki ve hayvan parçasının her sureti hakkındaki söz de böyledir.”
ولما علم من هذا أنه لا بد أن يكون المصور بالغ الحكمة، أردفه بقوله تعالى: {له} أي خاصة لا لغيره {الأسماء الحسنى} أي من الحكيم وغيره ممن لا يتم التصوير إلا به ولا تدركونه أنتم حق إدراكه.
Bundan Musavvir'in son derece hikmet sahibi olması gerektiği anlaşılınca, Allah Teâlâ bunu şu buyruğuyla peşinden getirdi: { لَهُ } “O'nundur” yani başkasının değil yalnızca O'na mahsustur, { الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى } “en güzel isimler;” yani Hakîm ve tasvirin ancak kendisiyle tamamlandığı ve sizin hakkıyla idrak edemeyeceğiniz diğer isimler.
ولما أخبر سبحانه أول السورة أن الكائنات أوجدت تسبيحه خضوعاً لعزته وحكمته، ودل على ذلك بما تقدم إلى أن أسمعه الآذان الواعية بالأسماء الحسنى، دل على دوام اتصافه بذلك من يحتاج لما له من النقص من الخلق إلى التذكير فعبر بالمضارع فقال: {يسبح} أي يكرر التنزيه الأعظم من كل شائبة نقص على سبيل التجدد والاستمرار {له} أي على وجه التخصيص بما أفهمه قصر المتعدي وتعديته باللام {ما في السماوات} ولما كان هذا المنزه الذي استجلى التنزيه من الأسماء الحسنى قد أشرقت أنفاسه ولطفت أقطاره
Sübhânehu sûrenin başında, varlıkların O'nun izzetine ve hikmetine boyun eğerek O'nu tesbih ettiğini haber verip önceki kısımlarda buna delil getirerek sonunda esmâ-i hüsnâ ile bunu idrak eden kulaklara işittirince; mahlukattan noksanlıkları sebebiyle hatırlatılmaya muhtaç olanlara, O'nun bu vasıfla muttasıf oluşunun devamlılığını muzari fiille ifade ederek şöyle buyurdu: { يُسَبِّحُ } “tesbih eder;” yani yenilenme ve devamlılık yoluyla her türlü noksanlık şaibesinden en büyük tenzihi tekrarlar, { لَهُ } “O'nu;” yani geçişli fiilin sınırlandırılması ve lâm harfiyle geçişli kılınmasının ifade ettiği üzere tahsis veçhiyle, { مَا فِي السَّمَاوَاتِ } “göklerde olanlar.” Esmâ-i hüsnâdan tenzihi müşahede eden bu münezzeh kılan kimsenin nefesleri parıldayıp etrafı ve ekini
وأغراسه حتى صار علوياً فرأى الأرض عالية كالسماء لما شاركتها به في الدلالة على تمام كماله لجعلها معها لأنه لا يحتاج إلى تأكيد كالشيء الواحد بإسقاط «ما» وألصقها بها إلاحة إلى ذلك فقال: {والأرض} فمن تأمل الوجود مجملاً ومفصلاً، علم تسبيح ذلك كله بنعوت الكمال وأوصاف الجلال والجمال {وهو} أي والحال أنه وحده {العزيز} أي الذي يغلب كل شيء ولا يغلبه شيء ولا يوجد له مثل، ويعز الوصول إليه ويشتد الحاجة إليه.
latifleşerek ulvîleştiğinde; O'nun kemalinin tamlığına delalette göğe ortak olması sebebiyle yeri de gök gibi yüce görmüş, bu sebeple 'mâ' edatını düşürerek tek bir şey gibi teyide muhtaç olmaksızın yeri gökle bir kılmış ve buna işaret etmek üzere bitişik getirerek şöyle buyurmuştur: { وَالْأَرْضِ } “ve yerdeki[ler].” Varlığı mücmel ve tafsilli olarak tefekkür eden kimse, bütün bunların kemal sıfatları, celâl ve cemâl vasıflarıyla tesbih ettiğini bilir. { وَهُوَ } “O” yani yalnız O, { الْعَزِيزُ } “Azîz'dir;” yani her şeye galip gelen, hiçbir şeyin Kendisine galip gelemediği, benzeri bulunmayan, Kendisine ulaşılması zor olan ve Kendisine şiddetle ihtiyaç duyulandır.
