كونه مجازا في العبارة واللازم باطل فكذا الملزوم- نعم التقييد دليل على أن القول مشترك معنى بين النفسي واللفظي وعين به المراد من فرديه فهو لنا لا علينا «وأما رابعا» فلأن ما ذكره في قوله تعالى: وَأَسَرُّوا [الملك: ١٣] الآية تحكم بحت لأن السر كما قال الزمخشري ما حدث به الرجل نفسه أو غيره في مكان خال ويساعده الكتاب والأثر واللغة كما لا يخفى على المتتبع «وأما خامسا» فلأن ما ذكره في بيت الأخطل خطل من وجوه «أما أولا» فعلى تقدير أن يكون المشهور البيان بدل الكلام يكفينا في البيان لأنه (١) إما اسم مصدر بمعنى ما يبين به أو مصدر بمعنى التبيين وعلى الأول هو بمعنى الكلام ولا فرق بينهما إلا في اللفظ، وعلى الثاني هو مستلزم للكلام النفسي بمعنى المتكلم به إن كان المراد به التبيين القلبي أعني ترتيب القلب للكلمات الذهنية على وجه إذا عبر عنها باللسان فهم غيره ما قصده منها «وأما ثانيا» فلأن قوله وبتقدير أن يكون إلخ إقرار بالكلام النفسي من غير شعور.
ibarede mecaz olduğuna karine olurdu. Gerektiren durum (lâzım) bâtıl olunca, gerektirilen de (melzûm) bâtıl olur. Evet, [sözün] kayıtlanması, kavil kelimesinin nefsî ile lafzî arasında manevi müşterek olduğuna ve bu kayıtla iki ferdinden birinin kastedildiğinin tayin edildiğine delildir; dolayısıyla bu lehimizedir, aleyhimize değildir. «Dördüncüsüne» gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَأَسَرُّوا } [el-Mülk: 13] ayeti hakkında zikrettiği şey sırf bir keyfî hükümdür (tahakküm); çünkü Zemahşerî'nin de dediği gibi sır (gizli söz), kişinin kendi kendine veya tenha bir yerde bir başkasına fısıldadığı şeydir. Araştıran birine gizli kalmayacağı üzere Kitap, rivayet ve lügat de bunu desteklemektedir. «Beşincisine» gelince; Ahtal'ın beyti hakkında zikrettiği şeyler birkaç yönden boştur (hatalıdır). «Birincisi»: Kelam yerine meşhur olanın 'beyan' olduğu takdirde dahi beyan bizim için yeterlidir; çünkü o (1) ya kendisiyle açıklama yapılan şey anlamında bir ism-i masdardır yahut açıklamak anlamında masdardır. Birinciye göre 'kelam' anlamındadır ve aralarında lafızdan başka fark yoktur. İkinciye göre ise –şayet bununla kalbî beyan, yani kalbin zihindeki kelimeleri dille ifade edildiğinde başkasının onunla neyi kastettiğini anlayacağı şekilde tertip etmesi kastediliyorsa– kendisiyle konuşulan şey anlamındaki nefsî kelamı zorunlu kılar. «İkincisi»: 'Olduğu takdirde...' şeklindeki sözü, farkında olmadan nefsî kelamı ikrar etmektir.
«وأما ثالثا» فلأن دعوى المجاز تحكم مع كون الأصل في الإطلاق الحقيقة «وأما رابعا» فلأن دعوى أن ذلك مبالغة من هذا الشاعر خلاف الواقع بل هو تحقيق من غير مبالغة كما يفهم مما سلف، فما ذكره هذا الشاعر كلمة حكمة سواء نطق بها على بينة من الأمر أو كانت منه رمية من غير رام فإن معناه موجود في حديث أبي سعيد «العينان دليلان والأذنان قمعان واللسان ترجمان- إلى أن قال- والقلب ملك فإذا صلح» الحديث وفي حديث أبي هريرة «القلب ملك وله جنود- إلى أن قال- واللسان ترجمان» الحديث فما قيل (٢) إن هذا الشاعر نصراني عدو الله تعالى ورسوله فيجب اطراح كلام الله تعالى ورسوله تصحيحا لكلامه أو حمله على المجاز صيانة لكلمة هذا الشاعر عنه، وأيضا يحتاجون إلى إثبات هذا الشعر والشهرة غير كافية فقد فتش ابن الخشاب دواوين الأخطل العتيقة فلم يجد فيها البيت انتهى كلام أوهن وأوهى من بيت العنكبوت وإنه لأوهن البيوت «أما أولا» فلأن كلام هذا العدو موافق لكلام الحبيب حتى لكلام المنكرين للكلام النفسي حيث اعترفوا به في عين إنكارهم «وأما ثانيا» فلأنا أغنانا الله تعالى ورسوله من فضله عن إثبات هذا الشعر «وأما ثالثا» فلأن عدم وجدان ابن الخشاب لا يدل على انتفائه بالكلية كما لا يخفى، والحاصل أن الناس أكثروا القال والقيل في حق هذا الشيخ الجليل وكل ذلك من باب.
«Üçüncüsü»: Mutlak kullanımda asıl olan hakikat iken mecaz iddiasında bulunmak keyfî bir hükümdür. «Dördüncüsü»: Bunun şairden bir mübalağa olduğu iddiası gerçeğe aykırıdır; aksine daha önce geçenlerden anlaşılacağı üzere mübalağasız bir tahkiktir. Dolayısıyla bu şairin zikrettiği şey, ister meseleyi tam bilerek konuşmuş olsun isterse rastgele ağzından çıkmış olsun, bir hikmet kelimesidir; nitekim bunun manası Ebû Saîd'in şu hadisinde mevcuttur: 'İki göz kılavuzdur, iki kulak hunidir, dil tercümandır... -şöyle diyene kadar- Kalp ise hükümdardır; o düzeldiği vakit...' ve Ebû Hüreyre'nin şu hadisinde: 'Kalp bir hükümdardır ve onun askerleri vardır... -şöyle diyene kadar- Dil ise tercümandır.' Bu durumda (2) 'Bu şair Hristiyandır, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün düşmanıdır; dolayısıyla onun sözünü doğrulamak yahut bu şairin sözünü kurtarmak adına Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün kelamını bir kenara atmak veya mecaza hamletmek gerekir. Ayrıca onların bu şiiri ispat etmeleri gerekir; şöhret ise yeterli değildir, nitekim İbnü'l-Haşşâb, Ahtal'ın eski divanlarını araştırmış da bu beyti bulamamıştır' şeklinde söylenen söz, örümcek yuvasından daha zayıf ve çürüktür; şüphesiz evlerin en çürüğü de odur. «Birincisi»: Çünkü bu düşmanın sözü Sevgili'nin sözüne, hatta nefsî kelamı inkâr edenlerin sözüne bile uygundur; zira onlar inkârlarının tam ortasında onu itiraf etmişlerdir. «İkincisi»: Çünkü bu şiiri ispat etme hususunda Allah Teâlâ ve Resûlü lütfuyla bizi müstağni kılmıştır. «Üçüncüsü»: Gizli kalmayacağı üzere İbnü'l-Haşşâb'ın [beyti] bulamaması onun tamamen yok olduğuna delalet etmez. Hâsılı, insanlar bu yüce şeyh hakkında dedikoduyu çokça uzatmışlardır ve bütün bunlar şu kabildendir:
وكم من عائب قولا صحيحا ... وآفته من الفهم السقيم
Nice kimse vardır ki doğru bir sözü ayıplar ... Oysa onun kusuru kendi hastalıklı anlayışındandır.
نعم البحث دقيق لا يرشد إليه إلا توفيق كم أسهر أناسا وأكثر وسواسا وأثار فتنة وأورث محنة وسجن أقواما وأم إماما.
Evet, mesele çok derindir, ona ancak [İlâhî bir] muvaffakiyet ulaştırır. Nice insanları uykusuz bırakmış, vesveseleri artırmış, fitne koparmış, mihnet doğurmuş, nice toplulukları hapsettirmiş ve imama kastettirmiştir.
مرام شط مرمى العقل فيه ... ودون مداه بيد لا تبيد
Öyle bir hedeftir ki aklın atışı orada ırak düşmüştür ... Menzilinin berisinde ise tükenmez çöller vardır.
ولكن بفضل الله تعالى قد أتينا فيه بلب اللباب، وخلاصة ما ذكره الأصحاب، وقد اندفع به كثير مما أشكل على الأقوام، وخفي على أفهام ذوي الأفهام، ولا حاجة معه إلى ما قاله المولى المرحوم غني زاده في التخلص عن هاتيك الشبه مما نصه، ثم اعلم أني بعد ما حررت البحث بعثني فرط الإنصاف إلى أنه لا ينبغي لذي الفطرة السليمة أن يدعي قدم اللفظ لاحتياجه إلى هذه التكلفات وكذا كون الكلام عبارة عن المعنى القديم لركاكة توصيف الذات به كيف ومعنى قصة نوح مثلا ليس بشيء يمكن اتصاف الذات به إلا بتمحل بعيد، فالحق الذي لا محيد عنه هو أن المعاني كلها موجودة في العلم الأزلي بوجود علمي قديم لكن لما كان في ماهية بعضها داعية البروز في الخارج بوجود لفظي حادث حسبما يستدعيه حدوث الحوادث فيما لا يزال اقتضى الذات اقتضاء أزليا إبراز ذلك البعض في
Lakin Allah Teâlâ’nın lütfuyla biz bu hususta [meselenin] özün özünü ve ashabın (âlimlerimizin) zikrettiği hususların hülasasını ortaya koyduk. Böylece [geçmiş] topluluklara müşkil gelen ve anlayış sahiplerinin idrakinden gizli kalan pek çok [şüphe] bertaraf edilmiş oldu. Bu varken, merhum Molla Ganîzâde’nin şu şüphelerden kurtulmak adına serdettiği ve lafzı şundan ibaret olan sözlerine de bir ihtiyaç kalmamıştır: “Şunu bil ki ben bu meseleyi tahkik ettikten sonra, tam bir insaf beni şu kanaate sevk etti: Selim fıtrat sahibi bir kimsenin, lafzın kadîm olduğunu iddia etmesi uygun düşmez; zira bu [iddia], mezkûr zorlamalara (tekellüfât) muhtaçtır. Kelamın kadîm manadan ibaret olduğunu [iddia etmek de böyledir]; çünkü Zât’ın bununla nitelenmesinde bir tutarsızlık (rekâket) vardır. Nasıl olmasın ki! Mesela Nûh kıssasının manası, uzak bir zorlama (temahhül) olmaksızın Zât’ın kendisiyle nitelenmesi mümkün olan bir şey değildir. O hâlde kaçınılmaz olan hakikat şudur: Bütün manalar ezelî ilimde kadîm ilmî bir varlık ile mevcuttur. Ancak bunların bazısının mahiyetinde, yaratılışın devamı sürecinde (fîmâ lâ-yezâl) hâdiselerin vuku bulmasının gerektirdiği üzere hâdis lafzî bir varlıkla dış dünyada (hariçte) açığa çıkma saiki bulunduğundan, Zât ezelî bir iktiza ile o bazısını
الخارج بذلك الوجود الحادث فيما لا يزال فهذا الاقتضاء صفة قديمة للذات هو بها في الأزل مسماة بالكلام النفسي وأثره الذي هو ظهور المعنى القديم باللفظ الحادث إنما يكون فيما لا يزال والمغايرة بينه وبين صفة العلم ظاهرة وهذا هو غاية الغايات في هذا الباب، والحمد لله على ما خصني بفهمه من بين أرباب الألباب انتهى.
ebediyen o hâdis varlıkla hariçte açığa çıkarmayı iktiza etmiştir. İşte bu iktiza, Zât'ın ezelde kendisiyle [muttasıf] olduğu kadîm bir sıfatıdır ve nefsî kelam olarak isimlendirilir. Onun eseri olan kadîm mananın hâdis lafızla zuhuru ise ancak ebediyen vaki olur. Bununla ilim sıfatı arasındaki başkalık (tegayür) açıktır. Bu babdaki nihai gaye işte budur. Akıl sahipleri arasından bunu anlamayı bana nasip eden Allah'a hamdolsun.' [Ganîzâde'nin sözü] bitti.
وفيه أنه غاية الغايات في الجسارة على رب الأرباب وإحداث صفة قديمة ما أنزل الله تعالى بها من كتاب إذ لم يرد في كتاب الله تعالى ولا في سنة نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم ولا روي عن صحابي ولا تابعي تسمية ذلك الاقتضاء كلاما بل لا يقتضيه عقل ولا نقل على أنه لا يحتاج إليه عند من أخذت الغاية بيديه، هذا وإذا سمعت ما تلوناه، ووعيت ما حققناه فاسمع الآن تحقيق الحق في كيفية سماع موسى ﵇ كلام الحق «فأقول» الذي انتهى إليه كلام أئمة الدين كالماتريدي والأشعري وغيرهما من المحققين أن موسى ﵇ سمع كلام الله تعالى بحرف وصوت كما تدل عليه النصوص التي بلغت في الكثرة مبلغا لا ينبغي معه تأويل، ولا يناسب في مقابلته قال وقيل، فقد قال تعالى: وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ [مريم: ٥٢] ، وَإِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى [الشعراء: ١٠] ، نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ [القصص: ٣٠] إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً [النازعات: ١٦] ، نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها [النمل: ٨] واللائق بمقتضى اللغة والأحاديث أن يفسر النداء بالصوت (١) بل قد ورد إثبات الصوت لله تعالى شأنه في أحاديث لا تحصى، وأخبار لا تستقصى.
Bunda ise Rabler Rabbi'ne karşı cürette ve Allah Teâlâ'nın hakkında hiçbir delil indirmediği kadîm bir sıfat icat etmede varılabilecek en son nokta vardır. Zira Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ve Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde bu iktizayı 'kelam' olarak isimlendirmek vârid olmadığı gibi, ne bir sahabîden ne de bir tabiîden rivayet edilmiştir; bilakis bunu ne akıl ne de nakil iktiza eder. Kaldı ki gayeyi eline almış olan kimse katında buna ihtiyaç da yoktur. İşte okuduklarımızı işittiğinde ve tahkik ettiğimiz hususları kavradığında, şimdi Mûsâ aleyhisselâm'ın Hakk'ın kelamını nasıl işittiği hususundaki hakikatin tahkikini dinle: «Derim ki» Mâtürîdî, Eş'arî ve diğer muhakkikler gibi din imamlarının sözlerinin vardığı nihai nokta şudur: Mûsâ aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın kelamını, kendisiyle birlikte tevile yer bırakmayacak ve karşısında dedikoduya meydan vermeyecek derecede çokluğa ulaşan nassların delalet ettiği üzere, harf ve ses ile işitmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” [Meryem: 52], { وَإِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى } “Hani Rabbin Mûsâ'ya seslenmişti” [eş-Şuarâ: 10], { نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ } “Vadinin sağ kıyısından seslenildi” [el-Kasas: 30], { إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Hani Rabbi ona mukaddes Tuvâ vadisinde seslenmişti” [en-Nâziât: 16], { نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها } “Ateşte olan da onun çevresinde bulunan da mübarek kılınmıştır diye seslenildi” [en-Neml: 8]. Dilin ve hadislerin gereğine uygun olan, nidânın ses ile tefsir edilmesidir; (1) hatta şânı yüce olan Allah Teâlâ için sesin ispatı sayılamayacak kadar çok hadislerde ve tüketilemeyecek kadar çok rivayetlerde vârid olmuştur.
«روى» البخاري في الصحيح «يحشر الله العباد فيناديهم بصوت يسمعه من بعد كما يسمعه من قرب أنا الملك أنا الديان»
Buhârî Sahîh'inde «rivayet etmiştir»: 'Allah kulları haşreder de onlara uzaktakinin de yakındakinin işittiği gibi işiteceği bir sesle şöyle nida eder: Melik Ben'im, Deyyân Ben'im.'
ومن علم أن لله تعالى الحكيم أن يتجلى بما شاء وكيف شاء وأنه منزه في تجليه قريب في تعاليه لا تقيده المظاهر عند أرباب الأذواق إذ له الإطلاق الحقيقي حتى عن قيد الإطلاق زالت عنه إشكالات واتضحت لديه متشابهات (٢) . ومما يدل على ثبوت التجلي في المظهر لله تعالى قول ابن عباس ترجمان القرآن في قوله تعالى: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ كما في الدر المنثور يعني ﵎ نفسه كان نور رب العالمين في الشجرة، وفي رواية عنه كان الله في النور ونودي من النور، وفي صحيح مسلم حجابه النور، وفي رواية له حجابه النار ودفع الله سبحانه توهم التقييد بما ينافي التنزيه بقوله: وَسُبْحانَ اللَّهِ أي عن التقييد بالصورة والمكان والجهة وإن ناداك منها لكونه موصوفا بصفة رب العالمين فلا يكون ظهوره مقيدا له بل هو المنزه عن التقييد حين الظهور يا مُوسى إِنَّهُ أي المنادي المتجلي أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ فلا أتقيد لعزتي ولكني الْحَكِيمُ [النمل: ٩] فاقتضت حكمتي الظهور والتجلي في صورة مطلوبك فالمسموع على هذا صوت وحرف سمعهما موسى ﵇ من الله تعالى المتجلي بنوره في مظهر النار لما اقتضته الحكمة فهو ﵇ كليم الله تعالى بلا واسطة لكن من وراء حجاب مظهر النار وهو عين تجلي الحق تعالى له، وأما ما شاع عن الأشعري من القول بسماع الكلام النفسي القائم بذات الله تعالى فهو من باب التجويز والإمكان لا أن موسى ﵇ سمع ذلك بالفعل إذ هو خلاف البرهان، ومما يدل على جواز سماع الكلام النفسي بطريق خرق العادة قوله تعالى في الحديث القدسي
Kim Hakîm olan Allah Teâlâ'nın dilediği şeyle ve dilediği şekilde tecelli edebileceğini, tecellisinde münezzeh, yüceliğinde yakın olduğunu, zevk sahipleri katında mazharların O'nu kayıtlayamayacağını, zira O'nun bizzat ıtlak kaydından dahi hakiki bir ıtlaka (mutlaklığa) sahip olduğunu bilirse, ondan müş killer zail olur ve müteşâbihler aydınlığa kavuşur (2). Allah Teâlâ için mazharda tecellinin sübûtuna delalet eden hususlardan biri de ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Kur'an'ın tercümanı İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın: { أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ } kavli hakkındaki; yani bizzat Âlemlerin Rabbi'nin nuru ağaçta idi sözüdür. Ondan gelen bir rivayette; 'Allah nurda idi ve nurdan nida edildi' denmiştir. Sahîh-i Müslim'de; 'O'nun hicabı nurdur' buyrulmuş, yine Müslim'in bir rivayetinde; 'O'nun hicabı ateştir' denmiştir. Allah Sübhânehu ve Teâlâ tenzihe aykırı olan kayıtlanma vehmini: { وَسُبْحانَ اللَّهِ } “Allah [bütün noksanlıklardan] münezzehtir” kavliyle bertaraf etmiştir; yani Âlemlerin Rabbi sıfatıyla mevsuf olması sebebiyle sana oradan nida etmiş olsa bile suretle, mekânla ve yönle kayıtlanmaktan münezzehtir; dolayısıyla O'nun zuhuru Kendisini kayıtlayıcı olmaz, bilakis O, zuhur anında da kayıtlanmaktan münezzeh olandır. { يا مُوسى إِنَّهُ } “Ey Mûsâ! Şüphesiz O” yani nida eden ve tecelli eden, { أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ } “Ben Azîz olan Allah'ım” [en-Neml: 9], izzetimden ötürü kayıt altına girmem; lakin Ben { الْحَكِيمُ } “Hakîm'im” [en-Neml: 9], hikmetim senin talep ettiğin surette zuhur ve tecelli etmeyi iktiza etti. Buna göre işitilen şey, hikmetin iktizası sebebiyle ateş mazharında nuruyla tecelli eden Allah Teâlâ'dan Mûsâ aleyhisselâm'ın işittiği ses ve harftir. Dolayısıyla o aleyhisselâm vasıtasız olarak Allah Teâlâ'nın kelîmidir; fakat ateş mazharı perdesinin arkasındandır ki bu da Hakk Teâlâ'nın bizzat ona tecellisidir. Eş'arî'den yaygın olarak nakledilen Allah Teâlâ'nın zâtıyla kaim nefsî kelamın işitildiğine dair söze gelince, bu caizlik ve imkân kabilindendir; yoksa Mûsâ aleyhisselâm'ın bunu fiilen işittiği anlamına gelmez, zira bu burhana aykırıdır. Nefsî kelamın harikulade bir yolla işitilmesinin caiz olduğuna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın kudsî hadisteki şu buyruğudur:
«ولا يزال عبدي يتقرب إلي بالنوافل حتى أحبه فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به» الحديث،
«Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim; onu sevdiğimde de onun işiten kulağı olurum...» hadisidir.
ومن الواضح أن الله ﵎ إذا كان بتجليه النوري المتعلق بالحروف غيبية
Açıktır ki Allah celle celâlühû, harflere taalluk eden nuranî tecellisiyle -[bu harfler] ister gaybî
كانت أو خيالية أو حسية سمع العبد على الوجه اللائق المجامع ل لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] عند من يتحقق معنى الإطلاق الحقيقي صح أن يتعلق سمع العبد بكلام ليس حروفه عارضة لصوت لأنه بالله يسمع إذ ذاك والله سبحانه يسمع السر والنجوى.
hayalî olsun veya hissî olsun harflere taalluk eden nuranî tecellisiyle Allah celle celâlühû, hakiki mutlaklık manasını tahakkuk ettiren kimse katında { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ: 11] ayetiyle bağdaşan layık bir veçhile kulun işitmesi olduğunda; kulun işitmesinin harfleri bir sese arız olmayan kelama taalluk etmesi sahih olur. Çünkü o vakitte o kimse Allah ile işitir; Allah Sübhânehu ise sırrı da fısıltıyı da işitir.
والإمام الماتريدي أيضا يجوز سماع ما ليس بصوت على وجه خرق العادة كما يدل عليه كلام صاحب التبصرة في كتاب التوحيد. فما نقله ابن الهمام عنه من القول بالاستحالة فمراده الاستحالة العادية فلا خلاف بين الشيخين عند التحقيق، ومعنى قول الأشعري أن كلام الله تعالى القائم بذاته يسمع عند تلاوة كل تال وقراءة كل قارئ أن المسموع أولا وبالذات عند التلاوة إنما هو الكلام اللفظي الذي حروفه عارضة لصوت القارئ بلا شك لكن الكلمات اللفظية صور الكلمات الغيبية القائمة بذات الحق فالكلام النفسي مسموع بعين سماع الكلام اللفظي لأنه صورته لا من حيث الكلمات الغيبية فإنها لا تسمع إلا على طريق خرق العادة «وقول» الباقلاني إنما تسمع التلاوة دون المتلو والقراءة دون المقروء يمكن حمله على أنه أراد إنما يسمع أولا وبالذات التلاوة أي المتلو اللفظي الذي حروفه عارضة لصوت التالي لا النفسي الذي حروفه غيبية مجردة عن المواد الحسية والخيالية فلا نزاع في التحقيق أيضا.
