ولما ذكر ذلك القسم بالأيمان ذكر المقسم عليه فقال: {إن لكم} أي خاصة دون المسلمين {لما تحكمون *} أي تفعلونه فعل الحاكم الذي يلزم قوله لعلو أمره على وجه التأكيد الذي لا مندوحة عنه فتحكمون لأنفسكم بما تريدون من الخير.
Yeminlerle yapılan bu yemini zikredince, üzerine yemin edilen şeyi zikrederek şöyle buyurdu: {إن لكم} “Mutlaka sizin içindir” yani Müslümanların değil özellikle sizin içindir, {لما تحكمون *} “hükmettiğiniz şeyler?” Yani emrinin yüceliği sebebiyle sözü bağlayıcı olan bir hâkimin fiili gibi, kaçınılması mümkün olmayan bir tekit üzere yaptığınız ve böylece kendiniz için hayırdan dilediğiniz şeye hükmettiğiniz şeyler.
ولما عجب منهم وتهكم بهم، ذيل ذلك بتهكم أعلى منه يكشف عوارهم غاية الكشف وينزل بهم أشد الحتف، فقال مخوفاً لهم بالإعراض: {سلهم} أي يا أيها الرسول الذي محت دلائله بقوة أنوارها الأنوار.
Onlara şaşıp alay edince, ayıplarını son derece açığa çıkaran ve başlarına en şiddetli helaki indiren daha üstün bir alayla bunu pekiştirdi ve [onlardan] yüz çevirmekle onları korkutarak şöyle buyurdu: {سلهم} “Sor onlara:” yani ey delilleri nurlarının kuvvetiyle diğer nurları silip süpüren Resul!
ولما كان السؤال سبباً لحصول العلم علقت، «سل» على مطلوبها الثاني وكان حقه أن يعدى بعن فقال: {أيهم بذلك} أي الأمر العظيم من المعاهدة والدليل النقلي والعقلي {زعيم *} أي كفيل وضامن أو سيد أو رئيس أو متكلم بحق أو باطل لتلزمه في ادعائه صحة ذلك
Soru ilmin hasıl olmasına sebep olduğu için “سل / sor” [fiili] ikinci mefulünden ta‘lîk edildi; oysa onun hakkı ‘an’ ile geçişli kılınmaktı; şöyle buyurdu: {أيهم بذلك} “onların hangisi buna” yani sözleşmeden, nakli ve akli delilden ibaret olan bu büyük işe {زعيم *} “kefildir?” Yani kefil, teminatçı yahut efendi, reis veya hak olsun batıl olsun bunu iddia etmesinde onun doğruluğu kendisine bağlansın diye söz söyleyendir.
ما تدعه به ضحكة للعباد، وأعجوبة للحاضر منهم والباد، فلم يجسر لما تعلمون من حقية هذا القرآن وما لأقوالهم كلها من العراقة في البطلان أحد منهم على شدة عداوتهم ومحبتهم للمغالبة وشماختهم أن يبرز لادعاء ذلك، ولما نفى أن يكون لهم منه سبحانه في تسويتهم بالمسلمين دليل عقلي أو نقلي أو عهد وثيق على هذا الترتيب المحكم والمنهاج الأقوم، أتبعه ما يكون من عند غيره إن كان ثم غير على ما ادعوا فقال: {أم لهم شركاء} أي شرعوا لهم من الدين أمراً ووعدوهم بشيء أقاموا عليه من الأدلة ما أقمنا لنبينا ﷺ {فليأتوا بشركائهم} أي بأقوالهم وأفعالهم كما أتينا نحن في نصر نبينا محمد ﷺ من الأمرين معاً بما لا شبهة فيه، وسجل عليهم بالكتاب ملهباً مهيجاً بما يحرق به أكبادهم ولا يقدرون على دفعه بوجه، فيكون ذلك أعظم دليل على إبطالهم: فقال: {إن كانوا} أي جبلة وطبعاً {صادقين *} أي عريقين في هذا الوصف كما يدعونه، ولما نفى جميع شبههم التي يمكن أن يتشبثوا بها مع البيان لقدرته على ما يريد من تفتيق الأدلة وتشقيق البراهين الدال على تمام العلم اللازم منه كمال القدرة فأوصلهم من وضوح الأمر إلى حد لم يبق معه إلا العناد، أتبع ذلك تهديدهم بما يثبت ذلك قدرته عليه من يوم الفصل ومعاملتهم
Böylece onu kulların maskarası, şehirlisi ve köylüsü için bir ibret haline getiresin. Bu Kur'an'ın hak olduğunu ve kendi sözlerinin tamamen batıl olduğunu bildikleri için, düşmanlıklarının şiddetine, üstün gelme arzularına ve kibirlerine rağmen onlardan hiçbiri bunu iddia etmek üzere öne çıkmaya cesaret edemedi. Müslümanlarla eşit tutulmaları konusunda onların ne akli, ne nakli bir delillerinin ne de bu muhkem düzen ve en doğru yol üzere güvenilir bir sözleşmelerinin bulunduğunu nefyedince, O'ndan başka birinin katından olabilecek şeyi -eğer iddia ettikleri gibi bir başkası varsa- buna ekleyerek şöyle buyurdu: {أم لهم شركاء} “Yoksa onların ortakları mı var?” Yani onlar için dinden bir esas koyan ve kendilerine, bizim Peygamberimiz [sallallâhu aleyhi ve sellem] için ikâme ettiğimiz deliller gibi deliller ikâme ettikleri bir vaatte bulunan ortakları mı var? {فليأتوا بشركائهم} “Öyleyse ortaklarını getirsinler,” yani bizim Peygamberimiz Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yardım ederken her iki husustan içinde hiçbir şüphe bulunmayan delilleri getirdiğimiz gibi, onlar da sözleriyle ve fiilleriyle [ortaklarını] getirsinler. Kendilerine karşı ciğerlerini yakacak ve hiçbir şekilde savuşturamayacakları alevlendirici ve kışkırtıcı bir şekilde kitap ile aleyhlerine hüküm tescil etti; bu da onların batıllığına en büyük delil oldu: Şöyle buyurdu: {إن كانوا} “eğer iseler” yani fıtrat ve tabiat itibariyle, {صادقين *} “doğru söyleyenler?” Yani iddia ettikleri gibi bu vasıfta kökleşmiş iseler. Delilleri açma ve bürhanları ortaya koyma konusunda dilediği şeye kâdir olduğunu -ki bu da kâmil kudretin gerektirdiği tam ilme delalet eder- beyan etmekle birlikte yapışabilecekleri bütün şüphelerini nefyedip meselenin açıklığı noktasında onları geriye sadece inat kalacak bir sınıra ulaştırınca, bunun ardından, kudretinin sabit olduğunu gösteren ayırt etme gününde (yevmü'l-fasl) kendilerine yapılacak muameleyle onları tehdit etmeyi ekledi ve
فيه بالعدل فقال: {يوم} يجوز أن يكون بياناً ليوم القيامة، وبنى لإضافته إلى الجملة وأن يكون ظرفاً ليأتوا، أو منصوباً بما أخذ من معنى الكلام من نحو: سيعلمون ما يلقون من غب هذه المعاملات وإن نالوا في هذه الدار جميع اللذات في جميع اليوم الذي {يكشف} أي يحصل الكشف فيه، وبني للمفعول لأن المخيف وقوع الكشف الذي هو كناية عن تفاقم الأمور وخروجها عن حد الطوق، لا كونه من معين، مع أن من المعلوم أنه لا فاعل هناك غيره سبحانه {عن ساق} أي يشتد فيه الأمر غاية الاشتداد لأن من اشتد عليه الأمر وجد في فصله شمر عن ساقه لأجله وشمرت حرمه عن سوقهن غير محتشمات هرباً، فهو كناية عن هذا ولذلك نكره تهويلاً له وتعظيماً، نقل هذا التأويل عن ابن عباس ﵄ وسعيد بن جبير ﵁ وغيرهما، وعن انكشاف جميع الحقائق وظهور الجلائل فيه والدقائق من الأهوال وغيرها كما كشفت هذه الآيات جميع الشبه وتركت السامع لها في مثل ضوء النهار، وفي الجزء الخامس والثلاثين من مسند أبي يعلى الموصلي عن أبي بردة عن أبيه ﵁ تعالى عنهم عن النبي ﷺ في هذا قال:
