مسلوك سهل قويم {مستقيم *} أي هو في غاية القوم، هذا مثل من رضي بالله رباً وبالإسلام ديناً فإنه يتبع الفطرة الأولى السليمة عن شهوة أو غضب أو شائبة حظ، والأول مثل الكافر، حاله في سيره إلى الله حال المكب أي الذي كب نفسه بغاية الشهوة على وجهه، لا يرى ما حوله ولا يشعر بما أحاط به، ولا ينظر في الآيات ولا يعتبر بالمسموعات، فهو اليوم شيء باطن لظهر يوم القيامة فيحشر على وجهه إلى النار جزاء لرضاه بحالته هذه في هذه الدار فيظهر له سبحانه ما أبطن له اليوم، والمؤمن بخلاف ذلك فيهما، والآية من الاحتباك: ذكر الكب أولاً دليلاً على ضده ثانياً، والمستقيم ثانياً دليلاً على المعوج أولاً، وسره أنه ذكر أنكأ ما للمجرم وأسر ما للمسلم.
gidilen, kolay ve dosdoğru {مستقيم *} “dosdoğru [bir yol üzerinde olan mı?]” Yani son derece düzgündür. Bu, Allah'ı Rab, İslam'ı din olarak kabul eden kimsenin misalidir; zira o, şehvet, öfke ya da şahsi bir menfaat şaibesinden uzak, ilk selim fıtrata tabi olur. Birincisi ise kâfirin misalidir; onun Allah'a gidişindeki hali, yüzüstü kapananın halidir; yani aşırı şehvet sebebiyle yüzü üzerine kapanmış olup ne etrafındakini görür ne de kendisini kuşatanın farkına varır, ne ayetler üzerinde düşünür ne de işitilenlerden ibret alır. O, bugün kıyamet gününde zahir olacak olan gizli bir şeydir; nitekim bu dünyadaki bu haline razı oluşunun bir cezası olarak yüzüstü ateşe sürülecektir. Böylece Sübhânehu, bugün onun içinde gizlediği şeyi ona aşikâr kılacaktır. Mümin ise her iki durumda da bunun aksinedir. Bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincisinde yüzüstü kapanmanın zikredilmesi ikincisindeki zıddına delildir; ikincisinde dosdoğru yolun zikredilmesi ise birincisindeki eğriliğe delildir. Bunun sırrı şudur: Mücrim için en acı veren, Müslüman için ise en sevindirici olan husus zikredilmiştir.
ولما كان العرب الموعوظون بهذا الذكر يتغالون في التفاخر بالهداية في الطرق المحسوسة وعدم الإخلال بشكر المعروف لمسديه ولو قل، فنفى عنهم الأول بقيام الأدلة على خطئهم الفاحش في كل ما خالفوا فيه الرسول ﷺ من طريقهم المعنوي الذي اتخذوه ديناً، فهو أشرف من الطريق المحسوس، أتبعه بيان انسلاخهم من الثاني مع التأكيد لانسلاخهم من الأول، قال آمراً للرسول ﷺ بتنبيههم لأن الإنسان على نوعه أقبل لأنه إليه أميل،
Bu zikirle kendilerine vaaz edilen Araplar, somut yollarda yol bulmakla ve ne kadar az olursa olsun iyilik yapana teşekkürde kusur etmemekle aşırı derecede övünürlerdi. Din edindikleri manevi yollarında —ki o somut yoldan daha şereflidir— Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet ettikleri her hususta apaçık hatalarına dair delillerin ikame edilmesiyle birincisi onlardan nefyedilince, birinci vasıftan soyutlandıklarını teyit etmekle birlikte ikincisinden de soyutlandıklarını bildirmeyi buna bağladı. Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları uyarmasını emrederek şöyle buyurdu; zira insan kendi türüne daha açıktır, çünkü ona daha çok meyleder.
إسقاطاً لهم من رتبة الفهم عن الله ﷾ لسفول هممهم ولقصور نظرهم مع أنه جعل لهم حظاً ما من الحضور بتأهيلهم لخطاب الرسول ﷺ لإقامتهم بالمذكور في الآية فيما يرجى معه العلم ويورث الفطنة والفهم: {قل} أي يا أشرف الخلق وأشفقهم عليهم مذكراً لهم بما دفع عنهم الملك من المفسدات وجمع لهم من المصلحات والقوى والعقل ليرجعوا إليه، ولا يعولوا في حال من أحوالهم إلا عليه، وينظروا في لطيف صنعه وحسن تربيته فيمشي كل منهم سوياً: {هو} أي الله ﷾ {الذي} شرفكم بهذا الذكر وبين لكم هذا البيان وحده الذي {أنشأكم} أي أوجدكم ودرجكم في مدارج التربية حيث طوركم في أطوار الخلقة في الرحم ويسر لكم بعد خروجكم الخروج اللين حيث كانت المعدة ضعيفة عن أكثف منه.
Himmetlerinin düşüklüğü ve basiretlerinin kısalığı sebebiyle onları Azîz ve Celîl olan Allah'tan anlama derecesinden düşürerek —bununla birlikte ayette zikredilen hususlar vasıtasıyla kendileriyle ilmin umulduğu, anlayış ve idrak kazandıran bir makama onları yerleştirmek üzere Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in hitabına layık kılmak suretiyle onlara bir nebze huzur payı vermiştir— şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey yaratılmışların en şereflisi ve onlara en çok şefkat edeni! Hükümran olan [Allah]'ın onlardan ne tür fesatları defettiğini, O'na dönmeleri, hiçbir hallerinde O'ndan başkasına bel bağlamamaları, O'nun latif sanatına ve güzel terbiyesine bakıp her birinin dosdoğru yürümesi için kendilerine ne gibi salah sebepleri, kuvvetler ve akıl bahşettiğini onlara hatırlatarak [şöyle de]: {هو} “O” yani Azîz ve Celîl olan Allah, {الذي} “O'dur ki” sizi bu zikirle şereflendirdi ve bu açıklamayı size yaptı; tek başına O'dur ki {أنشأكم} “sizi yarattı” yani sizi var etti ve terbiyenin mertebelerinde derece derece yükseltti; nitekim sizi rahimde yaratılış evrelerinden geçirdi ve [dünyaya] çıkışınızdan sonra, mide daha katı gıdaları sindirmekten aciz olduğu için size yumuşak gıdalarla beslenmeyi kolaylaştırdı.