İmam Mâtürîdî de Kitâbü't-Tevhîd'de Tabsıra sahibinin sözünün delalet ettiği üzere harikulade bir yolla ses olmayan şeyin işitilmesini caiz görür. İbnü'l-Hümâm'ın ondan naklettiği imkânsızlık (istihâle) sözünden maksadı ise âdeten imkânsızlıktır; dolayısıyla tahkik edildiğinde iki şeyh arasında ihtilaf yoktur. Eş'arî'nin, 'Allah Teâlâ'nın zâtıyla kaim olan kelamı, her tilavet edenin tilaveti ve her okuyanın okuması anında işitilir' sözünün manası şudur: Tilavet esnasında ilk ve bizzat işitilen şey, şüphesiz harfleri okuyanın sesine arız olan lafzî kelamdır; fakat lafzî kelimeler, Hakk'ın zâtıyla kaim gaybî kelimelerin suretleridir. Dolayısıyla nefsî kelam, gaybî kelimeler haysiyetinden değil –çünkü onlar ancak harikulade yolla işitilir– onun sureti olması hasebiyle lafzî kelamın bizzat işitilmesiyle işitilmiş olur. Bâkıllânî'nin 'İşitilen şey okunan (metlüvv/makrû') değil ancak tilavet ve kıraattir' şeklindeki «sözü» ise şuna hamledilebilir: O, ilk ve bizzat işitilenin tilavet, yani harfleri okuyanın sesine arız olan lafzî metlüvv olduğunu; harfleri hissî ve hayalî maddelerden mücerred gaybî olan nefsî kelam olmadığını kastetmiştir. Dolayısıyla tahkik edildiğinde [burada da] bir çekişme yoktur.
والفرق بين سماع موسى ﵇ كلام الله تعالى وسماعنا له على هذا أن موسى ﵇ سمع من الله ﷿ بلا واسطة لكن من وراء حجاب ونحن إنما نسمعه من العبد التالي بعين سماع الكلام اللفظي المتلو بلسانه العارض حروفه لصوته لا من الله تعالى المتجلي من وراء حجاب العبد فلا يكون سماعا من الله تعالى بلا واسطة وهذا واضح عند من له قدم راسخة في العرفان وظاهر عند من قال بالمظاهر مع تنزيه الملك الديان. وأنت إذا أمنعت النظر في قول أهل السنة القرآن كلام الله ﷿ غير مخلوق وهو مقروء بألسنتنا مسموع بآذاننا محفوظ في صدورنا مكتوب في مصاحفنا غير حال في شيء منها رأيته قولا بالمظاهر ودالا على أن تنزل القرآن القديم القائم بذات الله تعالى فيها غير قادح في قدمه لكونه غير حال في شيء منها مع كون كل منها قرآنا حقيقة شرعية بلا شبهة وهذا عين الدليل على أن تجلي القديم في مظهر حادث لا ينافي قدمه وتنزيهه وليس من باب الحلول ولا التجسيم، ولا قيام الحوادث بالقديم ولا ما يشاكل ذلك من شبهات تعرض لمن لا رسوخ له في هاتيك المسالك، ومنه يظهر معنى ظهور القرآن في صورة الرجل الشاحب يلقى صاحبه حين ينشق عنه القبر وظهوره خصما لمن حمله فخالف أمره وخصما دون من حمله فحفظ الأمر بل من أحاط خبرا بأطراف ما ذكرناه وطاف فكره المتجرد عن مخبط الهوى في كعبة حرم ما حققناه اندفع عنه كل إشكال في هذا الباب ورأى أن تشنيع ابن تيمية وابن القيم وابن قدامة وابن قاضي الجبل والطوفي وأبي نصر وأمثالهم صرير باب أو طنين ذباب وهم وإن كانوا فضلاء محققين وأجلاء مدققين لكنهم كثيرا
Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'nın kelamını işitmesi ile bizim O'nun kelamını işitmemiz arasındaki fark buna göre şudur: Mûsâ aleyhisselâm vasıtasız olarak fakat bir perde arkasından Allah azze ve celle'den işitmiştir. Biz ise onu, kulun perdesi arkasından tecelli eden Allah Teâlâ'dan değil; ancak tilavet eden kulun dilinden okunan ve harfleri onun sesine arız olan lafzî kelamı bizzat işitmek suretiyle o kuldan işitiriz. Dolayısıyla bu, vasıtasız olarak Allah Teâlâ'dan bir işitme olmaz. Bu husus, irfanda rüsuh sahibi olan kimse katında açıktır; el-Melik ed-Deyyân'ı tenzih etmekle beraber mezâhir (tecelli mahalleri) görüşünü benimseyen kimse katında da zahirdir. Ehl-i Sünnet'in, "Kur'an, Allah azze ve celle'nin yaratılmamış kelamıdır; dillerimizle okunur, kulaklarımızla işitilir, göğüslerimizde ezberlenir, mushaflarımızda yazılır, fakat bunlardan hiçbirine hulûl etmiş değildir" sözünü iyice düşündüğün takdirde, bunun mazharlar görüşünü ifade ettiğini ve Allah Teâlâ'nın zâtıyla kaim olan kadîm Kur'an'ın bu mazharlara tenezzülünün -şüphesiz bunların her biri şer'î bir hakikat olarak Kur'an olmakla birlikte, hiçbirine hulûl etmiş olmaması sebebiyle- onun kıdemine halel getirmediğine delalet ettiğini görürsün. Bu da Kadîm'in hâdis bir mazharda tecelli etmesinin, O'nun kıdemine ve tenzihine aykırı olmadığının; hulûl, tecsîm, hâdislerin Kadîm'e kaim olması veya bu yollarda rüsuhu bulunmayan kimselerin karşısına çıkan benzeri şüpheler kabilinden olmadığının apaçık delilidir. Kur'an'ın, kabri yarıldığı vakit sahibini karşılayan solgun yüzlü bir adam suretinde görünmesinin, onu taşıyıp da emrine muhalefet edene hasım, onu taşıyıp da emrini koruyan kimseyi ise müdafaa edici bir hasım olarak tecelli etmesinin anlamı da bundan anlaşılır. Hatta zikrettiğimiz hususları etraflıca kavrayan ve heva bataklığından arınmış fikriyle tahkik ettiğimiz şeylerin harem-i Kâbe'sini tavaf eden kimsenin zihninden bu baptaki her müşkil kalkar ve İbn Teymiyye, İbnü'l-Kayyim, İbn Kudâme, İbn Kādı'l-Cebel, et-Tûfî, Ebû Nasr ve benzerlerinin kınayıp çirkin göstermelerini bir kapı gıcırtısı veya sinek vızıltısı gibi görür. Onlar her ne kadar faziletli muhakkikler ve yüce müdakkikler olsalar da çok kere...
ما انحرفت أفكارهم واختلطت أنظارهم فوقعوا في علماء الأمة وأكابر الأئمة وبالغوا في التعنيف والتشنيع وتجاوزوا في التسخيف والتفظيع ولولا الخروج عن الصدد لوفيتهم الكيل صاعا بصاع ولتقدمت إليهم بما قدموا باعا بباع ولعلمتهم كيف يكون الهجاء بحروف الهجاء. ولعرفتهم إلام ينتهي المراء بلا مراء.
fikirleri sapmış, bakışları karışmış, ümmetin âlimlerine ve büyük imamlara dil uzatmışlar; kınama ve ayıplamada aşırıya kaçmış, küçümseme ve çirkinleştirmede haddi aşmışlardır. Konudan dışarı çıkmak olmasaydı, onlara ölçeği ölçekle tam öder, sunduklarına kulaç kulaç karşılık verir, hece harfleriyle hicvin nasıl yapılacağını onlara öğretir ve tartışmanın nereye varacağını kuşkusuz onlara bildirirdim.
فلي فرس للحلم بالحلم ملجم ... ولي فرس للجهل بالجهل مسرج
Hilim için hilimle gemlenmiş bir atım vardır ... Cehil için ise cehirle eyerlenmiş bir atım vardır.
فمن رام تقويمي فإني مقوم ... ومن رام تعويجي فإني معوج
Beni doğrultmak isteyene karşı doğrulurum ... Beni eğriltmek isteyene karşı ise eğrilirim.
على أن العفو أقرب للتقوى والإغضاء مبنى الفتوة وعليه الفتوى. والسادة الذين تكلم فيهم هؤلاء إذا مروا باللغو مروا كراما، وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما، وحيث تحرر الكلام في الكلام على مذهب أهل السنة واندفع عنه بفضل الله تعالى كل محنة ومهنة، فلا بأس بأن نحكي بعض الأقوال، كما حكى الله تعالى كثيرا من أقوال ذوي الضلال، وبعد أن رسخ الحق في قلبك، وتغلغل في سويدائه كلام ربك لا أخشى عليك من سماع باطل لا يزيدك إلا حقا. وكاذب لا يورثك إلا صدقا «فنقول» أما المعتزلة فاتفقوا كافة على أن معنى كونه تعالى متكلما أنه خالق الكلام على وجه لا يعود إليه منه صفة حقيقية كما لا يعود إليه من خلق الأجسام وغيرها صفة حقيقية، واتفقوا أيضا على أن كلام الرب تعالى مركب من الحروف والأصوات وأنه محدث مخلوق ثم اختلفوا فذهب الجبائي وابنه أبو هاشم إلى أنه حادث في محل، ثم زعم الجبائي أن الله تعالى يحدث عند قراءة كل قارئ كلاما لنفسه في محل القراءة وخالفه الباقون، وذهب أبو الهذيل بن العلاف وأصحابه إلى أن بعضه في محل وهو قوله كن، وبعضه لا في محل كالأمر والنهي والخبر والاستخبار، وذهب الحسن بن محمد النجار إلى أن كلام الباري إذا قرىء فهو عرض وإذا كتب فهو جسم، وذهبت الإمامية والخوارج والحشوية إلى أن كلام الرب تعالى مركب من الحروف والأصوات، ثم اختلف هؤلاء فذهب الحشوية إلى أنه قديم أزلي قائم بذات الرب تعالى لكن منهم من زعم أنه من جنس كلام البشر وبعضهم قال لا بل الحرف حرفان والصوت صوتان قديم وحادث والقديم منهما ليس من جنس الحادث، وأما الكرامية فقالوا: إن الكلام قد يطلق على القدرة على التكلم وقد يطلق على الأقوال والعبارات وعلى كلا التقديرين فهو قائم بذات الله تعالى لكن إن كان بالاعتبار الأول فهو قديم متحد لا كثرة فيه وإن كان بالاعتبار الثاني فهو حادث متكثر، وأما الواقفية فقد أجمعوا على أن كلام الرب تعالى كائن بعد أن لم يكن لكن منهم من توقف في إطلاق اسم القديم والمخلوق عليه ومنهم من توقف في إطلاق اسم المخلوق وأطلق اسم الحادث ومن القائلين بالحدوث من قال ليس جوهرا ولا عرضا، وذهب بعض المعترفين بالصانع إلى أنه لا يوصف بكونه متكلما لا بكلام ولا بغير كلام والذي أوقع الناس في حيص بيص أنهم رأوا قياسين متعارضي النتيجة وهما كلام الله تعالى صفة له وكل ما هو صفة له فهو قديم فكلام الله تعالى قديم، وكلام الله تعالى مركب من حروف مرتبة متعاقبة في الوجود وكل ما هو كذلك فهو حادث فكلام الله تعالى حادث، فقوم ذهبوا إلى أن كلامه تعالى حروف وأصوات وهي قديمة ومنعوا أن كل ما هو مؤلف من حروف وأصوات فهو حادث ونسب إليهم أشياء هم براء منها، وآخرون قالوا بحدوث كلامه تعالى وأنه مؤلف من أصوات وحروف وهو قائم بغيره ومعنى كونه متكلما عندهم أنه موجد لتلك الحروف والأصوات في جسم كاللوح أو ملك كجبريل أو غير ذلك فهم منعوا أن المؤلف من الحروف والأصوات صفة الله تعالى، وأناس لما رأوا مخالفة الأولين
Bununla birlikte affetmek takvaya daha yakındır, kusurları görmezden gelmek fütüvvetin esasıdır ve fetva da bunun üzerinedir. Bu kimselerin haklarında ileri geri konuştuğu o yüce zatlar ise faydasız ve boş sözlerle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler, cahiller kendilerine hitap ettiğinde de «Selametle» derler. Kelam konusu Ehl-i Sünnet mezhebi üzere tahrir edilip [açıklığa kavuşturulup] Allah Teâlâ'nın lütfuyla ona yönelik her türlü mihnet ve meşakkat defedildiğine göre, -tıpkı Allah Teâlâ'nın dalalet ehlinin pek çok sözünü naklettiği gibi- bazı görüşleri nakletmemizde bir sakınca yoktur. Hak kalbinde kökleştikten ve kalbinin tam merkezine Rabbinin kelamı nüfuz ettikten sonra, sana ancak hakkı artıracak bir batılı ve sana ancak sıdkı [doğruluğu] miras bırakacak bir yalanı işitmenden dolayı senin adına korkmam. «Şöyle deriz:» Mu'tezile'ye gelince; onlar Allah Teâlâ'nın mütekellim [kelam sahibi] olmasının manasının, -cisimleri ve diğer varlıkları yaratmasından dolayı Kendisine hakiki bir sıfat rücû etmediği gibi- Kendisine hakiki bir sıfat rücû etmeyecek şekilde kelamı yaratması olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Yine onlar Rab Teâlâ'nın kelamının harflerden ve seslerden mürekkep olduğu ve onun muhdes [sonradan yaratılmış] bir mahluk olduğu hususunda da ittifak etmişlerdir. Sonra kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Cübbâî ve oğlu Ebû Hâşim, onun bir mahalde hâdis olduğu görüşüne gitmişlerdir. Ardından Cübbâî, Allah Teâlâ'nın her okuyucunun kıraati esnasında kıraat mahallinde Kendisi için bir kelam ihdas ettiğini [yarattığını] ileri sürmüş, diğerleri ise ona muhalefet etmiştir. Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf ve arkadaşları ise kelamın bir kısmının bir mahalde bulunduğu -ki bu O'nun «Kün» [Ol] sözüdür-, bir kısmının ise emir, nehiy, haber ve istihbar [soru] gibi bir mahalde bulunmadığı görüşüne gitmişlerdir. Hasan b. Muhammed en-Neccâr ise Bârî Teâlâ'nın kelamının okunduğunda araz, yazıldığında ise cisim olduğu görüşüne varmıştır. İmâmiyye, Havâric ve Haşviyye ise Rab Teâlâ'nın kelamının harflerden ve seslerden mürekkep olduğu görüşüne gitmişlerdir. Sonra bunlar da ihtilaf etmişlerdir: Haşviyye, onun Rab Teâlâ'nın zâtıyla kaim kadîm ve ezelî olduğu görüşüne gitmiştir; fakat onlardan bazıları onun beşer kelamı cinsinden olduğunu iddia etmiş, bazıları ise «Hayır, bilakis harf kadîm ve hâdis olmak üzere iki harftir, ses de kadîm ve hâdis olmak üzere iki sestir; bunlardan kadîm olanı hâdis olanın cinsinden değildir» demiştir. Kerrâmiyye'ye gelince; onlar şöyle demişlerdir: «Kelam, konuşma kudretine ıtlak olunabileceği [bu manada kullanılabileceği] gibi sözlere ve ibarelere de ıtlak olunabilir. Her iki takdire göre de o, Allah Teâlâ'nın zâtıyla kaimdir. Ancak birinci itibarla olursa kadîmdir, birdir ve onda çokluk yoktur; ikinci itibarla olursa hâdistir ve çokluk barındırır.» Vâkıfiyye ise Rab Teâlâ'nın kelamının önceden yok iken sonradan var olduğu konusunda icma etmişlerdir; fakat onlardan kimi ona 'kadîm' ve 'mahluk' ismini vermekten tevakkuf etmiş [çekinmiş], kimi 'mahluk' ismini vermekten çekinip 'hâdis' ismini vermiş, hudûsunu [sonradan olduğunu] söyleyenlerden bazıları da «O ne cevherdir ne de arazdır» demiştir. Sâni'i [Yaratıcıyı] ikrar edenlerden bazıları ise O'nun ne bir kelamla ne de kelam dışı bir şeyle mütekellim olarak vasıflanamayacağı görüşüne gitmişlerdir. İnsanları içinden çıkılmaz bir şaşkınlığa düşüren husus ise neticeleri birbiriyle çelişen şu iki kıyası görmeleridir: Birincisi; «Allah Teâlâ'nın kelamı O'nun bir sıfatıdır, O'nun sıfatı olan her şey kadîmdir, o halde Allah Teâlâ'nın kelamı kadîmdir.» İkincisi; «Allah Teâlâ'nın kelamı varlıkta peş peşe sıralanmış harflerden mürekkeptir, böyle olan her şey hâdistir, o halde Allah Teâlâ'nın kelamı hâdistir.» Bir topluluk O'nun kelamının harfler ve sesler olup bunların kadîm olduğu görüşüne gitmiş ve harfler ile seslerden meydana gelen her şeyin hâdis olduğunu reddetmişlerdir; onların berî [uzak] olduğu şeyler de kendilerine isnat edilmiştir. Diğer bir grup ise O'nun kelamının hâdis olduğunu, sesler ve harflerden meydana geldiğini ve başkasıyla kaim olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre O'nun mütekellim olmasının manası; bu harfleri ve sesleri Levh gibi bir cisimde veya Cebrail gibi bir melekte ya da başka bir şeyde var etmesidir. Dolayısıyla onlar harflerden ve seslerden meydana gelen şeyin Allah Teâlâ'nın sıfatı olduğunu men etmişlerdir. Bir kısım insanlar da öncekilerin...
للضرورة والظاهرة التي هي أشنع من مخالفة الدليل ومخالفة الآخرين فيما ذهبوا إليه للعرف واللغة ذهبوا إلى أن كلامه تعالى صفة له مؤلفة من الحروف والأصوات الحادثة القائمة بذاته تعالى فهم منعوا أن كل ما هو صفة له تعالى فهو قديم، وجمع قالوا: كلامه تعالى معنى واحد بسيط قائم بذاته تعالى قديم فهم منعوا أن كلامه تعالى مؤلف من الحروف والأصوات وكثر في حقهم القال والقيل والنزاع الطويل، وبعضهم تحير فوقف وحبس ذهنه في مسجد الدهشة واعتكف، وعندي القياسان صحيحان والنتيجتان صادقتان ولكل مقام مقال ولكل كلام أحوال ولا أظنك تحوجني إلى التفصيل بعد ما وعاه فكرك الجميل بل ولا تكلفني رد هذه الأقوال الشنيعة التي هي لديك إذا أخذت العناية بيديك كسراب بقيعة فليطر شحرور القلم إلى روضة أخرى وليغرد بفائدة لعلها أولى من الإطالة وأحرى والله ﷾ الموفق للصواب لا رب غيره.
zarurete ve apaçık duruma muhalefet ettiklerini –ki bu delile muhalefetten daha çirkindir–, diğerlerinin ise benimsedikleri görüşte örfe ve dile muhalefet ettiklerini görünce; Allah Teâlâ'nın kelamının O'nun zâtıyla kaim, hâdis harflerden ve seslerden meydana gelen bir sıfatı olduğu görüşüne gitmişlerdir. Dolayısıyla onlar O'nun sıfatı olan her şeyin kadîm olduğunu men etmişlerdir. Bir cemaat ise: 'O'nun kelamı zâtıyla kaim, kadîm, tek ve basit bir manadır' demiş; böylece Allah Teâlâ'nın kelamının harflerden ve seslerden meydana geldiğini men etmişlerdir; onlar hakkında da dedikodu ve uzun çekişmeler çoğalmıştır. Kimi de hayrete düşüp duraklamış, zihnini dehşet mescidinde hapsedip itikafa çekilmiştir. Bana göre ise iki kıyas da sahihtir, iki netice de doğrudur; her makamın bir sözü, her sözün halleri vardır. Güzel fikrinin meseleyi kavramasından sonra beni tafsilata muhtaç edeceğini sanmıyorum; hatta inayet seni elinden tuttuğunda, katında dümdüz arazideki serap gibi kalacak olan bu çirkin sözleri reddetmeyi bana yüklemeyeceğini biliyorum. O halde kalemin bülbülü başka bir bahçeye uçsun ve belki de [sözü] uzatmaktan daha evla ve daha layık olan bir faydayı şakısın. Doğruya muvaffak kılan Allah azze ve celle'dir, O'ndan başka Rab yoktur.
«الفائدة الخامسة» في بيان المراد بالأحرف السبعة التي نزل بها القرآن أقول روى أحد وعشرون صحابيا (١) حديث نزول القرآن على سبعة أحرف حتى نص أو عبيدة على تواتره
«Beşinci Fayda»: Kur'an'ın kendisiyle indiği yedi harften maksadın ne olduğunun beyanı hakkındadır. Derim ki: Yirmi bir sahabî (1) Kur'an'ın yedi harf üzere indirilmesi hadisini rivayet etmiştir; hatta Ebû Ubeyde onun mütevatir olduğunu açıkça belirtmiştir.
وفي مسند أبي يعلى أن عثمان ﵁ قال على المنبر أذكر الله رجلا سمع النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال: إن القرآن أنزل على سبعة أحرف كلها شاف كاف لما قام فقاموا حتى لم يحصوا فشهدوا بذلك فقال وأنا أشهد معهم،
Ebû Ya'lâ'nın Müsned'inde geçtiğine göre Osmân radıyallâhu anh minberde şöyle demiştir: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz bu Kur'an, hepsi de şifa veren ve yeterli olan yedi harf üzere indirilmiştir» buyurduğunu işiten kimseye Allah adına ayağa kalkmasını hatırlatırım.' Bunun üzerine sayılamayacak kadar çok kimse ayağa kalktı ve buna şahitlik etti; [Osmân da]: 'Ben de onlarla birlikte şahitlik ederim' dedi.
واختلف في معناه على أقوال «أحدها» أنه من المشكل الذي لا يدرى لاشتراك الحرف (٢) وفيه أن مجرد الاشتراك لا يستدعي ذلك اللهم إلا أن يكون بالنظر إلى هذا القائل «ثانيها» أن المراد التكثير لا حقيقة العدد وقد جروا على تكثير الآحاد بالسبعة والعشرات بالسبعين والمئات بسبعمائة وسر التسبيع لا يخفى وإليه جنح عياض وفيه مع عدم ظهور معناه أن
Bunun manası hakkında çeşitli görüşler ileri sürülerek ihtilaf edilmiştir: «Birincisi»: Harf kelimesinin eşsesli (müşterek) olması sebebiyle (2) bilinemeyen müşkillerdendir. Bunda ise sırf müşterekliğin bunu gerektirmeyeceği [itirazı] vardır; meğerki bu görüşü söyleyen kimseye nispetle [böyle] olsun. «İkincisi»: Maksat sayının hakikati değil, çokluktur; nitekim onlar birleri yedi ile, onları yetmiş ile, yüzleri yedi yüz ile çoğaltmayı âdet edinmişlerdir; yedi sayısının sırrı ise gizli değildir. İyâz da buna meyletmiştir. Bunda ise manasının zahir olmamasıyla birlikte,
حديث أبيّ كما رواه النسائي «أن جبريل وميكائيل أتياني فقعد جبريل عن يميني وميكائيل عن يساري فقال جبريل اقرأ القرآن على حرف فقال ميكائيل استزده حتى بلغ سبعة أحرف»
Nesâî'nin rivayet ettiği şekliyle Übeyy hadisi vardır: 'Cibrîl ve Mîkâîl bana geldiler; Cibrîl sağıma, Mîkâîl soluma oturdu. Cibrîl: «Kur'an'ı tek bir harf üzere oku» dedi. Mîkâîl ise: «Ondan artırmasını iste» dedi, nihayet yedi harfe ulaştı.'
