وضعف بأنه لو كان المراد ذلك كان مقتضى الظاهر مناع عن الخير، وفي البحر الأحسن عموم الخير في المال وغيره مُعْتَدٍ ظالم متخط للحق متجاوز له مُرِيبٍ شاك في الله تعالى ودينه، وقيل: في البعث.
Bu görüş, şayet murat bu olsaydı zahirin gereğinin «mennâin ani'l-hayr» (hayra engel olan) şeklinde olması gerekeceği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. el-Bahr'da ise en güzelinin mal ve diğer hususlardaki hayrın genelliği olduğu ifade edilmiştir. { مُعْتَدٍ } “haddi aşan”; zalim, hakkı çiğneyip aşan kimsedir. { مُرِيبٍ } “şüpheci”; Yüce Allah ve O'nun dini hakkında şüpheye düşen, bir görüşe göre de yeniden diriliş konusunda şüphe eden kimsedir.
الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ مبتدأ متضمن لمعنى الشرط خبره فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ بتأويل فيقال في حقه ألقياه أو لكونه في معنى جواب الشرط لا يحتاج للتأويل أو بدل من كُلَّ كَفَّارٍ أو من كَفَّارٍ وقوله تعالى: فَأَلْقِياهُ تكرير للتوكيد فهو نظير فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ [آل عمران: ١٨٨] بعد قوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ [آل عمران: ١٨٨] والفاء هاهنا للإشعار بأن الإلقاء للصفات المذكورة أو من باب وحقك ثم حقك ينزل التغاير بين المؤكد والمفسر والمفسر منزلة التغاير بين الذاتين بوجه خطابي، ولا يدعي التغاير الحقيقي لأن التأكيد يأباه، وقول أهل المعاني: أن بين المؤكد والمؤكد شدة اتصال تمنع من العطف ليس على إطلاقه بسديد، والنحويون على خلافه، فقد قال ابن مالك في التسهيل: فصل الجملتين في التأكيد بثم أن أمن اللبس أجود من وصلهما، وذكر بعض النحاة الفاء والزمخشري في الجاثية الواو أيضا، وجعلوا ذلك من التأكيد الاصطلاحي، ولو جعل الْعَذابِ الشَّدِيدِ نوعا من عذاب جهنم ومن أهواله فكان من باب مَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ [البقرة: ٩٨] دون تكرير لكان كما قال صاحب الكشف حسنا.
{ الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah'ın yanına başka bir ilah edinen” [ifadesi], şart anlamı içeren bir mübtedadır; haberi ise «hakkında 'onu atın' denilir» teviliyle veya şartın cevabı anlamında olması sebebiyle tevile ihtiyaç duymaksızın { فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ } “onu o çetin azaba atın!” [ifadesidir]. Yahut { كُلَّ كَفَّارٍ }'den veya { كَفَّارٍ }'den bedeldir. Yüce Allah'ın { فَأَلْقِياهُ } buyruğu ise pekiştirme (tekit) için bir tekrardır; dolayısıyla Yüce Allah'ın { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } [Âl-i İmrân: 188] buyruğundan sonra gelen { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } [Âl-i İmrân: 188] ifadesinin benzeridir. Buradaki «fa» (ف) harfi, cehenneme atılmanın zikredilen sıfatlar sebebiyle olduğunu hissettirmek içindir; yahut «hakkın için, sonra yine hakkın için» kabilinden olup tekit edilen ile tefsir eden arasındaki başkalık, hitabi bir yolla iki zat arasındaki başkalık menzilesine indirilmiştir; hakiki bir başkalık iddia edilmez zira tekit buna manidir. Meânî âlimlerinin «tekit eden ile tekit edilen arasında atfa engel olacak derecede kuvvetli bir irtibat vardır» sözü mutlak olarak doğru değildir; nahivciler ise bunun aksini savunur. Nitekim İbn Mâlik et-Teshîl'de: «Tekitte iki cümlenin 'sümme' (ثم) ile ayrılması, karışıklıktan emin olunduğunda birleştirilmesinden daha üstündür» demiştir. Bazı nahivciler «fa»yı, Zemahşerî de el-Câsiye suresinde «vav»ı zikretmiş ve bunu ıstılahi tekitten saymışlardır. Eğer { الْعَذابِ الشَّدِيدِ } cehennem azabının bir türü ve onun dehşetlerinden biri kılınsaydı, bir tekrar olmaksızın { مَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ } [el-Bakara: 98] kabilinden olurdu ve el-Keşşâf sahibinin dediği gibi güzel olurdu.
وجوز أن يكون مفعولا بمضمر يفسره فَأَلْقِياهُ وقال ابن عطية: أن يكون صفة كَفَّارٍ وجاز وصفه بالمعرفة لتخصصه بالأوصاف المذكورة. وتعقبه أبو حيان بأنه لا يجوز وصف النكرة بالمعرفة ولو وصفت بأوصاف كثيرة قالَ قَرِينُهُ أي الشيطان المقيض له، وإنما استؤنفت هذه الجملة استئناف الجمل الواقعة في حكاية المقاولة لما أنها جواب لمحذوف دل عليه قوله تعالى: رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ فإنه مبني على سابقة كلام اعتذر به الكافر كأنه قال: هو أطغاني فأجاب قرينه بتكذيبه وإسناد الطغيان إليه بخلاف الجملة الأولى فإنها واجبة العطف على ما قبلها دلالة على الجمع بين مفهوميهما في الحصول أعني مجيء كل نفس مع الملكين، وقول قرينه: وَلكِنْ كانَ هو بالذات فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ من الحق فأعنته عليه بالإغواء والدعوة إليه من غير قسر ولا الجاء، فهو كما قدمنا نظير وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ [إبراهيم: ٢٢] إلخ قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ مما قبله كأنه قيل: فماذا قال الله تعالى؟ فقيل: قال ﷿: لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ أي في موقف الحساب والجزاء إذ لا فائدة في ذلك وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ على الطغيان في دار الكسب في كتبي وعلى ألسنة رسلي فلا تطمعوا في الخلاص عنه بما أنتم فيه من التعلل بالمعاذير الباطلة، والجملة حال فيها تعليل للنهي ويلاحظ معنى العلم لتحصل المقارنة التي تقتضيها الحالية أي لا تختصموا لدي عالمين أني قدمت إليكم بالوعيد حيث قلت لإبليس: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ [ص: ٨٥] فاتبعتموه معرضين عن الحق والباء مزيدة أو معدية على أن قدم بمعنى تقدم وهو لازم يعدى بالباء، وجوز أن يكون قَدَّمْتُ واقعا على قوله تعالى: ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ إلخ ويكون بِالْوَعِيدِ متعلقا بمحذوف هو حال من المفعول قدم عليه أو الفاعل أي وقد قدمت إليكم هذا القول ملتبسا بالوعيد مقترنا به أو قدمته إليكم موعدا لكم فلا تطمعوا أن أبدل وعيدي، والأظهر استئناف هذه الجملة. وفي لَدَيَّ على ما قال الإمام وجهان: الأول أن يكون متعلقا بالقول أي ما يبدل القول الذي عنده.