ولما كان من أعظم النعم الجليلة بعد الإيجاد العقل، أتبعه به، وبدأ بطريق تنبيهه فقال: {وجعل لكم} أي خاصة مسبباً عن الجسم الذي أنشأه {السمع} أي الكامل لتسمعوا
Var edilmekten sonraki en yüce nimetlerden biri akıl olduğu için, [işitmeyi] onun peşine ekledi ve aklı uyarma yoluyla başlayarak şöyle buyurdu: {وجعل لكم} “ve sizin için var etti” yani yarattığı bedene bağlı olarak size özel kıldı; {السمع} “işitme duyusunu” yani tam bir işitme [verdi] ki işitesiniz,
ما تعقله قلوبكم فيهديكم، ووحده لقلة التفاوت فيه ليظهر سر تصرفه سبحانه في القلوب بغاية المفاوتة مع أنه أعظم الطرق الموصلة للمعاني إليها {والأبصار} لتنظروا صنائعه فتعتبروا وتزدجروا عما يرديكم {والأفئدة} أي القلوب التي جعلها سبحانه في غاية التوقد بالإدراك لما لا يدركه بقية الحيوان لتتفكروا فتقبلوا على ما يعليكم، وجمعاً لكثرة التفاوت في نور الأبصار وإدراك الأفكار، وهذا تنبيه على إكمال هذه القوى في درك الحقائق بتلطيف السر لتدقيق الفكر، قال الشيخ ولي الدين الملوي: انظر إلى الأفئدة كيف تحكم بأن الاثنين أكثر من الواحد، وأن الجسم الواحد لا يكون في مكانين في آن واحد، وأن الضدين لا يجتمعان - وغير ذلك مما لا يخفى.
kalplerinizin akledeceği şeyleri dinleyip [bu sayede] size hidayet versin. İşitmede farklılığın az olması sebebiyle onu tekil getirdi ki, manaları kalplere ulaştıran en büyük yol olmasına rağmen, Sübhânehu'nun kalplerdeki tasarruf sırrı son derece farklılık arz ederek ortaya çıksın; {والأبصار} “ve gözleri [var etti]” ki O'nun sanatlarını görüp ibret alasınız ve sizi helak edecek şeylerden sakınasınız; {والأفئدة} “ve gönülleri [var etti]” yani diğer hayvanların idrak edemediği şeyleri idrak etmede Sübhânehu'nun son derece uyanık kıldığı kalpleri [var etti] ki tefekkür edip sizi yüceltecek şeylere yönesiniz. Gözlerin nurunda ve fikirlerin idrakindeki farklılığın çokluğu sebebiyle bunları çoğul getirdi. Bu, tefekkürü inceltmek amacıyla sırrın latif kılınması suretiyle hakikatleri kavramada bu kuvvetlerin kemale erdirildiğine bir uyarıdır. Şeyh Veliyyüddin el-Melevî şöyle demiştir: Kalplere bir bak; ikinin birden çok olduğuna, bir cismin aynı anda iki yerde olamayacağına ve iki zıddın bir arada bulunamayacağına —ve gizli olmayan diğer hususlara— nasıl hükmediyor!
ولما كان التقدير: فمشيتم مشي المكب على وجهه فلم تستعملوا شيئاً من هذه الأسرار الشريفة فيما خلق له، كانت ترجمة ذلك: {قليلاً} وأكد المعنى بما صورته صورة النافي فقال: {ما} ولما زاد تشوف النفس إلى العامل في وصف المصدر دل عليه ﷾ بقوله:
Takdiri mana şöyle olunca: Sizler yüzüstü kapanan kimsenin yürüyüşü gibi yürüdünüz ve bu şerefli sırların hiçbirini yaratılış gayesinde kullanmadınız; bunun ifadesi şöyle oldu: {قليلاً} “ne kadar az”. Anlamı, olumsuzluk kalıbında olan bir edatla pekiştirerek şöyle buyurdu: {ما} “[şey]”. Nefsin, mastarın nitelemesindeki amile olan iştiyakı artınca, Azîz ve Celîl olan [Allah] şu buyruğuyla ona delalet etti:
{تشكرون *} أي توقعون الشكر لمن أعطاكم ما لا تقدرون قدره باستعماله فيما خلق لأجله تدعون أنكم أشكر الناس للإحسان وأعلاهم في العرفان.
{تشكرون *} “şükrediyorsunuz!” Yani iyiliğe karşı insanların en çok şükredeni ve irfanda en üstünü olduğunuzu iddia ettiğiniz halde, yaratılış gayesine uygun kullanarak kadrini takdir edemeyeceğiniz şeyleri size verene şükretmiyorsunuz.