ونحوه من الأحاديث لا سيما
Bunun benzeri hadisler, bilhassa
حديث أبي بكرة الذي في آخره «فنظرت إلى ميكائيل فسكت فعلمت أنه قد انتهت العدة»
sonunda 'Mîkâîl'e baktım, sustu; böylece sayının sona erdiğini anladım' [ifadesi] bulunan Ebû Bekre hadisi,
أقوى دليل على إرادة الانحصار بل في جمع القلة نوع إشارة إلى عدم الكثرة كما لا يخفى «ثالثها» أن المراد بها سبع قراءات وفيه أن ذلك لا يوجد في كلمة واحدة إلا نادرا (٣) والقول أن كلمة تقرأ بوجه أو وجهين إلى سبع يشكل عليه ما قرىء على أكثر اللهم إلا أن يقال ورد ذلك مورد الغالب وفيه ما لا يخفى حتى قال السيوطي قد ظن كثير من القوم أن المراد بها القراءات السبعة وهو جهل قبيح فتدبر «رابعها» أن المراد بها سبعة أوجه من المعاني المتفقة على ألفاظ مختلفة نحو أقبل وتعال وهلم. وعجل وأسرع، وإليه ذهب ابن عيينة وجمع وأيد
sınırlamanın (hasrın) kastedildiğine dair en güçlü delildir; bilakis gizli kalmayacağı üzere kıllet cem'inde (azlık çoğulunda) çokluğun olmadığına dair bir tür işaret de vardır. «Üçüncüsü»: Bundan maksat yedi kıraattir. Bunda ise bunun tek bir kelimede nadir haller dışında bulunmadığı [itirazı] vardır; (3) bir kelimenin bir veya iki vecihten yediye kadar okunabileceği sözü ise yediden fazla okunan yerler karşısında müşkül duruma düşer; meğerki bunun çoğunluğa binaen vârid olduğu söylensin ki bunda da gizli kalmayacak hususlar vardır; hatta Süyûtî şöyle demiştir: 'Topluluktan pek çoğu bununla meşhur yedi kıraatin kastedildiğini zannetmiştir ki bu çirkin bir cehalettir; iyi düşün.' «Dördüncüsü»: Bundan maksat 'gel', 'yaklaş', 'beri gel' yahut 'acele et', 'çabuk ol' gibi lafızları farklı fakat manaları bir olan yedi vecihtir. İbn Uyeyne ve bir cemaat bu görüşe gitmiş ve
برواية حتى بلغ سبعة أحرف قال: كلها شاف كاف ما لم تختم آية عذاب برحمة أو رحمة بعذاب،
şu rivayetle teyit edilmiştir: 'Nihayet yedi harfe ulaştı ve şöyle buyurdu: Bir azap ayeti rahmetle veya bir rahmet ayeti azapla sonlandırılmadığı sürece hepsi de şifa veren ve yeterli olandır.'
وبما حكي أن ابن مسعود أقرأ رجلا إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدخان: ٤٣، ٤٤] فقال الرجل طعام اليثيم فردها عليه فلم يستقم بها لسانه فقال أتستطيع أن تقول الفاجر؟ قال نعم قال فافعل، وفيه أن ذلك كان رخصة لعسر تلاوته بلفظ واحد على الأميين ثم نسخ وإلا لجازت روايته بالمعنى ولذهب التعبد بلفظه ولا تسع الخرق ولفات كثير من الأسرار والأحكام وهذا يستدعي
Ve İbn Mes'ûd'un [radıyallâhu anh] bir adama { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yiyeceğidir” [ed-Duhân: 43-44] ayetini okuttuğu, adamın ise «taâmu'l-yesîm» dediği; bunun üzerine [İbn Mes'ûd'un] bunu ona tekrar ettirdiği, fakat dilinin buna dönmediği, bunun üzerine: «'el-Fâcir' diyebilir misin?» diye sorduğu, adamın «Evet» demesi üzerine: «Öyleyse öyle yap [oku]» dediği rivayetiyle [de teyit edilmiştir]. Bunda ise şuna [itiraz] vardır: Bu, ümmî kimselere tek bir lafızla tilavet zor geldiği için bir ruhsattı, sonra neshedildi. Aksi takdirde [Kur'an'ın] mana ile rivayeti caiz olur, lafzıyla ibadet etme vasfı ortadan kalkar, iş çığırından çıkar (yırtık büyür) ve pek çok sır ile hüküm elden kaçardı. Bu durum ise...
نسخ الحديث وفيه بعد بل لا قائل به «خامسها» أن المراد بها كيفية النطق بالتلاوة من إدغام وإظهار وتفخيم وترقيق وإشباع ومد وقصر وتشديد وتخفيف وتليين وتحقيق، وفيه أن ذلك ليس من الاختلاف الذي يتنوع فيه اللفظ والمعنى، واللفظ الواحد بهذه الصفات باق على وحدته فليس فيه حينئذ جليل فائدة.
hadisin neshedilmesini gerektirir ki bunda uzaklık vardır; bilakis bunu söyleyen de yoktur. «Beşincisi»: Bundan maksat idğam, izhar, tefhim, terkik, işba', med, kasr, teşdid, tahfif, telyin ve tahkik gibi tilavetteki telaffuz keyfiyetidir. Bunda ise bunun lafız ve mananın çeşitlendiği bir ihtilaf olmadığı, tek bir lafzın bu vasıflarla yine tekliği üzere kaldığı, binaenaleyh bunda büyük bir faydanın bulunmadığı [itirazı] vardır.
«سادسها» أن المراد سبعة أصناف وعليه كثيرون ثم اختلفوا في تعيينها فقيل: محكم ومتشابه وناسخ ومنسوخ وخصوص وعموم وقصص، وقيل: إظهار الربوبية وإثبات الوحدانية وتعظيم الألوهية والتعبد لله ومجانبة الإشراك والترغيب في الثواب، والترهيب من العقاب، وقيل أمر ونهي ووعد ووعيد وإباحة وإرشاد واعتبار. وقيل غير ذلك والكل محتمل بل وأضعاف أمثاله إلا أنه لا مستند له ولا وجه للتخصيص.
«Altıncısı»: Maksadın yedi sınıf olduğu görüşüdür ve pek çok kimse bu görüştedir; sonra bunların tayininde ihtilaf etmişlerdir. Muhkem, müteşâbih, nâsih, mensûh, husûs, umûm ve kıssalar olduğu söylenmiştir. Rubûbiyetin izharı, vahdaniyetin ispatı, ulûhiyetin tazimi, Allah'a kulluk, şirkten kaçınma, sevaba teşvik ve azaptan sakındırma olduğu söylenmiştir. Emir, nehiy, vaad, vaîd, ibâha, irşad ve ibret alma olduğu söylenmiştir. Başka şeyler de söylenmiştir; bunların hepsi ve hatta kat kat fazlası muhtemeldir; ancak buna dair bir dayanak ve tahsis için bir gerekçe yoktur.
«سابعها» أن المراد سبع لغات وإليه ذهب ثعلب وأبو عبيد والأزهري وآخرون واختاره ابن عطية وصححه البيهقي. واعترض بأن لغات العرب أكثر، وأجيب بأن المراد أفصحها وهي لغة قريش وهذيل وتميم والأزد وربيعة وهوازن وسعد بن بكر واستنكره ابن قتيبة قائلا: لم ينزل القرآن إلا بلغة قريش بدليل وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ [إبراهيم: ٤] وعليه يلتزم كون السبع في بطون قريش، وبه جزم أبو علي الأهوازي وليس المراد أن كل كلمة تقرأ على سبع لغات بل أنها مفرقة فيه ولعل بعضها أسعد من بعض وأكثر نصيبا. وقيل السبع في مضر خاصة لقول عمر ﵁: نزل القرآن بلغة مضر، وقال بعضهم: إنهم هذيل وكنانة وقيس وضبة وتيم الرباب وأسيد بن خزيمة وقريش، وقيل أنزل أولا بلسان قريش ومن جاورهم من الفصحاء ثم أبيح للعرب أن تقرأه بلغاتها دفعا للمشقة ولما كان فيهم من الحمية ولم يقع ذلك بالتشهي بل المرعي فيه السماع من النبي صلى الله تعالى عليه وسلم، وكيفية نزول القرآن على هذه السبع أن جبريل ﵇ كان يأتي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في كل عرضة بحرف إلى أن تمت. قال السيوطي بعد نقل هذا القول وذكر ما له وما عليه وبعد هذا كله هو مردود بأن عمر بن الخطاب ﵁ وهشام بن حكيم كلاهما قرشي من لغة واحدة وقبيلة واحدة وقد اختلفت قراءتهما ومحال أن ينكر عليه عمر لغته فدل على أن المراد بالأحرف السبعة غير اللغات انتهى، ويا ليت شعري ادعى أحد من المسلمين أن معنى إنزال القرآن على هذه السبع من لغات هؤلاء العرب أنه أنزل كيفما كان وأنهم هم الذين هذبوه بلغاتهم ورشحوه بكلماتهم بعد الإذن لهم بذلك فإذا لا تختلف أهل قبيلة واحدة في كلمة ولا يتنازع اثنان منهم فيها أبدا أم أن الله تعالى شأنه ظهر كلامه في مرايا هذه اللغات على حسب ما فيها من المزايا والنكات. فنزل بها وحيه. وأداها نبيه صلى الله تعالى عليه وسلم، ووعاها أصحابه فكم صحابي هو من قبيلة وعى كلمة نزلت بلغة قبيلة أخرى وكلاهما من السبع وليس له أن يغير ما وعى بل كثيرا ما يختلف صحابيان من قبيلة في الرواية عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وكل من روايتيهما على غير لغتهما كل ذلك اتباعا لما أنزل الله تعالى وتسليما لما جاء به رسول الله ﷺ، وقد ينفي صحابي غير روايته وينكر رواية غيره وكل ذلك يدل على أن مرجع السبع الرواية لا الدراية فرد الإمام السيوطي لا أدري ماذا أرد منه وما الذي أسكت عنه، فها هو بين يديك، فاعمل ما شئت فيه، وسلام الله تعالى عليك، ومما ذكرناه علمت أن القلب يميل إلى هذا السابع فافهم، وقد حققنا بعض الكلام في هذا المقام في كتابنا الأجوبة العراقية، عن الأسئلة الإيرانية فارجع إليه إن أردته والله ﷾ أعلم «الفائدة السادسة» في جمع القرآن وترتيبه، اعلم أن القرآن جمع أولا بحضرة النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فقد أخرج الحاكم بسند على شرط الشيخين عن زيد بن ثابت قال: كنا عند النبي صلى الله تعالى عليه وسلم نؤلف القرآن في الرقاع. وثانيا بحضرة أبي بكر رضي الله تعالى عنه فقد أخرج البخاري في صحيحه عن زيد بن ثابت أيضا قال «أرسل إليّ أبو بكر مقتل أهل اليمامة فإذا عمر بن الخطاب عنده فقال
«Yedincisi»: Maksadın yedi lehçe (lügat) olduğu görüşüdür; Sa'leb, Ebû Ubeyd, Ezherî ve başkaları bu görüşe gitmiş, İbn Atiyye bunu tercih etmiş ve Beyhakî de sahih görmüştür. Buna 'Arap lehçeleri daha çoktur' diye itiraz edilmiş; maksadın onların en fasihi olan Kureyş, Hüzeyl, Temîm, Ezd, Rebîa, Hevâzin ve Sa'd b. Bekr lehçeleri olduğu cevabı verilmiştir. İbn Kuteybe ise: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ } “Biz her peygamberi ancak kendi kavminin diliyle gönderdik” [İbrâhîm: 4] deliliyle Kur'an'ın yalnızca Kureyş lügatiyle indiğini söyleyerek bunu reddetmiş ve buna göre bu yedinin Kureyş'in alt kollarında (batınlarında) bulunmasının gerekeceğini belirtmiştir; Ebû Ali el-Ehvâzî de bunu kesin olarak ifade etmiştir. Maksat her kelimenin yedi lehçede okunması değil, bilakis bunların Kur'an'da dağınık halde bulunmasıdır; belki de bazısının payı diğerinden daha fazla ve daha talihlidir. Ömer radıyallâhu anh'ın: 'Kur'an Mudar lügatiyle indi' sözünden ötürü bu yedinin sadece Mudar kabilesine has olduğu da söylenmiştir. Bazıları bunların Hüzeyl, Kinâne, Kays, Dabbe, Teymürribâb, Üseyd b. Huzeyme ve Kureyş olduğunu söylemiştir. Önce Kureyş lisanı ve onlara komşu olan fasihlerin diliyle indirildiği, sonra meşakkati gidermek için ve onlardaki kabile asabiyeti sebebiyle Arapların kendi lügatleriyle okumalarına izin verildiği, bunun nefsin arzusuna göre olmayıp Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmeye riayet edilerek yapıldığı da söylenmiştir. Kur'an'ın bu yedi lehçe üzere iniş keyfiyeti ise, Cibrîl aleyhisselâm'ın her mukabelede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Kur'an] tamamlanıncaya kadar bir harf getirmesi şeklindeydi. Süyûtî bu görüşü nakledip lehindeki ve aleyhindeki delilleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Bütün bunlardan sonra bu görüş şu gerekçeyle merduttur: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ile Hişâm b. Hakîm'in her ikisi de aynı lügate ve aynı kabileye mensup Kureyşlidir; oysa kıraatleri farklı olmuştur. Ömer'in onun kendi lügatini inkâr etmesi ise muhaldir. Bu da gösterir ki yedi harften maksat lehçelerden başkasıdır.' [Süyûtî'nin sözü] bitti. Ah keşke bilseydim! Müslümanlardan herhangi biri, Kur'an'ın bu Arapların lügatlerinden olan bu yedi lehçe üzere indirilmiş olmasının manasının, onun rastgele indirilmiş olduğu ve kendilerine izin verildikten sonra onu kendi lügatleriyle ıslah edip kelimeleriyle düzeltenlerin bizzat kendileri olduğu, bu yüzden aynı kabileye mensup olanların bir kelimede asla ihtilaf etmeyeceği ve içlerinden iki kişinin onun hakkında hiçbir zaman çekişmeyeceği şeklinde olduğunu mu iddia etmiştir? Yoksa Allah Teâlâ şânının kelamı, barındırdığı meziyetler ve incelikler nispetinde bu lügatlerin aynalarında mı zuhur etmiştir? Vahyi onunla inmiş, Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem onu öylece eda etmiş ve ashabı da onu öylece bellemiştir. Nice sahabî vardır ki bir kabiledendir de başka bir kabilenin lügatiyle inen bir kelimeyi bellemiştir ve her ikisi de bu yedidendir; o kimsenin bellediği şeyi değiştirmeye yetkisi yoktur. Bilakis çok kere aynı kabileden iki sahabî Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayette ihtilaf eder ve rivayetlerinin her ikisi de kendi lügatlerinin dışında olur. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın indirdiğine tabi olmak ve Resûlullah ﷺ'in getirdiğine teslim olmak içindir. Bazen bir sahabî kendi rivayeti dışındakini reddeder ve başkasının rivayetini inkâr eder; bütün bunlar yedi harfin merciinin dirayet değil rivayet olduğuna delalet eder. İmam Süyûtî'nin bu reddine gelince; ondan neyi reddedeceğimi ve neyine susacağımı bilemiyorum. İşte o önündedir, onun hakkında dilediğini yap; Allah Teâlâ'nın selamı üzerine olsun. Zikrettiklerimizden kalbin bu yedinci görüşe meylettiğini anladın; iyi anla. Biz bu makamdaki sözün bir kısmını el-Ecvibetü'l-Irâkıyye ani'l-Es'ileti'l-Îrâniyye adlı kitabımızda tahkik ettik; dilersen oraya müracaat et. En doğrusunu Allah azze ve celle bilir. «Altıncı Fayda»: Kur'an'ın toplanması ve tertibi hakkındadır. Bil ki Kur'an ilk olarak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda toplanmıştır; nitekim Hâkim, Şeyheyn'in şartına uygun bir senetle Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Biz Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında deriler üzerinde Kur'an'ı bir araya getirip tertip ederdik.' İkinci olarak da Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın huzurunda toplanmıştır; nitekim Buhârî de Sahîh'inde yine Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet etmiştir: 'Yemâme ehlinin katledildiği [savaşın] ardından Ebû Bekir bana haber gönderdi; bir de baktım ki Ömer b. el-Hattâb onun yanındaydı.
أبو بكر: إن عمر أتاني فقال: إن القتل قد استحر بقراء القرآن (١) وإني أخشى أن يستحر القتل بالقراء في المواطن فيذهب كثير من القرآن وإني أرى أن تأمر بجمع القرآن فقلت لعمر كيف نفعل شيئا لم يفعله رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال عمر: هذا والله خير فلم يزل يراجعني حتى شرح الله صدري لذلك ورأيت الذي رأى عمر قال زيد قال أبو بكر: إنك شاب عاقل لا نتهمك وقد كنت تكتب الوحي لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم فتتبع القرآن فاجمعه فو الله لو كلفوني نقل جبل من الجبال ما كان أثقل على ما أمرني به من جمع القرآن قلت كيف تفعلان شيئا لم يفعله رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم؟ قال: هو والله خير فلم يزل أبو بكر يراجعني حتى شرح الله صدري للذي شرح له صدر أبي بكر وعمر فتتبعت القرآن أجمعه من العسب (٢)
Ebû Bekir dedi ki: Ömer bana gelip: «Kur'an kurraları arasında ölüm şiddetlendi (1) ve ben diğer savaş meydanlarında da kurralar arasında ölümün şiddetlenip Kur'an'dan pek çoğunun kaybolup gitmesinden endişe ediyorum. Doğrusu senin Kur'an'ın toplanmasını emretmeni uygun görüyorum» dedi. Ben de Ömer'e: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yapmadığı bir şeyi nasıl yaparız?» dedim. Ömer: «Vallahi bu hayırlıdır» dedi ve Allah benim göğsümü de bu işe açana ve Ömer'in gördüğü görüşü görene kadar bana müracaat etmeye devam etti. Zeyd dedi ki: Ebû Bekir bana: «Sen akıllı bir gençsin, senden şüphe etmeyiz; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy yazıyordun. Kur'an'ı araştır ve onu topla» dedi. Vallahi bana dağlardan bir dağı taşımayı teklif etselerdi, Kur'an'ı toplamak hususunda bana emrettiği şeyden daha ağır gelmezdi. Ben: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yapmadığı bir şeyi siz nasıl yaparsınız?» dedim. Ebû Bekir: «Vallahi bu hayırlıdır» dedi ve Allah Ebû Bekir ve Ömer'in göğsünü açtığı şeye benim de göğsümü açana kadar Ebû Bekir bana müracaat etmeye devam etti. Bunun üzerine Kur'an'ı araştırmaya başladım; onu hurma dallarından (2)
واللخاف وصدور الرجال ووجدت آخر سورة التوبة مع خزيمة الأنصاري لم أجدها مع غيره لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ [التوبة: ١٢٨] حتى خاتمة براءة فكانت الصحف عند أبي بكر حتى توفاه الله تعالى ثم عند عمر حياته ثم عند حفصة بنت عمر» وأخرج ابن أبي داود بسند رجاله ثقات مع انقطاع أن أبا بكر قال لعمر وزيد مع أنه كان حافظا اقعدا على باب المسجد فمن جاء كما بشاهدين على شيء من كتاب الله فاكتباه، ولعل الغرض من الشاهدين أن يشهدا على أن ذلك كتب بين يدي الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم أو على أنه مما عرض عليه صلى الله تعالى عليه وسلم عام وفاته وإنما اكتفوا في آية التوبة بشهادة خزيمة لأن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم جعل شهادته بشهادة رجلين والقول بأن المراد بالشاهدين الحفظ والكتابة مما لا حجار له (٣) وما شاع أن عليا كرم الله وجه لما توفي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم تخلف لجمعه فبعض طرقه ضعيف (٤) ، وبعضها موضوع (٥) وما صح (٦) فمحمول كما قيل على الجمع في الصدر، وقيل كان جمعا بصورة أخرى لغرض آخر، ويؤيده أنه قد كتب فيه الناسخ والمنسوخ فهو ككتاب علم،
ince beyaz taşlardan ve insanların göğüslerinden topladım. Tevbe sûresinin sonunu Huzeyme el-Ensârî'nin yanında buldum, onu başkasının yanında bulamamıştım: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ } “Andolsun, size bir elçi geldi” [et-Tevbe: 128] ayetinden Berâe'nin sonuna kadar. Bu sahifeler, Allah Teâlâ vefat ettirene kadar Ebû Bekir'in yanında, sonra hayatı boyunca Ömer'in yanında, sonra da Ömer'in kızı Hafsa'nın yanında kaldı.' İbn Ebî Dâvûd, munkatı olmakla birlikte ricali sika olan bir senetle rivayet ettiğine göre Ebû Bekir, hafız olmasına rağmen Ömer'e ve Zeyd'e: 'Mescidin kapısında oturun; kim size Allah'ın Kitabı'ndan bir şey üzerine iki şahitle gelirse onu yazın' demiştir. İki şahitten maksat, belki de bunun Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda yazıldığına veya vefat ettiği yıl sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edilenler arasında olduğuna şahitlik etmeleridir. Tevbe ayetinde Huzeyme'nin şahitliğiyle yetinmelerinin sebebi ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun şahitliğini iki adamın şahitliğine denk kılmış olmasıdır. İki şahitten maksadın ezber ve yazı olduğu sözü ise dayanağı olmayan bir iddiadır (3). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Ali kerremallâhu vecheh'in Kur'an'ı toplamak için [biatten] geri kaldığına dair yaygın rivayetin yollarından bazısı zayıftır (4), bazısı uydurmadır (5); sahih olanı ise (6) denildiği üzere göğüste ezberleyip toplamaya hamledilir. Başka bir maksat için başka bir surette bir toplama olduğu da söylenmiştir; nitekim içinde nâsih ve mensûhun yazılı olması da bunu destekler, dolayısıyla o bir ilim kitabı gibidir.
وقد أخرج ابن أبي داود بسند حسن عن عبد خير قال: سمعت عليا يقول أعظم الناس في المصاحف أجرا أبو بكر رضي الله تعالى عنه رحمة الله على أبي بكر هو أول من جمع كتاب الله
İbn Ebî Dâvûd hasen bir senetle Abd-i Hayr'dan şöyle rivayet etmiştir: Ali'yi şöyle derken işittim: 'Mushaflar konusunda insanların ecir bakımından en büyüğü Ebû Bekir radıyallâhu anh'tır. Allah'ın rahmeti Ebû Bekir'in üzerine olsun; Allah'ın Kitabı'nı ilk toplayan odur.'
