Binûn

Hâkka — 2. Sayfa

Kaynak: Nazmü'd-Dürer (Münasebet Tefsiri) · Bikâî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عذابهم وتنجية المحسنين منهم مثلاً محسوساً تشهد فيه الحاقة، لأن من قدر على ذلك كانت له القدرة التامة على كل ممكن، وذكر ما دلت الحكمة عليه من تنعيم الطائع وتعذيب العاصي بما هو أنسب الأشياء لعمل كل منهما في هذه الأساليب المعجزة مفردات وتراكيب ومعاني، فدل ذلك على آخر سورة «ن» عاد إلى تقريره بوجه آخر، وهو أنه لتمام علمه وكمال قدرته لا يقرر من كذب عليه على كذبه فضلاً عن أن يؤيده، فقال مسبباً عن ذلك حين بلغ الأمر في الوضوح إلى النهاية، ذاكراً ما هو أبلغ من القسم لأن بعض أهل الجدل إذا حجه خصمه يقول: إنما غلبتني بأنك أتقن مني في الجدل بالحق، فإن الحق معي، فيحلف له صاحبه أنه ما غالطه ولا تعمد في جدله إلا الحق، {فلا أقسم} أي لا يقع مني إقسام {بما} أي بمجموع ما {تبصرون *} أي لكم أهلية إبصاره من كل ما دخل في عالم الشهادة {وما لا تبصرون *} أي ما ليس لكم في هذا الدار أهلية إبصاره، وذلك جميع الموجودات واجبها وجائزها معقولها ومحسوسها، لأن الأمر أوضح من أن يحتاج إلى إقسام وإن كنت أقسم في غير هذا الموضع بما شئت من أفراد هذا المجموع.

onların azabı ve içlerindeki iyilerin kurtarılması, Hâkka'nın içinde müşahede edileceği somut bir misal olsun; çünkü buna güç yetirenin her mümküne tam kudreti vardır- ve tekil kelimeleri, terkipleri ve manalarıyla mucize olan bu üsluplar içinde her ikisinin ameline en uygun olan şeyle itaatkârı nimetlendirmeyi ve isyankâra azap etmeyi hikmetin gösterdiği şekilde zikredince, bu durum Nûn Suresi'nin sonuna delalet etmiş olup, [Cenâb-ı Hak] bunu başka bir vecihle pekiştirmeye dönmüştür. O da şudur: İlminin tamlığı ve kudretinin kemali sebebiyle Kendisine karşı yalan uyduran birini yalanı üzere bırakmaz, nerede kaldı ki onu desteklesin. İş açıklıkta son noktaya ulaştığında, buna bağlayarak ve yeminden daha beliğ olanı zikrederek şöyle buyurdu; zira münazara ehlinden birinin hasmı kendisini delille mağlup ettiğinde: «Sen beni ancak hak ile mücadelede benden daha mahir olduğun için yendin, yoksa hak benimledir» der, arkadaşı da ona hile yapmadığına ve tartışmasında haktan başkasını kastetmediğine yemin eder: {فَلَا أُقْسِمُ} “Hayır, yemin ederim”, yani Benden bir yemin sadır olmaz, {بِمَا} “şeylere”, yani tamamına, {تُبْصِرُونَ} “Gördüklerinize”, yani şehadet âlemine dahil olan her şeyden görme kabiliyetine sahip olduklarınıza, {وَمَا لَا تُبْصِرُونَ} “Ve görmediklerinize”, yani bu yurtta görme kabiliyetine sahip olmadığınız şeylere. Bu da vacibiyle, caiziyle, akledileniyle ve hissedileniyle bütün varlıklardır; çünkü mesele yemine ihtiyaç duymayacak kadar açıktır, gerçi Ben bunun dışındaki yerlerde bu bütünün dilediğim fertlerine yemin ederim.

ولما أكد غاية التأكيد بما قال من أن الأمر وصل في الوضوح إلى حد لا يحتمل التأكيد، فكان ذلك تأكيداً بعدم التأكيد، استأنف الخبر عما أخبر أنه لا يحتاج إلى إقسام بإثبات أداة التأكيد لأجل إنكارهم ليكون الكلام جامعاً بين التأكيد بالنفي وبين التأكيد بالإثبات فقال: {إنه} أي هذا الذي ختمت به سورة «ن» ودل على الساعة بما أتى به من هذه الأساليب التي هي مع كونها حكيمة معجزة {لقول} أي تلاوة {رسول} أي أنا أرسلته وعني أخذه، وليس فيه شيء من تلقاء نفسه إنما هو كله رسالة واضحة جداً، أنا شاهد بها بما له من الإعجاز الذي يشهد أنه كلامي.

Meselenin açıklıkta pekiştirmeyi kaldıramayacak bir dereceye ulaştığını söylemek suretiyle son derece tekit edince -ki bu, pekiştirmeme yoluyla bir pekiştirme olmuştu-, inkârları sebebiyle pekiştirme edatını ispat ederek yemine ihtiyaç duymadığını bildirdiği hususun haberine yeniden başladı; ta ki kelam nefy ile tekit ile ispat ile tekiti bir arada toplamış olsun. Şöyle buyurdu: {إِنَّهُ} “Şüphesiz o”, yani Nûn Suresi'nin kendisiyle son bulduğu ve hikmetli olmakla birlikte mucize olan bu üsluplarla kıyamete delalet eden bu [Kur'an], {لَقَوْلُ} “sözüdür”, yani tilavetidir, {رَسُولٍ} “bir elçinin”, yani Benim gönderdiğim ve Benden aldığı [bir elçinin sözüdür]. Onda kendiliğinden hiçbir şey yoktur; o bütünüyle apaçık bir elçiliktir. Ben de onun Benim kelamım olduğuna şahitlik eden mucizeliğiyle buna şahidim.