ولما دل سبحانه على بعدهم عن الهداية وعن الشكر اللذين يفخرون على الناس كافة بكل منهما، واستعطفهم بما أودع فيهم من اللطائف الربانية الروحانية المقتضية بنورانيتها للعروج إلى مواطن القدس ومعادن الأنس، دل على قدرته على حشرهم تحذيراً لهم من التمادي في الإعراض بمعنى يجده كل منهم في نفسه على وجه دال على كمال قدرته بما أودع فيهم مع تلك اللطائف مع كثائف طباع الأرض الموجبة للسفول ليكون - إذا أعلته تلك اللطائف بالتوبة - مجتهداً في تنقية آثار تلك الكثائف المسفلة كما يكون للزرع إذا حصد من بقايا تلك الجذر التي إن لم تقلع من أصلها عادت بالنبات إلى ما كان عليه الزرع أولاً، فقال مستأنفاً بياناً لأنه دليل برأسه كاف فيما سبق له: {قل هو} أي وحده {الذي ذرأكم} أي خلقكم وبثكم ونشركم وكثركم وأنشأكم بعد ما كنتم كالذر أطفالاً ضعفاء، ثم قواكم ثم جعلكم شيباً ضعفاء وأسكنكم الغضب والذعر واللجاج الحامل لكم على الولوع بما يلجىء إليه الطباع المثيرة {في الأرض} التي تقدم أنه ذللها لكم ورزقكم منها النبات الذي تقدم أن إبداءه منها
Sübhânehu, bütün insanlara karşı övündükleri hidayet ve şükürden onların ne kadar uzak olduklarını gösterip, nurluluğuyla kudsiyet makamlarına ve ünsiyet menbaalarına yükselmeyi gerektiren fıtratlarına yerleştirdiği rabbânî ve ruhanî latifelerle kendilerine şefkat gösterince; yüz çevirmede ısrar etmekten sakındırmak üzere, kudretinin kemaline delalet edecek biçimde her birinin kendi nefsinde bulacağı bir anlamla onları haşretmeye kadir olduğuna delalet etti. Bu da, tövbe ile o latifeler kendisini yücelttiğinde, biçilen ekinin kökünden sökülmediğinde ekini ilk haline döndüren kalıntıları temizlemesi gibi, aşağı çekici o kesif maddelerin izlerini temizlemeye gayret etmesi için, o latifelerin yanına aşağı çekmeyi gerektiren yeryüzü tabiatının kesif unsurlarını da yerleştirmesiyledir. Kendisi için sevk edilen hususta tek başına yeterli bir delil olduğunu açıklamak üzere söze yeniden başlayarak şöyle buyurdu: {قل هو} “De ki: O” yani tek başına O'dur; {الذي ذرأكم} “sizi yaratıp çoğaltandır” yani zerreler gibi zayıf çocuklar iken sizi yarattı, yaydı, neşretti, çoğalttı ve var etti; sonra sizi güçlendirdi, sonra zayıf ihtiyarlar kıldı ve tahrik edici tabiatların sevk ettiği şeylere düşkün kılan öfkeyi, korkuyu ve inadı içinize yerleştirdi; {في الأرض} “yeryüzünde”; daha önce geçtiği üzere onu sizin için boyun eğdirdi ve daha önce geçtiği üzere oradan bitkiyi var edip,
ثم رده إليها وإفنائه فيها ثم إعادته كما كان بعد أن صار رفاتاً وشيئا فانياً مماتاً دليل على القدرة على البعث، لا فرق في ذلك بينه وبينكم أصلاً، فكان منه البدأ {وإليه} وحده {تحشرون *} شيئاً فشيئاً إلى البرزخ ودفعة واحدة يوم البعث على أيسر وجه بمن أراد من عباده كرهاً منكم كما كان أمركم في الدنيا، فإنه لم يكن إلى الإنسان منكم أحب من الدعة والسكون، فكأنه سبحانه يضطره بما أودعه من الطبائع المتضادة وأثار له من الأسباب في طلب رزقه وغير ذلك من أمره إلى السعي إلى حيث يكره، فكما أنه قدر على ذلك منكم في الابتداء فهو يقدر على مثله في الانتهاء، ليحكم بينكم ويجازي كلاًّ على عمله كما يفعل كل ملك برعيته، وكل إنسان منكم بجماعته.
sonra onu oraya geri döndürmesi, orada yok etmesi ve ufalanmış, yok olmuş ölü bir şey haline geldikten sonra onu eski haline getirmesi diriltmeye olan kudretin delilidir; bunda onunla sizin aranızda asla bir fark yoktur. Dolayısıyla başlangıç O'ndandır; {وإليه} “ve yalnız O'na” {تحشرون *} “toplanacaksınız!” Dünyadaki durumunuz gibi, istemeseniz de kullarından dilediği kimselerle birlikte en kolay şekilde peyderpey berzaha ve kıyamet günü bir defada [O'na toplanacaksınız]. Zira insana rahatlık ve sükûnetten daha sevimli bir şey yoktu; sanki Sübhânehu, içine yerleştirdiği zıt tabiatlar ve rızkını arama hususunda harekete geçirdiği sebeplerle onu hoşlanmadığı yere doğru koşmaya mecbur bırakmaktadır. Başlangıçta sizde buna güç yetirdiği gibi, her hükümdarın tebaasına ve her birinizin kendi topluluğuna yaptığı gibi, aranızda hükmetmek ve herkese ameline göre ceza/mükâfat vermek için sonda da bunun benzerine güç yetirir.
ولما كان التقدير: فلقد أبلغ سبحانه في وعظهم بنفسه وعلى لسانك يا أشرف الخلق ﷺ وذلك بما هدى إليه السياق قطعاً، ذكر حالهم عند ذلك فقال إعلاماً بكثافة طباعهم حيث لم تلطف أسرارهم لقبول محبة الله تعالى وإثارة الأحوال الحسنة
Takdiri mana şöyle olunca: Sübhânehu, bizzat Kendisi ve senin lisanınla onlara vaazı en beliğ şekilde ulaştırmıştır ey yaratılmışların en şereflisi sallallâhu aleyhi ve sellem —ki bu, siyakın kesin olarak gösterdiği bir husustur—; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın muhabbetini kabul etmeye ve güzel halleri ortaya çıkarmaya sırları incelmediği için onların tabiatlarının kesafetini bildirmek üzere bu durumdaki hallerini zikretti ve şöyle buyurdu:
من الصبر المثبت واليقين وحسن الانطباع لقبول النصائح والخوف وعدم الاعتزاز بأحد غير الله تعالى من جهة نفع أو ضر، وكذلك لفت القول إلى الإعراض إيذاناً بشديد الغضب منهم: {ويقولون} أي يجددون هذا القول تجديداً مستمراً استهزاء وتكذيباً، ويجوز أن يكون حالاً من الواو في «بل لجوا» : {متى هذا} وزادوا في الاستهزاء بقولهم {الوعد} وألهبوا وهيجوا إيضاحاً للتكذيب على زعمهم بقولهم: {إن كنتم} جبلة وطبعاً {صادقين *} في أنه لا بد لنا منه، وأنكم مقربون عند الله، فلو كان لهم ثبات الصبر واليقين لما طاشوا هذا الطيش بإبراز هذا القول القبيح الذي ظاهره طلب الإخبار بوقت الأمر المتوعد به، وباطنه الاستعجال به استهزاء وتكذيباً.
Sebat verici sabırdan, yakînden, nasihatleri kabul etmek için güzel bir kabiliyetten, korkudan ve fayda yahut zarar verme bakımından Allah Teâlâ'dan başka hiç kimseyle güç bulmamaktan [yoksundurlar]. Aynı şekilde onlara olan şiddetli gazabı bildirmek üzere sözü yüz çevirmeye çevirerek şöyle buyurdu: {ويقولون} “Ve diyorlar ki:” Yani alay ve yalanlama kastıyla bu sözü sürekli yenileyip dururlar; bunun «بل لجوا» ifadesindeki vâv'dan hâl olması da caizdir: {متى هذا} “Bu ne zaman” ve {الوعد} “vaat” diyerek alaylarını daha da artırdılar; {إن كنتم} fıtrat ve tabiat olarak “eğer iseniz” {صادقين *} “doğru söyleyenler” diyerek zihinlerindeki yalanlamayı açığa vurmak için fitili ateşleyip kışkırttılar; yani bizim bundan kaçışımız olmadığı ve sizin Allah katında yakınlaştırılmış kimseler olduğunuz hususunda [doğru iseniz]. Şayet onlarda sabrın ve yakînin sebatı olsaydı, zahiri tehdit edilen hususun vaktini haber almayı istemek, batını ise alay ve yalanlama yoluyla onu aceleyle istemek olan bu çirkin sözü ortaya koyarak böylesine pervasızlaşmazlardı.