Bunun { فَأَلْقِياهُ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiilin mefulü olması da caiz görülmüştür. İbn Atıyye ise { كَفَّارٍ } kelimesinin sıfatı olduğunu, zikredilen sıfatlarla tahsis edildiği için marife ile nitelenmesinin caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Hayyân ise pek çok sıfatla nitelense dahi nekrenin marife ile nitelenemeyeceğini belirterek ona itiraz etmiştir. { قالَ قَرِينُهُ } “Yoldaşı dedi ki:”; yani ona musallat edilen şeytanı. Bu cümlenin karşılıklı konuşmanın hikaye edilmesinde geçen cümleler gibi istinaf (yeni bir başlangıç) kılınması, Yüce Allah'ın { رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ } “Ey Rabbimiz! Onu ben azdırmadım” buyruğunun delalet ettiği hazfedilmiş bir söze cevap olmasındandır. Zira bu, kafirin mazeret beyan ettiği önceki bir söze dayanmaktadır; sanki o: «Beni o azdırdı» demiş, yoldaşı da onu yalanlayarak ve azgınlığı bizzat kendisine isnat ederek cevap vermiştir. Oysa ilk cümlenin önceki cümleye atfedilmesi vaciptir; bu da her iki mananın vuku bulmada bir arada oluşuna, yani her bir nefsin iki melekle birlikte gelişine delalet etmesi içindir. Yoldaşının { وَلكِنْ كانَ } “fakat o, bizzat kendisi” { فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } “derin bir sapıklık içindeydi”; yani haktan uzaktı, ben de zorlama ve mecbur bırakma olmaksızın sadece kandırarak ve batıla çağırarak ona bu konuda yardım ettim [şeklindeki sözü], daha önce belirttiğimiz üzere { وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ } [İbrâhîm: 22] ayetinin benzeridir. { قالَ } “[Allah] buyurdu ki:” [ifadesi], öncesinden doğan bir soruya dayanan bir istinaftır; sanki «Yüce Allah ne dedi?» denilmiş de şöyle cevap verilmiştir: Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: { لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } “Huzurumda çekişmeyin!”; yani hesap ve ceza mevkiinde; zira bunda hiçbir fayda yoktur. { وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “Oysa size daha önce azap uyarısını bildirmiştim”; kazanma yurdunda (dünyada) kitaplarımda ve elçilerimin diliyle azgınlığa karşı [uyarmıştım]; artık içinde bulunduğunuz batıl mazeretlere sığınarak ondan kurtulmayı ummayın! Bu cümle, nehyin gerekçesini içeren bir hal cümlesidir; haliyyetin gerektirdiği birlikteliğin hasıl olması için «bilme» anlamı gözetilir; yani İblis'e: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } [Sâd: 85] dediğimde ve siz de haktan yüz çevirerek ona uyduğunuzda, size daha önce azap uyarısını bildirdiğimi bilerek huzurumda çekişmeyin! Buradaki «bâ» (ب) harfi zâidedir yahut «kaddeme»nin «tekaddeme» (öne geçti) manasında olup lâzım fiil olması sebebiyle «bâ» ile müteaddi kılınmıştır. { قَدَّمْتُ } fiilinin Yüce Allah'ın { ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } vb. buyruğuna vaki olması, { بِالْوَعِيدِ } ibaresinin de mefulden yahut failden hal olan hazfedilmiş bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani: «Ben size bu sözü tehditle karışık ve onunla bağlantılı olarak takdim etmiştim» yahut «size tehdit edici olarak takdim etmiştim, artık tehdidimi değiştireceğimi ummayın». En zahir olanı ise bu cümlenin istinaf olmasıdır. { لَدَيَّ } kelimesinde İmam'ın (Râzî) belirttiğine göre iki vecih vardır: Birincisi, { الْقَوْلُ } kelimesine taalluk etmesidir; yani O'nun katındaki söz değiştirilmez.
الثاني أن يكون متعلقا بالفعل قبل أي لا يقع التبديل عندي، قال: وعلى الأول في القول الذي لديه تعالى وجوه.
İkincisi, önceki fiile taalluk etmesidir; yani benim huzurumda değiştirme meydana gelmez. Dedi ki: Birinci veche göre Yüce Allah'ın katındaki söz hakkında birtakım vecihler vardır:
أحدها قوله تعالى: أَلْقِيا أرادوا باعتذارهم أن يبدل ويقول سبحانه: لا تلقيا فرد عليهم.
Bunlardan birincisi, Yüce Allah'ın { أَلْقِيا } “atın” buyruğudur. Onlar mazeretleriyle O'nun sözünü değiştirip «atmayın» buyurmasını istediler, Allah da onları reddetti.
ثانيها قوله سبحانه لإبليس: لَأَمْلَأَنَّ إلخ. ثالثها الإيعاد مطلقا. رابعها القول السابق يوم خلق العباد هذا سعيد وهذا شقي. وعلى الثاني في معنى الآية وجوه أيضا. أحدها لا يكذب لدي فإني عالم علمت من طغى ومن أطغى فلا يفيد قولكم أطغاني شيطاني وقول الشيطان: رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ ثانيها لو أردتم أن لا أقول: فَأَلْقِياهُ كنتم أبدلتم الكفر بالإيمان قبل أن تقفوا بين يدي وأما الآن فما يبدل القول لدي. ثالثها لا يبدل القول الكفر بالإيمان لدي فإن الإيمان عند اليأس غير مقبول فقولكم: ربنا وإلهنا لا يفيدكم فمن تكلم بكلمة الكفر لا يفيده قوله: ربنا ما أشركنا وقوله: ربنا آمنا. والمشهور أن لَدَيَّ متعلق بالفعل على أن المراد بالقول ما يشمل الوعد والوعيد.
İkincisi, Yüce Allah'ın İblis'e yönelik { لَأَمْلَأَنَّ } “Elbette dolduracağım” vb. buyruğudur. Üçüncüsü, mutlak olarak azap tehdididir. Dördüncüsü, kulların yaratıldığı gün geçen «bu şakidir, bu saittir» şeklindeki ezeli sözdür. İkinci veche göre ise ayetin anlamı hakkında yine birtakım görüşler vardır: Birincisi, benim huzurumda yalan söylenmez; zira ben bilenim; kimin azdığını ve kimin azdırdığını bildim; dolayısıyla sizin 'beni şeytanım azdırdı' demeniz ve şeytanın 'Rabbimiz onu ben azdırmadım' sözü fayda vermez. İkincisi, eğer benim { فَأَلْقِياهُ } “onu atın” demememi isteseydiniz, huzuruma çıkmadan önce küfrü imanla değiştirseydiniz; şimdiye gelince, artık huzurumda söz değiştirilmez. Üçüncüsü, huzurumda küfür sözü imanla değiştirilmez; zira yeis halindeki iman makbul değildir; dolayısıyla 'Rabbimiz ve İlahımız' demeniz size fayda vermez. Kim küfür sözünü söylemişse, 'Rabbimiz biz ortak koşmadık' ve 'Rabbimiz iman ettik' sözü ona fayda sağlamaz. Meşhur olan ise, sözden kastın vaat ve vaidi (tehdidi) kapsayacak şekilde olması üzere { لَدَيَّ } kelimesinin fiile taalluk etmesidir.
واستدل به بعض من قال بعدم جواز تخلفهما مطلقا. وأجاب من قال بجواز العفو عن بعض المذنبين بأن ذلك العفو ليس بتبديل فإن دلائل العفو تدل على تخصيص الوعيد، وقال بعض المحققين: المراد نفي أن يوقع أحد التبديل لديه تعالى أي في علمه سبحانه أو يبدل القول الذي علمه ﷿، فإن ما عنده ﵎ هو ما في نفس الأمر وهو لا يقبل التبديل أصلا، وأكثر الوعيدات معلقة بشرط المشيئة على ما يقتضيه الكرم وإن لم يذكر على ما يقتضيه الترهيب، فمتى حصل العفو لعدم مشيئته التعذيب لم يكن هناك تبديل ما في نفس الأمر فتدبره فإنه دقيق وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وارد لتحقيق الحق على أبلغ وجه، وفيه إشارة إلى أن تعذيب من يعذب من العبيد إنما هو عن استحقاق في نفس الأمر، وقد تقدم تمام الكلام في هذه الجملة فتذكر.