onda adaletle [muamele edileceğini] belirterek şöyle buyurdu: {يوم} “O gün” Kıyamet gününün bir beyanı olması caizdir; cümleye izafe edildiği için mebnidir; ya da 'yesünler' [fiilinin] zarfı veya sözün anlamından çıkarılan 'Bu muamelelerin akıbetinde başlarına ne geleceğini yakında bileceklerdir -bu yurtta bütün lezzetleri tatsalar bile-' gibi bir takdirle mansuptur; [o gün öyle bir gündür ki] {يكشف} “açılacağı” yani açılmanın hasıl olacağı gün. Meçhul sîgada yapılmıştır; çünkü korkutucu olan, işlerin ağırlaşmasından ve güç yetirme sınırını aşmasından kinaye olan açılmanın vuku bulmasıdır; açanın belirli bir kişi olması değildir; bununla birlikte orada Yüce Allah'tan başka bir failin olmadığı da bilinmektedir; {عن ساق} “paçaların sıvanacağı / işin son derece şiddetleneceği” yani işin son derece şiddetleneceği gün; çünkü işi şiddetlenen ve onu çözmeye koyulan kimse paçalarını sıvar, kadınları da utanmayı bırakıp kaçmak için eteklerini/paçalarını toplar. Bu durumdan kinayedir; bu sebeple korkunçluğunu ve büyüklüğünü belirtmek için nekre getirilmiştir. Bu tevil İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ], Saîd b. Cübeyr [radıyallâhu anh] ve başkalarından nakledilmiştir. Bütün hakikatlerin açığa çıkmasından, korkunç haller ve diğer şeylerden büyük ve ince meselelerin ortaya çıkmasından da kinayedir; nitekim bu ayetler de bütün şüpheleri açığa çıkarıp onu dinleyeni gündüz aydınlığı gibi bırakmıştır. Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'inin 35. cüzünde Ebû Bürde'den, o da babasından [radıyallâhu anhüm], o da Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu konuda şöyle rivayet etmiştir:
«عن نور عظيم يخرون له سجداً» وهو لا ينافي ما ذكر من التأويلين: الشدة والكشف. ولما كان هذا الكشف الذي كشف لهم المعاني في هذا القرآن إنما هو لأجل العبادة التي هي الخضوع الذي يعبر عنه بالسجود وهو
“Secdeye kapanacakları büyük bir nurdan [açılır].” Bu, zikredilen iki tevile (şiddet ve hakikatlerin açılması) aykırı değildir. Bu Kur'an'da onlara manaları açığa çıkaran bu keşif, ancak secde ile ifade edilen boyun eğmeden ibaret olan ibadet için olduğundan -ki o da
آيتها وأمارة ما اشتمل عليه الباطن منها وعلامتها فيأتونها وهم قادرون عليها ذكرهم يوماً يريدونها فيه فلا يتأتى لهم تنديماً لهم وزيادة تحسير وإظهار تظليل وتخسير لأن ظهورهم وأعضاءهم تكون طبقاً واحداً لا تنثني، فكلما أرادوا أن يسجدوا انقلبوا على أقفائهم، فقال بانياً للمفعول دلالة على إرادتهم للانقياد ورغبتهم فيه من أي داع كان، وهو دال على أن التكليف لا ينقطع إلا بدخول كل من الفريقين داره و {يدعون} أي من داعي الملك الديان {إلى السجود} توبيخاً على تركه الآن وتنديماً وتعنيفاً لا تعبداً وتكليفاً فيريدونه ليضروا أنفسهم مما يرون من المخاوف {فلا} أي فيتسبب عن ذلك أنهم لا {يستطيعون *} أي لأنهم غير سالمين لا أعضاء لهم تنقاد به مع شدة معالجتهم لأنفسهم على أن تطوع لهم أعضاؤهم بما تفهمه هذه الصيغة من أن الإنسان منهم إذا أراد الفعل وعالجة بقوة فلم يطقه فإن ظهورهم تكون على حالة لا تنثني معها بل كان فيها السفافيد فيكون لهم في ذلك أشد ندم لتركهم إياه في الدنيا وهم يقدرون عليه وهو إذ ذاك نافع لهم ومعالجتهم فعله أشد معالجة وهم غير قادرين عليه وهو غير نافع لهم وإذا عجزوا مع المعالجة كانوا بدونها أعجز، وذلك أنه يبعث المرء على ما مات عليه ويحشر على ما بعث عليه إن خيراً فخيراً وإن شراً فشر، ولما كان ربما ظن ظان أن المانع لهم الكبر كما في هذه الدنيا، قال مبيناً لنفي الكبر في
onun alameti, bâtınının içerdiği şeyin işareti ve nişanesidir; onlar da güçleri yeterken onu yerine getirirler- onları pişman etmek, hasretlerini artırmak, sapıklıklarını ve hüsranlarını açığa vurmak için onu isteyecekleri fakat buna güç yetiremeyecekleri bir günü hatırlattı; çünkü sırtları ve uzuvları eğrilmeyen tek bir tabaka haline gelir, secde etmek istediklerinde enseleri üzerine devrilirler. Hangi davetçiden olursa olsun boyun eğmeyi isteyeceklerine ve buna rağbet edeceklerine delalet etmek üzere meçhul sîgada buyurdu -ki bu, teklifin ancak iki fırkadan her birinin kendi yurduna girmesiyle sona ereceğine delalet eder-: {يدعون} “çağrılırlar,” yani Melik ve Deyyân olan Allah'ın davetçisi tarafından, {إلى السجود} “secdeye;” ibadet ve mükellefiyet olarak değil, artık onu terk ettikleri için azarlama, pişman ettirme ve kınama olarak [çağrılırlar]. Gördükleri korkulardan dolayı kendilerini kurtarmak için secde etmek isterler; {فلا} “fakat [güç yetiremezler]” yani bundan dolayı, {يستطيعون *} “güç yetiremezler.” Çünkü onlar sağlam/sağlıklı değillerdir; bu sîganın ifade ettiği üzere, uzuvları kendilerine itaat etsin diye nefislerini son derece zorlamalarına rağmen -ki onlardan bir insan bir fiili yapmak isteyip olanca gücüyle uğraşır da güç yetiremezse- kendisiyle itaat edecek uzuvları yoktur. Zira sırtları bükülmez bir halde olur, sanki içinde şişler vardır. Güçleri yeterken ve o vakit kendilerine fayda verirken dünyada secdeyi terk etmelerinden, şimdi ise güç yetiremezken ve kendilerine faydası yokken onu yapmak için olanca güçleriyle çabalamalarından dolayı onlar için en şiddetli pişmanlık hasıl olur. Çabaladıkları halde aciz kalınca, çaba göstermeksizin daha da aciz olurlar. Çünkü kişi ne üzerine ölürse onun üzerine diriltilir; ne üzerine diriltilirse onun üzerine haşredilir: Hayırsa hayır, şerse şer. Bir kimsenin, bu dünyada olduğu gibi onlara engel olan şeyin kibir olduğunu zannetmesi ihtimaline binaen, böyle büyük bir günde kibrin nefyini açıklayarak şöyle buyurdu:
مثل هذا اليوم العظيم {خاشعة} أي مخبتة متواضعة {أبصارهم} لأن ما في القلب يعرف في العين، وذلك أن المؤمنين يرفعون رؤوسهم ووجوههم أضوأ من الشمس، ووجوه الكافرين والمنافقين سود مظلمة.