أي على الوجه الذي تقدم فلا ينافي ما في مختصر القرماني أن أول من جمعه عمر رضي الله تعالى عنه. وما روي عن أبي بريدة أنه قال أول من جمع القرآن في مصحف سالم مولى أبي حذيفة أقسم لا يرتدي برداء حتى يجمعه فهو مع غرابته وانقطاعه محمول على أنه أحد الجامعين بأمر أبي بكر رضي الله تعالى عنه قاله الإمام السيوطي وهي عثرة منه لا يقال لصاحبها لعا لأن سالما هذا قتل في وقعة اليمامة كما يدل عليه كلام الحافظ ابن حجر في إصابته ونص عليه السيوطي نفسه في إتقانه بعد هذا المبحث بأوراق ولا شك أن الأمر بالجمع وقع من الصديق بعد تلك الوقعة وهي التي كانت سببا له كما يدل عليه حديث البخاري الذي قدمناه فسبحان من لا ينسى، وما اشتهر أن جامعه عثمان فهو على ظاهره باطل لأنه رضي الله تعالى عنه إنما حمل الناس في سنة خمس وعشرين على القراءة
Yani daha önce geçen şekilde [toplayan odur]. Dolayısıyla bu durum, Muhtasaru'l-Karmânî'de yer alan 'Onu ilk toplayan Ömer radıyallâhu anh'tır' ifadesiyle çelişmez. Ebû Büreyde'den rivayet edilen: 'Kur'an'ı bir mushafta ilk toplayan kişi, onu toplayıncaya kadar ridasını giymeyeceğine yemin eden Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'dir' şeklindeki söze gelince; bu rivayet, garip ve münkatı' (kopuk) olmasıyla birlikte, onun Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın emriyle toplayanlardan biri olduğu şeklinde yorumlanmıştır. Bunu İmam Süyûtî söylemiştir; ancak bu, sahibine 'Geçmiş olsun / Kalk' denilemeyecek türden bir tökezlemesidir. Zira bu Sâlim, Hâfız İbn Hacer'in el-İsâbe'sindeki ifadelerinin de gösterdiği üzere Yemâme Savaşı'nda şehit edilmiştir. Nitekim Süyûtî'nin bizzat kendisi de el-İtkân'ında bu bahisten birkaç varak sonra bunu açıkça belirtmiştir. Şüphe yok ki toplama emri es-Sıddîk tarafından o savaştan sonra verilmiştir ve daha önce aktardığımız Buhârî hadisinin de gösterdiği gibi toplama işinin sebebi de bizzat o savaştır. Unutmaktan münezzeh olan Allah'ı tenzih ederim! [Kur'an'ı] toplayanın Osmân olduğuna dair meşhur olan kanaate gelince; bu zahirine bakıldığında batıldır. Zira o radıyallâhu anh, insanları ancak yirmi beş senesinde kıraat üzere bir araya getirmiştir.
بوجه واحد باختيار وقع بينه وبين من شهده من المهاجرين والأنصار لما خشي الفتنة من اختلاف أهل العراق والشام في حروف القراءات، فقد روى البخاري عن أنس أن حذيفة بن اليمان قدم على عثمان وكان يغازي أهل الشام في فتح أرمينية وآذربيجان مع أهل العراق فأفزع حذيفة اختلافهم في القراءة فقال لعثمان: أدرك الأمة قبل أن يختلفوا اختلاف اليهود والنصارى فأرسل إلى حفصة أن أرسلي إلينا بالصحف ننسخها ثم نردها إليك فأرسلت بها حفصة إلى عثمان فأمر زيد بن ثابت (١) وعبد الله بن الزبير وسعيد بن العاص وعبد الرحمن بن الحارث بن هشام فنسخوها في المصاحف. وقال عثمان للرهط القرشيين الثلاثة: إذا اختلفتم أنتم وزيد بن ثابت في شيء من القرآن فاكتبوه بلسان قريش فإنه إنما نزل بلسانهم ففعلوا حتى إذا نسخوا الصحف في المصاحف رد عثمان الصحف إلى حفصة وأرسل إلى كل أفق بمصحف (٢) مما نسخوا وأمر بما سواه من القراءات في كل صحيفة أو مصحف أن يحرق. قال زيد: ففقدت آية من الأحزاب حين نسخنا المصحف قد كنت أسمع رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يقرأ بها فالتمسناها فوجدناها مع خزيمة بن ثابت الأنصاري مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الأحزاب: ٢٣] ألحقناها في سورتها في المصحف. وقد ارتضى ذلك أصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم حتى
Irak ve Şam ehlinin kıraat harflerindeki ihtilafından fitne çıkmasından korktuğunda, hazır bulunan Muhacirler ve Ensar ile aralarında varılan bir tercihle tek bir vecih üzere toplamıştır. Nitekim Buhârî, Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: 'Huzeyfe b. el-Yemân, Ermeniyye ve Azerbaycan fethinde Irak ehli ile birlikte Şam ehline karşı gazada bulunurken Osmân'ın yanına geldi. Kıraatteki ihtilafları Huzeyfe'yi dehşete düşürmüştü; Osmân'a: «Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi ihtilaf etmeden önce bu ümmete yetiş!» dedi. Bunun üzerine Osmân Hafsa'ya: «Sahifeleri bize gönder, onları mushaflara istinsah edelim, sonra sana geri verelim» diye haber gönderdi. Hafsa da onları Osmân'a gönderdi. Osmân; Zeyd b. Sâbit (1), Abdullah b. ez-Zübeyr, Saîd b. el-Âs ve Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm'a emretti de onlar bunları mushaflara istinsah ettiler. Osmân, Kureyşli üç kişilik gruba: «Siz ve Zeyd b. Sâbit Kur'an'dan herhangi bir şeyde ihtilaf ederseniz, onu Kureyş diliyle yazın; çünkü o ancak onların diliyle inmiştir» dedi. Onlar da böyle yaptılar; nihayet sahifeleri mushaflara istinsah ettiklerinde Osmân sahifeleri Hafsa'ya geri verdi ve istinsah ettikleri mushaflardan her bir ufka bir mushaf (2) gönderdi; bunların dışındaki her sahife veya mushaftaki kıraatlerin yakılmasını emretti. Zeyd dedi ki: Mushafı istinsah ettiğimiz sırada Ahzâb sûresinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğunu işittiğim bir ayeti bulamadım; onu aradık ve Huzeyme b. Sâbit el-Ensârî'nin yanında bulduk: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” [el-Ahzâb: 23]. Onu mushaftaki sûresine ilhak ettik.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı da bunu uygun görmüştür; hatta
أن المرتضى كرم الله تعالى وجهه قال على ما أخرج ابن أبي داود بسند صحيح عن سويد بن غفلة عنه: لا تقولوا في عثمان إلا خيرا فو الله ما فعل الذي فعل في المصاحف إلا عن ملأ منا.
İbn Ebî Dâvûd'un Süveyd b. Gafele'den sahih bir senetle rivayet ettiğine göre el-Murtazâ kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: 'Osmân hakkında hayırdan başka bir şey söylemeyin; vallahi o, mushaflar konusunda yaptığını ancak bizden bir cemaatin [istişaresiyle] yapmıştır.'
وفي رواية لو وليت لعملت بالمصحف الذي عمله عثمان،
Bir rivayette ise: 'Şayet başa ben geçseydim, Osmân'ın yaptığı mushafla amel ederdim' demiştir.
وما نقل عن ابن مسعود أنه قال لما أحرق مصحفه: لو ملكت كما ملكوا لصنعت بمصحفهم كما صنعوا بمصحفي كذب كسوء معاملة عثمان معه التي يزعمها الشيعة حين أخذ المصحف منه، وهذا الذي ذكرناه من فعل عثمان هو ما ذكره غير واحد من المحققين حتى صرحوا بأن عثمان لم يصنع شيئا فيما جمعه أبو بكر من زيادة أو نقص أو تغيير ترتيب سوى أنه جمع الناس على القراءة بلغة قريش محتجا بأن القرآن نزل بلغتهم.
İbn Mes'ûd'dan nakledilen, kendi mushafı yakıldığında: 'Onların sahip olduğu gibi ben de [yetkiye] sahip olsaydım, benim mushafıma yaptıklarını ben de onların mushafına yapardım' dediği şeklindeki rivayet, Şiîlerin mushafı ondan alırken Osmân'ın ona kötü muamelede bulunduğunu iddia etmeleri gibi yalandır. Osmân'ın bu yaptığı hususunda zikrettiğimiz şeyler, muhakkiklerden birden fazla kimsenin zikrettiği husustur; hatta onlar Osmân'ın, Kur'an'ın onların diliyle indiğini delil getirerek insanları Kureyş lügati üzere kıraatte toplaması dışında, Ebû Bekir'in topladığı şeye fazlalık, eksiklik veya tertip değişikliği namına hiçbir müdahalede bulunmadığını açıkça ifade etmişlerdir.
ويشكل عليه ما مر آنفا من قول زيد ففقدت آية من الأحزاب إلخ فإنه بظاهره يستدعي أن في المصاحف العثمانية زيادة لم تكن في هاتيك الصحف والأمر في ذلك هين إذ مثل هذه الزيادة اليسيرة لا توجب مغايرة يعبأ بها ولعلها تشبه مسألة التضاريس، ولو كان هناك غيرها لذكر وليس فليس، ولا تقدح أيضا في الجمع السابق إذ يحتمل أن يكون سقوطها منه من باب الغفلة وكثيرا ما تعتري السارحين في رياض حظائر قدس كلام رب العالمين فيذكرهم سبحانه بما غفلوا فيتداركون ما أغفلوا. وزيد هذا كان في الجمعين ولعله الفرد المعول عليه في البين لكن عراه في أولهما ما عراه. وفي ثانيهما ذكره من تكفل بحفظ الذكر فتدارك ما نساه.
Az önce geçen Zeyd'in 'Ahzâb sûresinden bir ayeti bulamadım...' şeklindeki sözü buna müşkül görünür; zira bu zahiri itibariyle Osmân'ın mushaflarında o sahifelerde bulunmayan bir fazlalığın olduğunu iktiza eder. Bu husustaki durum ise kolaydır; çünkü böyle cüzi bir fazlalık kayda değer bir başkalık doğurmaz, belki de bu tadris (yazım tashihi) meselesine benzer. Şayet orada başka bir şey olsaydı zikredilirdi; zikredilmediğine göre yoktur. Bu durum önceki toplamaya da halel getirmez; zira onun önceki toplamadan düşmüş olması gaflet kabilinden olabilir. Âlemlerin Rabbi'nin kelamının kutsal bahçelerinde dolaşanlara bu durum çokça arız olur da Sübhânehu onlara unuttuklarını hatırlatır, onlar da ihmal ettiklerini telafi ederler. Zeyd bu iki toplamada da bulunmuştur ve belki de aralarında en çok itimat edilen şahıstır; fakat ilkinde başına gelen gelmiş, ikincisinde ise zikri muhafaza etmeyi tekeffül eden Zât ona hatırlatmış, o da unuttuğunu telafi etmiştir.
وبعد انتشار هذه المصاحف بين هذه الأمة المحفوظة لا سيما الصدر الأول الذي حوى من الأكابر ما حوى وتصدر فيه للخلافة الراشدة على المرتضى. وهو باب مدينة العلم لكل عالم. والأسد الأشد الذي لا تأخذه في الله لومة لائم لا يبقى في ذهن مؤمن احتمال سقوط شيء بعد من القرآن وإلا لوقع الشك في كثير من ضروريات هذا الدين الواضح البرهان وزعمت الشيعة أن عثمان بل أبا بكر وعمر أيضا حرفوه وأسقطوا كثيرا من آياته وسوره،
Bu mushaflar, bünyesinde nice büyükleri barındıran ve içinde Râşid hilafetin başına her âlim için ilim şehrinin kapısı ve Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan en çetin arslan olan Ali el-Murtazâ'nın geçtiği o korunmuş ilk nesil başta olmak üzere bu ümmet arasında yayıldıktan sonra; artık hiçbir müminin zihninde Kur'an'dan bir şeyin düşmüş olabileceği ihtimali kalmaz. Aksi takdirde bu apaçık dinin zaruriyatından pek çoğunda şüpheye düşülürdü. Şiîler ise Osmân'ın, hatta Ebû Bekir ve Ömer'in de onu tahrif ettiğini, ayetlerinden ve sûrelerinden pek çoğunu düşürdüklerini iddia etmişlerdir.
فقد روى الكليني منهم عن هشام بن سالم عن أبي عبد الله أن القرآن الذي جاء به جبريل إلى محمد ﷺ سبعة عشر ألف آية
Nitekim onlardan [Şia'dan] el-Küleynî, Hişâm b. Sâlim'den, o da Ebû Abdillâh'tan Cibrîl'in Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği Kur'an'ın on yedi bin ayet olduğunu rivayet etmiştir.
وروى محمد بن نصر عنه أنه قال كان في لم يكن اسم سبعين رجلا من قريش بأسمائهم وأسماء آبائهم،
Muhammed b. Nasr da ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Lem yekün [sûresinde] Kureyş'ten yetmiş adamın kendi isimleri ve babalarının isimleriyle adları vardı.'
وروي عن سالم بن سليمة، قال قرأ رجل على أبي عبد الله- وأنا أسمعه- حروفا من القرآن ليس ما يقرأها الناس فقال أبو عبد الله مه عن هذه القراءات واقرأ كما يقرأ الناس حتى يقوم القائم فإذا قام القائم فاقرأ كتاب الله على حده،
Sâlim b. Selime'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Bir adam Ebû Abdillâh'a –ben de dinliyordum– Kur'an'dan insanların okumadığı bazı harfler okudu. Bunun üzerine Ebû Abdillâh: «Bu kıraatleri bırak, Kâim kıyam edene kadar insanların okuduğu gibi oku; Kâim kıyam ettiğinde Allah'ın Kitabı'nı kendi aslı üzere oku» dedi.'
وروي عن محمد ابن جهم الهلالي وغيره عن أبي عبد الله أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ [النحل: ٩٢] ليس كلام الله بل محرف عن موضعه والمنزل- أئمة هي أزكى من أئمتكم-
Muhammed b. Cehm el-Hilâlî ve başkalarından, Ebû Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: '{ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبى مِنْ أُمَّةٍ } [en-Nahl: 92] ayeti Allah'ın kelamı değildir, aksine yerinden tahrif edilmiştir; indirilen ise «birbirinizden daha temiz olan imamlar» şeklindedir.'
وذكر ابن شهرآشوب المازندراني في كتاب المثالب له أن سورة الولاية أسقطت بتمامها وكذا أكثر سورة الأحزاب فإنها كانت مثل سورة الأنعام فأسقطوا منها فضائل أهل البيت، وكذا أسقطوا لفظ- ويلك من قبل لا تحزن إن الله معنا، وعن ولاية علي من بعد، وقفوهم إنهم مسؤولون، وبعلي بن أبي طالب من بعد، وكفى الله المؤمنين القتال، وآل محمد من بعد وسيعلم الذين ظلموا- إلى غير ذلك فالقرآن الذي بأيدي المسلمين اليوم شرقا وغربا وهو كرة الإسلام ودائرة الأحكام مركزا وقطبا أشد تحريفا عند هؤلاء من التوراة والإنجيل وأضعف تأليفا منهما وأجمع للأباطيل، وأنت تعلم أن هذا القول أوهى من بيت العنكبوت وأنه لأوهن البيوت ولا أراك في مرية من حماقة مدعيه وسفاهة مفتريه، ولما تفطن بعض علمائهم لما به جعله قولا لبعض أصحابه قال الطبرسي في مجمع البيان أما الزيادة فيه أي القرآن فمجمع على بطلانها، وأما النقصان فقد روي عن قوم من أصحابنا وقوم من حشوية العامة والصحيح خلافه وهو الذي نصره المرتضى واستوفى الكلام فيه غاية الاستيفاء في جواب المسائل الطرابلسيات، وذكر في مواضع أن العلم بصحة نقل القرآن كالعلم بالبلدان والحوادث الكبار والوقائع العظام، والكتب المشهورة، وأشعار العرب المسطورة، فإن الغاية اشتدت والدواعي توفرت عى نقله وحراسته وبلغت إلى حد لم تبلغه فيما ذكرناه لأن القرآن مفجر النبوة ومأخذ العلوم الشرعية والأحكام الدينية، وعلماء المسلمين قد بلغوا في حفظه وحمايته الغاية حتى عرفوا كل شيء اختلف فيه من إعرابه وقراءته وحروفه وآياته فكيف يجوز أن يكون مغيرا أو منقوصا مع العناية الصادقة والضبط الشديد، وقال أيضا: إن العلم بتفصيل القرآن وأبعاضه في صحة نقله كالعلم بجملته وجرى ذلك مجرى ما علم ضرورة من الكتب المصنفة ككتاب سيبويه والمزني فإن أهل العناية بهذا الشأن يعلمون من تفصيلها ما يعلمونه من جملتها حتى لو أن مدخلا أدخل في كتاب سيبويه بابا من النحو ليس من الكتاب لعرف وميزانه ملحوق وأنه ليس من أصل الكتاب وكذا القول في كتاب المزني ومعلوم أن العناية بنقل القرآن وضبطه أصدق من العناية بضبط كتاب سيبويه ودواوين الشعراء. وذكر أيضا أن القرآن كان على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مجموعا مؤلفا على ما هو عليه الآن واستدل على ذلك بأن القرآن كان يدرس ويحفظ جميعه في ذلك الزمان وأنه كان يعرض على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم ويتلى عليه وأن جماعة من الصحابة مثل عبد الله بن مسعود وأبيّ بن كعب وغيرهما ختموا القرآن على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم عدة ختمات وكل ذلك يدل بأدنى تأمل على أنه كان مجموعا مرتبا غير مثبور ولا مبثوث، وذكر أن من خالف ذلك من الإمامية والحشوية لا يعتد بخلافهم فإن الخلاف في ذلك مضاف إلى قوم من أصحاب الحديث نقلوا أخبارا ضعيفة ظنوا صحتها لا يرجع بمثلها عن المعلوم المقطوع بصحته انتهى. وهو كلام دعاه إليه ظهور فساد مذهب أصحابه حتى للأطفال- والحمد لله على أن ظهر الحق وكفى الله المؤمنين القتال- إلا أن الرجل قد دس في الشهد سمّا وأدخل الباطل في حمى الحق الأحمى «أما أولا» فلأن نسبة ذلك إلى قوم من حشوية العامة الذين يعني بهم أهل السنة والجماعة فهو كذب أو سوء فهم لأنهم
İbn Şehrâşûb el-Mâzenderânî, el-Mesâlib adlı kitabında Velâyet Suresi'nin tamamen düşürüldüğünü, aynı şekilde Ahzâb Suresi'nin de çoğunun çıkarıldığını; nitekim [bu surenin] En'âm Suresi gibi [uzun] olduğunu ve içinden Ehl-i Beyt'in faziletlerinin çıkarıldığını zikretmiştir. Keza { لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Korkma, şüphesiz Allah bizimle beraberdir” [ifadesinden] önce gelen «Vay sana!» lafzını; { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُولُونَ } “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” [ayetinden] sonra gelen «Ali'nin velayetinden» lafzını; { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Ve savaşta müminlere Allah kâfi geldi” [ayetinden] sonra gelen «Ali b. Ebî Tâlib ile» lafzını ve { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler yakında bileceklerdir” [ifadesinden] sonra gelen «Muhammed'in âline» lafzını ve bunlardan başka [daha nice lafızları] düşürdüklerini [iddia etmiştir]. Dolayısıyla bugün doğuda ve batıda Müslümanların elinde bulunan, İslam'ın küresi, [şer'î] hükümler dairesinin merkezi ve kutbu olan Kur'an; bu kimselere göre Tevrat ve İncil'den daha çok tahrif edilmiş, o ikisinden daha zayıf bir şekilde derlenmiş ve batılları daha çok toplamış bir durumdadır! Sen de bilirsin ki bu söz, örümcek evinden daha çürüktür; şüphesiz evlerin en çürüğü de odur. Bu iddia sahibinin ahmaklığı ve bu iftiracının beyinsizliği hususunda senin hiçbir şüphe içinde olmadığını biliyorum. Onların âlimlerinden bazıları bu durumun [vahametini] fark edince, bunu kendi mezheptaşlarından bazılarının bir görüşü kılmıştır. Nitekim et-Tabersî, Mecme'u'l-Beyân'da şöyle demiştir: «Kur'an'a ziyade yapılmasına gelince; bunun batıl olduğu konusunda icma vardır. Kur'an'dan bir şeylerin eksiltilmesine gelince; bu durum bizim arkadaşlarımızdan bir topluluk ile avamın Haşviyye fırkasından bir topluluktan rivayet edilmiştir; ancak sahih olan bunun aksidir. [Seyyid] el-Murtazâ da bu görüşü savunmuş ve el-Mesâilü't-Trablusiyyât'ın cevabında bu konudaki sözü son derece tafsilatlı bir şekilde ele almıştır. Birçok yerde de Kur'an'ın naklinin sıhhatine dair bilginin; şehirler, büyük hadiseler, azametli vakalar, meşhur kitaplar ve Arapların kayda geçmiş şiirlerine dair bilgi gibi olduğunu zikretmiştir. Zira Kur'an'ın nakledilmesine ve korunmasına yönelik gaye son derece kuvvetlenmiş, saikler alabildiğine çoğalmış ve zikrettiğimiz şeylerde ulaşılamayacak bir dereceye varmıştır. Çünkü Kur'an nübüvvetin kaynağı, şer'î ilimlerin ve dinî hükümlerin menbaıdır. Müslüman âlimler onun ezberlenmesinde ve korunmasında nihai gayeye ulaşmışlar; öyle ki onun irabı, kıraati, harfleri ve ayetlerinden ihtilaf edilen her şeyi bilmişlerdir. O halde böyle samimi bir ihtimam ve son derece sıkı bir zabt varken, onun değiştirilmiş veya eksiltilmiş olması nasıl caiz görülebilir?» Yine şöyle demiştir: «Kur'an'ın naklinin sıhhatinde onun detaylarına ve cüzlerine dair bilgi, bütününe dair bilgi gibidir. Bu durum, Sîbeveyh'in kitabı veya [İmam] el-Müzenî'nin [Muhtasar'ı] gibi telif edilmiş kitaplardan zaruri olarak bilinen şeyler mesabesindedir. Zira bu işe ihtimam gösteren kimseler, bu eserlerin cüzlerini tıpkı bütününü bildikleri gibi bilirler; hatta bir müdahaleci Sîbeveyh'in kitabına o kitaptan olmayan bir nahiv babı sokuşturacak olsa, bu hemen bilinir ve onun sonradan eklenmiş olup kitabın aslından olmadığı ayırt edilir. el-Müzenî'nin kitabı hakkında da durum böyledir. Kur'an'ın nakline ve zabtına gösterilen ihtimamın, Sîbeveyh'in kitabının ve şairlerin divanlarının zabtına gösterilen ihtimamdan çok daha samimi ve üstün olduğu ise malumdur.» Yine o [şöyle] zikretmiştir: «Kur'an, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem döneminde, bugün olduğu şekliyle toplanmış ve tertip edilmişti.» Buna da o dönemde Kur'an'ın tamamının tedris edilip ezberlendiğini, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e arz edilip huzurunda okunduğunu ve Abdullah b. Mes'ûd ile Übey b. Ka'b gibi bir grup sahabînin Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e Kur'an'ı birkaç defa baştan sona hatmettiklerini delil getirmiştir. Bütün bunlar en ufak bir tefekkürle bile, Kur'an'ın helak edilmiş ve dağınık olmayıp derli toplu ve tertipli olduğuna delalet eder. O [ayrıca], İmâmiyye ve Haşviyye'den buna muhalefet edenlerin hilafına itibar edilmeyeceğini, zira bu konudaki muhalefetin sahih zannettikleri zayıf haberleri nakleden hadis ehlinden bir gruba dayandığını; sıhhati kesin olarak bilinen bir husustan böylesi [zayıf haberler] sebebiyle dönülemeyeceğini zikretmiştir. [Tabersî'nin sözü] bitti. Bu söz, mezheptaşlarının benimsediği görüşün fesadı çocuklara bile aşikâr hale geldiği için onun söylemek zorunda kaldığı bir sözdür. —Hak ortaya çıktığı ve { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Savaşta Allah müminlere kâfi geldiği” için Allah'a hamdolsun!— Ne var ki bu adam bala zehir katmış ve batılı, hakkın en korunaklı sahasına sokmuştur. «İlk olarak»; bu görüşü avamın Haşviyye'sinden bir topluluğa nispet etmesi –ki bununla Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'i kastetmektedir– bir yalan veya yanlış anlamadır; çünkü onlar
أجمعوا على عدم وقوع النقص فيما تواتر قرآنا كما هو موجود بين الدفتين اليوم، نعم أسقط زمن الصديق ما لم يتواتر وما نسخت تلاوته وكان يقرأه من لم يبلغه النسخ وما لم يكن في العرضة الأخيرة ولم يأل جهدا رضي الله تعالى عنه في تحقيق ذلك إلا أنه لم ينتشر نوره في الآفاق إلا زمن ذي النورين فلهذا نسب إليه كما روي عن حميدة بنت يونس أن في مصحف عائشة ﵂ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الأحزاب: ٥٦]- وعلى الذين يصلون الصفوف الأول- وأن ذلك قبل أن يغير عثمان المصاحف فما
bugün iki kapak arasında mevcut olduğu üzere Kur'an olarak mütevatir olan şeyde hiçbir eksikliğin meydana gelmediği hususunda icma etmişlerdir. Evet, Sıddîk döneminde mütevatir olmayan, tilaveti neshedilip de nesih kendisine ulaşmayan kimselerin okumaya devam ettiği ve son mukabelede yer almayan hususlar düşürülmüştür. O radıyallâhu anh bunu tahkik etmede hiçbir gayreti esirgememiştir; ancak onun nuru ufuklarda ancak Zü'n-Nûreyn zamanında yayılmış, bu sebeple ona nispet edilmiştir. Nitekim Hamîde bint Yûnus'tan, Âişe radıyallâhu anhâ'nın mushafında { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” [el-Ahzâb: 56] ayetinin -ve ilk safları tamamlayanlara da- şeklinde olduğu ve bunun Osmân mushafları değiştirmeden önce bulunduğu rivayet edilmiştir. Nitekim
أخرج أحمد عن أبيّ قال قال لي رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «إن الله أمرني أن أقرأ عليك فقرأ عليّ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً فِيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ [البينة: ١- ٤] إن الدين عند الله الحنيفية غير المشركة ولا اليهودية ولا النصرانية ومن يفعل ذلك فلن يكفره»
Ahmed'in Übeyy'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Şüphesiz Allah sana [Kur'an] okumamı emretti» buyurdu ve bana: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً فِيها كُتُبٌ قَيِّمَةٌ وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr edenler, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar [küfürlerinden] ayrılacak değillerdi. [O delil,] tertemiz sahifeleri okuyan Allah'tan bir elçidir. O sahifelerde dosdoğru hükümler vardır. Kendilerine kitap verilenler ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler” [el-Beyyine: 1-4] ayetlerini ve 'Şüphesiz Allah katında din, şirk koşmayan, Yahudi ve Hristiyan olmayan hanifliktir; kim bunu yaparsa asla nankörlük edilmez' [kısmını] okudu.