ولما كان قولهم هذا مع أنه استعجال بأمر الساعة استهانة بها حتى أنه عندهم كأنها من قبل الوعد الحسن وهو متضمن لإيهام أنها مما يطلع الخلق على تعيين وقته، نفى ذلك بياناً لعظمتها بعظمة من أمرها بيده فقال آمراً له بجوابهم مؤذناً بدون ذلك الإعراض لأنهم لا ينكرون علمه تعالى ذلك الإنكار: {قل} يا أكرم الخلق منبهاً لهم على تحصيل اليقين بأن ما علموه وحكموا بعلمهم فيه وما لا
Onların bu sözü kıyamet işini küçümsemek suretiyle onun acele gelmesini istemek olup hatta onların katında sanki güzel bir vaat kabilindenmiş gibi görünse de ve mahlûkatın onun vaktinin tayinini bilebileceği vehmini içerse de; işi elinde olan Zat'ın azametiyle onun azametini açıklamak suretiyle bunu nefyetti. Allah Teâlâ'nın bunu bildiğini öyle şiddetle inkâr etmedikleri için onlardan daha az bir yüz çevirmeyi bildirerek onlara cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey yaratılmışların en kerimi! Bildikleri ve ilimleriyle hükmettikleri şeyin yanında,
ردوا علمه إلى الله: {إنما العلم} أي المحيط من جميع الوجوه بما سألتم عنه من تعيين زمان هذا الوعد وغيره، ولأجل إظهار فضل العلم اللازم من كماله تمام القدرة صرف القول عن عموم الرحمة إلى إفهام العموم المطلق بالاسم الأعظم فقيل: {عند الله} أي الذي له الإحاطة بجميع صفات الكمال، فهو الذي يكون عنده وبيده جميع ما يراد منه، لا يطلع عليه غيره، وهيبته تمنع العالم بما له من العظمة أن يجترىء على سؤاله عما لم يأذن فيه، وعظمته تقتضي الاستئثار بالأمور العظام، وإلى ذلك يلوح قوله تعالى: {وإنما أنا} ولما كان السياق للتهويل والتخويف، وكانت النذارة يكفي فيها تجويز وقوع المنذور به فكيف إذا كان مظنوناً فكيف إذ كان معلوم الوقوع في الجملة ليكون العاقل متوقعاً له في كل وقت قال: {نذير} أي كامل في أمر النذارة التي يلزم منها البشارة لمن أطاع النذر لا وظيفة لي عند هذا الملك الأعظم غير ذلك، فلا وصول لي إلى سؤاله عما لا يأذن لي في السؤال عنه.
bilmediklerinin ilmini Allah'a havale etmeleri gerektiği hususunda kesin bilgi elde etmeleri için onları uyararak [şöyle de]: {إنما العلم} “İlim ancak” yani bu vaadin vaktinin tayini ve diğer hususlara dair sorduğunuz şeyi her yönden kuşatan ilim; kemalinin gereği olan tam kudretin ilimdeki üstünlüğünü ortaya koymak amacıyla söz genel rahmetten ism-i azam ile mutlak genelliği anlatmaya çevrilerek şöyle denildi: {عند الله} “Allah'ın katındadır” yani bütün kemal sıfatlarını kuşatan [Allah'ın katındadır]. Kendisinden talep edilen her şey O'nun katında ve O'nun elindedir; O'ndan başkası buna muttali olamaz. O'nun heybeti, O'nun azametini bilen kimseyi, hakkında izin vermediği bir şeyi O'na sorma cüretinde bulunmaktan alıkoyar; O'nun azameti ise büyük işleri Kendi zâtına has kılmasını gerektirir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: {وإنما أنا} “ben ise sadece”; siyak korkutma ve dehşete düşürme makamı olduğundan, uyarmada ise kendisiyle uyarılan şeyin vuku bulma ihtimali bile yeterli iken, ya zannî olursa nasıl olur, hele ki akıllının her an onu beklemesi için genel olarak vuku bulacağı kesin ise nasıl olur; şöyle buyurdu: {نذير} “bir uyarıcıyım” yani uyarıcılara itaat eden kimse için müjdeyi de gerektiren uyarı vazifesinde tamım; bu en yüce Hükümran katında bundan başka bir vazifem yoktur; dolayısıyla hakkında bana soru sorma izni vermediği bir şeyi O'na sormaya yolum yoktur.
ولما كان النذير قد لا يقدر على إقامة الدليل على ما ينذر به لأنه يكفي العاقل في قبوله غلبة الظن بصدقه بل إمكان صدقه في التحرز
Uyarıcı kimse kendisiyle uyardığı şeye dair delil ikame etmeye her zaman muktedir olamayabileceğinden —zira akıllı bir kimse için uyarılan şeyden
عما ينذر به، بين أنه ليس كذلك فقال: {مبين *} أي كاشف للنذري غاية الكشف بإقامة الأدلة عليها حتى تصير كأنها مشاهدة لمن له قبول للعلم.
sakınmak hususunda onun doğruluğuna dair zann-ı galip, hatta doğruluğunun imkânı bile yeterlidir— durumun böyle olmadığını açıklayarak şöyle buyurdu: {مبين *} “apaçık [bir uyarıcıyım]!” Yani ilmi kabule ehil olan kimse için sanki gözle görülür hale gelinceye kadar deliller ikame ederek uyarıyı son derece açık bir şekilde ortaya koyandır.
ولما كان ما ينذر به لا بد من وقوعه، وكان كل آت قريباً، عبر عن ذلك بالفاء والماضي فقال صارفاً العقول إلى الإعراض لأن وقت الرؤية للعذاب في غاية المناسبة للإهانة: {فلما رأوه} أي الوعد بانكشاف الموعود به عند كونه، وحقق معنى الماضي والفاء بقوله: {زلفة} أي ذا قرب عظيم منهم، وذلك بالتعبير عن اسم الفاعل بالمصدر إبلاغاً في المعنى المراد وأكد المبالغة بالتاء لأنها ترد للمبالغة إذا لم يرد منها التأنيث، ولا سيما إن دلت قرينة أخرى على ذلك.