{خاشعة} “korkudan yere eğilmiş / bitkin” yani boyun eğmiş, zillet içinde [olarak], {أبصارهم} “gözleri;” çünkü kalpte olan şey gözden anlaşılır. Zira müminler başlarını kaldırırlar ve yüzleri güneşten daha aydınlıktır; kâfirlerin ve münafıkların yüzleri ise kapkara ve karanlıktır.
ولما كان الخاشع لذلك قد يكون خشوعه لخير عنده حمله على ذلك مع العز قال: {ترهقهم} أي تغشاهم وتقهرهم {ذلة} أي عظيمة لأنهم استعملوا الأعضاء التي أعطاهموها ﷾ ليتقربوا بها إليه في دار العمل في التمتع بما يبعد منه.
Bu sebeple huşu duyan kimsenin huşuu, izzetle birlikte kendisinde bulunan bir hayırdan kaynaklanabileceği için şöyle buyurdu: {ترهقهم} “onları kaplar” yani bürür ve ezer, {ذلة} “bir zillet.” Yani büyük bir zillet; çünkü Allah'ın [azze ve celle] amel yurdunda kendisine yakınlaşsınlar diye kendilerine verdiği uzuvları, O'ndan uzaklaştıracak şeylerden zevk almakta kullanmışlardır.
ولما دلت هذه العبارة مطابقة لما ورد في الحديث الصحيح على أن من كان في قلبه مرض في الدنيا يصير ظهره طبقاً واحداً فقارة واحدة فيعالج السجود فيصير كلما أراده انقلب لقفاه، عجب منهم في ملازمة الظلم الذي هو إيقاع الشيء في غير موقعه فقال: {وقد} أي والحال أنهم {كانوا} أي دائماً بالخطاب الثابت {يدعون} في الدنيا من كل داع يدعو إلينا {إلى السجود وهم} أي فيأبونه والحال أنهم {سالمون *} أي فهم مستطيعون، ليس في أعضائهم ما يمنع من ذلك، وإنما يمنعهم منه الشماخة والكبر، فالآية من الاحتباك: ذكر عدم الاستطاعة أولاً دال على حذف الاستطاعة ثانياً، وذكر السلامة ثانياً دال على حذف عدم السلامة أولاً.
Sahih hadiste geçtiğine uygun olarak bu ifade, dünyada kalbinde hastalık bulunan kimsenin sırtının tek bir tabaka, tek bir omur haline geleceğine, secde etmeye çalışıp da her secde etmek istediğinde ensesi üzerine devrileceğine delalet edince, bir şeyi yerine koymamaktan ibaret olan zulme devam etmelerine şaşarak şöyle buyurdu: {وقد} “Halbuki” yani durum şu ki, {كانوا} “onlar idiler,” yani sabit hitapla daima, {يدعون} “çağrılıyorlardı,” dünyada bize çağıran her davetçi tarafından, {إلى السجود وهم} “secdeye; onlar ise” yani yüz çeviriyorlardı, oysa onlar, {سالمون *} “sağlam idiler.” Yani güçleri yetiyordu, uzuvlarında buna engel olacak bir şey yoktu; onları bundan alıkoyan sadece kibir ve gururdu. Ayette ihtibâk sanatı vardır: Birincide güç yetirememenin zikredilmesi ikincide güç yetirmenin hazfedildiğine delildir; ikincide sağlamlığın zikredilmesi de birincide sağlam olmamanın hazfedildiğine delildir.
ولما علم بهذا أنه سبحانه المتصرف وحده بما يشاء كيف يشاء من المنع والتمكين، وكان النبي ﷺ يجد من تكذيبهم له - مع إتيانه بما لا يحتمل التكذيب بوجه - من المشقة ما لا يعلم مقداره إلا الله ﷾، وكان علم المغموم بأن له منقذاً يخفف عنه، وكان علمه باقتداره على ما يراد منه أقر لعينه سبب عن كمال اقتداره قوله مخففاً عنه عليه أفضل الصلاة والسلام، لافتاً القول إلى التكلم بالإفراد تنصيصاً على المراد زيادة في تسكين القلب وشرح الصدر: {فذرني} أي اتركني على أي حالة اتفقت {ومن يكذب} أي يوقع التكذيب لمن يتلو ما جددت إنزاله من كلامي القديم على أي حالة كان إيقاعه، وأفرد الضمير نصاً على تهديد كل واحد من المكذبين: {بهذا الحديث} أي بسببه أي خل بيني وبينهم وكل أمرهم إليَّ ولا تكترث بشيء منه أصلاً فإني أكفيكهم لأنه لا مانع منهم فلا تهتم بهم أصلاً.
Bununla Yüce Allah'ın engelleme ve imkân verme konusunda dilediği gibi, dilediği şekilde tek başına tasarruf eden olduğu anlaşılınca; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de hiçbir şekilde yalanlanma ihtimali olmayan şeyleri getirdiği halde onların kendisini yalanlamasından miktarını ancak Allah'ın [azze ve celle] bildiği bir sıkıntı duyduğundan; kederli kimsenin kendisini kurtaracak birinin olduğunu bilmesi onun [yükünü] hafiflettiğinden ve kendisinden istenen şeye O'nun gücünün yettiğini bilmesi gözünü aydın kıldığından, kâmil kudretinden dolayı, kalbi teskin etmek ve göğsü ferahlatmak için kastedilen şeyi açıkça belirterek tekil mütekellim sîgasına çevirip ona [aleyhi efdalü's-salâti ve's-selâm] hafifletici olarak şöyle buyurdu: {فذرني} “Beni bırak” yani hangi durumda olursa olsun beni baş başa bırak, {ومن يكذب} “ve yalanlayan kimseyle” yani kadîm kelamımdan yeni indirdiğim şeyleri okuyan kimseyi her ne şekilde olursa olsun yalanlayanla. Yalanlayanların her birini tehdit ettiğini açıkça belirtmek için zamiri tekil getirdi: {بهذا الحديث} “bu sözü!” Yani onun sebebiyle. Yani benimle onların arasını serbest bırak, onların işini bana havale et ve onlardan hiçbir şeye asla aldırış etme; çünkü ben sana yeterim, onlara engel olacak kimse yoktur, bu yüzden onlara asla aldırma!