-
—
وفي رواية «ومن يعمل صالحا فلن يكفره وما اختلف الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءتهم البينة» إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله وفارقوا الكتاب لما جاءهم أولئك عند الله شر البرية ما كان الناس إلا أمة واحدة ثم أرسل الله النبيين مبشرين ومنذرين يأمرون الناس يقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة ويعبدون الله وحده أولئك عند الله خير البرية جزاؤهم عند ربهم جنات عدن تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك لمن خشي ربه»
Bir rivayette de şöyle geçmektedir: «Ve kim salih amel işlerse asla nankörlük edilmez. Kendilerine kitap verilenler ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler. Şüphesiz inkâr edip Allah'ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine geldikten sonra Kitap'tan ayrılanlar var ya, işte onlar Allah katında yaratılmışların en şerlileridir. İnsanlar tek bir ümmetten başkası değildi; sonra Allah peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi; insanlara namazı kılmalarını, zekâtı vermelerini ve yalnızca Allah'a ibadet etmelerini emrederler. İşte onlar Allah katında yaratılmışların en hayırlılarıdır. Rableri katında onların mükâfatı, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir.»
وفي رواية الحاكم «فقرأ فيها ولو أن ابن آدم سأل واديا من مال فأعطيه يسأل ثانيا ولو سأل ثانيا فأعطيه يسأل ثالثا ولا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب ويتوب الله على من تاب»
Hâkim'in rivayetinde ise şöyledir: «Orada [şöyle] okudu: Âdemoğlu maldan bir vadi istese ve kendisine verilse ikincisini ister. İkincisini istese ve verilse üçüncüsünü ister. Âdemoğlunun karnını/içini ancak toprak doldurur ve Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder.»
وما
Ve
روي عنه أيضا أنه كتب في مصحفه سورتي الخلع والحفد- اللهم إنا نستعينك ونستغفرك ونثني عليك ولا نكفرك ونخلع ونترك من يفجرك اللهم إياك نعبد ولك نصلي ونسجد وإليك نسعى ونحفد نرجو رحمتك ونخشى عذابك إن عذابك بالكفار ملحق
Yine ondan (Übeyy'den), mushafına Hal' ve Hafd surelerini yazdığı rivayet edilmiştir: 'Allahım! Biz yalnız Senden yardım diler, Senden bağışlanma ister, Seni över ve Sana nankörlük etmeyiz; Sana isyan edeni terk eder ve bırakırız. Allahım! Yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senin için namaz kılar ve secde ederiz. Yalnız Sana koşar ve koştururuz. Rahmetini umar, azabından korkarız; şüphesiz Senin azabın kâfirlere ulaşacaktır.'
- فهو من ذلك القبيل ومثله كثير، وعليه يحمل ما رواه أبو عبيد عن ابن عمر قال: لا يقولن أحدكم قد أخذت القرآن كله وما يدريه ما كله قد ذهب منه قرآن كثير ولكن ليقل قد أخذت منه ما ظهر، والروايات في هذا الباب أكثر من أن تحصى إلا أنها محمولة على ما ذكرناه، وأين ذلك مما يقوله الشيعي الجسور وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النور: ٤٠] .
—Bu da o kabildendir ve benzeri çoktur. Ebû Ubeyd'in İbn Ömer'den rivayet ettiği şu söz de buna hamledilir: 'Hiçbiriniz Kur'an'ın tamamını aldım demesin. Kur'an'ın tamamının ne olduğunu nereden bilecek? Ondan pek çok Kur'an [ayeti] gitmiştir. Lakin [şöyle] desin: Ondan açığa çıkanı/kalanı aldım.' Bu babdaki rivayetler sayılamayacak kadar çoktur; ancak zikrettiğimiz hususa hamledilir. Nerede bu, nerede o cüretkâr Şiî'nin söylediği söz? { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime bir nur vermemişse, artık onun için hiçbir nur yoktur” [en-Nûr: 40].
وأما ثانيا فلأن قوله: إن القرآن كان على عهد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مجموعا مؤلفا على ما هو عليه الآن إلخ إن أراد به أنه مرتب الآي والسور كما هو اليوم وأنه يقرأه من حفظه في الصدر من الأصحاب كذلك لكنه كان مفرقا في العسب واللخاف فمسلم إلا أنه خلاف الظاهر من سياق كلامه وسباقه وإن أراد أنه كان في العهد النبوي مقروءا كما هو الآن لا غير وكان مرتبا ومجموعا في مصحف واحد غير متفرق في العسب واللخاف فممنوع والدليل الذي استدل به لا يدل عليه كما لا يخفى، ويا لله العجب كيف ذكر في هذا المعرض ختمات ابن مسعود وأبيّ على النبي ﷺ وجعل ذلك من أدلة مدعاه مع أن مروي كل منهما يخالف مروي الآخر وكلاهما يخالفان ما في المصحف العثماني فالسور مثلا في مصحفنا مائة وأربع عشرة بإجماع من يعتدّ به وقيل ثلاث عشرة بجعل الأنفال وبراءة سورة واحدة وفي مصحف ابن مسعود مائة واثنتا عشرة سورة لأنه لم يكتب المعوذتين بل صح عنه أنه كان يحكهما من المصاحف ويقول ليستا من كتاب الله تعالى وإنما أمر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أن يتعوذ بهما
İkinci olarak; onun: "Kur'an, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde şu an olduğu üzere toplanmış ve tertip edilmişti..." şeklindeki sözüyle şayet kastettiği; tıpkı bugünkü gibi ayet ve surelerinin tertipli olduğu, onu kalbinde ezberlemiş olan sahabilerin de bu şekilde okudukları, fakat [yazılı olarak] hurma dalları ve ince yassı taşlar üzerinde dağınık halde bulunduğu ise bu kabul edilir; ancak bu, sözünün gelişine ve bağlamının zahirine aykırıdır. Şayet Nebevî dönemde [Kur'an'ın] yalnızca bugünkü gibi okunmakla kalmayıp hurma dalları ve yassı taşlarda dağınık olmaksızın tek bir mushafta toplanmış ve tertip edilmiş olduğunu kastediyorsa, bu kabul edilemez ve gizli olmadığı üzere getirdiği delil de buna delalet etmez. Şaşılacak şeydir ki o, bu meyanda İbn Mes'ûd ile Übeyy'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'ı arz etmelerini (hatimlerini) zikretmiş ve bunu iddiasının delillerinden saymıştır. Oysa her ikisinden rivayet edilen şey birbirine zıt olduğu gibi, her ikisi de Osmânî Mushaf'takine aykırıdır. Nitekim [görüşüne] itibar edilen icma ile mushafımızdaki sure sayısı yüz on dörttür; Enfâl ile Berâe tek bir sure kabul edilerek yüz on üç olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd'un mushafında ise yüz on iki suredir; zira o Muavvizeteyn'i (Felak ve Nâs surelerini) yazmamıştır; bilakis onun bu iki sureyi mushaflardan kazıdığı ve: "Bunlar Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan değildir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalnızca bu ikisiyle [Allah'a] sığınması emredilmiştir" dediği sahih olarak nakledilmiştir.
ولهذا عوذ بهما الحسن والحسين ولم يتابعه أحد من الصحابة على ذلك وقد صح أنه ﷺ قرأهما في الصلاة، فالظاهر أنهما غير متواترتين قرآنا عنده والقول بأنه إنما أنكر الكتابة وأراد بالكتاب المصحف ليتم التأويل مستبعد جدا بل لا يصح كما لا يخفى، وفي مصحف أبيّ خمس عشرة لأنه كتب في آخره بعد «العصر» سورتي الخلع والحفد وجعل سورة «الفيل وقريش» فيه سورة واحدة وترتيب كل أيضا متغاير ومغاير لترتيب مصحفنا مغايرة لا سترة عليها فسورة «ن» في مصحف ابن مسعود بعد «الذاريات» و «لا أقسم بيوم القيامة» بعد «عم» «والنازعات» بعد «الطلاق» «والفجر» بعد «التحريم» إلى غير ذلك وسورة «بني إسرائيل» في مصحف أبيّ بعد «الكهف» و «الحجرات» بعد «ن» و «تبارك» بعد «الحجرات» «والنازعات» بعد «الواقعة» و «ألم نشرح» بعد «قل هو الله أحد» مع اختلاف كثير يظهر لمن رجع إلى الكتب المتقنة في هذا الباب، وكأن ران البغض غطى على قلب هذا البعض فقال ما قال ولم يتفكر في حقيقة الحال ولم يبال يوقع النبال قاصدا أن يستر بمنخل مختل كذبه نور ذي النورين الساطع عليه من برج شمس الكونين ومن بدر صحبه مع أن نسبة هذا الجمع إليهما من أوضح الأمور بل أشهر من المشهور، وهو شائع أيضا عند الشيعة وليس لهم إلى إنكاره ذريعة ولكن مركب التعصب عثور ومذهب التعسف محذور، وإذا حققت ما ذكرناه ووعيت ما عليك تلوناه فاعلم أن ترتيب آية وسورة بتوقيف من النبي ﷺ أما ترتيب الآي فكونه توقيفيا مما لا شبهة فيه حتى نقل جمع منهم الزركشي (١) وأبو جعفر (٢) الإجماع عليه من غير خلاف بين المسلمين والنصوص متظافرة على ذلك.
Bu sebeple [Resûlullah] Hasan ve Hüseyin'i bunlarla koruma altına almıştır (sığındırmıştır). Ashabdan hiç kimse bu konuda ona tabi olmamıştır; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazda bu ikisini okuduğu da sahihtir. Zahir olan odur ki, bu ikisi onun katında Kur'an olarak mütevatir değildir. Tevilin tam olması için onun sadece yazmayı inkâr ettiği ve kitaptan kastının mushaf olduğu şeklindeki söz ise son derece uzaktır, bilakis gizli olmadığı üzere sahih değildir. Übeyy'in mushafında ise [sure sayısı] yüz on beştir; zira o mushafının sonuna 'Asr' suresinden sonra Hal' ve Hafd surelerini yazmış ve onda 'Fîl ile Kureyş' surelerini tek bir sure kılmıştır. Her birinin tertibi de birbirinden farklıdır ve bizim mushafımızın tertibine de gizlenemeyecek derecede aykırıdır. Nitekim İbn Mes'ûd'un mushafında 'Nûn' suresi 'Zâriyât'tan sonra, 'Lâ uksimu bi-yevmi'l-kıyâme' suresi 'Amme'den sonra, 'Nâziât' 'Talâk'tan sonra, 'Fecr' 'Tahrîm'den sonradır ve daha başkaları da böyledir. Übeyy'in mushafında ise 'Benî İsrâîl' suresi 'Kehf'ten sonra, 'Hucurât' 'Nûn'dan sonra, 'Tebâreke' 'Hucurât'tan sonra, 'Nâziât' 'Vâkıa'dan sonra, 'Elem neşrah' 'Kul huvallâhu ehad'den sonradır. Bu konuda sağlam yazılmış kitaplara başvuran kimseye aşikâr olacak daha pek çok ihtilaf vardır. Sanki bu şahsın kalbini kin pası kaplamış da bu sözleri söylemiş, işin hakikatini düşünmemiş ve iki cihan güneşinin burcundan ve onun ashabının dolunayından parıldayan Zü'n-Nûreyn'in nurunu delik deşik bir yalan kalburuyla örtmeyi kastederek okların nereye isabet edeceğine aldırmamıştır! Hâlbuki bu toplama işinin o ikisine nispet edilmesi en açık hususlardan, hatta meşhurdan da meşhurdur. Bu durum Şiîler nezdinde de yaygındır ve onu inkâr etmeye bir yolları da yoktur; fakat taassup bineği tökezleyicidir ve haddi aşma mezhebi sakıncalıdır. Zikrettiklerimizi tahkik edip sana okuduğumuzu kavradıysan bil ki ayet ve surenin tertibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bildirmesiyle (tevkîfî) olmuştur. Ayetlerin tertibinin tevkîfî oluşu şüphe götürmeyen bir husustur; hatta Zerkeşî (1) ve Ebû Ca'fer (2) dahil bir grup âlim, Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın bu konuda icma bulunduğunu nakletmiştir ve nasslar da bu hususta birbirini desteklemektedir.
وما يدل بظاهره من الآثار على أنه اجتهادي معارض ساقط عن درجة الاعتبار كالخبر الذي أخرجه ابن أبي داود بسنده عن عبد الله بن الزبير عن أبيه قال: أتى الحارث بن خزيمة بهاتين الآيتين من آخر سورة براءة فقال: أشهد أني سمعتهما من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ووعيتهما فقال عمرو أنا أشهد لقد سمعتهما ثم قال لو كانت ثلاث آيات لجعلتها سورة على حدة فانظروا آخر سورة من القرآن فألحقوهما في آخرها- فإنه معارض بما لا يحصى مما يدل على خلافه، بل لابن أبي داود مخرجه خبر يعارضه أيضا فقد أخرج أيضا عن أبيّ أنهم جمعوا القرآن فلما انتهوا إلى الآية التي في سورة براءة ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ [التوبة: ١٢٧] ظنوا أن هذا آخر ما نزل فقال أبيّ: إن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أقرأني بعد هذا آيتين لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ [التوبة: ١٢٨] إلى آخر السورة.
Zahiri itibarıyla bunun ictihâdî olduğuna delalet eden rivayetler ise muarız olup itibar derecesinden düşmüştür; nitekim İbn Ebî Dâvûd'un senediyle Abdullah b. ez-Zübeyr'den, onun da babasından rivayet ettiği şu haber gibi: 'Hâris b. Huzeyme Berâe suresinin sonundaki şu iki ayeti getirdi ve: 'Ben bu ikisini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğime ve ezberlediğime şahitlik ederim' dedi. Ömer de: 'Ben de onları işittiğime şahitlik ederim' dedi. Sonra: 'Eğer üç ayet olsaydı onları müstakil bir sure yapardım; Kur'an'ın son suresine bakın ve onları onun sonuna ekleyin' dedi.' Bu haber, aksine delalet eden sayılamayacak kadar çok delille çelişmektedir. Hatta İbn Ebî Dâvûd'un bizzat kendisinde buna muarız başka bir haber de rivayet edilmiştir; zira o Übeyy'den şöyle rivayet etmiştir: 'Onlar Kur'an'ı topladılar; Berâe suresindeki { ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “Sonra dönüp gittiler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir” [et-Tevbe: 127] ayetine ulaştıklarında bunun en son inen ayet olduğunu zannettiler. Bunun üzerine Übeyy: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra bana surenin sonuna kadar olan { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ } “Andolsun, size içinizden bir peygamber gelmiştir...” [et-Tevbe: 128] iki ayeti okuttu' dedi.'
وأما ترتيب السور ففي كونه اجتهاديا أو توقيفيا خلاف والجمهور على الثاني قال أبو بكر الأنباري: أنزل الله تعالى القرآن كله إلى سماء الدنيا ثم فرقه في بضع وعشرين فكانت السورة تنزل لأمر يحدث والآية جوابا بالمستخبر فيوقف جبريل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم على موضع الآية والسورة، فمن قدم أو أخر فقد أفسد نظم القرآن وقال الكرماني: ترتيب السور هكذا هو عند الله تعالى في اللوح المحفوظ وعليه كان رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم يعرض على جبريل كل سنة ما كان يجتمع عنده منه وعرض عليه في السنة التي توفي فيها مرتين، وقال الطيبي
Surelerin tertibine gelince; bunun ictihâdî mi yoksa tevkîfî mi olduğu hususunda ihtilaf vardır; cumhur ise ikinci görüş üzeredir. Ebû Bekr el-Enbârî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Kur'an'ın tamamını dünya semasına indirdi, sonra onu yirmi küsur yılda parça parça indirdi. Sure vuku bulan bir hadise üzerine inerdi; ayet ise bilgi soranın cevabı olarak inerdi. Cebrail de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ayetin ve surenin yerini bildirirdi. Dolayısıyla her kim [birini] öne alır veya ertelerse Kur'an'ın nazmını bozmuş olur.' Kirmânî de şöyle demiştir: 'Surelerin bu şekildeki tertibi, Allah Teâlâ katında Levh-i Mahfûz'dadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her yıl yanında toplanan Kur'an'ı Cebrail'e buna göre arz ederdi; vefat ettiği yılda ise ona iki defa arz etti.' Tîbî de
مثله وهو المروي عن جمع غفير إلا أنه يشكل على هذا ما
bunun benzerini söylemiştir ve bu, büyük bir topluluktan rivayet edilendir. Ancak buna şu rivayet müşkül teşkil etmektedir:
أخرجه أحمد والترمذي وأبو داود والنسائي وابن حبان والحاكم عن ابن عباس قال قلت لعثمان ما حملكم على أن عمدتم إلى الأنفال وهي من المثاني وإلى براءة وهي من المئين (١) فقرنتم بينهما ولم تكتبوا بينهما سطر بسم الله الرحمن الرحيم ووضعتموها في السبع الطوال؟ فقال عثمان:
Ahmed, Tirmizî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Hibbân ve Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Osmân'a dedim ki: 'Mesânî'den olan Enfâl ile Miîn'den (1) olan Berâe'ye yönelip ikisini bir araya getirmenize, aralarına 'Bismillâhirrahmânirrahîm' satırını yazmamanıza ve onları Yedi Uzun Sure (es-Seb'u't-Tıvâl) arasına koymanıza sizi sevk eden nedir?' Bunun üzerine Osmân şöyle dedi:
كان رسول الله ﷺ ينزل عليه السور ذوات العدد فكان إذا نزل عليه الشيء دعا بعض من كان يكتب فيقول دعوا هؤلاء الآيات في السورة التي يذكر فيها كذا وكذا وكانت الأنفال من أوائل ما نزل بالمدينة وكانت براءة من آخر القرآن نزولا وكانت قصتها شبيهة بقصتها فظننت أنها منها فقبض رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ولم يبين لنا أنها منها فمن أجل ذلك قرنت بينهما ولم أكتب بينهما سطر بسم الله الرحمن الرحيم ووضعتهما في السبع الطوال.
'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çok sayıda [ayeti olan] sureler inerdi. Ona bir şey indiğinde vahiy kâtiplerinden bazılarını çağırır ve: 'Bu ayetleri içinde şu ve şu hususların zikredildiği sureye koyun' buyururdu. Enfâl Medine'de ilk inenlerdendi, Berâe ise Kur'an'dan iniş bakımından en sonlardandı. Kıssası da onun kıssasına benziyordu; bu yüzden onun ondan (Enfâl'den) olduğunu zannettim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onun ondan olduğunu bize açıklamadan vefat etti. İşte bundan dolayı ikisini bir araya getirdim, aralarına 'Bismillâhirrahmânirrahîm' satırını yazmadım ve onları Yedi Uzun Sure arasına koydum.'