ولما كان من شأن الرسول أن لا يبلغ إلا ما أرسله به مرسله، وكان بعض الرسل ربما زاد أو نقص تعمداً أو سهواً، أخبر أن له ﷺ من الوصف ما يحفظه فقال: {كريم *} أي هو في غاية الكرم الذي هو البعد عن مساوىء الأخلاق بإظهار معاليها لشرف النفس وشرف الآباء فهو لا يزيد ولا ينقص، وكرم الشيء اجتماع الكمالات اللائقة به فيه.

Elçinin şanından olan şey ancak gönderenin kendisiyle gönderdiği şeyi tebliğ etmesi iken ve bazı elçilerin kasten veya sehven ekleme veya eksiltme yapması muhtemel iken, sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini muhafaza eden bir vasfa sahip olduğunu bildirerek şöyle buyurdu: {كَرِيمٍ} “şerefli [bir elçinin]”; yani o, nefsinin ve atalarının şerefi sebebiyle yüce ahlakı ortaya koyup kötü ahlaktan uzak durma manasındaki keremin en son noktasındadır; dolayısıyla ne artırır ne de eksiltir. Bir şeyin keremi, kendisine layık kemalatın onda toplanmasıdır.

ولما أثبت أنه قوله ﷾ لأنه قول رسوله ﷺ لنا وهولا ينطق عن الهوى، نفى عنه ما يتقولونه عليه، فبدأ بالشعر وهو ما يقوله الإنسان من تلقاء نفسه على وزن مقصود صدقاً كان أو كذباً، ولا بد فيه للتقيد بالوزن والقافية من التكلف الذي القرآن بعيد عنه، وهو مع مشاركته للسجع في التكلف الناقص للمعنى أعلى منه بالوزن الذي يكسبه الرونق والحلاوة فقال: {وما هو} أي هذا الذكر في باطن أمره ولا ظاهره، وأكد النفي فقال: {بقول شاعر} أي يأتي بكلام مقفى موزون بقصد الوزن، وإنما قيل أنه ليس بقول من هو كذلك لأنه، لا يوافق الوزن فيه إلا أماكن نادرة بالنسبة إلى مجموع القرآن، ومن المقطوع به أن ذلك لا يرضى به شاعر وهو أنه ينصب نفسه منصب النظم والارتهان بعهدة الوزن، ثم يأتي بكلام أكثره غير موزون، فعلم قطعاً أن الذي وافق الوزن فيه غير مقصود فليس بشعر.

[Allah] Teâlâ, sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize sözü olması hasebiyle onun Kendi sözü olduğunu ve hevasından konuşmadığını ispat edince, hakkında uydurdukları şeyleri ondan nefyetti. İnsanın doğru olsun yalan olsun kastedilmiş bir vezin üzere kendiliğinden söylediği söz olan şiir ile başladı. Şiirde vezne ve kafiyeye bağlı kalmak için Kur'an'ın uzak olduğu bir tekellüf (zorlama) kaçınılmazdır. Şiir, manayı eksilten tekellüfte seci ile ortak olmakla birlikte, kendisine parlaklık ve tatlılık kazandıran vezin sebebiyle ondan daha üstündür. Şöyle buyurdu: {وَمَا هُوَ} “O değildir”, yani bu zikir ne iç yüzüyle ne de dış yüzüyle [öyle değildir]. Nefyi tekit ederek şöyle buyurdu: {بِقَوْلِ شَاعِرٍ} “bir şairin sözü”, yani vezin kastıyla kafiyeli ve vezinli söz getiren birinin sözü [değildir]. Böyle birinin sözü olmadığının söylenmesinin sebebi şudur: Kur'an'ın bütününe nispetle onda vezne uygunluk ancak nadir yerlerde bulunur. Şairin kendisini nazım makamına koyup vezin sorumluluğuna bağlaması, sonra da çoğunluğu vezinsiz olan bir söz getirmesi kesinlikle razı olmayacağı bir durumdur. Böylece onda vezne uygun düşen kısmın kastedilmediği ve şiir olmadığı kesin olarak anlaşıldı.

ولما كانت مخالفة القرآن للشعر خفية من حيث أنه لا يعرف ذلك إلا الشعراء وهم قليل في الناس، والأغلب لا يعرفون ذلك، ختم الآية بالإيمان الذي هو التصديق بالغيب فقال تعالى: {قليلاً ما تؤمنون *} أي ما توجدون التصديق الذي هو الإيمان إلا إيجاداً أو زماناً قليلاً، وذلك لأني قد أخبرتكم بذلك في غير موضع فلم تصدقوا وفيكم شعراء كثير يعرفون

Kur'an'ın şiire muhalefeti gizli olduğu için -zira bunu ancak insanlar arasında sayıca az olan şairler bilir, çoğunluk ise bunu bilmez-, [Allah] Teâlâ ayeti gayba tasdik manasındaki iman ile bitirerek şöyle buyurdu: {قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ} “Ne kadar da az inanıyorsunuz!”; yani iman olan tasdiki ancak pek az veya az bir zaman var ediyorsunuz. Bunun sebebi şudur: Ben bunu size başka yerlerde bildirmiştim de tasdik etmemiştiniz; halbuki içinizde onun şiire muhalif olduğunu