ولما كان كأنه قيل: وماذا تعمل فيه إذا خليت بينك وبينه؟
Sanki 'Seninle onun arası serbest bırakıldığında ona ne yapacaksın?' denilmiş gibi oldu;
أجابه بقوله جامعاً الضمير ليكون الواحد مهدداً من باب الأولى: {سنستدرجهم} أي فنأخذهم بعظمتنا عما قليل على غرة بوعد لا خلف فيه وندنيهم إلى الهلاك درجة درجة بواسطة من شئنا من جنودنا وبغير واسطة بما نواتر عليهم من النعم التي توجب عليهم الشكر فيجعلونها سبباً لزيادة الكفر فنوجب لهم النقم. ولما كان أخذ الإنسان من مأمنه على حالة غفلة بتوريطه في أسباب الهلاك لا يحس بالهلاك إلا وهو لا يقدر على التفصي فيها بوجه قال تعالى: {من حيث} أي من جهات {لا يعلمون *} أي لا يتجدد لهم علم ما في وقت من الأوقات بغوائلها، وذلك أنه سبحانه يغرهم بالإمهال ولا يعاجلهم بالعقاب في وقت المخالفة كما يتفق لمن يراد به الخير فيستيقظ بل يمهلهم ويمدهم بالنعم حتى يزول عنهم خاطر التذكر فيكونوا منعمين في الظاهر مستدرجين في الحقيقة فيقولون: قد قلتم: إن القدر فائض عن القضاء وأن الأعمال قضاء وجزاءها قدر، ويقولون: إن أفعالنا في الدنيا قبيبحة ونحن لا نرى جزاءها إلا ما يسرنا لولا يعذبنا الله بما نقول فأنتم كاذبون في توعدنا فإنا كلما أحدثنا ما تسمونه معصية تجددت لنا نعمة، وذلك كما قادهم إلى تدريجهم
Tek olan kimse evleviyetle tehdit edilmiş olsun diye zamiri çoğul getirerek ona şu buyruğuyla cevap verdi: {سنستدرجهم} “Onları derece derece azaba yaklaştıracağız / istidrac edeceğiz,” yani büyüklüğümüzle pek yakında, asla hilafı olmayan bir vaatle onları ansızın yakalayacağız; şükretmelerini gerektiren nimetleri peş peşe vererek dilediğimiz ordularımız vasıtasıyla yahut vasıtasız olarak onları derece derece helake yaklaştıracağız, onlar da bunu küfürlerini artırmaya sebep kılacaklar, biz de onlar için cezaları vacip kılacağız. İnsanın güvende olduğu yerden, helak sebeplerine bulaştırılarak gaflet halindeyken yakalanması öyle bir durumdur ki hiçbir şekilde kurtulmaya güç yetiremeyeceği ana kadar helaki hissetmez; bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurdu: {من حيث} “öyle bir yerden ki” yani öyle yönlerden ki, {لا يعلمون *} “bilmezler.” Yani hiçbir vakitte onun felaketlerine dair kendilerinde yeni bir bilgi oluşmaz. Zira Yüce Allah mühlet vererek onları aldatır; kendisi için hayır murat edilen kimsede uyanması için vuku bulduğu gibi muhalefet vaktinde hemen cezalandırmaz; bilakis onlara mühlet verir ve hatırlama düşüncesi onlardan zail oluncaya kadar kendilerine nimetleri artırır; böylece zahirde nimetlendirilen, hakikatte ise istidrac olunan kimseler olurlar. Derler ki: 'Siz kaderin kazadan taştığını, amellerin kaza ve onların karşılığının da kader olduğunu söylediniz.' Ve derler ki: 'Dünyadaki işlerimiz çirkinmiş, oysa biz onun karşılığı olarak sadece bizi sevindiren şeyleri görüyoruz. Söylediklerimiz sebebiyle Allah bize azap etseydi ya! Bizi tehdit etmenizde siz yalancısınız; çünkü biz sizin günah dediğiniz şeyi ne zaman işlesek bize yeni bir nimet verilmektedir.' İşte bu durum onları adım adım helake sürüklediği gibi
وهم في غاية الرغبة، قال القشيري: والاستدراج أن يريد السيىء ويطوي عن صاحبه وجه القصد حتى يأخذه بغتة فيدرج إليه شيئاً بعد شيء.
onlar da son derece isteklidirler. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'İstidrac, kötülüğü murat edip onu ansızın yakalayıncaya kadar sahibinden kastın yönünü gizlemek ve onu şey şey (adım adım) oraya yaklaştırmaktır.'
ولما كان الاستدراج يكون بأسباب كثيرة من بسط النعم وغيرها، فأبرزه بالنون المشتركة بين الاستتباع والعظمة، وكان تأخير الأجل لا يكون إلا لله وحده بغير واسطة شيء قال سبحانه: {وأملي} أي أوخر أنا وحدي في آجالهم وأوسع لهم في جميع تمتعهم ليزدادوا إثماً {لهم} لأنه لا يقدر على مد الأجل وترفيه العيش غيري.
İstidrac, nimetlerin yayılması ve benzeri birçok sebeple olduğundan, onu peş peşe getirme ile azamet arasında ortak olan 'nûn' harfiyle [سنستدرجهم] ortaya koydu. Ecelin ertelenmesi ise hiçbir şeyin vasıtası olmaksızın sadece Allah'a ait olduğundan Yüce Allah şöyle buyurdu: {وأملي} “Ve mühlet veriyorum” yani günahları artsın diye ecellerini sadece ben erteliyor ve bütün zevklerinde onlara genişlik tanıyorum, {لهم} “onlara.” Çünkü eceli uzatmaya ve refah içinde bir hayat sunmaya benden başkası güç yetiremez.
ولما سلاه ﷺ بهذا غاية التسلية، علل أو استأنف في جواب من لعله يقول: لم يكون أحدهم على هذا الوجه؟ مسمياً إنعامه كيداً: {إن كيدي} أي ستري لأسباب الهلاك عمن أريد إهلاكه وإبدائي ذلك له في ملابس الإحسان وخلع البر والامتنان {متين *} أي في غاية القوة حيث كان حاملاً للإنسان على إهلاك نفسه باختياره وسيعلم عند الأخذ أني لما أمهلته ما أهملته وأن
Bununla Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] son derece teselli edince, nimet vermesini 'tuzak/keyd' olarak isimlendirerek 'Onlardan biri neden bu halde oluyor?' diyebilecek kimsenin cevabında illet gösterdi yahut istînâf yaptı: {إن كيدي} “Şüphesiz benim tuzağım” yani helak etmek istediğim kimseden helak sebeplerini gizlemem ve bunu ona ihsan elbiseleri ve iyilik hilatleri içinde göstermem, {متين *} “pek çetindir / sağlamdır.” Yani son derece güçlüdür; zira insanı kendi ihtiyarıyla nefsini helak etmeye sevk eder; yakalandığı zaman ise ona mühlet verdiğimde onu ihmal etmediğimi ve
إمهالي إنما كان استدراجاً.
mühlet vermemin ancak bir istidrac olduğunu anlayacaktır.