فهذا يدل على أن الاجتهاد دخل في ترتيب السور ولهذا ذهب البيهقي إلى أن جميع السور ترتيبها توقيفي إلا براءة والأنفال وله انشرح صدر الإمام السيوطي لما ضاق ذرعا عن الجواب، والذي ينشرح له صدر هذا الفقير هو ما انشرحت له صدور الجمع الغفير من أن ما بين اللوحين الآن موافق لما في اللوح من القرآن وحاشا أن يهمل صلى الله تعالى عليه وسلم أمر القرآن وهو نور نبوته وبرهان شريعته فلا بد إما من التصريح بمواضع الآي والسور وإما من الرمز إليهم بذلك وإجماع الصحابة في المآل على هذا الترتيب وعدولهم عما كان أولا من بعضهم على غيره من الأساليب، وهم الذين لا تلين قناتهم لباطل، ولا يصدهم عن اتباع الحق لوم لائم ولا قول قائل، أقوى دليل على أنهم وجدوا ما أفادهم علما، ولم يدع عندهم خيالا ولا وهما، وعثمان رضي الله تعالى عنه وإن لم يقف على ما يفيده القطع في براءة والأنفال وفعل ما فعل بناء على ظنه إلا أن غيره وقف، وقبل ما فعله ولم يتوقف، وكم لعمر رضي الله تعالى عنه موافقات لربه أدى إليها ظنه فليكن لعثمان هذه الموافقة التي ظفر غيره بتحقيقها من النصوص أو الرموز فسكت على أن ذلك كان قبل ما فعل عثمان عند التحقيق ولكن لما رفعت الأقلام وجفت الصحف واجتمعت الكلمة في أيامه واقتدت المسلمون في سائر الآفاق بإمامه نسب ذلك إليه، وقصر من دونهم عليه والسؤال منه وجوابه ليسا قطعيين في الدلالة على الاستقلال لجواز أن يكون السؤال للاستخبار عن سر عدم المخالفة، والجواب لابدائه على ما خطر في البال، وبالجملة بعد إجماع الأمة على هذا المصحف لا ينبغي أن يصاخ إلى آحاد الأخبار ولا يشرأب إلى تطلع غرائب الآثار فافهم ذاك والله ﷾ يتولى هداك. «الفائدة السابعة» في بيان وجه إعجاز القرآن:
Bu da içtihadın surelerin tertibine girdiğine delalet eder; bu sebeple Beyhakî, Berâe ve Enfâl hariç bütün surelerin tertibinin tevkîfî olduğu görüşüne meyletmiştir ve cevap vermekten bunaldığında İmam Süyûtî'nin de göğsü buna ferahlamıştır. Bu fakirin gönlünün yattığı şey ise büyük bir topluluğun gönlünün yattığı husustur: Bugün iki kapak arasında bulunan [Kur'an], Levh'te bulunan Kur'an'a uygundur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin nuru ve şeriatının burhanı olan Kur'an meselesini ihmal etmesi ise asla düşünülemez. Dolayısıyla ya ayetlerin ve surelerin yerlerini açıkça bildirmiş ya da onlara bunu işaret etmiştir. Sahabenin neticede bu tertip üzerinde icma etmesi ve daha önce bazılarının uyguladığı diğer üsluplardan vazgeçmesi —ki onlar batıla boyun eğmeyen, hakkın peşinden gitmekten hiçbir kınayıcının kınamasının ve hiçbir söz söyleyenin sözünün alıkoyamadığı kimselerdir— onların kendilerine kesin bilgi veren, yanlarında hiçbir hayal ve vehim bırakmayan bir dayanak bulduklarının en kuvvetli delilidir. Osmân radıyallâhu anh, Berâe ve Enfâl konusunda kendisine kesinlik ifade eden şeye muttali olmayıp yaptığını zannına binaen yapmış olsa bile, ondan başkası buna muttali olmuş, onun yaptığını kabul etmiş ve tereddüt etmemiştir. Ömer radıyallâhu anh'ın zannının kendisini sevk ettiği Rabbine nice muvafakatleri vardır; öyleyse Osmân'ın da başkalarının nasslardan veya işaretlerden tahkikine ulaştığı ve bu sebeple sustuğu böyle bir muvafakati olsun. Esasen tahkike göre bu durum, Osmân'ın yaptığından önce mevcuttu; fakat kalemler kaldırılıp sahifeler kuruduğunda, onun döneminde birlik sağlandığında ve bütün ufuklardaki Müslümanlar onun [imam kıldığı] mushafa uyduğunda bu iş ona nispet edilmiş ve diğerleri anılmayıp ona hasredilmiştir. Ona sorulan soru ve verdiği cevap da [bu hususta] müstakil olduğuna delalet etmede kesin değildir; çünkü sorunun muhalefet etmeme sırrını öğrenmek için olması, cevabın da hatırına gelen şeye binaen verilmiş olması muhtemeldir. Velhasıl, ümmetin bu mushaf üzerindeki icmaından sonra münferit (âhad) haberlere kulak asılmamalı ve garip rivayetlerin peşine düşülmemelidir. Bunu anla; Allah azze ve celle hidayetine kefildir. «Yedinci Fayda»: Kur'an'ın İ'caz Yönünün Açıklanması:
«اعلم» أن إعجاز القرآن مما لا مرية فيه ولا شبهة تعتريه وأرى الاستدلال هنا عليه مما لا يحتاج إليه والشبه صرير باب أو طنين ذباب والأهم بالنسبة إلينا بيان وجه الإعجاز والكلام فيه على سبيل الإيجاز «فنقول» : قد اختلف الناس في ذلك فذهب بعض المعتزلة إلى أن وجه إعجازه اشتماله على النظم الغريب والوزن العجيب والأسلوب المخالف لما استنبطه البلغاء من العرب في مطالعه وفواصله ومفاصله ورد بوجهين «الأول» أنا لا نسلم المخالفة فإن كثيرا من آياته على وزن أبيات العرب نحو قوله تعالى وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ [فاطر: ١٨] وقوله تعالى:
«Bil ki» Kur'an'ın i'cazı (mucizeliği) şüphe götürmeyen ve kendisine hiçbir kuşku arız olmayan bir husustur. Burada bunun üzerine delil getirmeyi gereksiz bir iş olarak görüyorum; şüpheler ise bir kapı gıcırtısı veya sinek vızıltısı kabilindendir. Bizim açımızdan en önemli olanı, i'caz yönünün açıklanması ve bu konudaki sözün özet olarak verilmesidir. «Deriz ki»: İnsanlar bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Mutezile'den bazıları, onun i'caz yönünün; başlangıçlarında, duraklarında ve eklem yerlerinde garip nazmı, harikulade vezni ve Arap beliğlerinin ortaya koyduğu üsluba muhalif olan üslubunu ihtiva etmesi olduğu görüşüne varmıştır. Bu iki açıdan reddedilmiştir: «Birincisi»: Biz [Arap üslubuna] muhalefeti kabul etmiyoruz; zira ayetlerinin birçoğu Arap beyitlerinin veznindedir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّما يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ } “Kim arınırsa, ancak kendisi için arınmış olur” [Fâtır: 18] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi:
وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ [الطلاق: ٢] ومثله كثير «الثاني» أنا لو سلمنا المخالفة لكن لا نسلم أنه لمجردها يكون معجزا وإلا لكانت حماقات مسيلمة إذ هي على وزنه كذلك، وذهب الجاحظ إلى أنه اشتماله على البلاغة التي تتقاصر عنها سائر ضروب البلاغات ورد بوجوه «الأول» أنا إذا نظرنا إلى أبلغ الخطب وأجزل الشعر وقطعنا النظر عن الوزن وقسناه بقصار القرآن كان الأمر في التفاوت ملتبسا، والمعجز لا بد أن ينتهي إلى
{ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ } [et-Talâk: 2] “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” [ayeti de böyledir]; bunun benzerleri çoktur. «İkincisi»: Biz [Arap kelamından] farklı olduğunu kabul etsek dahi, sırf bu farklılıktan ötürü mu'ciz olduğunu kabul etmeyiz; aksi takdirde Müseylime'nin hezeyanları da onun vezninde olduğu için öyle (mu'ciz) sayılırdı. Câhız ise [Kur'an'ın i'cazının], diğer bütün belagat türlerinin yetersiz kaldığı bir belagate sahip bulunması olduğunu ileri sürmüştür. Bu da birkaç vecihle reddedilmiştir: «Birincisi»: En beliğ hutbelere ve en fasih şiire baksak, vezni bir kenara bırakıp bunları Kur'an'ın kısa sureleriyle kıyaslasak, aradaki fark konusunda durum şüpheli ve kapalı kalırdı; oysa mu'ciz olanın mutlaka nihayetinde
حد لا يبقى معه لبس ولا ريبة «الثاني» أن القرآن غير خارج عن كلام العرب وما من أحد من بلغائهم إلا وقد كان مقدورا له الإتيان بقليل من مثل ذلك والقادر على البعض قادر على الكل «الثالث» أن الصحابة اختلفوا في البعض ولو كان منتهيا إلى الإعجاز بلاغة لعرفوه وما اختلفوا «الرابع» أنهم طلبوا البينة ممن أتى بشيء منه ولو كانت بلاغته منتهية إلى حد الإعجاز ما طلبوها «الخامس» أن في كل عصر من تنتهي إليه البلاغة وذلك غير موجب للإعجاز ولا للدلالة على صدق مدعي الرسالة لجواز أن يكون هو من انتهت إليه، وقيل هو اشتماله على الاخبار بالغيب ورد، أما أولا فبأن الإصابة في المرة والمرتين ليست من الخوارق والحد الذي يصير به الاخبار خارقا غير مضبوط فإذا لا يمتنع أن يقال ما اشتمل عليه القرآن لم يصل إليه، وأما ثانيا فبأنه يلزم أن يكون أخبار المنجمين والكهنة عن الأمور المغيبة مع كثرة إصابتها معجزة، وأما ثالثا فبأنه يلزم أن تكون التوراة كذلك لاشتمالها كاشتماله. وأما رابعا فبأنه يلزم أن يكون الخالي عن الاخبار بالغيب من القرآن غير معجز. وقيل هو كونه مع طوله وامتداده غير متناقض ولا مختلف وأبطل بوجهين «الأول» أنا لا نسلم عدم التناقض والاختلاف فيه أما التناقض فقوله تعالى وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] والبحور كلها فيه وقال تعالى: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ [المؤمنون: ١٠١] ثم قال: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات: ٢٧، الطور: ٢٥] وقال تعالى: وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا [الكهف: ٥٥] فحصر المانع في أحد السببين وقال وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا [الإسراء: ٩٤] فحصر المانع في غيرهما إلى غير ذلك، وأما الاختلاف فكقوله تعالى «كالصوف المنفوش» بدل كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [القارعة: ٥] وقوله تعالى: «ضربت عليهم المسكنة والذلة» بدل قوله: الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ [البقرة: ٦١] وقوله تعالى: النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الأحزاب: ٦] وهو أب لهم وقوله تعالى في خلق آدم مرة من تراب ومرة من حمأ ومرة من طين ومرة من صلصال على أن فيه تكرارا لفظيا ومعنويا كما في الرحمن وقصة موسى مثلا وتعرضا لإيضاح الواضحات كما في قوله تعالى: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [البقرة:
şüphe bırakmayacak bir sınıra ulaşması gerekir. «İkincisi»: Kur'an, Arapların kelamının dışına çıkmış değildir; onların beliğlerinden her birinin bunun benzerinden az bir miktar getirmeye gücü yeterdi. Bir kısmına gücü yetenin tamamına da gücü yeter. «Üçüncüsü»: Sahabe bazı [kısımlar] hakkında ihtilaf etmiştir; şayet belagat bakımından i'caz derecesine ulaşmış olsaydı onu bilirler ve ihtilaf etmezlerdi. «Dördüncüsü»: Onlar ondan bir parça getirenden delil istemişlerdir; eğer belagati i'caz haddine ulaşmış olsaydı bunu istemezlerdi. «Beşincisi»: Her asırda belagatin zirvesine ulaşan biri bulunur; bu da i'cazı gerektirmediği gibi peygamberlik iddia edenin doğruluğuna da delalet etmez, çünkü onun da o zirveye ulaşan kimse olması muhtemeldir. Bir görüşe göre [i'caz yönü], gaybı haber vermeyi ihtiva etmesidir. Bu da reddedilmiştir: Birincisi, bir veya iki kere isabet etmek harikuladeliklerden değildir ve haberi harikulade kılacak sınır da belirli değildir; dolayısıyla Kur'an'ın ihtiva ettiği şeyin o sınıra ulaşmadığı söylenebilir. İkincisi, müneccimlerin ve kâhinlerin gaybî işlerden haber vermelerinin, çokça isabet etmesiyle birlikte mucize olmasını gerektirir. Üçüncüsü, Tevrat'ın da Kur'an'ın ihtiva ettiği gibi [gayb haberlerini] ihtiva etmesi sebebiyle aynı şekilde [mucize] olmasını gerektirir. Dördüncüsü, Kur'an'ın gayb haberinden yoksun olan kısımlarının mucize olmamasını gerektirir. Bir diğer görüşe göre onun [i'caz yönü], uzunluğuna ve genişliğine rağmen çelişkisiz ve tutarsız olmamasıdır. Bu da iki açıdan iptal edilmiştir: «Birincisi»: Biz onda çelişki ve tutarsızlığın bulunmadığını kabul etmiyoruz. Çelişkiye gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da” [Yâsîn: 69] buyruğu vardır, oysa bütün [şiir] vezinleri onda mevcuttur. Allah Teâlâ: { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “O gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] soramazlar” [el-Mü'minûn: 101] buyurmuş, sonra da: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” [es-Sâffât: 27, et-Tûr: 25] buyurmuştur. Allah Teâlâ: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ قُبُلًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin (başlarına gelen felaketlerin) kendilerine gelmesini yahut azabın göz göre göre kendilerine gelmesini [beklemeleridir]” [el-Kehf: 55] buyurarak engeli iki sebepten birine hasretmiş; [diğer bir ayette ise]: { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلَّا أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir” [el-İsrâ: 94] buyurarak engeli bu ikisinden başkasına hasretmiştir ve daha buna benzer hususlar vardır. İhtilafa gelince; { كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ } “Atılmış renkli yün gibi” [el-Kâria: 5] yerine 'atılmış yün gibi' denmesi; { الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Aşağılık ve yoksulluk” [el-Bakara: 61] yerine 'üzerlerine yoksulluk ve aşağılık vuruldu' denmesi; Allah Teâlâ'nın: { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha yakındır. Eşleri de onların analarıdır” [el-Ahzâb: 6] buyurması ve [aynı zamanda] onun onlara bir baba olması; Allah Teâlâ'nın Âdem'in yaratılışı hakkında bir defasında topraktan, bir defasında kara çamurdan, bir defasında balçıktan, bir defasında da pişmiş çamurdan [bahsetmesi] böyledir. Bununla birlikte onda, mesela Rahman suresinde ve Musa kıssasında olduğu gibi lafzî ve manevî tekrar vardır ve Allah Teâlâ'nın: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmak gerekir; bunlar tam on gündür” [el-Bakara:
١٩٦] وقال عثمان: إن في القرآن لحنا ستقيمه العرب بألسنتها «الثاني» أنا لو سلمنا السلامة من جميع ذلك لكنه ليس بإعجاز إذ هو موجود في كثير من الخطب والشعر ويظهر كليا فيما يكون على مقدار بعض السور القصار بتقدير التحدي بها، وقيل هو موافقته لقضية العقل ودقيق المعنى ورد بأنه معتاد في أكثر كلام البلغاء وينتقض أيضا بكلام الرسول الغير المعجز وبالتوراة والإنجيل، وقيل إعجازه قدمه واعترض بأنه يستدعي أن يكون كل من صفاته تعالى كذلك وأيضا الكلام القديم مما لا يمكن الوقوف عليه فلا يتصور التحدي به «وقال» الأستاذ أبو إسحاق الإسفرايني والنظام: إعجازه بصرف دواعي بلغاء العرب عن معارضته، وقال المرتضى: بسلبهم العلوم التي لا بد منها في المعارضة واعترض بأربعة أوجه «الأول» أنه يستلزم أن يكون المعجز الصرفة لا القرآن وهو خلاف ما عليه إجماع المسلمين من قبل «الثاني» أن التحدي وقع بالقرآن على كل العرب فلو كان الإعجاز بالصرفة لكانت على خلاف المعتاد بالنسبة إلى كل واحد ضرورة تحقق الصرفة بالنسبة إليه فيكون الإتيان بمثل كلام القرآن معتادا له والمعتاد لكل ليس هو الكلام الفصيح بل خلافه فيلزم أن يكون القرآن كذلك وليس كذلك.
196] buyruğunda olduğu gibi açık olan şeyleri açıklamaya kalkışma söz konusudur. Osmân da: 'Şüphesiz Kur'an'da bir lahin (dil kusuru) vardır; Araplar onu dilleriyle düzeltecektir' demiştir. «İkincisi»: Bütün bunlardan salim olduğunu kabul etsek bile bu bir i'caz değildir; zira pek çok hutbe ve şiirde bu mevcuttur ve onlarla meydan okunduğu takdirde bazı kısa sureler miktarında olan şeyde tamamen ortaya çıkar. Bir görüşe göre [i'caz yönü], aklın gereklerine ve ince manaya uygunluğudur. Bu da beliğlerin kelamının çoğunda alışılagelmiş bir durum olduğu gerekçesiyle reddedilmiş, ayrıca Peygamber'in mucize olmayan kelamıyla, Tevrat ve İncil ile de nakzedilmiştir. Bir görüşe göre i'cazı onun kadîm olmasıdır; buna da Allah Teâlâ'nın sıfatlarının her birinin de böyle olmasını gerektireceği, ayrıca kadîm kelama muttali olmanın mümkün olmaması sebebiyle onunla meydan okumanın düşünülemeyeceği şeklinde itiraz edilmiştir. Üstat Ebû İshâk el-İsferâyînî ve Nazzâm şöyle demiştir: 'Onun i'cazı, Arap beliğlerinin ona nazire yapma isteklerinin çevrilmesiyle (sarfe ile)dir.' Murtazâ ise: 'Onlara nazire yapmak için zorunlu olan ilimlerin ellerinden alınmasıyladır' demiştir. Buna da dört açıdan itiraz edilmiştir: «Birincisi»: Bu, mucizenin Kur'an değil 'sarfe' (engelleme) olmasını gerektirir; bu ise Müslümanların önceden beri üzerinde olduğu icmaa aykırıdır. «İkincisi»: Meydan okuma Kur'an ile bütün Araplara yapılmıştır; şayet i'caz sarfe ile olsaydı, her bir ferde göre sarfenin gerçekleşmesi zorunluluğundan dolayı her birine göre alışılmışın hilafına olurdu. Bu durumda Kur'an kelamının benzerini getirmek onun için alışılmış bir şey olurdu; herkes için alışılmış olan ise fasih kelam değil aksidir, dolayısıyla Kur'an'ın da böyle olması gerekirdi, oysa durum böyle değildir.
«الثالث» أنه يستلزم أن يكون مثل القرآن معتادا من قبل لتحقق الصرفة من بعد فتجوز المعارضة بما وجد من كلامهم مثل القرآن قبلها «الرابع» وهو خاص بمذهب المرتضى أنه لو كان الإعجاز بفقدهم العلوم لتناطقوا به ولو تناطقوا لشاع إذ العادة جارية بالتحدث بالخوارق فحيث لم يكن دل على فساد الصرفة بهذا الاعتبار، واستدل بعضهم على
«Üçüncüsü»: Bu, sonradan sarfenin gerçekleşmesi için Kur'an'ın benzerinin daha önce alışılagelmiş olmasını gerektirir; dolayısıyla ondan önce kelamlarında Kur'an benzeri olarak bulunan şeylerle nazire yapmak caiz olurdu. «Dördüncüsü» —ki Murtazâ'nın mezhebine hastır—: Şayet i'caz onların ilimleri kaybetmesiyle olsaydı bunu birbirlerine söylerlerdi; söyleselerdi yayılırdı, zira adet harikulade olayların konuşulması şeklinde cereyan eder. Böyle bir şey olmadığına göre bu açıdan sarfenin batıl olduğuna delalet etmiştir. Bazıları da
فساد القول بها بقوله تعالى: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ [الإسراء: ٨٨] الآية فإنه يدل على عجزهم مع بقاء قدرهم ولو سلبوا القدرة لم تبق فائدة لاجتماعهم لأنه بمنزلة اجتماع الموتى وليس عجز الموتى مما يحتفل بذكره ولا بأس بانضمامه إلى ما ذكرناه، وأما الاكتفاء به في الاستدلال فلا أظنك ترضاه. وقال الآمدي وغيره الإعجاز بجملته (١) وبالنظر إلى نظمه وبلاغته وإخباره عن الغيب وارتضاه الكثير، وقولهم فيما قيل: لا نسلم المخالفة إلخ يجاب عنه بأن ما ذكروه وإن كان على وزن الشعر إلا أنه لا يعد شعرا ولا قائله شاعرا لأن الشعر ما قصد وزنه وحيث لا قصد لا شعر وقد يعرض للبلغاء في سرد خطبهم المنسجمة مثل ذلك بل قد يتفق لمن لا يعرف الشعر رأسا من العوام كلمات متزنة نحو قول السيد لعبده مثلا ادخل السوق واشتر اللحم واطبخ، ولهذا
bu görüşün batıl oluşuna Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bir araya gelseler...” [el-İsrâ: 88] ayetiyle delil getirmiştir; zira bu ayet, güçleri baki olmakla birlikte onların acziyetine delalet eder. Şayet güçleri ellerinden alınmış olsaydı toplanmalarının hiçbir faydası kalmazdı; çünkü bu ölülerin toplanması mesabesindedir ve ölülerin acziyeti zikre değer bir şey değildir. Bu delilin zikrettiğimiz delillere eklenmesinde bir sakınca yoktur; ancak istidlalde sırf bununla yetinmeye razı olacağını sanmam. Âmidî ve başkaları ise i'cazın Kur'an'ın bütününde (1), nazmı, belagati ve gaybı haber vermesi bakımından olduğunu söylemiş ve pek çok âlim de bunu benimsemiştir. 'Muhalefeti kabul etmiyoruz...' şeklinde öne sürülen söze gelince, buna şöyle cevap verilir: Zikrettikleri şey her ne kadar şiir vezninde olsa da şiir sayılmaz ve onu söyleyen de şair kabul edilmez; çünkü şiir vezni kastedilen şeydir, kasıt olmadığında ise şiir yoktur. Nitekim beliğ kimselere de akıcı hutbelerini sıralarken böyle şeyler arız olabilir; hatta şiirden hiç anlamayan avamdan bir kimseden bile, efendisinin kölesine 'Çarşıya gir, eti satın al ve pişir' demesi gibi vezinli kelimeler sadır olabilir. Bu sebepledir ki
قال الوليد (٢) : «لما قرأ عليه النبي صلى الله تعالى عليه وسلم القرآن فكأنما رق له فاقترح عليه أبو جهل أن يقول فيه ما يبلغ قومه أنه منكر له وكاره ماذا أقول فو الله ما فيكم رجل أعلم بالشعر مني ولا برجزه ولا بقصيدة ولا بأشعار الجن والله ما يشبه الذي يقول شيئا من هذا وو الله إن لقوله الذي يقوله حلاوة وإن عليه لطلاوة وإنه لمثمر أعلاه ومغدق أسفله وإنه ليعلو ولا يعلى وإنه ليحطم ما تحته»
Velîd (2) şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kur'an okuduğunda sanki kalbi yumuşamış gibi oldu; bunun üzerine Ebû Cehil kavmine onun Kur'an'ı inkâr ettiğini ve ondan hoşlanmadığını ulaştıracak bir söz söylemesini teklif etti. O da şöyle dedi: 'Ne diyeyim? Vallahi içinizde şiiri, recezini, kasidesini ve cinlerin şiirlerini benden daha iyi bilen hiçbir adam yoktur. Vallahi onun söylediği şey bunlardan hiçbirine benzemiyor. Ve vallahi onun söylediği sözde şüphesiz bir tatlılık vardır, üzerinde bir parlaklık/güzellik vardır; onun üstü meyve verir, altı bol su fışkırtır; o muhakkak üstün gelir ve ona üstün gelinemez; o altındakileri kesinlikle ezip geçer.'»