Kendisiyle uyarılan şeyin vuku bulması kaçınılmaz olduğundan ve gelecek olan her şey yakın sayıldığından, bunu fâ harfi ve mazi fiil ile ifade etti. Azabı görme vakti hakir kılmaya son derece uygun olduğu için zihinleri yüz çevirmeye yönlendirerek şöyle buyurdu: {فلما رأوه} “Fakat onu gördükleri zaman” yani vuku bulduğunda vaat edilenin ortaya çıkmasıyla vaadi [gördüklerinde]; mazi fiil ve fâ harfinin anlamını şu buyruğuyla pekiştirdi: {زلفة} “yakından” yani onlara son derece yakın olarak; bu da kastedilen manayı en beliğ şekilde vermek üzere ism-i fail yerine masdar getirilerek ifade edilmiştir. Müenneslik kastedilmediğinde mübalağa için geldiğinden, hele ki başka bir karine de buna delalet ediyorsa, mübalağayı tâ harfi ile teyit etti.
ولما كان المخوف في النذري الوقوع في السوء لا بقيد كونه من معين قال: {سيئت} ولما كان السوء يظهر في الوجه قال: {وجوه} وأظهر في موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {الذين كفروا} أي ظهر السوء وغاية الكراهة في وجوه من أوقع هذا الوصف ولو على أدنى وجوه الإيقاع وعلتها الكآبة.
Uyarıda korkutulan şey, belirli bir kimseden olma kaydı olmaksızın kötülüğe düşmek olduğu için şöyle buyurdu: {سيئت} “kötüleşti/karardı”. Kötülük yüzde belirdiği için de şöyle buyurdu: {وجوه} “yüzleri”. Hükmü genele yaymak ve onu vasfa bağlamak için zamir makamında zahir ismi getirerek şöyle buyurdu: {الذين كفروا} “inkâr edenlerin” yani bu vasfı en alt düzeyde bile olsa sergileyen kimselerin yüzlerinde kötülük ve son derece hoşnutsuzluk belirdi ve bunun sebebi keder oldu.
ولما كان لا أوجع من التبكيت عند إحاطة المكروه من غير حاجة إلى تعيين فاعله، بنى للمفعول قوله: {وقيل} أي لهم تقريعاً وتوبيخاً: {هذا الذي} أي تقدم من عنادكم ومكركم واستكباركم
İstenmeyen durum kuşattığında, failini belirlemeye gerek kalmaksızın yapılan azarlamadan daha acı veren bir şey olmadığından, şu sözünü meçhul kalıbında getirdi: {وقيل} “ve denildi ki:” Yani onları azarlamak ve kınamak için [şöyle denildi]: {هذا الذي} “İşte bu, o şeydir ki” yani inat, tuzak ve kibrinizden daha önce geçen şeydir;
{كنتم} أي جبلة وطبعاً {به} أي بسببه ومن أجله، وصرف القول إلى الخطاب لأن التقريع به أنكأ في العذاب: {تدعون *} أي تطلبون وتوقعون الطلب له طلباً شديداً تبلغون فيه غاية الجهد على وجه الاستعجال أن يستنزل بكم مكروهه فعل من لا يبالي به بوجه، وتكررون ذلك الطلب وتعودون إليه في كل وقت معرضين عن السعي في الخلاص فيه من عدوان العذاب ونيل الوعد الحسن بجزيل الثواب لبيان قوة طلبهم له وتداعيهم إليه استهزاء به حتى كأنهم لا مطلوب لهم غيره، قدم الجار المفيد غالباً للاختصاص فهو افتعال من دعا الشيء وبالشيء إذا طلبه، ودعاه الله بمكروه: أنزله به.
{كنتم} fıtrat ve tabiat olarak “siz idiniz”; {به} “kendisini” yani onun sebebiyle ve onun yüzünden; hitap ile azarlamak azapta daha can yakıcı olduğu için sözü hitaba çevirdi: {تدعون *} “isteyip durduğunuz!” Yani onu hiçbir şekilde umursamayan bir kimsenin edasıyla, onun korkunç halinin başınıza inmesini aceleyle son derece şiddetli ve bütün gayretinizi sarf ederek istiyor ve bu talebi tekrarlayıp her an ona dönüyordunuz; azabın şiddetinden kurtulmaya ve bol mükafatla güzel vaade kavuşmaya gayret etmekten yüz çeviriyordunuz. Onunla alay ederek onu ne kadar şiddetle istediklerini ve sanki ondan başka bir talepleri yokmuş gibi birbirlerini ona çağırdıklarını açıklamak için, çoğunlukla tahsis ifade eden car-mecrur öne geçirildi. Bu kelime, bir şeyi veya bir şeyle talep etmek anlamındaki 'deâ' kökünün iftiâl bâbındandır; Allah onu hoşlanmadığı bir şeye uğrattı demek, onu başına indirdi demektir.
ولما كان من المعلوم أن من نهى آخر عن هواه وبالغ في ذلك أبغضه ذلك الناهي وتمنى هلاكه، فكيف إذا والى عليه الإنذار والتخويف بما لا يصل إلى دركه عقله ولا يرى له مقدمة بتحققها، وكان الكفار يسعون في هلاك النبي ﷺ ومن تبعه كل سعي، وكان هلاك النذير إنما ينفع المنذر على تقدير نجاته من
Bilindiği üzere, bir başkasını hevasından meneden ve bunda aşırıya giden kimseye o nehyedilen şahıs buğzeder ve onun helakını temenni eder. Hele ki aklının idrak edemediği ve gerçekleşmesine dair bir başlangıç görmediği şeylerle onu sürekli uyarır ve korkutursa bu durum daha da artar. Kâfirler de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ona tabi olanların helak olması için var güçleriyle çabalıyorlardı. Oysa uyarıcının helak olması, uyarılan kimseye ancak uyarıcının
هول ما كان يحذره منه النذير، أمره سبحانه أن يذكرهم بهذا لينظروا في ذلك المتوعد به، فإن كان ممكناً سعوا في الخلاص مما قد يكون منه من العذاب، وسلكوا في الهرب منه مسلكاً سهلاً بعيداً من سوء الانقلاب، ودخلوا إلى فسيح المانع منه من أوسع باب، أو كفوا عن السعي في هلاك النذير وطووا ما مدوا له من الأسباب، ليدلهم إذا كان صادقاً على شيء يحميهم أو يخفف عنهم ذلك المصاب، فقال منبهاً على شدة الحذر من مكر الله وعدم الاغترار به للمؤمن الطائع لعلمه، أنه لا يقدر أن يقدر الله حق قدره فكيف بالعاصي فضلاً عن الكافر مكرراً للأمر بالقول تنبيهاً على أن كل جملة صدرت به كافية في الدلالة على مقصود السورة وعائدة إليه لما اشتملت عليه من باهر القدرة ووافر العظمة: {قل} أي يا أفضل الخلق كلهم وأشرفهم وأعظمهم وأتقاهم لهؤلاء الذين طال تضجرهم منك وهم يتمنون هلاكك حسداً منهم وعمى في قلوبهم وبعداً وطرداً، قد استحكم واستدار بهم ذلك تقدير العزيز العليم {أرءيتم} أي أخبروني خبراً أنتم في الوثوق به على ما هو كالرؤية.