Her ikisinin de (vaat ve vaidin) hiçbir şekilde geri kalmasının caiz olmadığını söyleyenlerin bazıları bu ayeti delil getirmişlerdir. Günahkarların bir kısmının affedilmesinin caiz olduğunu savunanlar ise bu affın bir tebdil (değiştirme) olmadığını, zira af delillerinin vaidin tahsisine delalet ettiğini söyleyerek cevap vermişlerdir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Murat, Yüce Allah'ın huzurunda, yani O'nun ilminde hiç kimsenin bir değişiklik yapamayacağını yahut Azîz ve Celîl olan Allah'ın bildiği sözü değiştiremeyeceğini nefyetmektir; zira O'nun katında olan şey işin aslına (nefsü'l-emre) uygun olandır ve o asla değişmeyi kabul etmez. Tehditlerin çoğu, korkutmanın gerektirdiği üzere zikredilmese bile, keremin gerektirdiği üzere meşiet (dileme) şartına bağlıdır. Dolayısıyla azap etmeyi dilememesi sebebiyle af gerçekleştiğinde, işin aslında olan şeyde bir tebdil meydana gelmiş olmaz; öyleyse bunu iyi düşün, zira bu pek dakik bir konudur. { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ben kullara asla zulmedici değilim” [ifadesi], hakkı en beliğ şekilde ortaya koymak için gelmiştir. Bunda, kullardan azap edilen kimsenin azap edilmesinin işin aslında bir hak edişten kaynaklandığına işaret vardır. Bu cümle hakkındaki açıklamanın tamamı daha önce geçmişti, hatırla!
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ أي اذكر أو أنذر يوم إلخ. فيوم. مفعول به لمقدر، وقيل: هو ظرف. لظلام، وقال الزمخشري: يجوز أن ينتصب. بنفخ. كأنه قيل: ونفخ في الصور يوم، وعليه يشار بذلك إلى يَوْمَ نَقُولُ لأن الإشارة إلى ما بعد جائزة لا سيما إذا كانت رتبته التقديم فكأنه قيل: ذلك اليوم أي يوم القول يوم الوعيد، ولا يحتاج إلى حذف على ما مر في الوجه الذي أشير به إلى النفخ.
{ يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der”; yani o günü hatırla veya onunla uyar! { يَوْمَ } kelimesi takdir edilen bir fiilin mefulün bihidür; bir görüşe göre { بِظَلَّامٍ } kelimesinin zarfıdır. Zemahşerî ise { نُفِخَ } fiiliyle mensup kılınmasının caiz olduğunu söylemiştir; sanki: «Sûra üflendiği gün...» denilmiştir. Buna göre { ذلِكَ } ile { يَوْمَ نَقُولُ } ifadesine işaret edilmiş olur; çünkü sonrakine işaret etmek caizdir, bilhassa onun rütbesi takdim ise. Sanki şöyle denilmiştir: İşte o gün, yani sözün söylendiği gün, azap günüdür. Üfürmeye işaret edilen vecihte geçtiği üzere bir hazfe de ihtiyaç duyulmaz.
وهذا الوجه كما قال في الكشف: فيه بعد لبعده عن العامل وتخلل ما لا يصلح اعتراضا على أن زمان النفخ ليس يوم القول إلا على سبيل فرضه ممتدا واقعا ذلك في جزء منه وهذا في جزء وكل خلاف الظاهر فكيف إذا اجتمعت.
Bu vecih, el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere, amel ediciden (âmilden) uzaklığı ve itiraz cümlesi olmaya elverişli olmayan şeylerin araya girmesi sebebiyle uzaktır; ayrıca sûra üfürülme zamanı, ancak onun uzatılmış farz edilip bir kısmında bunun diğer kısmında şunun vaki olması durumu müstesna, sözün söylendiği gün değildir. Bunların her biri zahire aykırıdır, hele bir de bir araya geldiklerinde nasıl olur!
وقال أبو حيان: هو بعيد جدا قد فصل عليه بين العامل والمعمول بجمل كثيرة فلا يناسب فصاحة القرآن الكريم وبلاغته، والظاهر إبقاء السؤال والجواب على حقيقتهما، وكذا في نظير ذلك من اشتكاء النار والإذن لها بنفسين وتحاج النار والجنة، ونحن متعبدون باعتقاد الظاهر ما لم لا يمنع مانع ولا مانع هاهنا، فإن القدرة صالحة والعقل مجوز والظواهر قاضية بوقوع ما جوزه العقل، وأمور الآخرة لا ينبغي أن تقاس على أمور الدنيا.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu pek uzaktır; zira bu görüşe göre âmil ile mamulün arası pek çok cümleyle ayrılmıştır, bu da Kur'ân-ı Kerîm'in fesahat ve belagatına uygun düşmez. Zahir olan, soru ve cevabın hakikati üzere bırakılmasıdır; nitekim cehennemin şikayet etmesi, ona iki nefes için izin verilmesi, cennet ile cehennemin birbiriyle münakaşa etmesi gibi benzeri konularda da durum böyledir. Bir engel bulunmadığı sürece bizler zahire inanmakla mükellefiz; burada ise hiçbir engel yoktur. Zira kudret buna elverişlidir, akıl bunu caiz görür, zahirler de aklın caiz gördüğünün vuku bulduğuna hükmeder. Ahiret işleri ise dünya işlerine kıyas edilmemelidir.
وقال الرماني: الكلام على حذف مضاف أي نقول لخزنة جهنم، وليس بشيء.
Rummânî: «Söz bir muzafın hazfi üzeredir; yani 'cehennemin bekçilerine deriz' demektir» demiştir ki bu kayda değer bir şey değildir.
وقال غير واحد: هو من باب التمثيل والمعنى أنها مع اتساعها وتباعد أقطارها تطرح فيها من الجنّة والناس فوجا بعد فوج حتى تمتلىء ولا تقبل الزيادة، فالاستفهام للإنكار أي لا مزيد على امتلائها وروي هذا عن ابن عباس ومجاهد والحسن، وجوز في نفي الزيادة أن يكون على ظاهره وأن يكون كناية أو مجازا عن الاستكثار، وقيل: المعنى أنها من السعة بحيث يدخلها من يدخلها وفيها فراغ وخلو، فالاستفهام للتقرير أي فيها موضع للمزيد لسعتها، وجوز أن يكون ذلك كناية عن شدة غيظها على العصاة كأنها طالبة لزيادتهم.
Pek çok âlim şöyle demiştir: Bu temsil (metafor) kabilindendir; anlamı şudur: Cehennem genişliğine ve uçlarının uzaklığına rağmen, içine cinlerden ve insanlardan grup grup atılır, nihayet dolar ve fazlasını kabul etmez. Dolayısıyla soru inkar (nefy) içindir; yani «doluluğu üzerine artık bir fazlalık yoktur». Bu, İbn Abbâs, Mücâhid ve Hasan'dan rivayet edilmiştir. Fazlalığın nefyedilmesinde zahiri üzere olması da çokluktan kinaye veya mecaz olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre de anlamı şudur: Cehennem öyle bir genişliktedir ki, giren girdikten sonra dahi onda hala boşluk ve açıklık kalır; bu durumda soru ikrar (onaylatma) içindir; yani genişliği sebebiyle «daha fazlası için yer var» demektir. Bunun, günahkarlara karşı öfkesinin şiddetinden kinaye olması da caiz görülmüştür, sanki onların daha da artmasını talep etmektedir.
واستشكل دعوى أن فيها فراغا بأنه مناف لصريح قوله تعالى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ الآية. وأجيب بأنه لا منافاة لأن الامتلاء قد يراد به أنه لا يخلو طبقة منها عمن يسكنها وإن كان فيها فراغ كثير كما يقال: إن البلدة ممتلئة بأهلها ليس فيها دار خالية مع ما بينها من الأبنية والأفضية أو أن ذلك باعتبار حالين فالفراغ في أول الدخول فيها ثم يساق إليها الشياطين ونحوهم فتمتلىء، هذا ويدل غير ما حديث أنها تطلب الزيادة حقيقة إلا أنه لا يدري حقيقة ما يوضع فيها حتى تمتلىء إذ الأحاديث في ذلك من المتشابهات التي لا يراد بها ظواهرها عند الأكثرين
Onda boşluk kaldığı iddiası, Yüce Allah'ın { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Cehennemi mutlaka dolduracağım” ayetinin açık ifadesine aykırı olduğu gerekçesiyle müşkil görülmüştür. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir çelişki yoktur; zira dolmaktan kasıt, aralarındaki binalar ve boşluklarla birlikte 'bu belde ahalisiyle doludur, içinde boş bir ev yoktur' denildiği gibi, içinde çokça boşluk olsa bile tabakalarından hiçbirinin orada ikamet edenden hali kalmaması olabilir. Yahut bu iki ayrı durum itibarıyladır; boşluk ilk girişte olur, sonra oraya şeytanlar ve benzerleri sevk edilir ve böylece dolar. Bununla birlikte pek çok hadis onun hakikaten artış talep ettiğine delalet etmektedir; ancak çoğunluğa göre zahirleri kastedilmeyen müteşabihattan olan hadisler sebebiyle, doluncaya kadar onun içine ne konulacağının hakikati bilinemez.