وقولهم: إنا لو سلمنا إلخ مسلم لكن لا يلزم أن لا يكون مع البلاغة والاخبار بالغيب معجزا ومن هنا يعلم الجواب عن الاعتراض على أن وجه إعجازه بلاغته على أن الأوجه الخمسة التي ذكروها فيه باطلة.
Onların: 'Kabul etsek bile...' şeklindeki sözleri doğrudur; ancak [sırf bu sebeple] belagat ve gaybı haber verme ile birlikte mucize olmamasını gerektirmez. Buradan, i'caz yönünün belagat oluşuna yönelik itirazın cevabı anlaşılır; üstelik bu hususta zikrettikleri beş vecih de batıldır.
«أما الأول» فلأن التفاوت بين لمن تحدى به من البلغاء ولذا لم يعارض وغيرهم عم عن ذلك لقصوره في الصناعة فلا اعتداد به ولا مضرة لثبوت الإعجاز بعجز أولئك ثم قياس أقصر سورة على ما ذكروه (٣) عدول عن سواء السبيل «وأما الثاني» فلأن القدرة على البعض لا تستلزم القدرة على الكل ولهذا نجد الكثير قادرا على بليغ فقرة أو فقرتين أو بيت أو بيتين ولا يقدر على وضع خطبة ولا نظم قصيدة.
«Birincisine gelince»: Çünkü aradaki fark, kendisine meydan okunan beliğler için açıktır; bu yüzden nazire yapamamışlardır. Başkaları ise bu sanattaki yetersizliklerinden ötürü bunu görememişlerdir, dolayısıyla onların bir itibarı yoktur ve i'cazın onların acziyetiyle sabit olmasına bir zararı da bulunmaz. Sonra en kısa surenin zikrettikleri şeyle kıyaslanması (3) doğru yoldan sapmaktır. «İkincisine gelince»: Çünkü bir kısmına güç yetirmek tamamına güç yetirmeyi gerektirmez; bu sebeple pek çok kimsenin beliğ bir veya iki cümleye, bir veya iki beyte gücü yettiğini, fakat bir hutbe yazmaya veya bir kaside nazmetmeye gücünün yetmediğini görürüz.
«وأما الثالث» فلأن الصحابة لم يختلفوا فيما اختلفوا فيه أنه نازل على النبي صلى الله تعالى عليه وآله وسلم من ربه أو أن بلاغته غير معجزة ولكنهم اختلفوا في أنه قرآن وذلك لا يضر فيما نحن بصدده.
«Üçüncüsüne gelince»: Çünkü sahabe, hakkında ihtilaf ettikleri şeyin Peygamber sallallâhu aleyhi ve âlihi ve sellem'e Rabbinden inip inmediğinde veya belagatinin mucize olmadığında ihtilaf etmemişlerdir; aksine onun Kur'an olup olmadığında ihtilaf etmişlerdir ve bu da üzerinde bulunduğumuz konuya zarar vermez.
«وأما الرابع» فلأن طلب البينة لما قدمناه في الفائدة السادسة أو للوضع والترتيب كما قيل أو لمزيد الاحتياط في الأمر الخطير «وأما الخامس» فلأن المعجز يظهر في كل زمان من جنس ما يغلب ويبلغ فيه الغاية القصوى ويوقف فيه على الحد المعتاد حتى إذا شوهد ما هو خارج عن الحد علم أنه من عند الله وإلا لم يتحقق عند القوم معجزة النبي ولظنوا أنهم لو كانوا من أهل تلك الصنعة أو متناهين فيها لأمكنهم أن يأتوا بمثلها والبلاغة قد بلغت في ذلك العهد حدها وكان فيها فخارهم حتى علقت السبع بباب الكعبة تحديا بمعارضتها فلما أتى الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم بما عجزوا عن مثله مع كثرة المنازعة والتشاجر والافتراق علم أن ذلك من عند الله تعالى بلا ريب، واعتراضهم على كون الأخبار بالغيب معجزا مكابرة فإن الاخبار عن الغائبات مع التكرر والإصابة غير معتاد ولا معنى لكونه معجزا غير هذا وما ذكروه من الوجوه باطل.
«Dördüncüsüne gelince»: Delil istemeleri, Altıncı Fayda'da takdim ettiğimiz sebeptendir veya söylendiği gibi yerleştirme ve tertip içindir yahut bu mühim meselede ihtiyatı artırmak içindir. «Beşincisine gelince»: Çünkü mucize her devirde, o devirde en çok rağbet gören, en uç noktasına ulaşılan ve alışılmış sınırın bilindiği cinsin türünden ortaya çıkar; ta ki o sınırın dışına çıkan bir şey görüldüğünde onun Allah katından olduğu bilinsin. Aksi takdirde kavmin nezdinde peygamberin mucizesi tahakkuk etmez ve eğer o sanatın ehlinden olsalardı veya onda zirveye ulaşsalardı onun benzerini getirebileceklerini zannederlerdi. Belagat ise o dönemde zirvesine ulaşmıştı ve onların övünç kaynağıydı; hatta 'Yedi Askı' (Muallakât-ı Seb'a), naziresi yapılsın diye meydan okunarak Kâbe kapısına asılmıştı. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, o kadar çok çekişme, münakaşa ve ayrılığa rağmen benzerini getirmekten aciz kaldıkları şeyi getirince, bunun şüphesiz Allah Teâlâ katından olduğu bilinmiş oldu. Gaybı haber vermenin mucize oluşuna dair itirazları ise bir inattır; zira gaybî şeyleri tekrarla ve isabetle haber vermek alışılagelmiş bir şey değildir ve mucize olmasının bundan başka bir manası da yoktur; zikrettikleri vecihler ise batıldır.
«أما الأول» فلأنه لا يلزم من عدم كون الإصابة في المرة والمرتين من الخوارق أن لا تكون الإصابة في الكرات
«Birincisine gelince»: Çünkü bir veya iki defadaki isabetin olağanüstü hallerden sayılmamasından, defalarca
الكثيرة منها والضابط العرف ولا يخفى أن ما ورد من أخبار الغيب في القرآن مما يعد في نظر أهل العرف كثيرا لا تعتاد الإصابة فيه بجملته «وأما الثاني» فلأن أخبار المنجمين ما كان كاذبا منها لا احتجاج وما كان صادقا وتكررت الإصابة فيه كالكسوف والخسوف غير وارد لأنه من الحساب المعتاد لمن يتعاطى صناعة التنجيم وأخبار القرآن بالغيوب ليست كذلك وأما أخبار الكهنة فالقول فيها كما في السحر.
isabetin de öyle olmaması gerekmez; ölçü ise örftür. Kur'an'da yer alan gayb haberlerinin, örf ehlinin nazarında bütününde isabet edilmesi alışılagelmemiş çoklukta sayılan hususlardan olduğu ise gizli değildir. «İkincisine gelince»: Müneccimlerin haberlerinin yalan olanlarıyla zaten delil getirilmez; güneş ve ay tutulması gibi doğru çıkıp isabeti tekrarlananlar ise geçersizdir, çünkü bu astroloji sanatıyla uğraşan kimse için mutat bir hesaptır; Kur'an'ın gayb haberleri ise böyle değildir. Kâhinlerin haberlerine gelince, onlar hakkındaki söz de sihir gibidir.
«وأما الثالث» فلأن ما في التوراة من الأخبار بالغيب إن كان كثيرا خارقا للعادة ووقع التحدي به فهو أيضا معجز وآية صدق لمن أتى به ولا يضرنا التزام ذلك «وأما الرابع» فلأنه لا يرد على من يقول وجه الإعجاز مجموع ما تقدم أصلا. ومن يقول وجهه مجرد الإخبار بالغيب يقول بأن الخالي من ذلك غير معجز وإنما الإعجاز في القرآن بجملته ويكفي ذلك في غرضه، والاعتراض على كون وجه الإعجاز عدم التناقض والاختلاف مع الطول والامتداد بوجهيه مدفوع «أما الأول» فلأن اشتمال القرآن على الشعر قد سبق جوابه فلا يناقض وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ [يس: ٦٩] وأما الآيتان الأوليتان فقد أجاب عنهما ابن عباس حين سأله رجل عن آيات من هذا القبيل بأن نفى المسألة قبل النفخة الثانية وإثباتها فيما بعد، والسدي بأن نفى المسألة عند تشاغلهم بالصعق والمحاسبة والجواز على الصراط وإثباتها فيما عداها وابن مسعود بأن المسألة المنفية طلب بعضهم العفو من بعض والمثبتة على ظاهر معناها فلا منافاة. وأما الآيتان الأخريتان فمعنى الأولى منهما وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا [الإسراء: ٩٤، الكهف: ٥٥] إلا إرادة الله أن تأتيهم سنة الأولين من نحو الخسف أو يأتيهم العذاب قبلا في الآخرة ولا شك أن إرادة الله تعالى مانعة من وقوع ما ينافي المراد، فهذا حصر في السبب الحقيقي. ومعنى الثانية «وما منع الناس أن يؤمنوا» إلا استغراب بعثة البشر رسولا وهو مدلول القول التزاما والدال لا يناسب المانعية والمدلول ليس مانعا حقيقيا بل عادي لجواز وجود الإيمان معه فهو حصر في المانع العادي فلا تناقض وسيأتي لهذا إن شاء الله تعالى زيادة تحقيق.
«Üçüncüsüne gelince»: Tevrat'taki gayb haberleri şayet çok ve adet dışı olup onunla meydan okunduysa o da bir mucizedir ve onu getiren için bir doğruluk delilidir; bunu kabul etmemiz bize bir zarar vermez. «Dördüncüsüne gelince»: İ'caz yönünün daha önce geçenlerin tamamı olduğunu söyleyen kimseye bu hiçbir şekilde itiraz teşkil etmez. Onun yönünün yalnızca gaybı haber vermek olduğunu söyleyen kimse ise bundan yoksun olanın mucize olmadığını, i'cazın Kur'an'ın tamamında bulunduğunu söyler ki bu da onun maksadı için yeterlidir. Uzunluğuna ve genişliğine rağmen çelişkisiz ve tutarsız olmamasının i'caz yönü oluşuna dair itiraz da iki vechiyle defedilmiştir: «Birincisi»: Kur'an'ın şiiri ihtiva etmesine dair daha önce cevap verilmişti; dolayısıyla bu, { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik” [Yâsîn: 69] ayetiyle çelişmez. İlk iki ayete gelince; bir adam İbn Abbâs'a bu kabilden ayetleri sorduğunda o, sormanın ikinci üflemeden önce nefiy edildiğini (olumsuzlandığını), sonrasında ise ispat edildiğini söyleyerek cevap vermiştir; Süddî, sormalarının dehşet, hesaplaşma ve sıratı geçme ile meşgul oldukları anda nefiy edildiğini, bunun dışındaki durumlarda ise ispat edildiğini söylemiştir; İbn Mes'ûd ise nefiy edilen sormanın birbirlerinden af talep etmeleri, ispat edilenin ise zahirî manası üzere olduğunu söylemiştir; dolayısıyla bir çelişki yoktur. Diğer iki ayete gelince; bunlardan birincisinin, yani { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanları iman etmekten alıkoyan şey ancak...” [el-İsrâ: 94, el-Kehf: 55] ayetinin manası: Ancak Allah'ın, evvelkilerin sünneti olan yere batırılma gibi felaketlerin onlara gelmesini veya ahirette azabın göz göre göre kendilerine gelmesini irade etmesidir; şüphe yok ki Allah Teâlâ'nın iradesi, murada aykırı olan şeyin vuku bulmasına engeldir; dolayısıyla bu hakiki sebebe hasretmedir. İkincisinin manası ise: 'İnsanları iman etmekten alıkoyan şey', bir insanın elçi olarak gönderilmesini yadırgamalarından ibarettir ki bu da o sözün dolaylı olarak gösterdiği (tazammunî) manadır; delalet eden şey engel olmaya uygun değildir ve delalet edilen şey de hakiki değil adî (alışılagelmiş) bir engeldir; çünkü onunla birlikte imanın varlığı da mümkündür. Dolayısıyla bu adî engele hasretmedir ve bir çelişki yoktur. İnşallah Teâlâ bunun daha geniş tahkiki ileride gelecektir.
وكذا لأمثاله مما يضيق عنه هذا المبحث، وأما الاختلاف المذكور فليس هو المنفي في قوله تعالى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً [النساء: ٨٢] لأن المراد به أحد أمرين، الأول الاختلاف المناقض للبلاغة، والثاني الاختلاف فيما أخبر عنه من قصص الماضين وسير الأولين مع أمية من جاء به وعدم دراسته للعلوم ومطالعته للكتب ولا شك أنه لم يوجد في القرآن شيء من هذه الاختلافات على أن أمثال بعض ما ذكر من الاختلاف ليس بقرآن لأنه لم يتواتر وأمثال البعض الآخر اختلاف مقال لاختلاف الأحوال، والمرجع إلى جوهر واحد وهو التراب في خلق آدم مثلا ومنه تدرجت تلك الأحوال وأي ضرر في ذلك، وأما التكرار اللفظي والمعنوي فلا يخلو عن فائدة لا تحصل من غير تكرار كبيان اتساع العبارة وإظهار البلاغة وزيادة التأكيد والمبالغة إلى غير ذلك مما قد أمعن المفسرون في تحقيقه وبيانه وستراه بحوله تعالى، وأما ما يتوهم فيه أنه من قبيل إيضاح الواضحات فليس يخلو عن درء احتمال ورفع خيال، فإنه لو لم يقل فيما ذكر من الآية تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [البقرة: ١٩٦] لتوهم ولو على بعد أن المراد وتمام سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ [البقرة: ١٩٦] بل في ذلك غير هذا أسرار ستأتيك بعون باريك، وأما قول عثمان إن في القرآن لحنا إلخ فهو مشكل جدا إذ كيف يظن بالصحابة أولا اللحن في الكلام فضلا عن القرآن وهم هم ثم كيف يظن بهم ثانيا اجتماعهم على الخطأ وكتابته ثم كيف يظن بهم ثالثا عدم التنبه والرجوع ثم كيف يظن بعثمان عدم تغييره وكيف يتركه لتقيمه العرب وإذا كان الذين تولوا جمعه لم يقيموه وهم الخيار فكيف يقيمه غيرهم فلعمري إن هذا مما يستحيل عقلا وشرعا وعادة.
Aynı şekilde bu bahsin dar geldiği benzeri meselelerin [tahkiki de gelecektir]. Zikredilen ihtilafa gelince; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki/tutarsızlık bulurlardı” [en-Nisâ: 82] buyruğunda nefiy edilen ihtilaf değildir. Zira bununla iki şeyden biri kastedilmiştir: Birincisi, belagate aykırı olan tutarsızlıktır; ikincisi ise onu getirenin ümmî olmasına, ilimleri tahsil etmemiş ve kitapları okumamış olmasına rağmen geçmişlerin kıssalarından ve öncekilerin hayat hikâyelerinden haber verilen hususlardaki ihtilaftır. Şüphe yok ki Kur'an'da bu tür ihtilaflardan hiçbir şey bulunmamaktadır. Kaldı ki zikredilen bazı ihtilaf örnekleri mütevatir olmadığı için Kur'an değildir; diğer bazı örnekler ise durumların farklılığından kaynaklanan ifade farklılığıdır. Neticede ise mesela Âdem'in yaratılışında asıl olan tek bir cevhere, yani toprağa dayanır ve o durumlar da ondan derece derece meydana gelmiştir; bunda ne sakınca olabilir? Lafzî ve manevî tekrara gelince; ifadenin genişliğini açıklamak, belagati izhar etmek, tekit ve mübalağayı artırmak gibi tekrarsız elde edilemeyecek bir faydadan hali değildir ve müfessirler bunu tahkik ve beyan etmede derinleşmişlerdir; O'nun yardımıyla bunu ileride göreceksin. Açık olan şeyleri açıklama kabilinden olduğu zannedilen şeylere gelince; bu da bir ihtimali bertaraf etmekten ve bir hayali ortadan kaldırmaktan uzak değildir. Zira sözü edilen ayette { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam on gündür” [el-Bakara: 196] denmeseydi, uzak da olsa { سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “Döndüğünüzde yedi gün” [el-Bakara: 196] ifadesinin tamamlayıcı olduğu zannına kapılınabilirdi; bilakis bunda bundan başka, Yaratıcının yardımıyla sana gelecek nice sırlar vardır. Osmân'ın 'Şüphesiz Kur'an'da bir lahin vardır...' şeklindeki sözüne gelince; bu son derece müşkildir; zira öncelikle Kur'an bir yana kelamda bile lahin yapmaları —kendileri bu derecede iken— sahabe hakkında nasıl düşünülebilir? İkinci olarak onların hatada birleşip onu yazmaları nasıl düşünülebilir? Üçüncü olarak onların bunu fark etmeyip geri dönmemeleri nasıl düşünülebilir? Dördüncü olarak da Osmân'ın onu değiştirmemesi ve Arapların dilleriyle düzeltmesi için onu öylece bırakması nasıl düşünülebilir? Onu toplama işini üstlenenler seçkin kimseler oldukları hâlde düzeltmemişlerse başkaları nasıl düzeltecektir? Ömrüme yemin olsun ki bu, aklen, şer'an ve âdeten imkânsız olan şeylerdendir.
فالحق إن ذلك لا يصح عن عثمان والخبر ضعيف مضطرب منقطع. وقد أجابوا عنه بأجوبة لا أراها تقابل مؤنة
Hak olan şu ki, bu Osmân'dan sahih olarak gelmemiştir; haber zayıftır, muzdariptir ve munkatıdır. Âlimler buna nakletme zahmetine değmeyeceğini düşündüğüm cevaplar vermişlerdir.
نقلها والذي أراه أن رواة هذا الخبر سمعوا شيئا ولم يتقنوه فحرفوه فلزم الإشكال وحل الداء العضال وهو ما روي بالسند عن عبد الله بن عبد الأعلى قال: لما فرغ من المصحف أتى به عثمان فنظر فيه فقال أحسنتم وأجملتم أرى شيئا سنقيمه بألسنتنا، وهذا لا إشكال فيه لأنه عرض عليه عقيب الفراغ من كتابته فرأى فيه ما كتب على غير لسان قريش ثم وفى بذلك عند العرض والتقويم ولم يترك فيه شيئا ولا أحسبك في مرية من ذلك. نعم يبقى ما روي بسند صحيح على شرط الشيخين عن هشام بن عروة عن أبيه قال سألت عائشة رضي الله تعالى عنها عن لحن القرآن عن قوله تعالى:
Benim kanaatime göre bu haberin ravileri bir şey işitmişler, ancak onu tam kavrayamayıp tahrif etmişlerdir; böylece bu müşkül ortaya çıkmış ve devasız bir dert hâlini almıştır. İşin aslı, senediyle Abdullah b. Abdilâlâ'dan rivayet edilen şu haberdir: 'Mushafın yazımı tamamlandığında Osmân'a getirildi. O da içine bakıp şöyle dedi: Güzel ve hoş yapmışsınız; dillerimizle düzelteceğimiz bir şey görüyorum.' Bunda hiçbir müşkül yoktur; zira mushaf yazımı biter bitmez ona arz edilmiş, o da onda Kureyş lehçesi dışında yazılmış bazı şeyler görmüş, sonra arz ve tashih esnasında bunu yerine getirmiş ve onda hiçbir şey bırakmamıştır. Bunda şüphe edeceğini sanmam. Evet, Şeyhayn'ın şartına uygun sahih bir senetle Hişâm b. Urve'den, onun da babasından rivayet edilen şu haber kalmaktadır: Babası demiştir ki: Âişe radıyallâhu anhâ'ya Kur'an'daki lahin hakkında, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu sordum:
إِنْ هذانِ لَساحِرانِ [طه: ٦٣] وعن قوله: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ [النساء: ١٦٢] وعن قوله تعالى:
{ إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür” [Tâhâ: 63] ayetini ve { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “...ve namazı kılanlar ile zekâtı verenler...” [en-Nisâ: 162] buyruğunu ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ [المائدة: ٦٩] ؟ فقالت يا ابن أخي هذا عمل الكتاب أخطؤوا في الكتاب، وكذا ما روي عن سعيد بن جبير كان يقرأ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ ويقول هو لحن من الكاتب ويجاب عن الأول بأن معنى قولها أخطؤوا أي في اختيار الأولى من الأحرف السبعة لجمع الناس عليه لا أن الذي كتبوه من ذلك خطأ لا يجوز فإن ما لا يجوز مردود وإن طالت مدة وقوعه، وهذا الذي رأته عائشة وكم لها من رأي رضي الله تعالى عنها. وعن الثاني بأن معنى قوله لحن من الكاتب لغة وقراءة له وفي الآية قراءة أخرى وللنحويين في توجيه هذه القراءات كلام طويل ستسمعه فيما بعد إن شاء الله تعالى. وأما الوجه الثاني «فلأن من ذهب» إلى أن وجه الإعجاز عدم التناقض والاختلاف مع الطول والامتداد يقول القرآن بجملته معجز. لذلك فسلامة كثير من الخطب والشعر من ذلك وظهور ذلك كليا فيما يكون على مقدار بعض السور القصار لا يضره شيئا كما لا يخفى فتدبر.
