ولما كان السامع لهذا يتوقع بيان سبب الغضب، قال معللاً ومبيناً أنه لا خير فيهم يرجى وإن ظهر خلاف ذلك: {قد يئسوا} أي تحققوا عدم الرجاء {من الآخرة} أي من أن ينالهم منها خير ما لإحاطة معاصيهم بهم أو لعدم اعتقادهم لقيامها ولا ييأس من روح الله إلا القوم الكافرون، فيوشك من والاهم يكتب منهم فيحل بهم الغضب {كما يئس} من نيل الخير منها {الكفار} ولما كان من مات فصار أهلاً للدفن كشف له عن أحوال القيامة فعرف أنه ناج أو هالك، وكان الموتى أعم من الكفار، وموتى الكفار أعم ممن يدفن منهم فقال:
Bunu dinleyen kimse gazabın sebebinin açıklanmasını bekleyince, [Allah Teâlâ] aksine bir durum görünse bile kendilerinden umulacak hiçbir hayır bulunmadığını gerekçelendirip açıklayarak şöyle buyurdu: {قد يئسوا} “Kesinlikle ümit kesmişlerdir”, yani ümitsizlikleri kesinleşmiştir, {من الآخرة} “ahiretten”, yani günahlarının kendilerini kuşatmış olması veya onun gerçekleşeceğine inanmamaları sebebiyle ahiretten kendilerine herhangi bir hayrın ulaşmasından [ümit kesmişlerdir]. Zira Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler topluluğu ümit keser. Dolayısıyla onları dost edinen kimsenin de onlardan yazılması ve üzerine gazabın inmesi pek yakındır; {كما يئس} “ümit kestikleri gibi”, ahiretten bir hayır elde etmekten, {الكفار} “o kâfirlerin”. Ölüp de defnedilmeye ehil hale gelen kimseye kıyamet halleri açılıp kurtulanlardan mı yoksa helak olanlardan mı olduğunu bildiğinde ve ölüler kâfirlerden daha genel, kâfirlerin ölüleri de içlerinden defnedilenlerden daha genel olduğunda şöyle buyurdu:
{من أصحاب القبور *} فإن الكفار منهم قد علموا يأسهم من حصول الخير منها علماً قطعياً، ويجوز أن يكون {من} ابتدائية فيكون المعنى: كما يئس عباد الأوثان من لقاء من مات، فدفن باعتقاد أنه لا اجتماع بينهم أصلاً لأنه لا يمكن بعثه لا إلى الدنيا ولا إلى الآخرة لأنه لا آخرة عندهم أصلاً لا سيما إن كان مدفوناً في قبر، وعلى هذا يكون الظاهر وضع موضع المضمر للدلالة على أن الذي أيأسهم تغطية الدلائل مع وضوحها لو أنصفوا، فلا تتولوا من هذه صفته فيكون بينكم وبينه ما بين القريب مع قريبه من تولى كل منهم من الآخر ما يتولاه القريب الصديق لقريبه فإن توليهم ضرر لا نفع فيه فإن من غضب عليه الملك الشهيد لكل حركاته وسكناته لا يفلح هو ولا من تولاه، وأقل ما في ولايته من الضرر أنها تنقطع المعاونة فيها، والمشاركة بالموت وإن كان بعد الموت مشاركة ففي العذاب الدائم المستمر الذي لا ينقطع عنهم والخزي اللازم، وقد علم أن هذا الآخر هو أولها، وهذا الموصل مفصلها، فسبحانه من أنزله كتاباً معجزاً حكيماً، وقرآناً موجزاً جامعاً عظيماً.
{من أصحاب القبور *} “kabir halkından [olan kâfirlerin].” Çünkü onlardan olan kâfirler, ahirette bir hayrın gerçekleşmesinden ümitlerinin kesildiğini kesin bir bilgiyle öğrenmişlerdir. {من} harf-i cerrinin ibtidâiye (başlangıç bildiren) olması da caizdir; bu takdirde mana şöyle olur: Putperestlerin, ölüp defnedilen kimseyle bir daha asla bir araya gelemeyecekleri inancıyla onunla karşılaşmaktan ümit kestikleri gibi –çünkü onların nezdinde ne dünyaya ne de ahirete yeniden dirilme mümkündür, zira özellikle bir kabre defnedilmişse onların yanında ahiret diye bir şey zaten yoktur–. Buna göre açık ismin (zâhir), zamir yerine konulması; insaflı davransalardı apaçık olmasına rağmen delilleri örtbas etmelerinin onları ümitsizliğe sevk ettiğini göstermek içindir. O halde sıfatı bu olan kimseleri dost edinmeyin ki sizinle onun arasında, bir yakının yakınıyla olan ilişkisi gibi, her birinin diğerini yakın ve sadık bir dostun yakınını sahiplendiği gibi sahiplenmesi durumu oluşmasın. Zira onları dost edinmek tamamen zarardır, onda hiçbir fayda yoktur. Çünkü bütün hareketlerine ve durgunluklarına şahit olan Yüce Hükümdar'ın kendisine gazap ettiği kimse ne kendisi kurtuluşa erer ne de onu dost edinen kurtulur. Onu dost edinmenin en hafif zararı; [dünyadaki] yardımlaşmanın ve ortaklığın ölümle kesilmesidir. Eğer ölümden sonra da bir ortaklık olacaksa, bu ancak onlardan asla kesilmeyecek sürekli azapta ve kaçınılmaz zillettedir. Bilinmektedir ki bu [surenin] sonu, başının aynısıdır; bu bağlayan kısım da onun ayrışan yeridir. Onu mucizevî, hikmetli bir Kitap ve özlü, kuşatıcı, azametli bir Kur'an olarak indiren Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.