أخرج أحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي وغيرهم عن أنس قال: «قال رسول الله ﷺ لا تزال جهنم يلقى فيها وتقول هل من مزيد حتى يضع رب العزة فيها قدمه فيزوي بعضها إلى بعض وتقول قط قط وعزتك وكرمك ولا يزال في الجنة فضل حتى ينشىء الله لها خلقا آخر فيسكنهم في فضول الجنة» .
Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve başkaları Enes'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Cehennem, İzzet Rabbi ayağını (kademini) onun içine koyuncaya kadar içine atıldıkça 'Daha var mı?' deyip durur. Bunun üzerine cehennem birbirine büzüşür ve: 'İzzetine ve keremine andolsun ki yetti, yetti!' der. Cennette ise Allah ona başka bir halk yaratıp onları cennetin fazlalıklarına yerleştirinceye kadar fazladan yer kalmaya devam eder.»
وأخرج الشيخان. وغيرهما عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: تحاجت الجنة والنار فقالت النار: أوثرت بالمتكبرين والمتجبرين وقالت الجنة: ما لي لا يدخلني إلا ضعفاء الناس وسقطهم فقال الله تعالى للجنة: أنت رحمتي أرحم بك من أشاء من عبادي وقال للنار: إنما أنت عذابي أعذب بك من أشاء من عبادي ولكل واحدة منكما ملؤها فأما النار فلا تمتلىء حتى يضع رجله فتقول قط قط فهناك تمتلىء ويزوي بعضها إلى بعض ولا يظلم الله من خلقه أحدا وأما الجنة فإن الله تعالى ينشىء لها خلقا»
Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ve başkaları Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Cennet ile cehennem münakaşa etti; cehennem: 'Bana büyüklük taslayanlar ve zorbalar tahsis edildi' dedi. Cennet ise: 'Bana ne oluyor da bana insanların sadece zayıfları ve düşkünleri giriyor?' dedi. Yüce Allah cennete: 'Sen benim rahmetimsin, kullarımdan dilediğime seninle merhamet ederim' buyurdu. Cehenneme de: 'Sen ancak benim azabımsın, kullarımdan dilediğime seninle azap ederim; her ikinizin de dolusu vardır' buyurdu. Cehenneme gelince; O ayağını (riclini) koyuncaya kadar dolmaz; o zaman: 'Yetti, yetti!' der; işte o vakit dolar ve birbirine büzüşür. Allah yarattıklarından hiçbirine zulmetmez. Cennete gelince; Yüce Allah onun için [yeni] bir halk yaratır.»
وأول أهل التأويل ذلك، فقال النضر بن شميل: إن القدم الكفار الذين سبق في علمه تعالى دخولهم النار والقدم تكون بمعنى المتقدم كقوله تعالى: قَدَمَ صِدْقٍ [يونس: ٢] وظاهر الحديث عليه يستدعي دخول غير الكفار قبلهم وهو في غاية البعد ولعل في الأخبار ما ينافيه.
Tevil ehli bunu tevil etmiştir. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: «Kadem»den kasıt, Yüce Allah'ın ilminde cehenneme girecekleri önceden takdir edilmiş olan kafirlerdir; nitekim Yüce Allah'ın { قَدَمَ صِدْقٍ } [Yûnus: 2] buyruğunda olduğu gibi kadem 'önden giden / takdim edilen' manasına gelir. Buna göre hadisin zahiri, onlardan önce kafir olmayanların girmesini gerektirir ki bu son derece uzaktır; belki de rivayetlerde buna aykırı hususlar vardır.
وقال ابن الأثير: قدمه أي الذين قدمهم لها من شرار خلقه فهم قدم الله تعالى للنار كما أن المسلمين قدمه للجنة والقدم كل ما قدمت من خير أو شر وهو كما ترى، ويبعده ما
İbnü'l-Esîr şöyle demiştir: «Kademuhu» (O'nun kademi); yani yaratıklarının şerlilerinden cehennem için önden gönderdikleridir; Müslümanlar cennet için Allah'ın önden gönderdikleri olduğu gibi onlar da cehennem için Allah Teâlâ'nın önden gönderdikleridir. Kadem, hayır veya şerden önden takdim ettiğin her şeydir. Bu açıklama ise gördüğün gibidir; şu rivayet de onu uzak kılmaktadır:
في حديث أحمد. وعبد بن حميد. وابن مردويه عن أبي سعيد مرفوعا «فيلقى فيها، أي النار، أهلها فتقول: هل من مزيد ويلقى فيها وتقول هل من مزيد حتى يأتيها ﷿ فيضع قدمه عليه فتنزوي وتقول: قدني قدني»
Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet ettikleri hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Cehenneme ehli atılır; o da: 'Daha var mı?' der. Yine içine atılır, o yine: 'Daha var mı?' der; nihayet Azîz ve Celîl olan [Rab] ona gelir ve ayağını (kademini) üzerine koyar, o da büzüşür ve: 'Yetti bana, yetti bana!' der.»
وأولوا الرجل بالجماعة ومنه ما جاء في أيوب ﵇ أنه كان يغتسل عريانا فخر عليه رجل من جراد، والإضافة إلى ضميره تعالى تبعد ذلك، وقيل: وضع القدم أو الرجل على الشيء مثل للردع والقمع فكأنه قيل: يأتيها أمر الله تعالى فيكفها من طلب المزيد.
«Ricl» kelimesini 'topluluk' olarak tevil etmişlerdir; nitekim Eyyûb aleyhisselâm hakkında onun çıplak yıkanırken üzerine bir çekirge sürüsünün (ricl min cerâd) düştüğü rivayetinde bu anlamdadır. Ancak Yüce Allah'ın zamirine izafe edilmesi bu anlamı uzaklaştırmaktadır. Bir görüşe göre bir şeyin üzerine ayağı (kadem veya ricl) koymak, geri püskürtme ve bastırma için bir temsildir; sanki: «Ona Allah Teâlâ'nın emri gelir ve onu daha fazlasını istemekten meneder» denilmiştir.
وقريب منه ما ذهب إليه بعض الصوفية ان القدم يكنى بها عن صفة الجلال كما يكنى بها عن صفة الجمال، وقيل: أريد بذلك تسكين فورتها كما يقال للأمر: تريد إبطاله وضعته تحت قدمي أو تحت رجلي، وهذان القولان أولى مما تقدم والله تعالى أعلم. والمزيد إما مصدر ميمي كالمحيد أو اسم مفعول أعلّ إعلال المبيع.
Buna yakın bir görüş de bazı mutasavvıfların benimsediği şu izahtır: Cemal sıfatı kinaye yoluyla ifade edildiği gibi kadem ile de celal sıfatı kinaye yoluyla ifade edilmiştir. Bir görüşe göre bununla onun kaynamasını teskin etmek murat edilmiştir; nitekim hükümsüz kılmak istediğin bir iş hakkında: 'Onu ayağımın altına aldım' denilir. Bu iki görüş önceki açıklamalardan daha evladır; en doğrusunu Yüce Allah bilir. «el-Mezîd» kelimesi ise ya «el-mahîd» gibi mîmî masdardır yahut «el-mebî'» gibi i'lâl yapılmış bir ism-i mef'ûldür.
وقرأ الأعرج وشيبة ونافع وأبو بكر والحسن وأبو رجاء وأبو جعفر والأعمش «يوم يقول» بياء الغيبة. وقرأ عبد الله.