ولما كان من يكون بهذه الصفة لا يتم أمره وثبت كل ما يريده إلا إن كان على قانون الحكمة قال: {الحكيم *} من الحكمة وهي إتقان الحكم وإنهاؤها إلى جد لا يمكن نقضهن والحكم قال الحرالي: المنع عما يترامى إليه المحكوم إيالة عليه وحمله على ما يمتنع منه نظراً له، ففي ظاهره الجهد وفي باطنه الرفق، وفي عاجله الكره، وفي آجله الرضى والروح، فموقعه في الأبدان المداواة «تداووا عباد الله فإن الذي أنزل الداء أنزل الدواء» ، وموقعه في الأديان التزام الأحكام والصبر والمصابرة على مجاهدة الأعمال وجهاد الأعداء ظاهراً من عدو الدين والبغي وباطناً من عدو النفس (أعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك)
Bu sıfatta olan kimsenin emri ancak hikmet kanunu üzere olursa tamamlanıp murad ettiği her şey sabit olacağından şöyle buyurdu: { الْحَكِيمُ } “Hakîm'dir.” Hikmetten [gelir]; o da hükümleri sağlamlaştırmak ve bozulması mümkün olmayacak bir dereceye ulaştırmaktır. Hüküm hakkında el-Harrâlî şöyle demiştir: “Mahkûmun (hüküm giyenin) yöneldiği şeyden onu idare etmek üzere menedilmesi ve onun yararına olarak kaçındığı şeye sevk edilmesidir; binaenaleyh zahirinde meşakkat, bâtınında lütuf vardır; peşininde hoşnutsuzluk, geleceğinde ise rıza ve rahatlık bulunur. Bedenlerdeki yeri tedavidir: 'Ey Allah'ın kulları, tedavi olun; zira derdi indiren dermanı da indirmiştir.' Dinlerdeki yeri ise hükümlere bağlı kalmak, amellerle mücahedede ve düşmanlarla cihadda sabır ve sebat göstermektir; bu düşman zahiren din düşmanı ve azgınlar, bâtınen ise nefis düşmanıdır: (En azılı düşmanın, iki yanın arasındaki nefsindir).
ومن بعض الأهل والولد عدو، والشيطان عدو يجري من ابن آدم مجرى الدم {إن الشيطان لكم عدو فاتخذوه عدواً} [فاطر: ٦] فالحمل على جميع أنواع الصبر والمصابرة ظاهراً بالإيالة العالية هو الحكم والعلم بالأمر الذي لأجله وجب الحكم من قوام أمر عاجلته وحسن العقبى في آجلته من الحكمة، فالحكم مباح التعليم للناس عامة بل واجب أن يتعلم كل امرئ من الأحكام ما يخصه، وأن ينتدب طائفة لعلم ما يعم جميع الناس {فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين} [التوبة: ١٢٢] والحكمة التي هي العلم بما لأجله وجب الحكم من مشروطه التعليم بالتزكية {هو الذي بعث في الأميين رسولاً منهم يتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين} [الجمعة: ٢] فما يعلمهم الحكمة إلا بعد التزكية فمن تزكى فهو من أهلها ومن يترك فليس من أهلها، فالحكمة تحلي مرارة جهد العمل بالأحكام فييسر بها ما يعسر دونها، والحكم ضيق الأمر للنفس كما أن السجن ضيق الخلق للبدن، والحكمة تود محمل ضيق الحكم لأنها تخرج وتؤول إلى سعة الواسع، ولا يتم الحكم وتستوي الحكمة إلا بحسب سعة العلم.
Bazı eş ve çocuklardan da düşman vardır; şeytan ise Âdemoğlunun damarlarında kan gibi dolaşan bir düşmandır: { إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin düşmanınızdır; siz de onu düşman edinin” [Fâtır: 6]. Zahiren yüksek bir idare ile sabır ve sebatın her çeşidine sevk etmek hükümdür; dünyasındaki işlerin kıvamı ve ahiretindeki güzel akıbetten ötürü hükmün kendisi sebebiyle vacip olduğu hususu bilmek ise hikmettendir. Hükmün öğretilmesi genel olarak insanlara mubahtır, hatta her ferdin kendisini ilgilendiren hükümleri öğrenmesi, bir topluluğun da bütün insanları ilgilendiren ilim için görevlendirilmesi vaciptir: { فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ } “Onların her fırkasından bir topluluk, dinde derin anlayış sahibi olmak için sefere çıksaydı ya!” [Tevbe: 122]. Hükmün kendisi sebebiyle vacip olduğu hususu bilmek demek olan hikmetin öğretilmesinin şartı ise tezkiyedir: { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “O, ümmîler arasından, kendilerine O'nun ayetlerini okuyan, onları arındıran ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderendir. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler” [Cuma: 2]. Onlara hikmeti ancak tezkiyeden sonra öğretir; dolayısıyla arınan kimse hikmet ehlindendir, terk eden ise hikmet ehlinden değildir. Hikmet, hükümlerle amelin meşakkatinin acılığını tatlılaştırır, böylece hikmet olmaksızın zor olan şeyler onunla kolaylaşır. Zindanın beden için mahlukatı daraltması gibi hüküm de nefis için işi daraltır; hikmet ise hükmün darlığının yükünü sevdirir, çünkü o genişletenin genişliğine çıkar ve varır. Hüküm tam olmaz ve hikmet de ancak ilmin genişliği ölçüsünde müstakim olur.”