ولما كان هذا القرآن أعظم إحسان، ساقه ﷾ إليهم فكان موجباً للشكر عليهم للذي أنزله ولإكرام الآتي به، فكان سبباً لمباشرتهم من التكذيب به والأذى للآتي به إليهم ما يوجب أخذهم، قال دالاً على متانة كيده سبحانه ودقة استدراجه عاطفاً على ما تقديره لبيان أنهم يباشرون ما يهلكهم باختيارهم من غير موجب: أكان تكذيبهم هذا الذكر لشيء فيه يرتابون؟ قوله منكراً عليهم، مبيناً أن تكذيبهم إنما هو لأنه طبع وخبث سجية لا شهوة لهم فيه ولا شبهة: {أم تسئلهم} أنت يا أعف الخلق وأعلاهم همماً {أجراً} على إبلاغك إياهم {فهم} أي فتسبب عن ذلك وتعقب أنهم {من مغرم} كلفتهم به فهم لشدته {مثقلون *} أي واقع إثقالهم به حتى أوجب لهم ذلك الغرم الناقص لأموالهم التقاعد عن التصديق بما جئت به إليهم من عندنا فصاروا يشتهون إقلاعك عنه.
Bu Kur'an, Allah'ın [azze ve celle] kendilerine ulaştırdığı en büyük ihsan olup onu indirene şükretmeyi ve onu getirene ikram etmeyi gerektirdiğinden ve onu yalanlamaya ve kendilerine getirene eziyet etmeye kalkışmaları yakalanmalarını gerektiren bir sebep olduğundan; hiçbir gerekçe olmaksızın kendilerini helak edecek şeyi kendi ihtiyarlarıyla yaptıklarını beyan etmek üzere takdiri 'Onların bu zikri yalanlamaları onda şüphe ettikleri bir şeyden dolayı mıydı?' olan söze atıfla, Yüce Allah'ın tuzağının sağlamlığına ve istidracının inceliğine delalet ederek, yalanlamalarının ne bir arzu ne de bir şüpheden değil, sadece fıtrat ve tabiat kötülüğünden kaynaklandığını açıklayıp onları kınayarak şöyle buyurdu: {أم تسئلهم} “Yoksa sen onlardan istiyorsun da” ey yaratılmışların en iffetlisi ve himmeti en yücesi olan, {أجراً} “bir ücret” kendilerine tebliğ etmene karşılık, {فهم} “bu yüzden onlar” yani bundan kaynaklanıp ardından gelerek onlar, {من مغرم} “ağır bir borç altında” kendilerine yüklediğin borçtan ötürü, onun şiddeti sebebiyle {مثقلون *} “ezilip bükülüyorlar mı?” Yani mallarını eksilten bu borç, katımızdan kendilerine getirdiğin şeyi tasdik etmekten geri durmalarını gerektirecek derecede üzerlerine ağır bir yük mü oldu da bundan vazgeçmeni ister hale geldiler?
ولما نفى أن يكون تكذيبهم بشهوة دعتهم إلى ذلك نفى أن يكون لهم في ذلك شبهة من شك في الذكر أو حيف في المذكر
Yalanlamalarının kendilerini buna sevk eden bir arzudan kaynaklandığını nefyedince, bu hususta zikirdeki bir şüpheden veya hatırlatandaki (öğüt verendeki) bir haksızlıktan doğan bir şüphelerinin olduğunu da
وأن يكونوا على ثقة أو ظن من سلامة العاقبة فقال: {أم عندهم} أي خاصة {الغيب} أي علموه من اللوح المحفوظ أو غيره {فهم} بسبب ذلك {يكتبون *} أي ما يريدون منه ليكونوا قد اطلعوا على أن هذا الذكر ليس من عند الله أو على أنهم لا درك عليهم في التكذيب به، فقد علم بهذا أنه لا شهوة لهم في ذلك عادية ولا شبهة، وإنما تكذيبهم مجرد خبث طباع، وظلمة نفوس وأمالي فارغة وأطماع.
ve akıbetin selametinden emin veya zannı galip içinde olduklarını da nefyederek şöyle buyurdu: {أم عندهم} “Yoksa onların yanında mıdır” yani özellikle onların yanında, {الغيب} “gayb” yani onu Levh-i Mahfuz'dan veya başka bir yerden mi öğrendiler, {فهم} “da onlar” bu sebeple, {يكتبون *} “yazıyorlar?” Yani bu zikrin Allah katından olmadığına yahut onu yalanlamakta kendilerine hiçbir sorumluluk ve ceza bulunmadığına vakıf olmak için ondan dilediklerini mi yazıyorlar? Böylece anlaşıldı ki, onların bu hususta ne alışılagelmiş bir arzuları ne de bir şüpheleri vardır; onların yalanlaması sadece tabiatlarının kötülüğünden, nefislerinin karanlığından, boş kuruntulardan ve açgözlülükten ibarettir.
ولما انتفى جميع ذلك فثبت أنهم على خطر عظيم، وأنه سبحانه المختص بعلم الغيب، وقد أخبر بإهلاكهم من أجله ﷺ، وأن كفر من كفر وإيمان من آمن بقضائه وتقديره، فكان لا بد منهما، كان ذلك سبباً حاملاً له على الصبر إلى الوقت الذي ضربه سبحانه للفرج، فقال مسبباً عما تقديره: لم يكن له شيء مما ذكر، وإنما هو القضاء والقدر: {فاصبر} أي أوفر الصبر وأوجده على كل ما يقولون فيك وعلى غير ذلك من كل ما يقع منهم ومن غيره من مر القضاء والقدر {لحكم ربك} أي للقضاء الذي قضاه وقدره
Bütün bunlar nefyedilip onların büyük bir tehlike içinde oldukları, gayb ilminin Yüce Allah'a mahsus olduğu, onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] uğruna onları helak edeceğini bildirdiği ve küfredenin küfrünün, iman edenin imanının O'nun kaza ve takdiriyle olup ikisinin de vuku bulmasının kaçınılmaz olduğu sabit olunca; bu durum, Yüce Allah'ın kurtuluş için belirlediği vakte kadar sabretmesine sebep teşkil etti. Takdiri 'Zikredilen şeylerden hiçbiri onun için söz konusu değildir; bu ancak kaza ve kaderdir' olan söze sebep kılarak şöyle buyurdu: {فاصبر} “O halde sabret” yani senin hakkında söyledikleri her şeye ve onların yahut başkalarının yaptıkları diğer şeylere, acı kaza ve kadere karşı en bol sabrı göster ve ortaya koy, {لحكم ربك} “Rabbinin hükmüne;” yani hükmettiği ve takdir ettiği kazasına,
المحسن إليك الذي أكرمك بما أكرمك به من الرسالة وألزمك بما ألزمك من البلاغ وخذلهم بالتكذيب ومد لهم على ذلك في الآجال وأوسع عليهم النعم وأخر ما وعدك به من النصر.
sana ihsanda bulunan, seni peygamberlikle ikramlandıran, tebliğ ile yükümlü kılan; onları ise yalanlama ile yardımsız bırakan, bunun üzerine ecellerini uzatan, nimetlerini genişleten ve sana vadettiği yardımı erteleyen [Rabbinin hükmüne].