A'rec, Şeybe, Nâfi', Ebû Bekr, Hasan, Ebû Recâ, Ebû Ca'fer ve A'meş gaip yâ'sı ile «yevme yekūlü» şeklinde okumuşlardır. Abdullah,
والحسن. والأعمش أيضا «يقال» . مبنيا للمفعول.
Hasan ve yine A'meş ise meçhul fiil olarak «yükālü» şeklinde okumuşlardır.
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ أخذ في بيان حال المؤمنين بعد بيان حال الكافرين وهو عطف على نفخ أي قربت للمتقين عن الكفر والمعاصي غَيْرَ بَعِيدٍ أي في مكان غير بعيد بمرأى منهم بين يديهم وفيه مبالغة ليست في التخلية عن الظرف- فغير بعيد- صفة لظرف متعلق بأزلفت حذف فقام مقامه وانتصب انتصابه، ولذلك لم يقل غير بعيدة، وجوز أن يكون منصوبا على المصدرية والأصل وأزلفت إزلافا غير بعيد، قال الإمام: أي عن قدرتنا وإن يكون حالا من الجنة قصد به التوكيد كما تقول: عزيز غير ذليل لأن العزة تنافي الذل ونفي مضاد الشيء تأكيد إثباته، وفيه دفع توهم أن ثم تجوزا أو شوبا من الضد ولم يقل: غير بعيدة عليه قيل: لتأويل الجنة بالبستان، وقيل: لأن البعيد على
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet de takva sahiplerine yaklaştırılmıştır”; kafirlerin durumunun beyanından sonra müminlerin durumunun beyanına geçilmiştir. Bu, «sûra üflendi» ifadesine matuftur; yani küfürden ve günahlardan sakınanlara yaklaştırılmıştır. { غَيْرَ بَعِيدٍ } “uzak olmayarak”; yani uzak olmayan bir mekanda, gözlerinin önünde, karşılarındadır. Bunda, zarftan soyutlanmış ifadede bulunmayan bir mübalağa vardır. «Gayra baîd», «üzlifet» fiiline taalluk eden ve hazfedilen bir zarfın sıfatıdır; onun yerine geçmiş ve onun gibi nasb edilmiştir. Bu sebeple 'gayra baîdetin' denmemiştir. Masdar olarak mansup olması da caiz görülmüştür; aslı «ve üzlifet izlâfen gayra baîd» (uzak olmayan bir yaklaştırmayla yaklaştırılmıştır) şeklindedir. İmam (Râzî): «Yani kudretimizden uzak değildir» demiştir. 'Cennetten hal olması ve bununla tekit kastı güdülmesi' de caizdir; nitekim «azîzün gayru zelîl» (zelil olmayan bir aziz) dersin; zira izzet zillet ile çelişir ve bir şeyin zıddını nefyetmek, onun sübutunu pekiştirmektir. Bunda mecaz veya zıddından bir şaibe bulunduğu vehmini defetme vardır. Bu takdire göre 'gayra baîdetin' denilmemesi hakkında; cennetin 'bostan' olarak tevil edilmesinden dolayı olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise «baîd» lafzı,
زنة المصدر الذي من شأنه أن يستوي فيه المؤنث والمذكر كالزئير والصليل فعومل معاملته وأجري مجراه، وقيل: لأن فعيلا بمعنى فاعل قد يجري مجرى فعيل بمعنى مفعول فيستوي فيه الأمران، وللإمام في تقريب الجنة أوجه. منها طي المسافة التي بينها وبين المتقين مع بقاء كل في مكانه وعدم انتقاله عنه ولكرامة المتقين قيل: أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ دون وأزلف المتقون للجنة، ومنها أن المراد تقريب حصولها والدخول فيها دون التقريب المكاني، وفيه ما فيه، ومنها أن التقريب على ظاهره والله ﷿ قادر على نقل الجنة من السماء إلى الأرض أي إلى جهة السفل أو الأرض المعروفة بعد مدها، وقول بعض: إن المراد إظهارها قريبة منها على نحو إظهارها للنبي ﷺ في عرض حائط مسجده الشريف على ما فيه منزع صوفي هذا ما تُوعَدُونَ إشارة إلى الجنة، والتذكير لما أن المشار إليه هو المسمى من غير قصد لفظ يدل عليه فضلا عن تذكيره وتأنيثه فإنهما من أحكام اللفظ العربي كما في قوله تعالى:
«zeîr» (kükreme) ve «salîl» (şakırtı) gibi müzekker ve müennesi eşit olan masdar vezninde olduğu için masdar muamelesi görmüş ve onun seyrine tabi kılınmıştır. Bir diğer görüşe göre de fâil manasındaki «faîl» vezni bazen mef'ûl manasındaki «faîl» gibi kullanılarak her iki durumda da eşit kılınır. Cennetin yaklaştırılması hususunda İmam'a ait birtakım vecihler vardır: Bunlardan biri, her birinin kendi yerinde kalması ve oradan intikal etmemesiyle birlikte aralarındaki mesafenin dürülmesidir; takva sahiplerinin ikramı sebebiyle 'takva sahipleri cennete yaklaştırıldı' denilmeyip { أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } denilmiştir. Bir diğeri, mekansal yakınlaştırma değil, ona kavuşmanın ve ona girmenin yaklaştırılmasının murat edilmesidir ki bunda birtakım eleştiriler vardır. Bir diğeri de yaklaştırmanın zahiri üzere olmasıdır; zira Azîz ve Celîl olan Allah, cenneti semadan yere, yani aşağı cihete yahut uzatıldıktan sonra bildiğimiz arza nakletmeye kādirdir. Bazılarının, mescid-i şerifinin duvarı eninde Peygamber ﷺ'e gösterilmesi gibi, cennetin onlara yakın olarak gösterilmesinin kastedildiği yönündeki sözü ise içinde tasavvufi bir meşrep taşımaktadır. { هذا ما تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vadedilendir” [ifadesi], cennete işarettir. Müzekker kılınması, işaret edilenin kendisine delalet eden bir lafız kastı olmaksızın bizzat isimlendirilen varlık olmasındandır; nitekim müzekkerlik ve müenneslik Arapça lafzın hükümlerindendir; Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi:
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي [الأنعام: ٧٨] وقوله سبحانه: وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ [الأحزاب: ٢٢] ويجوز أن يكون ذلك لتذكير الخبر، وقيل: هو إشارة إلى الثواب. وقيل: إلى مصدر أُزْلِفَتِ والجملة بتقدير قول وقع حالا من المتقين أو من الجنة والعامل أزلفت أي مقولا لهم أو مقولا في حقها هذا ما توعدون، أو اعتراض بين المبدل منه أعني لِلْمُتَّقِينَ والبدل أعني الجار والمجرور وفيه بعد.
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي } [el-En'âm: 78] “Güneşi doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim' dedi” ve Yüce Allah'ın { وَلَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ } [el-Ahzâb: 22] “Müminler düşman birliklerini görünce: 'İşte bu, Allah'ın ve Resûlünün bize vadettiği şeydir' dediler” buyruklarında olduğu gibi. Bunun haberin müzekker olmasından kaynaklanması da caizdir. Bir görüşe göre ise sevaba işarettir. Bir görüşe göre de { أُزْلِفَتِ } fiilinin masdarına işarettir. Bu cümle, takva sahiplerinden yahut cennetten hal olan gizli bir söz (kavl) takdiri üzeredir; âmil ise «üzlifet» fiilidir; yani onlara söylenerek yahut onun hakkında söylenerek: «İşte bu, size vadedilendir». Yahut mübdelü minh olan { لِلْمُتَّقِينَ } ile bedel olan car-mecrur arasında bir itiraz (ara cümle) cümlesidir ki bunda uzaklık vardır.