معرفة تامة أنه مخالف للشعر، وقد أخبركم بعضهم بذلك كالوليد بن المغير وعتبة ابن ربيعة وغيرهما ثم لا تتبعون ذلك ثمرته، وهو الإيمان بالله ورسوله، وإيمانهم القليل إقرار من أقر من شعرائهم أنه ليس بشعر، وإخلاصهم بالوحدانية عند الاضطرار وإفرادهم الخالق بالخلق والربوبية، وهو إيمان لغوي لا شرعي، ولما كان من يعرف الشعر يعرف النثر فهو أعلى فقدمه، أتبعه النثر فقال: {ولا بقول كاهن} وهو المنجم الذي يخبر عن أشياء يوهمها لرئي يخبره بذلك، وأغلبها ليس لها صحة، وعبارته عن ذلك بالسجع المتكلف المقصود كونه سجعاً الذي يكون المعنى فيه تابعاً للفظ للتحلية بمشاكلة المقاطع.

tam manasıyla bilen birçok şair vardır. Velîd b. Mugîre, Utbe b. Rebîa ve başkaları gibi onların bazıları da bunu size haber vermişti; sonra siz bunun semeresi olan Allah'a ve Resulü'ne imanı takip etmiyorsunuz. Onların az olan imanı, şairlerinden onun şiir olmadığına ikrar edenlerin ikrarı, darda kaldıklarında vahdaniyete ihlas göstermeleri ve Yaratıcıyı yaratma ve Rab olma hususunda birlemeleridir; bu ise şer'î değil lügavî bir imandır. Şiiri bilen nesri de bildiği ve nesir daha üstün olduğu için onu öne geçirdi, ardından nesri getirip şöyle buyurdu: {وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ} “Bir kâhinin sözü de değildir”. Kâhin, kendisine haber veren bir cin sayesinde kuruntuladığı şeyleri haber veren müneccimdir; bunların çoğunun ise aslı yoktur. Bunu da seci olması kastedilen tekellüflü seci ile ifade eder ki, onda secilerin birbirine benzemesiyle süslenmek için mana lafza tabi olur.

ولما كانت مباينة القرآن للسجع خفية جداً لما فيه من الفواصل في الأغلب وتركها في البعث فارق لأن الساجعين لا يرضون أن يأتوا بقرينة لا أخت لها ويعدون ذلك وعياً عيباً رديئاً، وكذا تطويل السجعة عن قرينتها وتضعيفها على عديلتها لا يرضى به ساجع ولو أنه هاجع، ومباينة النبي ﷺ للكهنة ظاهرة جداً، فإن الكاهن من ينصب نفسه للدلال على الضوائع والإخبار بالمغيبات يصدق فيها تارة ويكذب كثيراً، ويأخذ الجعل على ذلك، ويقتصر على من يسأله، فعبر لذلك ب «كاهن» دون «ساجع» أدار أمره على التفكر

Kur'an'ın seciye muhalefeti son derece gizli olduğu için -çünkü çoğunlukla fasılalar bulunur, bazen de terkedilmesi bir fark oluşturur; zira seciciler benzeri olmayan bir kafiye getirmeye razı olmazlar ve bunu kusurlu ve kötü bir ayıp sayarlar; aynı şekilde seciyi eşinden uzatmak ve dengi üzerine katlamak uyuyan biri bile olsa hiçbir secicinin razı olmayacağı bir şeydir- ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâhinlere muhalefeti gayet açık olduğundan -çünkü kâhin, kendisini kayıp eşyaları göstermeye ve gayb haberlerini bildirmeye adayan kimsedir; bazen doğru söyler, çokça yalan söyler, bunun için ücret alır ve sadece kendisine soranla yetinir; bu sebeple «sâci' (secici)» yerine «kâhin» ifadesini kullandı- işini tefekküre dayandırdı.

فقال: {قليلاً ما} وأكد أمر القلة والخفاء بإدغام تاء التفعل فقال تعالى: {تذكرون *} فلذلك يلتبس عليكم الأمر أو على من تلبسون عليه بذلك، فعلم أن الذي يفرق بينهما موجود فيهم لأنه يرى أن الكتاب تابع للمعنى الصحيح الثابت، فإن صح غاية الصحة مع وجود القرائن المتوافقة في الروي كان وإلا انتقل عن ذلك إلى قرائن غير متوافقة في روي ولا ما يقاربه، أو قريبة مفردة مع إمكان جعلها كما قبلها لكن مع نقصان المقصور وطول الكلام ونحو ذلك، وأن النبي ﷺ لم يدّع يوماً من الأيام علم الغيب ولا نصيب نفسه الشريفة لشيء مما الكهان فيه ولا نقل في ساعة من الدهر عن الجن خبراً ذكر أنه استفاده منهم ولا مدحهم لذلك كما تفعل الكهان، بل ذم الفاسقين منهم غاية الذم وقال: إن أكثر ما يأتون به الكذب، ولا سأل جعلاً عما يدعو إليه ولا اقتصر على من يأتيه للسؤال، بل هو ﷺ يتبع الناس في مجامعهم يدعوهم إلى الله بإنقاذهم نم الضلال فمباينته للكهان لا يحتاج إلى غير تذكر قليل - كما أشار إليه إدغام تاء التفعل - فثبت أن القول ليس بكهانة، وقائله والمؤدي له ليس بكاهن، ونسبة القول إلى المبلغ لكونه مبلغاً واضحة الصحة.