ولما كان حاصل قصة يونس - على نبينا وعليه أفضل الصلاة والسلام - أنه استثقل الكرامة بالرسالة لما فيها من الأمور الشديدة من معالجة الخلق فامتحن، كان سبباً لقبوله ذلك، ثم كان سبب إسلام قومه إدناء العذاب منهم وتقريب غشيانه لهم، أشار له بقصته إلى أنه يراد إعلاؤه ﷺ وعلى سائر الأنبياء - وإعلاء أمته على سائر الأمم بما يحتاج إلى صبر على ما يستثقل من ضر أو أمر شديد مر فقال: {ولا تكن} أي ولا يكن حالك في الضجر والعجلة إلى غير ذلك. ولما كان قد افتتح السورة بالنون الذي من مدلولاته الحوت، عبر به هنا تحقيقاً لإرادته فقال: {كصاحب} أي كحال صاحب {الحوت} وهو يونس بن متى ﵊ {إذ} أي حين، والعامل في هذا الظرف المضاف المحذوف من الحال ونحوها، أو يكون التقدير: لا يكن حالك كحاله يحصل لك مثل ما حصل له حين {نادى} أي ربه
Yunus'un -Peygamberimize ve ona salât ve selamın en faziletlisi olsun- kıssasının özü, mahlûkatla uğraşmanın getirdiği zorluklar sebebiyle risaletle onurlandırılmayı ağır bulup imtihan edilmesi, bunun da onu bunu kabullenmeye sevk etmesi ve ardından kavminin iman etmesinin sebebinin de azabın onlara yaklaştırılması ve onları bürümesinin yakın olması şeklinde cereyan ettiğinden; onun kıssasıyla, kendisine -ve diğer peygamberlere- ve ümmetine diğer ümmetler üzerinde bir üstünlük murat edildiğine ve bunun da ağır gelen bir zarara veya acı ve şiddetli bir emre karşı sabrı gerektirdiğine işaret ederek şöyle buyurdu: {ولا تكن} “Ve olma” yani bıkkınlık, acelecilik ve benzeri konularda durumun öyle olmasın. Sureye, delaletlerinden biri balık olan 'nûn' ile başladığından, maksadını pekiştirmek için burada da onu kullanarak şöyle buyurdu: {كصاحب} “sahibi gibi” yani sahibinin hali gibi, {الحوت} “balık;” o da Yûnus b. Mettâ'dır [aleyhisselâm]. {إذ} “hani o vakit ki,” bu zarfta amil olan, hal ve benzerinden hazfedilen muzâftır; yahut takdir şöyledir: 'O nida ettiği zaman başına gelenin bir benzeri senin de başına gelmesin diye durumun onun durumu gibi olmasın.' {نادى} “nida etmişti;” yani Rabbine,
المربي له بإحاسنه في الظلمات من بطن الحوت وظلمة ما يحيط به من الجثة وظلمة لحج البحار {وهو} أي والحال أنه عند ندائه {مكظوم *} أي مملوء كرباً وهماً وشدة وغماً محمول على السكوت ببطنه فهو لا ينطق من شدة حزنه، ومحبوس عن جميع ما يريد من التصرف إلى أن ألجأه سبحانه بذلك إلى الدعاء والتضرع، من الكظم، وهو السكوت عن امتلاء وتجرع للمرارات، ومن هذا كظمت السقاء أي شددته وملأته فكان مكظوماً، والمكظوم: المكروب - كأنه قد أخذ بكظمه وهو مخرج نفسه.
balığın karnındaki karanlıklarda, onu çevreleyen cüssenin karanlığında ve denizlerin derinliklerinin karanlığında ihsanlarıyla kendisini terbiye eden Rabbine [nida etmişti]. {وهو} “o haldeyken ki,” yani nida ettiği andaki durumu şuydu: {مكظوم *} “öfkesini yutmuş / kederle dolmuştu.” Yani keder, gam, şiddet ve tasa ile dopdolu; karnının içinde susmaya mecbur kalmış, hüznünün şiddetinden konuşamaz bir halde ve Yüce Allah bununla kendisini dua ve yakarışa mecbur bırakıncaya kadar dilediği her türlü tasarruftan alıkonulmuş bir haldeydi. [Bu kelime] el-Kezm (الكَظْم) kökünden gelir; o da [içi] dolu olarak susmak ve acıları yutmaktır. Nitekim 'Kezemtü's-sikâe' (كظمتُ السقاء), 'su tulumunu bağladım ve doldurdum' demektir; böylece o 'mekzûm' olur. Mekzûm: Kederli kimsedir; sanki 'kezm'i yani nefes borusu tutulmuş gibidir.
ولما تشوف السامع إلى ما كان من أمره بعد هذا الأمر العجيب قال: {لولا أن} وعظم الإحسان بالتذكير وصيغة التفاعل فقال: {تداركه} أي أدركه إدراكاً عظيماً كان كلاًّ من النعمة والمنة يريد أن تدرك الآخر {نعمة} أي عظيمة جداً {من ربه} أي الذي أرسله وأحسن إليه بإرساله وتهذيبه للرسالة والتوبة عليه والرحمة له {لنبذ} أي لولا هذه الحالة السنية التي أنعم الله عليه بها لطرح طرحاً هيناً جداً {بالعراء} أي الأرض القفر التي لا بناء فيها ولا نبات، البعيدة من الإنس حين طرح فيها كما حكم بذلك من
Dinleyen bu acayip durumdan sonra onun işinin ne olduğuna iştiyak duyunca şöyle buyurdu: {لولا أن} “Eğer olmasaydı” ve tezkîr (müzekker kılma) ile tefâul sîgasıyla ihsanı büyüterek şöyle buyurdu: {تداركه} “ona yetişmiş” yani sanki nimet ve minnetten her biri diğerine yetişmek istiyormuş gibi ona büyük bir yetişmeyle yetişmiş [olmasaydı], {نعمة} “bir nimet” yani pek büyük bir nimet, {من ربه} “Rabbinden,” yani onu peygamber olarak gönderen, göndermekle, peygamberliğe hazırlamakla, tövbesini kabul etmekle ve ona merhamet etmekle ihsanda bulunan Rabbinden [bir nimet yetişmeseydi], {لنبذ} “mutlaka atılırdı” yani Allah'ın kendisine lütfettiği bu yüce hal olmasaydı, pek değersiz bir şekilde atılırdı, {بالعراء} “çıplak bir yere;” yani içine atıldığında ne bir bina ne de bir bitki bulunan, insanlardan uzak ıssız bir araziye, nitekim
الأزل {وهو} أي والحال أنه {مذموم *} أي ملوم على الذنب، ولما كان التقدير: ولكنه تداركه بالنعمة فلم يكن في نبذه ملوماً، سبب عنه قوله: {فاجتباه} أي اختاره لرسالته {ربه} ثم سبب عن اجتبائه قوله: {فجعله من الصالحين *} أي الذين رسخوا في رتبة الصلاح فصلحوا في أنفسهم للنبوة والرسالة وصلح بهم غيرهم، فنبذ بالعراء وهو محمود، ومن صبر أعظم من صبره كان أعظم أجراً من أجره، وأنت كذلك فأنت أشرف العاملين والعالمين.