وصيغة المضارع لاستحضار الصورة الماضية، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «يوعدون» بياء الغيبة، والجملة على هذه القراءة قيل: اعتراض أو حال من الجنة وقال أبو حيان: هي اعتراض، والمراد هذا القول هو الذي وقع الوعد به وهو كما ترى، وقوله تعالى: لِكُلِّ أَوَّابٍ أي رجاع إلى الله تعالى بدل من المتقين بإعادة الجار أو من لِلْمُتَّقِينَ على أن يكون الجار والمجرور بدلا من الجار والمجرور حَفِيظٍ حفظ ذنوبه حتى رجع عنها كما روي عن ابن عباس وسعيد بن سنان، وقريب منه ما أخرج سعيد بن منصور وابن أبي شيبة وابن المنذر عن يونس بن خباب قال: قال لي مجاهد: ألا أنبئك بالأواب الحفيظ؟ هو الرجل يذكر ذنبه إذا خلا فيستغفر الله تعالى منه.
Muzâri sîgası, geçmişteki sureti zihinde canlandırmak (istihzâr) içindir. İbn Kesîr ve Ebû Amr gaip yâ'sı ile «yû'adûne» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre cümlenin itiraz cümlesi yahut cennetten hal olduğu söylenmiştir. Ebû Hayyân ise bunun bir itiraz cümlesi olduğunu ve muradın 'bu söz, kendisiyle vaatte bulunulan şeydir' manası olduğunu söylemiştir ki bu da gördüğün gibidir. Yüce Allah'ın: { لِكُلِّ أَوَّابٍ } “Yönelen herkese”; yani Allah Teâlâ'ya çokça dönene [şeklindeki buyruğu], car harfi tekrarlanarak { لِلْمُتَّقِينَ } ifadesinden bedeldir yahut car-mecrurun car-mecrurdan bedel olması esasına dayanır. { حَفِيظٍ } “[hududu] koruyan”; İbn Abbâs ve Saîd b. Sinân'dan rivayet edildiği üzere, günahlarından dönünceye kadar onları aklında tutan kimsedir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Yûnus b. Habbâb'dan rivayet ettikleri şu söz de buna yakındır: Mücâhid bana şöyle dedi: «Sana evvâb ve hafîz olanı haber vereyim mi? O, yalnız kaldığında günahını hatırlayıp Yüce Allah'tan bağışlanma dileyen kimsedir.»
وأخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر عن قتادة قال: أي حفيظ لما استودعه الله تعالى من حقه ونعمته.
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yani Allah Teâlâ'nın kendi hakkından ve nimetinden ona emanet bıraktığı şeyleri koruyandır.»
وأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر عن عبيد بن عمير كنا نعد الأواب الحفيظ الذي يكون في المجلس فإذا أراد أن يقوم قال: اللهم اغفر لي ما أصبت في مجلسي هذا. وقيل: هو الحافظ لتوبته من النقض ولا ينافيه صيغة أَوَّابٍ كما لا يخفى. وقوله تعالى شأنه: مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ بدل من كل المبدل من المتقين أو بدل ثان من المتقين بناء على جواز تعدد البدل والمبدل منه واحد. وقول أبي حيان: تكرر البدل والمبدل منه واحد لا يجوز في غير بدل البداء، وسره أنه في نية الطرح فلا يبدل منه مرة أخرى غير مسلم، وقد جوزه ابن الحاجب في أماليه، ونقله الدماميني في أول شرحه للخزرجية وأطال فيه، وكون المبدل منه في نية الطرح ليس على ظاهره، أو بدل من موصوف أَوَّابٍ أي لكل شخص أواب بناء على جواز حذف المبدل منه، وقد جوزه ابن هشام في المغني لا سيما وقد قامت صفته مقامه حتى كأنه لم يحذف ولم يبدل من أَوَّابٍ نفسه لأن أوابا صفة لمحذوف كما سمعت فلو أبدل منه كان للبدل حكمه فيكون صفة مثله، و «من» اسم موصول والأسماء الموصولة لا يقع منها صفة إلا الذي على الأصح، وجوز بعض الوصف بمن أيضا لكنه قول ضعيف أو مبتدأ خبره ادْخُلُوها بتأويل يقال لهم ادخلوها لمكان الإنشائية والجمع باعتبار معنى من وقوله تعالى بِالْغَيْبِ متعلق بمحذوف هو حال من فاعل خَشِيَ أو من مفعوله أو صفة لمصدره أي خشية ملتبسة بالغيب حيث خشي عقابه سبحانه وهو غائب عنه أو هو غائب عن الأعين لا يراه أحد، وقيل: الياء للآلة، والمراد بالغيب القلب لأنه مستور أي من خشي الرحمن بقلبه دون جوارحه بأن يظهر الخشية ليس في قلبه منها شيء وليس بشيء.
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Ubeyd b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre o: «Bizler evvâb ve hafîz kimseyi, bir mecliste bulunup kalkmak istediğinde: 'Allah'ım, bu meclisimde işlediğim günahları bağışla' diyen kişi olarak sayardık» demiştir. Bir görüşe göre o, tövbesini bozmaktan koruyan kimsedir; gizli olmadığı üzere { أَوَّابٍ } sîgası da buna aykırı değildir. Şanı yüce olan Allah'ın: { مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ } “Görmediği halde Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelmiş bir kalp ile gelen kimseler” buyruğu, 'muttakiler'den bedel olan «küll» kelimesinden bedeldir; yahut mübdelü minh tek iken bedelin birden fazla olmasının caiz oluşuna binaen 'muttakiler'den ikinci bir bedeldir. Ebû Hayyân'ın: «Mübdelü minh tek iken bedelin tekrarlanması, bedel-i bedâ dışında caiz değildir; bunun hikmeti de onun terk edilme niyetinde olması sebebiyle kendisinden bir daha bedel yapılamamasıdır» sözü kabul görmüş değildir. Zira İbnü'l-Hâcib el-Emâlî'sinde buna cevaz vermiş, Demâmînî de Şerhu'l-Hazreciyye'nin başında bunu nakledip üzerinde uzunca durmuştur; mübdelü minhin terk edilme niyetinde oluşu ise zahiri üzere değildir. Yahut mübdelü minhin hazfedilmesinin caiz oluşuna binaen { أَوَّابٍ } kelimesinin mevsufundan bedeldir, yani «her yönelen şahıs» demektir. İbn Hişâm da el-Mugnî'de bilhassa sıfatı onun yerine kaim olduğunda sanki hiç hazfedilmemiş gibi buna cevaz vermiştir. Bizzat { أَوَّابٍ } lafzından bedel yapılmamıştır; çünkü işittiğin üzere 'evvâb', hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır; şayet ondan bedel yapılsaydı bedel onun hükmünü alır ve onun gibi sıfat olurdu. «Men» (مَنْ) ise bir ism-i mevsûldür ve en sahih görüşe göre ism-i mevsûllerden sadece «ellezî» sıfat olarak vaki olur. Bazıları «men» ile nitelemeyi de caiz görmüşse de bu zayıf bir görüştür. Yahut inşâî olmasından ötürü «onlara girin denilir» teviliyle haberi { ادْخُلُوها } olan bir mübtedadır; çoğul getirilmesi ise «men» lafzının manası itibarıyladır. Yüce Allah'ın { بِالْغَيْبِ } buyruğu, { خَشِيَ } fiilinin failinden yahut mefulünden hal veya masdarının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani gayba bürünmüş bir korkuyla; zira o kendisinden gayb olan yahut gözlerden gayb olup kimsenin kendisini görmediği bir durumda O'nun azabından korkmuştur. Bir görüşe göre «bâ» vasıta içindir ve gaybdan kasıt örtülü olduğu için kalptir; yani azalarıyla değil, kalbinde korkudan hiçbir şey yokken korku gösterisinde bulunan kimse gibi olmaksızın Rahmân'dan kalbiyle korkan kimsedir; ancak bu kayda değer bir görüş değildir.
والتعرض لعنوان الرحمانية للإشعار بأنهم مع خشيتهم عقابه ﷿ راجون رحمته سبحانه أو بأن علمهم بسعة رحمته ﵎ لا يصدهم عن خشيته جل شأنه، وقال الإمام: يجوز أن يكون لفظ الرَّحْمنَ إشارة إلى مقتضى الخشية لأن معنى الرحمن واهب الوجود بالخلق والرحيم واهب البقاء بالرزق وهو سبحانه في الدنيا رحمن حيث أوجدنا ورحيم حيث أبقانا بالرزق فمن يكون منه الوجود ينبغي أن يكون هو المخشي وما تقدم أولى.