kendisini sakındırdığı şeyin dehşetinden kurtulması takdirinde fayda verir. Sübhânehu, bu tehdit edilen husus üzerinde düşünsünler diye bunu kendilerine hatırlatmasını emretti: Eğer bu mümkün ise, ondan gelebilecek azaptan kurtulmaya çalışsınlar, ondan kaçışta kötü bir akıbetten uzak kolay bir yola girsinler ve buna engel olacak geniş himayeye en geniş kapıdan dahil olsunlar; yahut uyarıcının helakı için çalışmaktan vazgeçip ona karşı kurdukları tuzakları dürsünler ki eğer doğru sözlü ise kendilerini koruyacak veya bu musibeti onlardan hafifletecek bir şeye onları iletsin. Böylece Allah'ın hakkıyla takdir edilemeyeceğini bildiği için itaatkâr müminin Allah'ın mekrinden son derece sakınmasına ve O'na aldanmamasına —ki itaatsiz, hele hele kâfir nasıl olur— dikkat çekerek, bu emirle başlayan her cümlenin surenin maksadına delalet etmede yeterli olduğuna ve içerdiği göz kamaştırıcı kudret ve bol azamet sebebiyle ona döndüğüne dikkat çekmek üzere söz emrini tekrarlayarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey bütün mahlûkatın en faziletlisi, en şereflisi, en yücesi ve O'ndan en çok sakınanı! Sana olan can sıkıntıları uzayıp giden, hasetlerinden, kalplerindeki körlükten, uzaklık ve kovulmuşluktan dolayı senin helakını temenni eden —ki bu durum pekişmiş ve onları kuşatmıştır, bu Azîz ve Alîm olanın takdiridir— kimselere de ki: {أرءيتم} “Söyleyin bana!” Yani güven bakımından görme gibi olan bir haberle bana haber verin.
ولما كانوا غير عالمين بعاقبة الأمر في هلاكه ومن معه بما يقصدونهم به، حذرهم عاقبة ذلك بالتعبير بأداة الشك، وإسناد الإهلاك
Kendisine yöneldikleri şey sebebiyle Peygamber ve beraberindekilerin helakı hususunda işin akıbetini bilmedikleri için, şüphe edatı kullanarak ve helak etmeyi
إلى الله معبراً عن الاسم الدال على تناهي العظمة إلى حد لا يدع لغيره منها شيئاً إعلاماً بأنه على القطع بأنه لا شيء في أيديهم فهو لا يخافهم بوجه فقال: {إن أهلكني} أي أماتني بعذاب أو غيره {الله} أي الذي له من صفات الجلال والإكرام ما يعصم به وليه ويقصم به عدوه {ومن معي} أي من المؤمنين والمناصرين ﵃ أجمعين بغضبه علينا مع ما لنا من الأسباب بالطاعة بالأعمال الصالحة التي رتب سبحانه عليها الفوز والنجاة حتى لا يبقى أحد ممن يكدر عليكم بالمنع من الهوى القائد إلى القوى والحث على العقل الضامن للنجاة {أو رحمنا} بالنصرة وإظهار الإسلام كما نرجو فأنجانا بذلك من كل سوء ووقانا كل محذور وأنالنا كل سرور، فالآية من الاحتباك: ذكر الإهلاك أولاً دليلاً على النجاة ثانياً، والرحمة ثانياً دليلاً على الغضب أولاً {فمن} وكان ظاهر الحال يقتضي: يجيركم مع طلبكم المسببات من الفوز والنجاة بغير أسباب بل بأسباب منافية للنجاة جالبة للعذاب، فوضع الظاهر موضع الضمير تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف واستعطافاً لهم إلى إيقاع الإيمان والرجوع عن الكفران فقال: {يجير الكافرين} أي العريقين في الكفر بأن
başkasına hiçbir şey bırakmayacak derecede azametin zirvesine delalet eden isme dayandırarak Allah'a isnat etmek suretiyle onları bu akıbetten sakındırdı; bu da onların elinde kesinlikle hiçbir şey olmadığını ve kendilerinden asla korkmadığını bildirmek içindir. Şöyle buyurdu: {إن أهلكني} “şayet beni helak ederse” yani azapla veya başka bir yolla beni öldürürse, {الله} “Allah” yani dostunu koruyan ve düşmanını kahreden celal ve ikram sıfatlarına sahip olan [Allah], {ومن معي} “ve benimle beraber olanları” yani müminlerden ve yardımcılardan —hepsinden Allah razı olsun— olanları, Sübhânehu'nun kurtuluş ve necâtı kendilerine bağladığı salih amellerle itaat sebeplerimiz bulunmasına rağmen bize olan gazabıyla [helak ederse], öyle ki helaka sürükleyen hevalardan menederek ve kurtuluşun kefili olan akla teşvik ederek canınızı sıkan hiç kimse kalmayacak olsa; {أو رحمنا} “yahut bize merhamet ederse” umduğumuz gibi yardım etmek ve İslam'ı üstün kılmak suretiyle [merhamet eder] de bizi her türlü kötülükten kurtarır, korkulan her şeyden korur ve her türlü sevince kavuşturursa; bu ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide helak etmenin zikredilmesi ikincideki kurtuluşa delildir; ikincide rahmetin zikredilmesi ise birincideki gazaba delildir; {فمن} “o takdirde kim”; oysa zahir olan durum: 'Kurtuluş ve necât gibi sebeplere bağlı şeyleri hiçbir sebep olmaksızın, bilakis kurtuluşa zıt ve azabı celbedici sebeplerle talep ettiğiniz halde [sizi kim kurtarır?]' denmesini gerektirirdi; ancak hükmü genele yaymak, onu vasfa bağlamak ve onları imana yöneltip inkârdan döndürmek amacıyla zamir yerine zahir isim koyarak şöyle buyurdu: {يجير الكافرين} “inkârcıları kurtarabilir?” Yani küfürde kökleşmiş olanları;
يدفع عنهم ما يدفع الجار عن جاره {من عذاب أليم *} يصيبهم به الذي هم عالمون بأنه لا شيء إلا بيده، وإلا لنجى أحد من الموت الذي خلقه وقدره بين عباده جزاء على ما كانوا يؤلمون من يدعوهم إليه وينصحهم فيه، فإذا كان لا ينجيهم من عذابه شيء سواء متنا أو بقينا فالذي ينبغي لهم إن كانوا عقلاء السعي فيما ينجى من عذابه، لا السعي في إهلاك من هو ساع في خلاصهم من العذاب، ولا يقدرون على إهلاكه أصلاً إلا بتقدير الذي أمره بإنذارهم.