ezelden böyle hükmedilmişti; {وهو} “o halde iken” yani durumu şu halde olarak: {مذموم *} “kınanmış!” Yani günahtan ötürü kınanmış [olarak atılırdı]. Takdir 'Fakat ona nimet yetişti de atılmasında kınanmış olmadı' şeklinde olunca, buna şu buyruğunu sebep kıldı: {فاجتباه} “Fakat onu seçti” yani risaleti için seçti, {ربه} “Rabbi,” sonra da seçmesine şu buyruğunu sebep kıldı: {فجعله من الصالحين *} “ve onu salihlerden kıldı.” Yani salah mertebesinde kökleşip bizzat kendileri peygamberlik ve risalet için elverişli hale gelen ve başkaları da kendileriyle salah bulan kimselerden kıldı. Böylece o övülmüş olarak çıplak yere atıldı. Kim onun sabrından daha büyük sabrederse ecri de onun ecrinden daha büyük olur; sen de öylesin, zira sen amel edenlerin ve âlemlerin en şereflisisin.
ولما نهاه ﷺ عن طاعة المكذبين وحذره إدهانهم وضرب لهم الأمثال، وتوعدهم إلى أن قال: {ذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم} وختم بقصة يونس ﵇ للتدريب على الصبر وعدم الضعف ولو بالصغو إلى المدهن، فكان التقدير تسبيباً عما فيها من النهي: فإنهم إنما يبالغون في أذاك لتضجر فتترك ما أنت فيه، قال عاطفاً على هذا المقدر مخبراً له بما في صدورهم من الإحن عليه وفي قلوبهم من الضغائن له ليشتد حذره من إدهانهم، مؤكداً لأن من يرى إدهانهم يظن إذعانهم وينكر لمبالغتهم فيه طغيانهم:
Onu [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayanlara itaat etmekten menedip onların yağcılık yapmalarından sakındırınca, onlara misaller verip {ذرني ومن يكذب بهذا الحديث سنستدرجهم} “Beni ve bu sözü yalanlayan kimseyi baş başa bırak; onları derece derece azaba yaklaştıracağız” buyuruncaya kadar onları tehdit edince; yağcılık yapana meyletmek şeklinde dahi olsa zayıflık göstermemeye ve sabra alıştırmak için [sureyi] Yunus'un [aleyhisselâm] kıssasıyla noktalayınca; bundaki nehiyden sebep kılınan takdir de 'Onlar ancak sen bıkasın da bulunduğun şeyi terk edesin diye sana eziyet etmekte aşırıya kaçıyorlar' şeklinde olunca; yağcılık yapmalarından sakınması daha da artsın diye göğüslerinde ona karşı besledikleri kinleri ve kalplerindeki düşmanlıkları haber vererek bu mukadder söze atıfla buyurdu. [Bu sözü] tekit etti; çünkü onların yağcılıklarını gören kimse boyun eğdiklerini sanır ve bu konudaki aşırılıkları sebebiyle azgınlıklarını inkâr eder:
{وإن} أي وإنه {يكاد} وأظهر موضع الإضمار تعميماً وتعليقاً للحكم بالوصف فقال: {الذين كفروا} أي ستروا ما قدروا عليه مما جئت به من الدلائل.
{وإن} “Ve gerçekten” yani şüphesiz durum şudur ki, {يكاد} “neredeyse” -hükmü vasfa bağlamak ve genelleştirmek için zamir yerinde zahir ismi açıkça zikrederek şöyle buyurdu:- {الذين كفروا} “inkâr edenler,” yani getirdiğin delillerden güçlerinin yettiği şeyleri örtenler,
ولما كانت «ن» مخففة، أتى باللام التي هي علمها فقال: {ليزلقونك} أي من شدة عداوتهم وحسدهم وغيظ قلوبهم {بأبصارهم} أي يوجدون لك التنحية عما أنت فيه والزلل العظيم الذي صاحبه في موضع دحض لا مستمسك فيه بالهلاك فما دونه من الأذى حتى يرموك من قامتك إلى الأرض كما يزلق الإنسان فينطرح لما يتراءى في عيونهم حين تصويب النظر للفطن من الحنق والسخط الدال على أن صدورهم تغلي، وهو من قولهم: نظر إليّ نظراً كاد يصرعني، يعني لو أمكنه أن يصرعني به لصرعني كما قال تعالى {يكادون يسطون بالذين يتلون عليهم آياتنا} [الحج: ٧٢] وقيل: يهلكونك بإصابة العين، قال القشيري: كانوا إذا أرادوا أن يصيبوا شيئاً بأعينهم جاعوا ثلاثة أيام ثم نظروا إلى ذلك الشيء وقال: ما أحسنه من شيء، فيسقط المنظور إليه في الوقت، ففعلوا ذلك بالنبي ﷺ وقالوا: ما أنصحه من رجل، فحفظه الله منهم، وللشيخين عن أبي هريرة
'İn' (إن) muhaffefe olunca, onun alameti olan 'lâm' harfini getirerek şöyle buyurdu: {ليزلقونك} “seni kaydıracaklar / devirecekler” yani düşmanlıklarının, hasetlerinin ve kalplerindeki öfkenin şiddetinden, {بأبصارهم} “gözleriyle;” yani gözlerini dikip baktıklarında göğüslerinin kaynadığına delalet eden öfke ve kızgınlıktan zeki kimselere açıkça görünen şeyler sebebiyle, helak ve ondan daha hafif eziyetlerle insan kayıp yere serildiği gibi seni de boyundan yere fırlatıncaya kadar bulunduğun durumdan uzaklaştırmayı ve sahibinin tutunacak hiçbir şeyi olmayan kaygan bir yerde bulunduğu büyük bir kaymayı senin için meydana getirecekler. Bu, onların 'Bana öyle bir baktı ki neredeyse beni yere serecekti' sözündendir; yani eğer onunla beni yere sermesi mümkün olsaydı yere sererdi; nitekim Yüce Allah {يكادون يسطون بالذين يتلون عليهم آياتنا} [el-Hac: 72] “Kendilerine ayetlerimizi okuyanlara neredeyse saldıracaklar” buyurmuştur. 'Nazar değdirmekle seni helak edecekler' de denilmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: 'Onlar bir şeye nazar değdirmek istediklerinde üç gün aç kalır, sonra o şeye bakar ve 'Ne kadar da güzel bir şey!' derlerdi; bakılan şey de o anda düşerdi. Bunu Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] de yaptılar ve 'Ne kadar da samimi bir adam!' dediler; Allah da onu onlardan korudu.' Buhârî ve Müslim'de Ebû Hüreyre'den
رضي الله عنه أن النبي ﷺ قال:
[radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur:
«العين حق» وفي رواية عند أحمد وابن ماجة: «يحضر بها الشيطان وحسد ابن آدم» ولأحمد عن ابن عباس ﵄ رفعه: «العين حق ولو أن شيئاً سابق القدر سبقته العين، وإذا استغسلتم فاغسلوا» ولأبي نعيم في الحلية من حديث جابر ﵁ رفعه: «العين حق تدخل الجمل القدر والرجل القبر» ولأبي داود من حديث أسماء بنت يزيد ﵂: «وإنها لتدرك الفارس فتدعثره» .