Rahmâniyyet vasfına değinilmesi; onların Azîz ve Celîl olan Allah'ın azabından korkmakla birlikte O'nun rahmetini umduklarını yahut celâli yüce olan Allah'ın rahmetinin genişliğini bilmelerinin kendilerini O'ndan korkmaktan alıkoymadığını hissettirmek içindir. İmam (Râzî) şöyle demiştir: { الرَّحْمنَ } lafzının korkunun gereğine işaret olması caizdir; zira Rahmân'ın anlamı yaratma yoluyla varlığı bahşeden, Rahîm'in anlamı ise rızık yoluyla bekāyı bahşedendir. Şanı yüce olan Allah, bizi var etmesi hasebiyle dünyada Rahmân, bizi rızıkla yaşatması hasebiyle de Rahîm'dir; varlık kendisinden kaynaklanan zatın ise kendisinden korkulan olması gerekir. Ancak daha önce geçen açıklama daha evladır.
والباء في قوله تعالى: بِقَلْبٍ للمصاحبة، وجوز أن تكون للتعدية أي أحضر قلبا منيبا. ووصف القلب بالإنابة مع أنها يوصف بها صاحبه لما أن العبرة رجوعه إلى الله تعالى، وأغرب الإمام فجوز كون الباء للسببية فكأنه قيل: ما جاء إلا بسبب آثار العلم في قلبه أن لا مرجع إلا الله تعالى فجاء بسبب قلبه المنيب وهو كما ترى، وقوله تعالى:
Yüce Allah'ın: { بِقَلْبٍ } buyruğundaki «bâ» (ب) harfi musâhabet (beraberlik) içindir; ta'diye (geçişlilik) için olması da caiz görülmüştür, yani «yönelmiş bir kalbi hazır getirdi» demektir. Kalbin inâbe (Allah'a yönelme) ile nitelenmesi, her ne kadar inâbe kalbin sahibinin bir vasfı olsa da, itibarın kalbin Allah Teâlâ'ya dönmesine yönelik olmasındandır. İmam (Râzî) garip bir tercihte bulunarak «bâ»nın sebebiyet için olmasını caiz görmüştür; sanki şöyle denilmiştir: «O, ancak kalbinde Allah Teâlâ'dan başka bir sığınak olmadığına dair ilmin eserleri sebebiyle geldi, böylece yönelmiş kalbi sebebiyle geldi». Bu ise gördüğün gibidir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
بِسَلامٍ متعلق بمحذوف هو حال من فاعل ادْخُلُوها والباء للملابسة، والسلام إما من السلام أو من التسليم أي ادخلوها ملتبسين بسلامة من العذاب وزوال النعم أو بتسليم وتحية من الله تعالى وملائكته ذلِكَ إشارة إلى أن الزمان الممتد الذي وقع في بعض منه ما ذكر من الأمور يَوْمُ الْخُلُودِ البقاء الذي لا انتهاء له أبدا أو إشارة إلى وقت الدخول بتقدير مضاف أي ذلك يوم ابتداء الخلود وتحققه أو يوم تقدير الخلود أو إشارة إلى وقت الدخول بتقدير مضاف أي ذلك يوم ابتداء الخلود وتحققه أو يوم تقدير الخلود أو إشارة إلى وقت السلام بتقدير مضاف أيضا أي ذلك يوم إعلام الخلود أي الإعلام به لَهُمْ ما يَشاؤُنَ من فنون المطالب كائنا ما كان فِيها متعلق بيشاؤون، وقيل: بمحذوف هو حال من الموصول أو من عائده المحذوف من صلته وَلَدَيْنا مَزِيدٌ هو ما لا يخطر ببالهم ولا يندرج تحت مشيئتهم من معالي الكرامات التي لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، ومنه كما أخرجه ابن أبي حاتم عن كثير بن مرة أن تمر السحابة بهم فتقول: ماذا تريدون فأمطره عليكم فلا يريدون شيئا إلا أمطرته عليهم.
{ بِسَلامٍ } “esenlikle” [ifadesi], { ادْخُلُوها } fiilinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; «bâ» harfi ise mülâbeset (birliktelik) içindir. «Selâm» ise ya esenlikten (selâmetten) yahut teslîmden (selam vermekten) türemiştir; yani azaptan ve nimetlerin zevalinden bir esenlik içinde yahut Allah Teâlâ'dan ve meleklerinden bir selam ve tahiyye ile oraya girin! { ذلِكَ } “İşte bu” [ifadesi], zikredilen hususların bir kısmında meydana geldiği o uzatılmış zamana bir işarettir; { يَوْمُ الْخُلُودِ } “ebediyet günüdür”; yani asla sonu olmayan bir kalıştır. Yahut muzaf takdiriyle giriş vaktine bir işarettir; yani «işte bu, ebediyetin başlangıcı ve gerçekleşmesi günüdür» yahut «ebediyetin takdir edildiği gündür». Yahut yine muzaf takdiriyle selam vaktine bir işarettir; yani «işte bu, ebediyetin bildirildiği, ilan edildiği gündür». { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ } “Orada diledikleri her şey onlarındır”; her ne olursa olsun her türlü arzudan istedikleri şeylerdir. { فِيها } “orada” [ifadesi], «yeşâûn» fiiline taalluk eder; bir görüşe göre ism-i mevsûlden yahut sılasından hazfedilmiş ait zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. { وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “Katımızda fazlası da vardır”; bu ise ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşerin kalbine gelen; akıllarına dahi gelmeyen ve onların istekleri altına girmeyen yüce ikramlardır. İbn Ebî Hâtim'in Kesîr b. Mürre'den rivayet ettiği şu husus da bundandır: Bulut onların üzerinden geçer ve: «Ne istersiniz, üzerinize onu yağdırayım?» der; onlar ne dilerlerse mutlaka üzerlerine onu yağdırır.
وأخرج البيهقي في الرؤية. والديلمي عن علي كرم الله تعالى وجهه عن النبي ﷺ في قوله تعالى: وَلَدَيْنا مَزِيدٌ قال: «يتجلى لهم الرب ﷿» .
Beyhakī er-Rü'yet'te ve Deylemî, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ Yüce Allah'ın: { وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: «Rab azze ve celle onlara tecelli eder.»
وأخرج ابن المنذر وجماعة عن أنس أنه قال في ذلك أيضا: يتجلى لهم الرب ﵎ في كل جمعة،
İbnü'l-Münzir ve bir topluluk Enes'ten rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Rab celle ve alâ onlara her cuma günü tecelli eder.»
وجاء في حديث أخرجه الشافعي في الأم وغيره أن يوم الجمعة يدعى يوم المزيد
Şâfiî'nin el-Ümm'de ve başkalarının naklettiği bir hadiste cuma gününün 'yevmü'l-mezîd' (artış/ziyaret günü) olarak adlandırıldığı rivayet edilmiştir.