Şöyle buyurdu: {قَلِيلًا مَا} “ne kadar da az”. Tefâ'ul babının te harfini idgam ederek azlık ve gizlilik durumunu pekiştirdi ve [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu: {تَذَكَّرُونَ} “düşünüyorsunuz!”. Bu sebeple mesele sizin için veya bu yolla zihnini bulandırdığınız kimseler için karışık hale gelmektedir. Böylece anlaşıldı ki, ikisini ayırt edecek şey onların içinde mevcuttur; zira o, Kitab'ın sahih ve sabit manaya tabi olduğunu görür: Şayet kafiye harfinde uyuşan karinelerin varlığıyla birlikte son derece sahih olursa ne âlâ, aksi takdirde kafiyede uyuşmayan veya yakın olmayan karinelere yahut kendisinden önceki gibi yapılması mümkün olmakla birlikte kastedilenin eksilmesi, kelamın uzaması ve benzeri durumlar sebebiyle tekil bir karineye geçer. Yine [anlaşıldı ki] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir gün gayb ilmini iddia etmemiş, şerefli nefsini kâhinlerin meşgul olduğu şeylerden hiçbirine yöneltmemiş, zamanın hiçbir anında cinlerden aldığını belirttiği bir haberi nakletmemiş ve kâhinlerin yaptığı gibi bunun için onları övmemiştir; bilakis onların fasık olanlarını son derece yermiş ve onların getirdiği şeylerin çoğunun yalan olduğunu söylemiştir; ne davet ettiği şey karşılığında bir ücret istemiş ne de kendisine soru sormak için gelenle yetinmiştir; bilakis o sallallâhu aleyhi ve sellem insanları toplandıkları yerlerde takip eder, onları sapıklıktan kurtararak Allah'a davet ederdi. Dolayısıyla onun kâhinlere muhalefeti -tefâ'ul babının te harfinin idgam edilmesinin işaret ettiği gibi- az bir düşünmeden başkasına ihtiyaç duyurmaz. Böylece sözün kehanet olmadığı, onu söyleyenin ve eda edenin de kâhin olmadığı sabit oldu. Sözün tebliğ edene tebliğ edici olması hasebiyle nispet edilmesinin sıhhati de apaçıktır.

ولما أثبت أنه قول الرسول الذي لا ينطق عن الهوى، ونفى عنه ما قد يلبس من الشعر والكهانة، ولم يذكر ما كانوا يرمونه به من السحر والأضغاث لأنه عتاد محض لا يرتاب أحد فيه، وكانت السورة مقصوداً فيه إثبات الحقائق التي قد تخفى، وصفه بما يحقق ما أريد من نسبته إلى الرسول ﷺ فقال: {تنزيل} أي على وجه التنجيم وأشار إلى إرساله إلى جميع الخلق من أهل السماوات والأرض بقوله: {من رب العالمين *} أي موجدهم ومدبرهم بالإحسان إليهم بما يفهم كل منهم من هذا الذكر الذي رباهم به، ورتب سبحانه نظمه على وجه سهله على كل منهم شيئاً يكفي في هدايته البيانية بخلاف الشعر والكهانة فإنه لا يفهمهما إلا قليل من الناس لا جميع العالمين، بل كثير من أكابر العلماء وحذاقهم ربما قرىء على أحد منهم الآن القصيدة من قصائد العرب فلا يفهم المراد منها ولا يتضح له بوجه.

Hevasından konuşmayan elçinin sözü olduğunu ispat edip, karıştırılması muhtemel olan şiir ve kehaneti ondan nefyedince ve büyü ile karmakarışık rüyalar diye ona attıkları iftiraları -çünkü bu hiç kimsenin şüphe etmeyeceği apaçık bir inattır- zikretmeyince ve sure gizli kalabilecek hakikatleri ispat etmeyi kastettiği için, onu Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetinden murat edilen şeyi gerçekleştiren vasıfla niteleyerek şöyle buyurdu: {تَنْزِيلٌ} “İndirilmiştir”, yani parça parça olarak; ve şu buyruğuyla gök ve yer ehlinden bütün mahlukata gönderildiğine işaret etti: {مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbinden”, yani onları var eden ve onları terbiye ettiği bu zikirden her birinin anladığı şeyle kendilerine ihsanda bulunarak onları idare edenden [indirilmiştir]. [Allah] Teâlâ onun nazmını, şiir ve kehanetin aksine, beyanî hidayetine yetecek kadar bir şeyi her birine kolaylaştıracak şekilde düzenlemiştir; zira şiir ve kehaneti bütün âlemler değil ancak insanların pek azı anlar. Hatta büyük ve mahir âlimlerin birçoğuna şu anda Arap kasidelerinden bir kaside okunsa, ondan murat edileni anlamaz ve hiçbir vecihle ona açıklık kazanmaz.

ولما كان قد بقي من الأقسام التي كانوا يتقولونها عليه الافتراء في الرسالة بمعنى أنه عثر على بعض كتب الله تعالى التي نزلت على من قبله من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام فانتحلها من غير أن يوحى إليه، وكان الدليل على أن ذلك ليس كذلك أن العادة تحيل أن يطلع شخص من الناس على شيء لم يطلع أحد منهم ولا سيما إن كان ذلك الشخص قليل المخالطة للعلماء فكيف إذا كان أمياً لا يكتب ولا يقرأ كما كان ﷺ،

Ona isnat ettikleri kısımlardan geriye, peygamberlikte iftira etmesi, yani kendisinden önceki peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) inen Allah Teâlâ'nın bazı kitaplarına rastlayıp kendisine vahyedilmediği halde onları kendine mal etmesi kalmıştı. Durumun böyle olmadığının delili ise şudur: İnsanlardan bir kimsenin, hiç kimsenin muttali olmadığı bir şeye muttali olması âdeten imkânsızdır; hele ki o şahsın âlimlerle düşüp kalkması az ise; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'in olduğu gibi okuma yazma bilmeyen ümmî birisi olursa bu nasıl mümkün olsun?