“Göz [değmesi / nazar] haktır.” Ahmed ve İbn Mâce'deki bir rivayette: “Onun yanında şeytan ve âdemoğlunun hasedi hazır bulunur” [buyrulmuştur]. Ahmed'in İbn Abbas'tan [radıyallâhu anhümâ] merfû olarak rivayetinde: “Göz [değmesi] haktır; eğer kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı göz [değmesi] onun önüne geçerdi. [Nazar için] yıkanmanız istendiğinde yıkanın” [buyrulmuştur]. Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Câbir'den [radıyallâhu anh] merfû olarak rivayetinde: “Göz [değmesi] haktır; deveyi kazana, adamı da kabre sokar” [buyrulmuştur]. Ebû Dâvûd'un Esmâ bnt. Yezîd'den [radıyallâhu anhâ] rivayetinde ise: “O, atlıya yetişir de onu yere yuvarlar” [buyrulmuştur].
ولما ذكر هذا الإزلاق العظيم، ذكر ظرفه معبراً بالماضي تذكيراً بالحال الماضية فقال: {لما سمعوا الذكر} أي القرآن الذي غلب عليه التذكير بأمور يعليها كل أحد من نفسه، ومن الآفاق كان هواياه أول ما سمعوه حسداً على ما أوتيت من الشرف فكان سماعهم له باعثاً لما عندهم من البغض والحسد على أنه لم يزدهم تمادي الزمان إلا حنقاً بدلالة {ويقولون} أي قولاً لا يزالون يجددونه.
Bu büyük kaydırmayı zikredince, geçmiş hali hatırlatmak üzere geçmiş zaman kipiyle onun zarfını zikrederek şöyle buyurdu: {لما سمعوا الذكر} “o Zikr'i işittikleri zaman,” yani herkesin kendi nefsinden ve ufuklardan yücelttiği hususları hatırlatmanın galip olduğu Kur'an'ı; sana verilen şerefe haset ederek onu ilk işittiklerinde [böyle yapmak] onların arzuları idi; dolayısıyla onu işitmeleri, {ويقولون} “ve derler” -yani sürekli yeniledikleri bir sözle- ifadesinin delaletiyle zamanın uzamasının onlara öfkeden başka bir şey artırmadığı halde içlerindeki kin ve hasedi harekete geçiren bir sebep oldu.
ولما كان ﷺ في غاية البعد عما يشين، أكدوا قولهم: {إنه لمجنون *} حيرة في أمرك وتنفيراً عنك لما يعلمون من أنه لا يسمعه أحد لا غرض له إلا كذبهم ومال بكليته إليك وكان
O [sallallâhu aleyhi ve sellem] ayıplanacak şeylerden son derece uzak olduğundan, senin durumun karşısındaki şaşkınlıklarından ve senden nefret ettirmek için -çünkü art niyetli olmayan bir kimsenin onu dinlediğinde onları mutlaka yalanlayıp bütünüyle sana meyledeceğini bildiklerinden- sözlerini tekit ederek şöyle dediler: {إنه لمجنون *} “'Şüphesiz o bir delidir!'”
معك وارتبط بك واغتبط بما جئت به، وعن الحسن أن قراءة هذه الآية دواء للإصابة بالعين.
Ve seninle beraber olur, sana bağlanır ve getirdiğin şeyle sevinip gıpta ederdi. Hasan [el-Basrî]'den bu ayeti okumanın nazar değmesine şifa olduğu rivayet edilmiştir.
ولما كان معنى قولهم هذا أن ما يقوله تخاليط من يصرع بالجن، أكد بقصر القلب قوله معجباً منهم {وما} أي والحال أن هذا القرآن أو الرسول ﷺ ما {هو إلا ذكر} أي موعظة وشرف {للعالمين *} أي كلهم عاليهم ودانيهم ليس منهم أحد إلا وهو يعلم أنه لا شيء يشبهه في جلالة معانيه وحلاوة ألفاظه وعظمة سبكه ودقة فهمه ورقة حواشيه وجزالة نظومه، ويفهم منه على حسب ما هيأه الله له ليناسب عموم ذكريته عموم الرسالة للمرسل به، وكل ما فيه من وعد ووعيد وأحكام ومواعظ شامل لهم كلهم، فوجبت التفرقة بين مسلمهم ومجرمهم لتصدق أقواله فيكمل جلاله وجماله فقد رجعت خاتمتها - كما ترى - على فاتحتها بالنون والقلم وما يسطرون من هذا الذكر، وسلب ما قالوا فيه من الجنون والإقسام على الخلق العظيم الذي هو هذا الذكر الحكيم، ونبه كونه ذكراً لجميع الخلق بما فيه من الوعد والوعيد على أنه لا بد من الحاقة وهي القيامة ليظهر فيها تأويله وإجماله وتفصيله، ويتضح غاية الاتضاح سبيله،
Onların bu sözünün anlamı, onun söylediği şeylerin cin çarpmış kimsenin hezeyanları olduğu demek olunca; onlara şaşarak kasr-ı kalb ile şu buyruğunu tekit etti: {وما} “Halbuki” yani durum şu ki bu Kur'an yahut Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem], {هو إلا ذكر} “o ancak bir öğüttür” yani bir vaaz ve şereftir, {للعالمين *} “âlemler için!” Yani onların hepsi için; üstünü ve düşüğüyle onlardan hiçbiri yoktur ki manalarının celalinde, lafızlarının tatlılığında, üslubunun azametinde, anlayışının inceliğinde, ayrıntılarının zarafetinde ve nazmının sağlamlığında hiçbir şeyin ona benzemediğini bilmesin. Onun öğüt oluşunun umumiliği, onunla gönderilenin risaletinin umumiliğine uygun düşsün diye herkes Allah'ın kendisi için hazırladığı ölçüde ondan anlar. Ondaki vaat, tehdit, hükümler ve öğütlerin tamamı onların hepsini kapsar. Sözlerinin doğru çıkması ve celali ile cemalinin kemale ermesi için Müslüman olanları ile günahkâr olanlarının arasını ayırmak vacip olmuştur. Böylece -gördüğün gibi- surenin sonu 'Nûn', kalem ve bu Zikir'den yazdıkları şeylerle; onun hakkında söyledikleri deliliğin nefyedilmesiyle ve bu Zikr-i Hakîm'den ibaret olan yüce ahlak üzerine yemin edilmesiyle surenin başına dönmüştür. İçindeki vaat ve tehdit ile bütün yaratılmışlar için bir zikir oluşu; tevilinin, icmalinin ve tafsilinin onda açığa çıkması ve yolunun son derece aydınlanması için mutlaka Hâkka'nın -yani Kıyamet'in- kopması gerektiğine dikkat çekmiştir;
وتحق فيها حقائقه وتظهر جلائله ودقائقه بما يقع من الحساب، ويتبين غاية البيان ويظهر الخطأ من الصواب - والله الهادي.
vuku bulacak hesap ile onda hakikatleri gerçekleşir, büyük ve ince meseleleri ortaya çıkar; en açık şekilde beyan olunur, hata doğrudan ayrılır - Hidayete erdiren Allah'tır.