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler ve Sâbiîler...” [el-Mâide: 69] sordum. O da: 'Ey kardeşimin oğlu! Bu kâtiplerin işidir; yazıda hata ettiler' dedi. Aynı şekilde Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } şeklinde okur ve: 'Bu kâtibin bir lahnidir' derdi. Birinciye şöyle cevap verilir: Onun 'Hata ettiler' sözünün manası, insanları üzerinde toplamak için yedi harften en evla olanını seçmede hata ettiler demektir; yoksa bundan yazdıkları şeyin caiz olmayan bir hata olduğu anlamında değildir. Zira caiz olmayan şey, üzerinden ne kadar zaman geçerse geçsin merduttur. Bu, Âişe'nin kanaatidir; onun radıyallâhu anhâ nice kanaatleri vardır! İkincisine ise şöyle cevap verilir: Onun 'kâtibin bir lahnidir' sözünün manası, onun bir lehçesi ve kıraatidir; nitekim ayette başka bir kıraat daha vardır ve bu kıraatlerin yönlendirilmesinde nahivcilerin inşallah Teâlâ ileride işiteceğin uzun sözleri bulunmaktadır. İkinci veche gelince; çünkü i'caz yönünün uzunluğuna ve genişliğine rağmen çelişkisiz ve tutarsız olmaması olduğu görüşüne varan kimse, Kur'an'ın bütünüyle mucize olduğunu söyler. Bu sebeple pek çok hutbe ve şiirin bundan salim olması ve bunun bazı kısa sureler miktarındaki şeyde tamamen ortaya çıkması gizli olmadığı üzere ona hiçbir zarar vermez; bunu iyi düşün.
وقد أطال العلماء الكلام على وجه إعجاز القرآن وأتوا بوجوه شتى الكثير منها خواصه وفضائله مثل الروعة التي تلحق قلوب سامعيه وأنه لا يمله تاليه بل يزداد حبا له بالترديد مع أن الكلام يعادي إذا أعيد وكونه آية باقية لا تعدم ما بقيت الدنيا مع تكفل الله تعالى بحفظه والذي يخطر بقلب هذا الفقير أن القرآن بجملته وأبعاضه حتى أقصر سورة منه معجز بالنظر إلى نظمه وبلاغته وإخباره عن الغيب وموافقته لقضية العقل ودقيق المعنى وقد يظهر كلها في آية وقد يستتر البعض كالإخبار عن الغيب ولا ضير ولا عيب فما يبقى كاف وفي الغرض واف.
Âlimler Kur'an'ın i'caz yönü hakkında sözü uzatmışlar ve pek çok vecih ortaya koymuşlardır; bunların çoğu onun hususiyetleri ve faziletleridir: Onu dinleyenlerin kalplerine çöken heybet, okuyanın ondan usanmaması, bilakis tekrarlandıkça ona olan sevgisinin artması —hâlbuki normal söz tekrarlandığında düşmanlık doğurur— ve Allah Teâlâ'nın onu korumayı tekeffül etmesiyle birlikte dünya baki kaldıkça yok olmayacak baki bir ayet olması gibi. Bu fakirin kalbine doğan ise şudur: Kur'an bütünüyle ve en kısa suresine varıncaya kadar parçalarıyla, nazmı, belagati, gaybı haber vermesi, aklın gereklerine ve ince manaya uygunluğu bakımından bir mucizedir. Bazen bunların tamamı tek bir ayette ortaya çıkar, bazen de gaybı haber verme gibi bir kısmı gizli kalır; bunda hiçbir zarar ve kusur yoktur, zira geriye kalan kâfidir ve maksadı karşılar.
نجوم سماء كلما انقضّ كوكب ... بدا كوكب تأوي إليه كواكب
Gökyüzünün yıldızlarıdır onlar, ne zaman bir yıldız kaysa... Başka yıldızların sığındığı bir yıldız parıldar.
أما بيان كون النظم معجزا فلأن مراتب تأليف الكلام على ما قيل خمس «الأولى» ضم الحروف المبسوطة بعضها إلى بعض فتحصل الكلمات الثلاث الاسم والفعل والحرف «والثانية» تأليف هذه الكلمات بعضها إلى بعض فتحصل الجمل المفيدة وهو النوع الذي يتداوله الناس جميعا في مخاطباتهم وقضاء حوائجهم ويقال له: المنثور «والثالثة» ضم ذلك إلى بعض ضما له مباد ومقاطع ومداخل ومخارج ويقال له المنظوم «والرابعة» أن يعتبر في أواخر الكلام مع ذلك تسجيع ويقال له المسجع «والخامسة» أن يحصل له مع ذلك وزن ويقال له إن قصد الشعر والمنظوم إما محاورة ويقال له الخطابة وإما مكاتبة ويقال له الرسالة فأنواع الكلام لا تخرج عن هذه الأقسام ولكل من ذلك نظم مخصوص والقرآن جامع لمحاسن الجميع بنظم مكتس أبهى حلل، ومتعر عن كل خلل، ومشتمل على خواص ما شامها سواه، ومزايا ما سامها عند أهل النقد نظم إلا إياه.
Nazmın mucize oluşunun beyanına gelince; söylendiğine göre kelamın telif mertebeleri beştir: «Birincisi»: Basit harflerin birbirine eklenmesidir ki bundan isim, fiil ve harf olmak üzere üç kelime [türü] meydana gelir. «İkincisi»: Bu kelimelerin birbirine eklenmesidir ki bundan faydalı cümleler meydana gelir; bu, insanların hitaplarında ve ihtiyaçlarını gidermede aralarında kullandıkları türdür ve buna 'mensur' (nesir) denir. «Üçüncüsü»: Bunun, başlangıçları, durakları, girişleri ve çıkışları olacak şekilde birbirine eklenmesidir ve buna 'manzum' (nazım) denir. «Dördüncüsü»: Bununla birlikte kelamın sonlarında seci' gözetilmesidir ve buna 'musecca'' (secili) denir. «Beşincisi»: Bununla birlikte ona bir vezin kazandırılmasıdır ve şayet kastedilmişse buna 'şiir' denir. Manzum olan şey ya karşılıklı konuşmadır ki buna 'hitabet' denir ya da yazışmadır ki buna 'risale' denir. Kelam türleri bu kısımların dışına çıkmaz ve bunların her biri için özel bir nazım vardır. Kur'an ise en güzel elbiseleri giyinmiş, her türlü kusurdan arınmış, kendisinden başkasının ulaşamadığı hususiyetleri ve tenkit ehli katında kendisinden başka hiçbir nazmın erişemediği meziyetleri ihtiva eden bir nazımla hepsinin güzelliklerini kendisinde toplamıştır.
من كل لفظ تكاد الأذن تجعله ... ربا ويعبده القرطاس والقلم
Öyle bir lafızdandır ki kulak neredeyse onu bir rab edinir... Kâğıt ve kalem de ona ibadet eder.
ويؤيد ذلك أنه لا يصح أن يقال له رسالة أو خطابة أو سجع كما يصح أن يقال هو كلام، والبليغ إذا قرع سمعه فصل بينه وبين ما عداه من النظم بلا ترديد وهذا مما لا خفاء فيه على الرجال حتى على الوليد، وأما بيان ذلك في البلاغة فهو أن أجناس الكلام مختلفة ومراتبها في البيان متفاوتة، فمنها البليغ الرصين الجزل، ومنها الفصيح القريب
Bunu şu da teyit etmektedir: Ona 'risale', 'hitabet' veya 'seci'' denmesi doğru olmaz; ancak 'kelam' denmesi sahihtir. Beliğ bir kimsenin kulağına [Kur'an] çarptığında, tereddüt etmeksizin onunla diğer nazımlar arasını ayırır; nitekim bu durum adamlara, hatta Velîd'e bile gizli kalmamış bir husustur. Bunun belagatteki beyanına gelince; kelam cinsleri farklı ve beyandaki mertebeleri çeşitlidir: Onlardan kimi beliğ, metin ve sağlamdır; kimi fasih, yakın ve
السهل، ومنها الجاري الطلق الرسل وهذه أقسام الكلام الفاضل المحمود فالأول أعلاها والثاني أوسطها والثالث أدناها وأقربها وقد حازت بلاغة القرآن من كل قسم من هذه الأقسام أوفر حصة وأخذت من كل نوع أعظم شعبة فانتظم لها بانتظام هذه الأوصاف نمط من الكلام يجمع صفتي الفخامة والعذوبة وهما كالمتضادين فكان اجتماع الأمرين فيه مع نبو كل منهما عن الآخر فضيلة ومنزلة جليلة وقد خص بذلك القرآن كما لا يخفى (١) على ذوي الفطر السليمة ومن كان له في علم البلاغة إتقان. وأما بيان إعجاز اشتماله على الإخبار بالغيب فلأنه تضمن ما يحكم العرف بكثرته من أخبار القرون الماضية والأمم البادية والشرائع الداثرة مما كان لا يعلم منه القصة الواحدة إلا الفذ من أحبار أهل الكتاب الذي قطع عمره في تعلم ذلك وتتبعه فيورده القرآن على وجهه ويأتي به على نصه، ومن المعلوم أن من أتى به أمي لا يقرأ ولا يكتب صلى الله تعالى عليه وسلم مع الإعلام بما في ضمائر كثيرين من غير أن يظهر ذلك منهم بقول أو فعل كقوله تعالى: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [آل عمران: ١٢٢] وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ [المجادلة: ٨] والإعلان بالحوادث المستقبلة في الأعصار الآتية كقوله تعالى: الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ [الروم: ١- ٤] وأخبار أقوام في قضايا أنهم لا يفعلونها فما فعلوا ولا قدروا كقوله تعالى خطابا لليهود فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً [البقرة: ٩٤] فما تمناه أحد منهم إلى أضعاف مضاعفة من مثل ذلك قد اشتمل القرآن عليها واختص من بين الكتب بها حتى أن أقصر سورة فيه وهي الكوثر تشير إلى أربعة أخبار عن الغيب مع أنها ثلاث آيات «الأول» في قوله تعالى إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ [الكوثر:
kolaydır; kimi de akıcı, serbest ve sadedir. Bunlar üstün ve övgüye layık kelamın kısımlarıdır; birincisi en yükseği, ikincisi ortancası, üçüncüsü ise en aşağısı ve en yakınıdır. Kur'an'ın belagati bu kısımların her birinden en bol payı almış ve her türden en büyük hisseyi elde etmiştir. Böylece bu niteliklerin düzeniyle onda ihtişam ve tatlılık vasıflarını bir araya getiren bir kelam tarzı oluşmuştur; hâlbuki bu ikisi birbirine zıt gibidir. Dolayısıyla her birinin diğerinden uzaklaşmasına rağmen bu iki hususun onda toplanması bir fazilet ve yüce bir mertebe olmuştur. Sağduyu sahiplerine ve belagat ilminde derinleşmiş olanlara gizli olmadığı üzere (1) bu husus sadece Kur'an'a has kılınmıştır. Gaybı haber vermeyi ihtiva etmesinin i'cazına gelince; çünkü Kur'an, geçmiş asırların, yok olmuş ümmetlerin ve silinip gitmiş şeriatların örfün çokluğuna hükmedeceği haberlerini ihtiva etmiştir ki bunlardan tek bir kıssayı dahi ancak ömrünü bunu öğrenmeye ve araştırmaya adamış Ehl-i Kitap hahamlarından nadir kişiler bilebilirdi; hâlbuki Kur'an onu tam vechile ve bizzat metniyle getirmektedir. Bilinmektedir ki onu getiren zât sallallâhu aleyhi ve sellem okuma yazma bilmeyen bir ümmîdir. Bununla birlikte pek çok kimsenin içlerinde sakladıkları şeylerin, söz veya fiil olarak onlardan açığa çıkmaksızın bildirilmesi de böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti...” [Âl-i İmrân: 122] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ } “Kendi içlerinden: 'Allah bize azap etse ya!' derler” [el-Mücâdele: 8] buyruğu böyledir. Gelecek devirlerdeki istikbal hadiselerinin ilan edilmesi de böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ } “Elif. Lâm. Mîm. Rumlar yenilgiye uğradı. [Arapların bulunduğu yere] en yakın bir yerde. Onlar bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir” [er-Rûm: 1-4] buyruğu böyledir. Bazı topluluklara birtakım meselelerde bunu yapamayacaklarının haber verilmesi ve neticede yapamamaları ve buna güç yetirememeleri de böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın Yahudilere hitaben: { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü dileyin! Onlar bunu asla dileyemezler” [el-Bakara: 94] buyurması böyledir; nitekim onlardan hiçbiri bunu temenni edememiştir. Kur'an'ın ihtiva ettiği ve kitaplar arasından kendisine has kılındığı bunun katbekat fazlası misaller vardır; öyle ki Kur'an'ın en kısa suresi olan Kevser suresi üç ayet olmasına rağmen dört gayb haberine işaret etmektedir: «Birincisi»: Bazı rivayetlerde geçtiği üzere şayet bununla tâbilerin çokluğu kastedilmişse, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ } “Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik” [el-Kevser:
١] إذا أريد به كما في بعض الروايات كثرة الأتباع «والثاني» في قوله «وانحر» حيث أريد به كما هو الظاهر الأمر بالنحر فهو إشارة إلى اليسار حتى يمكنه الإقدام عليه «والثالث والرابع» في قوله تعالى: إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ [الكوثر:
1] buyruğundadır. «İkincisi»: Zahir olduğu üzere kurban kesme emri kastedildiğinde 've kurban kes' buyruğundadır ki bu, buna girişebilmesi için genişliğe/zenginliğe bir işarettir. «Üçüncüsü ve Dördüncüsü»: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } “Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir” [el-Kevser:
٣] حيث صرح ورمز بأن شانئك لا أنت أبتر لا عقب له فكان كما أخبر ولا شك عند كل عاقل أن مجموع ما ذكرنا يعجز عنه البشر وأما إعجاز موافقته لقضية العقل ودقيق المعنى فلأنه اشتمل على توحيد الله تعالى وتنزيهه والدعاء إلى طاعته وبيان طرق عبادته من تحليل وتحريم ووعظ وتعليم وأمر بمعروف ونهي عن منكر وإشارة إلى محاسن الأخلاق وزجر عن مساويها واضعا كل شيء منها موضعه الذي لا يرى أولى منه ولا أليق ولا يتصور أحرى من ذاك ولا أخلق جامعا بين الحجة والمحتج له والدليل والمدلول عليه ليكون ذلك أوكد للزوم ما دعا إليه وامتثال ما أمر به واجتناب ما نهي عنه مع إشارة أنيقة ورموز دقيقة وأسرار جزيلة وحكم جليلة ستقف إن شاء الله تعالى على الكثير منها بحيث لا تبقى في شك من رد من يقول بأن ذلك معتاد في أكثر كلام البلغاء وأنه ينتقض بالتوراة والإنجيل وبكلام الرسول الغير المعجز فأين الثريا من يد المتناول.
3] buyruğundadır; zira burada sana buğzedenin soyunun kesik olduğu, senin değil onun zürriyetinin kalmayacağı açıkça ve işaretle bildirilmiştir ve haber verdiği gibi de olmuştur. Her akıl sahibi nezdinde şüphe yoktur ki zikrettiğimiz şeylerin tamamından beşeriyet acizdir. Aklın gereklerine ve ince manaya uygunluğunun i'cazına gelince; çünkü o, Allah Teâlâ'nın birliğini, tenzihini, O'na itaate daveti, helal, haram, vaaz, talim, emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münker şeklinde O'na ibadetin yollarının beyanını, güzel ahlaka işareti ve kötü ahlaktan sakındırmayı ihtiva etmiştir; bunların her birini kendisinden daha evlası ve daha layığı görülmeyecek, ondan daha uygunu ve daha münasibi düşünülemeyecek yerine koymuştur; davet ettiği şeyin gerekliliğini, emrettiğine uymayı ve yasakladığından kaçınmayı daha pekiştirici kılmak için hüccet ile kendisi için hüccet getirilen şeyi, delil ile delalet edilen şeyi bir araya getirmiştir; bütün bunları zarif bir işaret, ince semboller, bol sırlar ve yüce hikmetlerle yapmıştır ki inşallah Teâlâ bunlardan pek çoğuna muttali olacaksın; öyle ki bunun beliğlerin kelamının çoğunda alışılagelmiş olduğunu, Tevrat, İncil ve Peygamber'in mucize olmayan kelamıyla nakzedildiğini söyleyen kimsenin reddinde hiçbir şüphen kalmayacaktır; nerede Süreyya yıldızı, nerede ona uzanan el!
وما كل مخضوب البنان بثينة ... ولا كل مصقول الحديد يماني
Parmak uçları kınalı olan her [kadın] Büseyne değildir... Parlatılmış her demir de Yemânî (Yemen kılıcı) değildir.
فهذه الأوجه الأربعة هي الظاهرة في وجه إعجاز القرآن والمشهور عند الجمهور الاقتصار على بلاغته وفصاحته حيث بلغت الرتبة العليا والغاية القصوى التي لم تكد تخفى على أهل هذا الشأن حتى النساء كما يحكى أن الأصمعي وقف متعجبا من امرأة تنشد شعرا فقالت أتعجب من هذا أين أنت من قوله تعالى: وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [القصص: ٧] ؟ فقد
İşte bu dört vecih, Kur’ân’ın i‘câz yönü hususunda açık ve belirgin olanlardır. Cumhur nezdinde meşhur olan ise [i‘câzı], bu sahanın ehline —hatta kadınlara varıncaya kadar— neredeyse hiç gizli kalmayacak en yüksek mertebeye ve en son gayeye ulaşmış bulunan belâgat ve fesâhati ile sınırlandırmaktır. Nitekim rivayet edildiğine göre el-Asmaî, şiir okuyan bir kadına hayran kalarak duraklamış; bunun üzerine kadın: “Buna mı şaşırıyorsun? Allah Teâlâ’nın: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Mûsâ’nın annesine: ‘Onu emzir; şayet onun hakkında korkarsan onu denize (Nil’e) bırakıver, korkma ve üzülme! Şüphesiz biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız’ diye vahyettik.” [el-Kasas: 7] buyruğundan neredesin (ondan hiç haberin yok mu)?” demiştir. Çünkü [bu ayet]
جمع أمرين ونهيين وبشارتين أي مع ما فيه مما يدرك بالذوق وبعضهم جعل المدار النظم المخصوص والباقي تابع له قائلا إن الإعجاز المتعلق بالفصاحة والبلاغة لا يتعلق بعنصره الذي هو اللفظ والمعنى فإن الألفاظ ألفاظهم كما قال تعالى قُرْآناً عَرَبِيًّا [الزخرف: ٣، يوسف: ٢، طه: ١١٣، الزمر: ٢٨، فصلت: ٣، الشورى: ٧] بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ [الشعراء: ١٩٥] ولا بمعانيه فإن كثيرا منها موجود في الكتب المتقدمة كما قال تعالى: وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ [الشعراء: ١٩٦] وما فيه من المعارف الإلهية وبيان المبدأ والمعاد والإخبار بالغيب فإعجازه ليس براجع إلى القرآن من حيث هو قرآن بل لكونه حاصلا من غير سبق تعليم وتعلم ولكون الإخبار بالغيب إخبارا بما لا يعتاد سواء كان بهذا النظم أو بغيره موردا بالعربية أو بلغة أخرى بعبارة أو إشارة، فإذا هو متعلق بالنظم المخصوص الذي هو صورة القرآن وباختلاف الصور يختلف حكم الشيء واسمه لا بعنصره كالخاتم والقرط والسوار إذا كان الكل من ذهب مثلا فإن الاسم مختلف والعنصر واحد وكالخاتم المتخذ من ذهب وفضة وحديد يسمى خاتما والعنصر مختلف فظهر أن الإعجاز المختص بالقرآن متعلق بنظمه المخصوص وإعجاز نظمه قد سلف بيانه وأنت تعلم ما فيه وإن كان قريبا إلى الحق، وأبعد الأقوال عندي كونه بالصرفة المحضة حتى أن قول المرتضى فيها غير مرتضى كما لا يخفى على من أنصفه ذهنه واتسع عطنه، وأبعد من ذلك كونه بالقدم كما هو قريب ممن هو حديث عهد بما تقدم- وسيأتي إن شاء الله تعالى- تتمة لهذا الكلام من بيان اختلاف الناس أيضا في تفاوت مراتب الفصاحة والبلاغة في آياته ويتضح لك ما هو الحق الحقيق بالقبول والله تعالى المبتغى والمسئول، ولنقتصر من الفوائد على هذا المقدار وفي السبعة ما لا يحصى من الأسرار، وهذا أوان تقبيل شفاه الأقلام، حروف سبحان كلام الله تعالى العلام.
iki emri, iki nehyi ve iki müjdeyi —yani zevkle idrak edilen incelikleriyle birlikte— bir araya getirmiştir. Bazıları ise fasahat ve belagatle ilgili i'cazın, onun unsuru olan lafız ve manaya taalluk etmediğini; zira lafızların, Allah Teâlâ'nın: { قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Arapça bir Kur'an” [ez-Zuhruf: 3, Yûsuf: 2, Tâhâ: 113, ez-Zümer: 28, Fussilet: 3, eş-Şûrâ: 7] ve { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ } “Apaçık Arapça bir lisan ile” [eş-Şuarâ: 195] buyurduğu üzere onların lafızları olduğunu, manalara da taalluk etmediğini, çünkü manaların birçoğunun Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” [eş-Şuarâ: 196] buyurduğu üzere önceki kitaplarda bulunduğunu söyleyerek asıl mihveri özel nazım kılmış ve geri kalanı ona tabi tutmuştur. Ondaki ilahî marifetler, mebde ve meadın beyanı ile gaybı haber verme hususundaki i'caz ise Kur'an olması hasebiyle bizzat Kur'an'a raci olmayıp, önceden bir talim ve öğrenme olmaksızın hâsıl olması ve gaybı haber vermenin —ister bu nazımla ister başkasıyla olsun, ister Arapça ister başka bir dille getirilsin, ister ifade ister işaretle olsun— alışılmışın dışındaki bir şeyden haber vermek olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla i'caz, Kur'an'ın sureti olan özel nazma taalluk eder; suretlerin farklılığıyla da şeyin hükmü ve ismi değişir, yoksa unsuruna taalluk etmez; nitekim yüzük, küpe ve bileziğin hepsi mesela altından olduğunda isimleri farklı, unsuru ise birdir; yine altın, gümüş ve demirden yapılan yüzüğün hepsi 'yüzük' olarak isimlendirilirken unsurları farklıdır. Böylece Kur'an'a has i'cazın onun özel nazmına taalluk ettiği ortaya çıkmış olur; nazmının i'cazı ise daha önce açıklanmıştı; gerçeğe yakın olsa da onun ne durumda olduğunu bilirsin. Bana göre görüşlerin en uzakta olanı, i'cazın sırf sarfe ile olduğunu söyleyen görüştür; öyle ki Murtazâ'nın bu husustaki sözü, zihni insaflı ve kavrayışı geniş kimseye gizli olmadığı üzere 'rıza gösterilecek' (murtazâ) bir görüş değildir. Bundan daha da uzak olanı ise daha önce geçen meselelerde tecrübesi kıt kimselere yakın gelen, onun kadîm oluşuyla [i'caz sahibi] olduğu görüşüdür. İnşallah Teâlâ insanların ayetlerindeki fesahat ve belagat mertebelerinin farklılığındaki ihtilaflarının beyanına dair bu kelamın tamamlayıcısı gelecektir ve kabul edilmeye layık hak olan görüş sana aşikâr olacaktır; istenilen ve kendisine başvurulan Allah Teâlâ'dır. Faydalardan bu miktar ile yetinelim; zira bu yedi [fayda] içinde sayılamayacak kadar sırlar vardır. Ve bu an, kalemlerin dudaklarının, her şeyi hakkıyla bilen Allah Teâlâ'nın kelamının 'Sübhân' harflerini öpme vaktidir.