قال عاطفاً على ما تقديره: فلو لم يكن تنزيل رب العالمين عليه لم يعجزوا عنه: {ولو تقوّل} أي كلف نفسه أن يقول مرة من الدهر كذباً {علينا} على ما لنا من صفات العظمة والجلال والبهاء والكمال والكبرياء {بعض الأقاويل *} التي لم نقلها أو قلناها ولم نأذن له فيها، وهو جمع أفعولة من القول كالأضاحيك جمع أضحوكة، لا جمع أقوال، ليكون جمع الجمع، لأنه يلزم عليه أن لا يعاقب بما دون ثلاثة أقوال {لأخذنا} أي بعظمتنا أخذ قوة وغضب وقهر وإهلاك، وأكده للإعلام بشدة الغضب من الكذب وشدة قبحه.

Takdiri «Eğer âlemlerin Rabbinin ona indirmesi olmasaydı ondan aciz kalmazlardı» şeklinde olan söze atfederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ تَقَوَّلَ} “Eğer uydursaydı”, yani ömründe bir kez olsun yalan söylemeye kendini zorlasaydı, {عَلَيْنَا} “Bize karşı”, azamet, celal, beha, kemal ve kibriya sıfatlarımıza rağmen, {بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ} “bazı sözleri”, söylemediğimiz veya söyleyip de kendisine izin vermediğimiz [sözleri]. Bu kelime, kavil kökünden 'udhhûke'nin çoğulu 'edâhîk' gibi 'uf'ûle' vezninin çoğuludur; sözlerin çoğulunun çoğulu (cem'ul-cem') olsun diye 'akvâl'in çoğulu değildir; zira öyle olsaydı üç sözden azıyla cezalandırılmaması gerekirdi; {لَأَخَذْنَا} “elbette yakalardık”, yani azametimizle, kuvvet, gazap, kahır ve helak edici bir yakalayışla yakalardık. Yalana olan şiddetli gazabı ve onun aşırı çirkinliğini bildirmek için bunu pekiştirdi.

ولما كان أخذه أخذاً يتلاشى عنده كل أخذ لأن من افترى على الملوك لا يفعل به إلا ذلك قال: {منه} أي خاصة {باليمين *} أي التي هي العضو الأقوى منه فيها يكون بطشه فنذهبه بشدة بطشنا، أو اليمين منا، فيكون كناية عن أخذنا له بغاية القوة، فإن قوة كل شيء في ميامنه، وقيل: إذا أراد الملك إهانة شخص قال: خذه يا فلان، فيأخذه بيمينه، فهو كناية عن الإذلال، وقيل: هذا تصوير قتل الصبر بأشنع صورة، فإن الملك إذا أراد التخفيف على من يقتله أمر السياف فأخذ يساره بيساره، وضرب بالسيف من ورائه لأن العنق

O'nun yakalaması, yanında her yakalayışın yok olup gittiği bir yakalama olduğu için -çünkü hükümdarlara iftira edene ancak bu yapılır- şöyle buyurdu: {مِنْهُ} “ondan”, yani özellikle ondan, {بِالْيَمِينِ} “sağ elinden (kuvvetle)”, yani onda yakalama gücünün bulunduğu en kuvvetli organından yakalardık da şiddetli yakalayışımızla onu yok ederdik; yahut Bizim sağ elimizle, bu da onu son derece kuvvetle yakalayışımızdan kinaye olur; zira her şeyin kuvveti sağındadır. Şöyle de denilmiştir: Hükümdar bir şahsı aşağılamak istediğinde: «Onu tut ey falan» der, o da onu sağıyla yakalar; bu da zillete düşürmekten kinayedir. Şöyle de denilmiştir: Bu, sabır katlini (bağlayıp öldürmeyi) en çirkin surette tasvir etmektir; çünkü hükümdar öldürdüğü kimseye hafifletmek istediğinde cellada emreder, o da onun solunu soluyla tutar ve arkasından kılıçla vurur; çünkü boyun

من خلف أوسع فيكون أسرع قطعاً ولا يرى المقتول لمع السيف، وإن أراد التعذيب والمبالغة في الإهانة أخذ يده اليمنى بيده اليسرى وضربه وهو مستقبل له يرى لمع السيف، وربما وقعت الضربة لضيق المجال من قدام في حنكه فيحتاج إلى ثانية وثالثة فهو أفحش.

arkadan daha geniştir, böylece kesilmesi daha hızlı olur ve öldürülen kılıcın parıltısını görmez. Şayet azap etmeyi ve aşağılamada aşırıya kaçmayı isterse, onun sağ elini sol eliyle tutar ve ona dönük vaziyette, o kılıcın parıltısını görürken vurur; darbe önden alanın darlığı sebebiyle bazen çenesine denk gelir de ikinci ve üçüncü darbeye ihtiyaç duyar, bu ise daha kötüdür.

ولما صور مبدأ الإهلاك بأفظع صورة، أتمه مشيراً إلى شدة بشاعته بحرف التراخي فقال: {ثم لقطعنا} حتماً بلا مثنوية بما لنا من العظمة قطعاً يتلاشى عنده كل قطع {منه الوتين} أي العرق الأعظم في العنق الثابت الدائم المتين الذي يسمى الوريد، وهو بين العلباء والحلقوم، وعن ابن عباس ﵄ أنه نياط القلب، وفي القاموس: عرق في القلب إذا انقطع مات صاحبه - انتهى. واختير التعبير به لأن مادته بهذا الترتيب تدور على المتانة والدوام، فلذا كان يفوت صاحبه بفواته، وقال ابن برجان: عرق متصل بنياط القلب مستبطن للصلب يملأ الجسد كله تسقيه الكبد وهي بيت الدم وهو يجري منها الدم في البدن يأخذ منه ستون عرقاً هي أنهار الدم في الجسد كله، من هذه الأنهار تأخذ الجسد ثمانية عشر تسقي الصدر، وسبعة تسقي العين، وأربعة تسقي الدماغ، والوتين من مجمع الوركين إلى مجمع