komşunun komşusunu savunduğu gibi onlardan [azabı] savarak; {من عذاب أليم *} “can yakıcı bir azaptan!” Her şeyin ancak O'nun elinde olduğunu bildikleri Zat'ın onlara isabet ettireceği [azaptan]! Aksi takdirde, kendilerini O'na davet eden ve bu hususta kendilerine nasihat eden kimseyi incitmelerine bir ceza olarak, kulları arasında yarattığı ve takdir ettiği ölümden bir kimse kurtulurdu. Biz ölsek de kalsak da O'nun azabından onları hiçbir şey kurtaramayacağına göre, şayet akıllı iseler kendilerine düşen, azabından kurtaracak şey için çalışmaktır; kendilerini azaptan kurtarmaya çalışan kimseyi helak etmeye çalışmak değildir; kaldı ki onları uyarmasını emreden Zat'ın takdiri olmadan onu helak etmeye asla güçleri yetmez.
ولما كان لا يقدر على التعميم بالنعمة إلا من كان عام القدرة والنعمة والرحمة، وكان التذكير بالنعم أشد استعطافاً، صرف القول إلى التعبير بما هو صريح في ذلك، فقال مذكراً بذلك لعلمهم بأنه لا نعمة عليهم إلا منه واعترافهم بذلك ليحذروه ويتذكروا عموم قدرته فيعلموا قدرته على البعث فينفصل النزاع: {قل} يا خير الخلق: {هو} أي الله وحده {الرحمن} أي الشامل الرحمة لكل ما تناولته الربوبية، فلا يليق بعقل عاقل أن يدع أحداً من خلقه في ظلم ظالمه فلا يأخذ له بحقه، لأن ذلك لا يرضاه أقل الناس لنفسه مع عجزه فكيف بمن هو كامل القدرة وإلا لما قدر على عموم الرحمة {آمنا به}
Nimeti genele yaymaya ancak kudreti, nimeti ve rahmeti genel olan kimse kadir olabileceğinden ve nimetlerin hatırlatılması şefkati celbetmede daha etkili olduğundan; sözü bunu açıkça ifade eden lafza çevirdi. Kendilerine gelen nimetin ancak O'ndan olduğunu bildikleri ve bunu itiraf ettikleri için, O'ndan sakınsınlar, kudretinin genelliğini hatırlasınlar, böylece diriltmeye olan kudretini bilip ihtilaf ortadan kalksın diye bunu hatırlatarak şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey mahlûkatın en hayırlısı! {هو} “O” yani tek başına Allah, {الرحمن} “Rahmân'dır” yani rububiyetin kuşattığı her şeyi kapsayan bir rahmete sahiptir. Dolayısıyla yarattıklarından birini zaliminin zulmünde bırakıp onun hakkını almaması hiçbir akıllının aklına yakışmaz; zira insanların en acizi bile kendi acizliğiyle birlikte buna razı olmazken, kemal derecede kudret sahibi olan Zat nasıl razı olsun; aksi takdirde rahmeti genele yaymaya kadir olamazdı. {آمنا به} “Biz O'na iman ettik”
أي أنا ومن آمن بي لهذا البرهان القاطع بأنه لا يكافئه شيء فهو كاف في الإيمان به {وعليه} أي وحده {توكلنا} لأنه لا شيء في يد غيره وإلا لرحم من يريد عذابه أو عذاب من يريد رحمته، فكل ما جرى على أيدي خلقه من رحمة أو نقمة فهو الذي أجراه لأنه الفاعل بالذات، المستجمع لما يليق به من الصفات، فنحن نرجو خيره ولا نخاف غيره، وقد أقررنا له بهذه العبارة على وجه الحصر بالألوهية والربوبية فلا نحتج في السلوك إليه إلى معوق عن ذكره والتفكر في آلائه ولو كان المعوق نفيساً في ظاهر الحياة الدنيا ولو كان مخوفاً فإنه لا خوف معه سبحانه، فالتوكل عليه منجاة من كل هلكة مجلبة لكل ملكة، ولم يفعل كما تفعلون أنتم في توكلكم على رجالكم وجاهكم وأموالكم.
yani ben ve bana iman edenler; hiçbir şeyin O'na denk olamayacağına dair bu kesin delil sebebiyle [iman ettik], zira bu O'na iman etmek için yeterlidir; {وعليه} “ve yalnız O'na” {توكلنا} “tevekkül ettik”; çünkü başkasının elinde hiçbir şey yoktur, aksi takdirde azap etmek istediğine merhamet eder veya merhamet etmek istediğine azap ederdi. Yaratıklarının eliyle gerçekleşen her bir rahmet veya ceza, bizzat fail olan ve Zâtına layık sıfatları kendinde toplayan O olduğu için O'nun yürürlüğe koyduğu şeydir. Biz O'nun hayrını umar, O'ndan başkasından korkmayız. Bu ifadeyle, uluhiyet ve rububiyet hususunda hasr yoluyla O'nu ikrar ettik; dolayısıyla O'na giden yolda, dünya hayatının zahirinde değerli veya korkutucu olsa bile O'nu anmaktan ve nimetlerini tefekkür etmekten alıkoyacak hiçbir engele itibar etmeyiz; zira Sübhânehu ile beraber olunduğunda hiçbir korku yoktur. O'na tevekkül etmek her türlü helaktan kurtuluş, her türlü hâkimiyeti celbedicidir. Sizin adamlarınıza, makamınıza ve mallarınıza tevekkül ettiğiniz gibi yapmadık.