ولما لم يكن للخلق من العلم إلا بقدر ما يهبهم الله لم يكن لهم من الحكمة إلا مقدار ما يورثهم {ولقد آتينا لقمان الحكمة} [لقمان: ١٢] ولما كان إنما العلم عند الله كان إنما الحكمة حكمة الله وإنما الحكم حكم الله، فهو الحكيم الذي لا حكيم إلا هو - انتهى. وقد علم سر اتباع الأسماء الشريفة من غير عطف، وذاك أنه لما ابتدأ ب «هو» وأخبر عنه بالاسم العلم الأعظم المفرد المصون الجامع لجميع معاني الأسماء الحسنى، أتبعه تلك الأوصاف العلى من غير عطف إعلاماً بأنه لا شيء منها يؤدي جميع معناه بالمفهوم المتعارف عند أهل اللغة، ولذلك جمع بعدها الأسماء إشارة إلى أنه لا يجمع معناه إلا جميع الأوصاف المنزلة في كتبه والمأخوذة عن أوليائه التي استأثر بها في غيبه وليس شيء مما ذكر ههنا مضاداً في المعنى الظاهري للآخر كالأول والآخر حتى يظن لأجله نقص في المعنى بسبب ترك العطف، وأما ترتيبها هكذا فلأن كل اسم منها كما مضى شارح لما خفي من الذي قبله ومبين للازمه، وموضع لما ألاح أنه من مضمونه، وقد انعطف على افتتاحها وختامها وعانق ابتداؤها تمامها، ووفى مطلعها مقطعها، وزاد وبلغ الغاية من الإرشاد إلى سبيل الرشاد، فسبحان من أنزله برحمته رحمة للعباد، وهادياً إلى الصواب والسداد.
Yaratılmışların, Allah'ın kendilerine bağışladığı kadarı müstesna hiçbir ilmi olmadığı gibi, onlara miras bıraktığı kadarı müstesna hiçbir hikmetleri de yoktur: {وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ} “Andolsun biz Lokmân'a hikmeti verdik” [Lokmân: 12]. İlim ancak Allah katında olduğuna göre, hikmet de ancak Allah'ın hikmetidir ve hüküm de ancak Allah'ın hükmüdür; dolayısıyla O, kendisinden başka hakîm olmayan el-Hakîm'dir -[alıntı] bitti-. Bu şerefli isimlerin atıf [harfi] olmaksızın peş peşe getirilmesinin sırrı da anlaşılmıştır; zira O, "Hû" zamiri ile başlayıp O'nu güzel isimlerin (Esmâ-i Hüsnâ) bütün manalarını toplayan tek, korunmuş en yüce özel isimle (lafzatullah ile) haber verince, dil ehlinin nezdindeki yaygın anlayışa göre bu sıfatların hiçbirinin O'nun bütün manasını tek başına ifade edemeyeceğini bildirmek üzere, bu yüce vasıfları atıfsız olarak peşine dizmiştir. İşte bu yüzden O'nun manasını, ancak kitaplarında indirdiği, dostlarından aktarılan ve gaybında kendine has kıldığı bütün vasıfların toplayabileceğine işaret etmek maksadıyla bu isimleri peş peşe zikretmiştir. Burada zikredilenlerden hiçbiri, el-Evvel ve el-Âhir gibi zahirî manada birbirine zıt da değildir ki atfın terk edilmesi sebebiyle manada bir eksiklik olduğu zannedilsin. İsimlerin bu şekilde sıralanmasına gelince; çünkü daha önce geçtiği üzere bu isimlerin her biri, kendinden önce gelenin kapalı olan yönünü açıklamakta, ayrılmaz gereğini (lazımını) beyan etmekte ve onun kapsamından olduğunu işaret ettiği şeyi açığa kavuşturmaktadır. Nitekim başlangıcı ile sonu birbirine bağlanmış, başı sonunu kucaklamış, girişi bitişine tam uymuş, ziyadesiyle doğru yola iletmede son noktaya ulaşmıştır. Kulları için bir rahmet ve dosdoğru hakikate bir kılavuz olmak üzere onu rahmetiyle indiren [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.