Helak etmenin başlangıcını en korkunç surette tasvir edince, terâhî (gecikme) harfiyle çirkinliğinin şiddetine işaret ederek onu tamamladı ve şöyle buyurdu: {ثُمَّ لَقَطَعْنَا} “Sonra elbette keserdik”, azametimizle, yanında her kesilişin yok olup gittiği bir kesişle kesinlikle ve istisnasız olarak, {مِنْهُ الْوَتِينَ} “ondan şah damarını”, yani boyundaki 'verîd' denen, 'ılbâ' (boyun kirişi) ile gırtlak arasında bulunan sabit, devamlı ve sağlam en büyük damarı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bunun kalbin asılı olduğu damar (niyâtü'l-kalb) olduğu rivayet edilmiştir. el-Kâmûs'ta şöyle denir: «Kalpte bulunan bir damardır ki, koptuğu zaman sahibi ölür» -nakil bitti-. Bu lafızla ifade edilmesi tercih edilmiştir; zira bu dizilişteki kökü metanet ve devamlılık etrafında döner; bu yüzden onun gitmesiyle sahibi de yok olur. İbn Berrecân şöyle demiştir: Kalp damarına bağlı, omurganın içinde yer alan, bütün bedeni dolduran bir damardır; onu kanın evi olan karaciğer sular ve kan ondan bedene akar; ondan bütün bedendeki kan nehirleri olan altmış damar beslenir; bu nehirlerden göğsü sulayan on sekiz, gözü sulayan yedi, beyni sulayan dört damar bedene dağılır; vetîn ise iki kalçanın birleştiği yerden

الصدر بين الترقوتين، ثم ينقسم عنه سائر العروق إلى سائر الجسد، ولا يمكن في العادة الحياة بعد قطعه، وفي المائدة عند قوله {والله يعصمك من الناس} [المائدة: ٦٧] ما ينفع هنا.

iki köprücük kemiği arasındaki göğsün toplandığı yere kadardır, sonra diğer damarlar ondan bütün bedene ayrılır; kesildikten sonra âdette yaşamak mümkün değildir. el-Mâide Suresi'nde yer alan: {وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} [el-Mâide: 67] “Allah seni insanlardan koruyacaktır” ayetinde burada fayda verecek açıklamalar vardır.

ولما أتم تصوير ما يفعله الملوك بمن يغضبون عليه من أن يأخذ السيئات أو أعوانه بيمينه ويكبحه كالسيف فيضربه عنقه، سبب عنه قوله إتماماً لعظمته بقوله: {فما منكم} أي أيها الناس، وأعرق في النفي فقال: {من أحد عنه} أي القتل أو المقتول المنقول، ولما كان «أحد» عاماً حقق عمومه واصفاً له، وأخبر عن «ما» على لغة الحجاز بقوله: {حاجزين *} أي يكون حاجزاً جزماً كثيفاً مانعاً من الوصول إليه فلا غرض يتعلق من عاقل أن ينصح لأحد بنصيحة تعود إلى المنصوح وحده بالنفع ولاحظ للقائل فيها بكذب يكلف نفسه تقوله على ملك لا يقدر ذلك المنضوح أن يحميه من عقوبته على ذلك الكذب، واختار الإخبار بالجمع لأنه يدل على عدم حجز الفرد من باب الأولى و «منكم» حال لتقدمه، وهذا كله كناية على أبلغ الوجوه عن أن هذا الذكر كلام الله لا شبهة فيه بوجه، مضموماً ذلك إلى وجوه إعجازه، فإن «لو» لامتناع الثاني لأجل امتناع الأول، فالتقدير كما يقال في القياس الاستثنائي: لكنا لم نأخذه هذا الأخذ فثبت أنه ما تقول علينا شيئاً، فثبت أن ما قال كلامنا ثبوتاً تاماً بالبرهان على وجه لا يرام نقضه.

Hükümdarların gazap ettikleri kimseye yaptıklarını -yani celladın veya yardımcılarının onu sağıyla tutup kılıç gibi dizginleyerek boynunu vurmasını- tasvir etmeyi tamamlayınca, azametini tamamlamak üzere buna bağlayarak şöyle buyurdu: {فَمَا مِنْكُمْ} “Artık sizden [hiçbiriniz]”, yani ey insanlar! Nefyde ileri giderek şöyle buyurdu: {مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ} “ondan hiçbir kimse”, yani o öldürmeden veya öldürülen şahıstan, «ehad» kelimesi genel olunca onu niteleyerek genelliğini pekiştirdi ve Hicaz lehçesi üzere «mâ»nın haberini vererek şöyle buyurdu: {حَاجِزِينَ} “engel olabilecek [değildir]”, yani ona ulaşmayı engelleyen kesin, kalın bir engel olamaz; zira akıllı bir kimsenin, sadece nasihat edilene faydası dokunacak ve söyleyenin onda hiçbir payı olmayacak bir nasihatte bulunup da, o nasihat edilenin o yalan sebebiyle kendisini cezasından koruyamayacağı bir hükümdara karşı uydurmaya kendini zorlayacağı bir yalanla ilgisi olamaz. Çoğul olarak haber vermeyi tercih etti; çünkü bu, ferdin engel olamayacağını evleviyetle gösterir. «Minküm» öne geçtiği için hâldir. Bütün bunlar, mucizevi yönleriyle birlikte bu zikrin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde Allah'ın kelamı olduğuna dair en beliğ vecihlerle bir kinayedir; zira «lev» edatı, birincinin imkânsızlığı sebebiyle ikincinin imkânsızlığını ifade eder. Şartlı kıyasta (kıyas-ı istisnâî) denildiği gibi takdir şöyledir: «Fakat Biz onu böyle bir yakalayışla yakalamadık; öyleyse sabit oldu ki o Bize karşı hiçbir şey uydurmamıştır; böylece söylediği şeyin Bizim kelamımız olduğu delille, bozulması hedeflenemeyecek bir şekilde tam olarak sabit olmuştur.»

