ولما كان هذا ربما أوهم أن للعبد استقلالاً بالتصرف، قال معلماً بأن هذا إنما هو كناية عما له من السهولة والحلاوة والعذوبة التي توجب عشقه لكل ذي لب منبهاً على ترك الإعجاب وإظهار الذل والالتجاء والافتقار إلى العزيز الغفار في طلب التوفيق لأقوم طريق: {وما يذكرون} أي ولا واحد منكم هذا القرآن ولا غيره في وقت من الأوقات {إلا أن يشاء الله} أي الملك الأعظم الذي لا أمر لأحد معه، وهو صريح في أن فعل العبد من المشيئة، وما ينشأ عنها إنما هو بمشيئة الله.
Bu [ifade] kulun fiillerinde müstakil olduğu vehmini uyandırabileceğinden, bunun aslında her akıl sahibinin ona bağlanmasını gerektiren kolaylık, tatlılık ve akıcılıktan bir kinaye olduğunu bildirerek; kendini beğenmeyi terk edip en doğru yola muvaffak olmayı isteme hususunda zelil olduğunu göstermeyi, sığınmayı ve Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a muhtaç bulunmayı hatırlatarak şöyle buyurdu: {وما يذكرون} “Bununla beraber öğüt alamazlar”, yani hiçbir vakitte sizden hiç kimse bu Kur'an'ı ve başkasını düşünüp öğüt alamaz {إلا أن يشاء الله} “Allah dilemedikçe”, yani O'nunla birlikte kimsenin emri geçerli olmayan o en yüce Hükümran [dilemedikçe]. Bu [ayet], kulun fiilinin ve bundan kaynaklanan iradenin ancak Allah'ın dilemesiyle gerçekleştiği konusunda açıktır.
ولما ثبت أنه سبحانه الفعال لما يريد وأنه لا فعل لغيره بدون مشيئته، وكان من المعلوم أن أكثر أفعال العباد مما لا يرضيه، فلولا حلمه ما قدروا على ذلك، وكان عفو القادر مستحسناً، قال مبيناً لأنه أهل للرهبة والرغبة: {هو} أي وحده {أهل التقوى} أي أن يتقوه عباده ويحذروا غضبه بكل ما تصل قدرتهم إليه لما له من الجلال والعظمة والقهر، ويجوز أن يكون الضمير للمتقي {وأهل المغفرة *}
Sübhânehu olan [Allah]'ın dilediğini hakkıyla yapan olduğu ve O'nun dilemesi olmaksızın başkasının hiçbir fiilinin bulunmadığı sabit olunca; kulların fiillerinin çoğunun O'nun razı olmadığı şeylerden ibaret bulunduğu, O'nun hilmi olmasaydı buna güç yetiremeyecekleri ve güç yetirenin affetmesi de övgüye layık olduğu bilindiğinden, O'nun hem korkulmaya hem de umulmaya layık olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: {هو} “O”, yani sadece O {أهل التقوى} “kendisinden sakınılmaya layık olandır”, yani celali, azameti ve kahredici kudretinden ötürü kullarının güçlerinin yettiği her şeyle O'ndan sakınmalarına ve gazabından çekinmelerine layık olandır. Zamirin sakınan kula ait olması da caizdir. {وأهل المغفرة *} “ve bağışlamaya ehil olandır.”
أي لأن يطلب غفرانه للذنوب لا سيما إذا اتقاه المذنب لأن له الجمال واللطف وهو قادر ولا قدرة لغيره ولا ينفعه شيء ولا يضره شيء، فهو الحقيق بأن يجعل موضع الإنذار الذي أمر به أول السورة البشارة، ويوفق عباده لتكبيره وهجران الرجز، وكذا فعل سبحانه بقوم هذا النبي الكريم ﷺ، روى أحمد والترمذي والنسائي وابن ماجه والطبراني في الأوسط والحاكم وأبو يعلى والبغوي والبزار عن أنس ﵁ عن النبي ﷺ «أنه قرأ هذه الآية ثم قال: يقول الله: أنا أهل أن أتقي، فمن اتقى أن يشرك بي غيري فأن أهل أن أغفر له» وقال الترمذي وابن عدي والطبراني: تفرد به سهل بن أبي حزم القطعي، فقد رجع آخر السورة على أولها، وانطبق مفصلها على موصلها، بضم البشارة إلى النذارة، وصار كأنه قيل: أنذر العاصي فإنه أهل لأن يرجع إلى طاعاته، فيكون سبحانه أهلاً لأن يعود عليه بستر زلاته.
Yani günahların bağışlanmasının kendisinden istenmesine layıktır; özellikle de günahkâr O'ndan sakındığında. Çünkü cemal ve lütuf O'na aittir, O her şeye kadirdir ve O'ndan başka güç sahibi yoktur; hiçbir şey O'na fayda vermez ve hiçbir şey O'na zarar veremez. Sure başında emredilen uyarmanın yerine müjdeyi koymaya, kullarını Kendisini tekbir etmeye ve pislikten uzak durmaya muvaffak kılmaya en layık olan O'dur. Nitekim Sübhânehu olan [Allah], bu kerim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavmine de böyle yapmıştır. Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, el-Evsat'ta Taberânî, Hâkim, Ebû Ya'lâ, Begavî ve Bezzâr; Enes'ten radıyallâhu anh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «bu ayeti okuyup sonra şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “Allah şöyle buyurur: Ben kendimden sakınılmaya layık olanım; kim Bana hiçbir şeyi ortak koşmaktan sakınırsa, Ben de onu bağışlamaya layık olanım.”» Tirmizî, İbn Adiy ve Taberânî: «Bu rivayette Sehl b. Ebî Hazm el-Kattaî tek kalmıştır» demiştir. Böylece uyarmanın yanına müjdenin eklenmesiyle surenin sonu başına dönmüş ve ayrıldığı yer kavuştuğu yerle örtüşmüştür. Sanki şöyle denilmiş gibi olmuştur: İsyankârı uyar; zira o, O'nun itaatine dönmeye layıktır, Sübhânehu olan [Allah] da onun kusurlarını örtmeye dönmeye layıktır.