ولما أبان هذا طريق الصواب، وجلى كل ارتياب، وكان لا بد من الرجوع إليه والانقلاب، لإتمام الرحمة بالثواب والعقاب، سبب عنه قوله: {فستعلمون} أي عند التجلي عليكم بصفة القهر عما قليل بوعد لا خلف فيه {من هو} أي منا ومنكم متداع بذاته ظاهراً وباطناً
Bu durum doğru yolu açıklayıp her türlü şüpheyi giderince ve sevap ile azap konusundaki rahmetin tamamlanması için O'na dönmek ve rücu etmek kaçınılmaz olunca, şu buyruğu buna bağladı: {فستعلمون} “Yakında bileceksiniz” yani pek yakında, asla hilafı olmayan bir vaat ile kahr sıfatıyla size tecelli ettiğinde [bileceksiniz]; {من هو} “kimin olduğunu” yani bizden ve sizden hangimizin zahiren ve batınen zâtı gereği düşkün olduğunu,
{في ضلال} أي أخذ في غير مسلك موصل إلى مقصد محيط به الضلال بحيث إنه لا قدرة له على الانفكاك منه إلا إن أطاع من يجره بيده فيخرجه منه، ولما كان الشيء إذا كان فيه نوع لبس كان ربما اقتضى قبول العذر قال: {مبين *} أي بين في نفسه موضح لكل أحد أنه لا خفاء به.
{في ضلال} “bir sapıklık içinde” yani hedefe ulaştırmayan bir yola girmiş ve sapıklık kendisini öyle kuşatmıştır ki elinden tutup onu oradan çıkarana itaat etmedikçe ondan kurtulmaya gücü yetmez. Bir şeyde bir tür kapalılık olduğunda bu mazeretin kabulünü gerektirebileceğinden şöyle buyurdu: {مبين *} “apaçık!” Yani bizzat kendisi açık olan ve hiçbir gizliliği bulunmadığını herkese açıklayan [bir sapıklık].
ولما افتتح سبحانه السورة بعظيم بركته وتمام قدرته وتفرده في مملكته، ودل على ذلك بتفرده بالإماتة والإحياء، ختم بمثل ذلك بالماء الذي وجوده هو سبب للحياة وعدمه سبب للموت، فقال قارعاً بالتنبيه مشيراً بتكرير الأمر إلى مزيد التوبيخ والزجر والتبكيت دالاً على تعيين ما أبهم من أهل الضلال، ومصرحاً بما لوح إليه من ذلك الإجمال. {قل} أي يا أعظم خلقنا وأعلمهم بنا: {أرءيتم} أي أخبروني إخباراً لا لبس فيه ولا خفاء، ولما كان شديد العناية بهذا النبي الكريم ﷺ، سكن قلبه في وعيدهم بالإشارة إلى الرفق بهم لأجله، فابتدأ الوعيد بحرف الشك فقال: {إن} ولما كانت النعمة أشد ما يكون إذا كانت في الصباح الذي هو موضع ارتقاب الفلاح قال: {أصبح مآؤكم} أي الذي تعدونه في أيديكم - بما نبهت عليه الإضافة.
Sübhânehu, sureye bereketinin büyüklüğü, kudretinin kemali ve mülkündeki teferrüdü ile başlayıp öldürme ve diriltmede tek oluşuyla buna delil getirince; varlığı hayatın sebebi, yokluğu ise ölümün sebebi olan su ile benzer şekilde sureyi nihayete erdirdi. Uyarıyla çarparak, emrin tekrarıyla azarlama, kınama ve susturmanın artırılmasına işaret ederek, sapıklık ehlinden kapalı bırakılanların tayinine delalet edip o icmalden işaret edilen hususu açıkça belirterek şöyle buyurdu: {قل} “De ki:” Ey yaratılmışlarımızın en yücesi ve bizi en iyi bileni! {أرءيتم} “Söyleyin bana!” Yani bana hiçbir kapalılığı ve gizliliği olmayan bir haber verin. Bu kerim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan ihtimamı pek şiddetli olduğundan, onun hatırı için kendilerine yumuşak davranılacağına işaret ederek onları tehdit etme hususunda onun kalbini yatıştırdı ve tehdide şüphe harfi ile başlayarak şöyle buyurdu: {إن} “eğer”; nimet, kurtuluşun gözetlendiği sabah vaktinde olduğunda en üst düzeyde olacağından şöyle buyurdu: {أصبح مآؤكم} “suyunuz olursa” yani —izafetin dikkat çektiği üzere— elinizde saydığınız [suyunuz];
ولما كان المقصود المبالغة، جعله نفس المصدر فقال: {غوراً}
Maksat mübalağa olduğu için onu bizzat masdar kılarak şöyle buyurdu: {غوراً} “çekilip batacak [olursa]”
أي نازلاً في الأرض بحيث لا يمكن لكم نيله بنوع حيلة - بما دل على ذلك الوصف بالمصدر {فمن يأتيكم} على ضعفكم حينئذ وافتقاركم وانخلاع قلوبكم واضطراب أفكاركم {بماء معين *} أي جار دائماً لا ينقطع أو ظاهراً للأعين سهل المأخذ إلا الله رب العالمين فإنه هو القادر على ذلك، فقد رجع ذلك الآخر كما ترى على ذلك الأول، وعانقه على أحسن وجه وأكمل - والله أعلم.
yani hiçbir çareyle ona ulaşmanız mümkün olmayacak şekilde yerin dibine batacak olursa —ki masdarla niteleme buna delalet eder—; {فمن يأتيكم} “size kim getirebilir?” o andaki zayıflığınız, muhtaçlığınız, kalplerinizin yerinden oynaması ve fikirlerinizin karışıklığı içinde, {بماء معين *} “akar/kaynayan bir su!” Yani asla kesilmeyen devamlı akıcı veya gözlerin görebileceği, alınması kolay [bir su getirebilir?] Âlemlerin Rabbi olan Allah'tan başka kim getirebilir? Zira buna kadir olan yalnız O'dur. Böylece gördüğün gibi bu son kısım ilk kısma dönmüş ve en güzel, en mükemmel şekilde onunla kucaklaşmıştır — en doğrusunu Allah bilir.