ولما كان هذا كناية عن هذا من غير نظر إلى حقائق مفرداته ولا معنى شيء منها على انفراده، فكان كأنه قيل: تنزيل من رب العالمين غير متخيل فيه الكذب بوجه، عطف على ذلك قوله: {وإنه} أي القرآن بعد أن كان ذكراً لجميع العالمين {لتذكرة} أي مذكر عظيم جداً {للمتقين *} أي من العالمين لأنهم المنتفعون به لإقبالهم عليه إقبال مستفيد.

Bu durum, tekil kelimelerin hakikatlerine veya tek başına hiçbirinin manasına bakılmaksızın bundan kinaye olunca -ki sanki şöyle denilmiş gibiydi: Âlemlerin Rabbinden indirilmiştir, onda hiçbir vecihle yalan tahayyül edilemez-, buna bağlayarak şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o”, yani Kur'an, bütün âlemler için bir zikir olduktan sonra, {لَتَذْكِرَةٌ} “elbette bir öğüttür”, yani çok büyük bir hatırlatıcıdır, {لِلْمُتَّقِينَ} “müttakiler için”, yani âlemlerden [müttakiler için]; zira istifade eden kimsenin yönelişi gibi ona yöneldikleri için ondan faydalananlar onlardır.

ولما علم من هذا أنه سبحانه عالم بقسمي المسيء والحسن ظواهرهم وبواطنهم، صرح بالقسم الآخر، فقال مؤكداً لأجل إنكار الضلال: {وإنا} أي بما لنا من العظمة {لنعلم} أي علماً عظيماً محيطاً {أن منكم} أيها الأرضيون السفليون الذين ليس لهم أهلية العلو إلى تجريد الأرواح عن علائق الجسد الكثيفة {مكذبين *} أي عريقين في التكذيب فأنزلنا الكتب وأرسلنا الرسل ليظهر منكم إلى عالم الشهادة منها ما كنا نعمله في الأزل غيباً من تكذيب وإيمان فتستحقون بذلك العقاب أو الثواب، فلذلك وجب في الحكمة التي لا يكذب بها أحد ولا يشك في أنها خاصة الملك المظهرة للكمال أن يعيد الخلق إلى ما كانوا عليه من أجسامهم قبل الموت لنحكم بينهم فنجازي كلاًّ

Bundan [Allah] Teâlâ'nın kötülük yapan ve iyilik yapan iki fırkayı, onların dışlarını ve içlerini bildiği anlaşılınca, diğer fırkayı açıkça zikretti ve sapıklık ehlinin inkârı sebebiyle pekiştirerek şöyle buyurdu: {وَإِنَّا} “Ve şüphesiz Biz”, yani azametimizle, {لَنَعْلَمُ} “elbette biliyoruz”, yani kuşatıcı büyük bir ilimle, {أَنَّ مِنْكُمْ} “içinizden olduğunu”, ey ruhları cesedin yoğun bağlarından tecrit ederek yücelme liyakati bulunmayan aşağı yeryüzü sakinleri! {مُكَذِّبِينَ} “yalanlayanların”, yani yalanlamada kökleşmiş olanların [bulunduğunu]. Bu sebeple ezelde gayb olarak bildiğimiz yalanlama ve imandan sizden şehadet âlemine zuhur etsin de böylece cezayı veya sevabı hak edesiniz diye kitapları indirdik ve elçileri gönderdik. Bundan dolayı, hiç kimsenin yalanlamadığı ve kemali ortaya koyan Hükümdar'a has olduğunda şüphe etmediği hikmet gereğince, mahlukatı aralarında hükmetmek için ölümden önceki bedenlerine döndürmemiz vacip oldu; ta ki her birine

بما يليق به إظهاراً للعدل.

adaleti göstermek üzere layık olduğu karşılığı verelim.

ولما كان سبب التكذيب ستر ما تجليه مرائي العقول من الدلائل، وكان التقدير: فإنه بشرى للمؤمنين، ولكنه طواه لأن السيق للتهديد بالحاقة، عطف عليه قوله مؤكداً لما لهم من التكذيب به، {وإنه} أي القرآن العظيم {لحسرة} أي بما يرى من تأويله في الدنيا والآخرة {على الكافرين *} أي العريقين في الكفر لكونهم كذبوا به لما يظهر لهم من جزائهم وجزاء المؤمنين.

Yalanlamanın sebebi akılların aynalarının ortaya koyduğu delilleri örtmek olunca ve takdir de «Şüphesiz o müminler için bir müjdedir» şeklinde iken -fakat söz Hâkka ile tehdit sadedinde olduğu için bunu gizledi-, onu yalanlamaları sebebiyle pekiştirerek buna atfetti ve şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o”, yani o yüce Kur'an, {لَحَسْرَةٌ} “büyük bir pişmanlıktır”, yani dünyada ve ahirette tevilinin görülmesiyle, {عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirler için”, yani kendilerine ve müminlere verilecek karşılık onlara aşikâr olduğunda, onu yalanladıkları için küfürde kökleşmiş olanlara [büyük bir pişmanlıktır].

ولما كان كل من الفريقين يذوق جزاءه في الآخرة، هـ وكان كل أحد سمع القرآن ذاق أنه لا يقدر على الإتيان بشيء يماثله ولا يدانيه، قال مؤكداً تنزيلاً لهم في عداد الجاهلين: {وإنه} أي القرآن أو الجزاء في يوم الجزاء {لحق اليقين *} أي الأمر الثابت الذي يذاق فيصير لا يقبل الشك فهو يقين مؤكد بالحق. من إضافة الصفة إلى الموصوف، وهو فوق علم اليقين، وفي ذلك إشارة إلى أن العبد ينبغي له أن يتحقق لذلك معرفة الحق فيكون مشاهداً للغيوب كمشاهدة المرئيات لما يشاهد من أمثالها، فأمر البعث يشاهد كل يوم في الليل والنهار وفي العام في النبات وغير ذلك.

İki fırkadan her biri ahirette cezasını/mükafatını tadacağı için ve Kur'an'ı işiten herkes onun benzerini ve dengini getirmeye güç yetiremeyeceğini tattığı için, onları cahiller safında tutarak pekiştirip şöyle buyurdu: {وَإِنَّهُ} “Ve şüphesiz o”, yani Kur'an yahut ceza günündeki karşılık, {لَحَقُّ الْيَقِينِ} “kesin bir gerçektir”, yani tadılan ve şüphe kabul etmez hale gelen sabit bir iştir; sıfatın mevsufa izafetiyle hak ile teyit edilmiş bir yakîndir ve ilme'l-yakînin üzerindedir. Bunda kulun bunun için hakkın marifetini gerçekleştirmesi gerektiğine, böylece benzerlerini müşahede ettiği şeylerle gaybları da görünenleri müşahede eder gibi müşahede edici olacağına işaret vardır; zira yeniden diriliş meselesi gece ve gündüzde her gün, yılda ise bitkilerde ve başka şeylerde müşahede edilmektedir.

ولما كان البعث لهذا المقصد من أعظم الكمال، وكان عدمه موجباً للنقص، سبب عن كلا الأمرين إشارة وعبارة قوله آمراً بعد

Bu maksat için yeniden dirilme en büyük kemalden olunca ve onun yokluğu noksanlığı gerektirince, tesbih ile başlayan surelerin (Müsebbihât) evvelindeki haber vermeden sonra emredici olarak işaret ve ibare ile her iki durumdan kaynaklanan şu buyruğunu getirdi:

الإخبار في أول المسبحات: {فسبح} أي أوقع التنزيه الكامل عن كل شائبة نقص {باسم} أي بسبب علمك بصفات {ربك} أي الموجد والمربي لك والمحسن إليك بأنواع الإحسان {العظيم *} الذي ملأت الأقطار كلها عظمته، وزادت على ذلك بما شاءه سبحانه مما لا تسعه العقول لا سيما عن قولهم: لن يعيدنا، فإنه ﷾ قادر على ذلك لا يعجزه شيء، وقد وعد بذلك وهو صادق الوعد، وعدم البعث مخل بالحكمة لظلم أكثر الناس، وفيه إشارة إلى المتاركة، وتعجيب من حالهم في تصميمهم على الكذب والعناد، والجلد على الجدل والفساد، فقد رجع آخر السورة على أولها بإحقاق الحاقة لنفي ما وقع الخبط فيه في دار الاحتجاب بالأسباب من مواقع النقص ومظنات اللبس، فيثبت الحق وينفي الباطل فيفرق بين المحسن والمسيء والسعيد والشقي، فيحق السلام لحزب الرحمن، ويثبت الهلاك لأصحاب الشيطان، ويظهر اسمه الظاهر لكل مؤمن وكافر، إن في ذلك لعبرة لأولي الألباب والله الهادي.

{فَسَبِّحْ} “O halde tesbih et”, yani her türlü noksanlık şaibesinden tam bir tenzih ile tenzih et, {بِاسْمِ} “adını”, yani sıfatlarını bilmen vesilesiyle, {رَبِّكَ} “Rabbinin”, yani seni var eden, terbiye eden ve sana çeşitli ihsanlarda bulunan [Rabbinin], {الْعَظِيمِ} “o pek yüce”, bütün ufukları azameti dolduran ve buna [Allah] Teâlâ'nın dilediği akılların alamayacağı şeyleri ekleyen [Rabbinin adını tenzih et]; bilhassa onların «Bizi yeniden döndürmeyecektir» sözlerinden tenzih et; zira [Allah] Teâlâ buna kādirdir, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz, bunu vadetmiştir ve O vaadinde sadıktır; dirilişin olmaması ise insanların çoğunun zulmü sebebiyle hikmete aykırıdır. Bunda terk etmeye bir işaret, yalan ve inattaki kararlılıklarına, cedel ve fesattaki dirençlerine karşı hayret bildirme vardır. Böylece surenin sonu, sebeplerle perdelenme yurdunda vuku bulan noksanlık noktalarından ve karışıklık zannı taşıyan yerlerden olan karmaşayı nefyetmek için Hâkka'yı hak kılmak suretiyle başına dönmüştür; ta ki hak sabit olsun, batıl yok olsun, iyilik yapan ile kötülük yapan, sait ile şaki birbirinden ayrılsın, Rahman'ın fırkası için esenlik hak olsun, şeytanın adamları için helak sabit olsun ve O'nun Zâhir ismi her mümine ve kâfire zahir olsun. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir ibret vardır. Hidayet eden Allah'tır.