، وقيل: المزيد أزواج من الحور العين عليهن تيجان أدنى لؤلؤة منها تضيء ما بين المشرق والمغرب وعلى كل سبعون حلة وان الناظر لينفذ بصره حتى يرى مخ ساقها من وراء ذلك، وقيل: هو مضاعفة الحسنة بعشر أمثالها وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ أي كثيرا أهلكنا قبل قومك مِنْ قَرْنٍ قوما مقترنين في زمن واحد هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً أي قوة كما قيل أو أخذا شديدا في كل شيء كعاد وقوم فرعون فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ ساروا في الأرض وطوفوا فيها حذار الموت، فالتنقيب السير وقطع المسافة كما ذكره الراغب. وغيره، وأنشدوا للحارث بن حلزة:
Bir görüşe göre «mezîd», başlarında en değersiz incisi doğu ile batı arasını aydınlatan taçlar bulunan ve her birinin üzerinde yetmiş kat elbise olan hûr-i îndir; bakan kimse bunların arkasından onun bacak kemiğinin iliğini görecek kadar bakışı nüfuz eder. Bir görüşe göre de iyiliğin on misliyle katlanmasıdır. { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ } “Onlardan önce nice helak ettik”; yani senin kavminden önce nicelerini helak ettik. { مِنْ قَرْنٍ } “nesillerden”; aynı zamanda yaşamış topluluklardan [helak ettik]. { هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً } “Onlar, bunlardan güç ve kuvvetçe daha üstündüler”; denildiği gibi kuvvetçe yahut Âd ve Firavun kavmi gibi her hususta şiddetli yakalayış bakımından [daha üstündüler]. { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } “Diyarları delik deşik edip dolaştılar”; ölüm korkusuyla yeryüzünde yürüdüler ve orayı baştan başa dolaştılar. Râgıb ve başkalarının zikrettiği üzere 'tenkīb', yürümek ve mesafe katetmektir. Hâris b. Hillize'nin şu beytini inşad etmişlerdir:
نقبوا في البلاد من حذر المو ... ت وجالوا في الأرض كل مجال
«Ölüm korkusundan beldeleri delik deşik edip dolaştılar ve yeryüzünde gidilmedik hiçbir alan bırakmadılar.»
ولامرىء القيس:
İmrüülkays'ın şu beytini de inşad etmişlerdir:
وقد نقبت في الآفاق حتى ... رضيت من الغنيمة بالإياب
«Ufukları baştan başa dolaştım, nihayet ganimetten [vazgeçip sadece sağ salim] dönmeye razı oldum.»
وروي وقد طوفت، وأخرج الطستي عن ابن عباس أن نافع بن الأزرق سأله عن ذلك فقال: هو هربوا بلغة اليمن، وأنشد له بيت الحرث المذكور لكنه نسبه لهدى بن زيد، وفسر التنقيب في البلاد بالتصرف فيها بملكها ونحوه، وشاع التنقيب في العرف بمعنى التنقير عن الشيء والبحث عن أحواله، ومنه قوله تعالى: وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً التنقيب بالسير ونحوه المروي عن ابن عباس لمجرد التعقيب، وعلى تفسيره بالتصرف للسببية لأن تصرفهم في البلاد
«Ve kad tavveftü» şeklinde de rivayet edilmiştir. Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona bunu sormuş, o da: «Yemen lügatinde 'kaçtılar' demektir» demiş ve ona el-Hâris'in mezkûr beytini inşad etmiş, ancak bunu Hüdâ b. Zeyd'e nisbet etmiştir. Beldelerde tenkīb yapmak, oralara sahip olarak ve benzeri şekillerde tasarrufta bulunmak şeklinde de tefsir edilmiştir. Örfte ise tenkīb, bir şeyi iyice araştırmak ve onun hallerini incelemek anlamında yaygınlaşmıştır; Yüce Allah'ın { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } [el-Mâide: 12] buyruğu da bundandır. İbn Abbâs'tan rivayet edilen yürüme ve benzeri şeklindeki tenkīb sırf takib (peş peşe gelme) içindir; tasarrufta bulunma şeklindeki tefsirine göre ise sebebiyet içindir; çünkü beldelerde tasarrufta bulunmaları,
مسبب عن اشتداد بطشهم وهي على الوجهين عاطفة على معنى ما قبلها كأنه قيل: اشتد بطشهم فنقبوا وقيل: هي على ما تقدم أيضا للسببية والعطف على أَهْلَكْنا على أن المراد أخذنا في إهلاكهم فنقبوا في البلاد هَلْ مِنْ مَحِيصٍ على إضمار قول هو حال من واو (نقبوا) أي قائلين هل لنا مخلص من الله تعالى أو من الموت؟ أو على إجراء التنقيب لما فيه من معنى التتبع والتفتيش مجرى القول على ما قيل أو هو كلام مستأنف لنفي أن يكون لهم محيص أي هل لهم مخلص من الله ﷿ أو من الموت، وقيل: ضمير (نقبوا) لأهل مكة أي ساروا في مسايرهم وأسفارهم في بلاد القرون المهلكة فهل رأوا لهم محيصا حتى يؤملوا مثله لأنفسهم.
yakalayışlarının ve güçlerinin şiddetli olmasından kaynaklanmaktadır. Her iki veche göre de bu «fa» (ف) harfi kendisinden öncekinin manasına matuftur; sanki: «Güçleri şiddetlendi, böylece diyarları dolaştılar» denilmiştir. Bir görüşe göre ise daha önce geçtiği üzere yine sebebiyet içindir ve helak etmeye yöneldiğimiz, onlar da diyarları dolaştıkları kastedilerek { أَهْلَكْنا } fiiline matuftur. { هَلْ مِنْ مَحِيصٍ } “Bir kaçış yeri var mı?” [ifadesi], «nakkabû» fiilindeki vâv'dan (faillerden) hal olan gizli bir söz (kavl) takdiri üzeredir; yani: «Bizim için Allah'tan yahut ölümden kurtulacak bir yer var mı?» diyerek. Yahut takip ve araştırma manası taşıdığı için tenkīb eyleminin söz yerine ikame edilmesine dayanır; yahut onlar için bir kaçış yerinin bulunmadığını nefyetmek üzere bir istinaf kelamıdır; yani onlar için Azîz ve Celîl olan Allah'tan veya ölümden bir kurtuluş var mı? Bir görüşe göre «nakkabû» fiilinin zamiri Mekke ehline aittir; yani helak edilen nesillerin beldelerindeki seyahatlerinde ve yolculuklarında gezip dolaştılar; peki kendileri için de benzerini umabilecekleri bir kurtuluş yolu gördüler mi?
وأيد بقراءة ابن عباس وابن يعمر وأبي العالية ونصر بن سيار وأبي حيوة والأصمعي عن أبي عمرو على صيغة الأمر لأن الأمر للحاضر وقت النزول من الكفار وهم أهل مكة لا غير، والأصل توافق القراءتين وفيه على هذه القراءة التفات من الغيبة إلى الخطاب. قرأ ابن عباس أيضا وعبيد عن ابن عمرو «فنقّبوا» بفتح القاف مخففة، والمعنى كما في المشددة، وقرىء بكسر القاف خفيفة من النقب محركا، وهو أن ينتقب خف البعير ويرق من كثرة السير، قال الراجز:
İbn Abbâs, İbn Ya'mer, Ebü'l-Âliye, Nasr b. Seyyâr, Ebû Hayve ve Ebû Amr'dan rivayetle Asmaî'nin emir sîgasında [«fenakkıbû»] okumaları da bunu desteklemektedir; çünkü emir, nüzul vaktinde hazır bulunan kafirlere yöneliktir ve onlar da sadece Mekke ehlidir. Asıl olan iki kıraatin birbiriyle uyumudur ve bu kıraate göre ayette gaipten muhataba iltifat sanatı vardır. İbn Abbâs ve İbn Amr'dan rivayetle Ubeyd ise şeddesiz ve kāf harfinin fethasıyla «fe-nekabû» şeklinde okumuşlardır; mana ise şeddeli okuyuşta olduğu gibidir. Kāf harfinin kesresiyle hafif olarak «fe-nekıbû» şeklinde de okunmuştur; bu da 'harekeli nekab'dan gelir ki devenin tabanının çok yürümekten aşınıp incelmesidir. Recez şairi şöyle demiştir:
أقسم بالله أبو حفص عمر ... ما مسها من نقب ولا دبر
«Ebû Hafs Ömer'in adına Allah'a yemin ederim ki, ona ne bir aşınma ne de bir yara isabet etmiştir.»
والكلام بتقدير مضاف أي نقبت أقدامهم، ونقب الإقدام كناية مشهورة عن كثرة السير فيؤول المعنى إلى أنهم أكثروا السير في البلاد أو نقبت أخفاف مراكبهم والمراد كثرة السير أيضا، وقد يستغنى عن التقدير بجعل الإسناد مجازيا إِنَّ فِي ذلِكَ أي الإهلاك أو ما ذكر في السورة لَذِكْرى لتذكرة وعظة لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أي قلب واع يدرك الحقائق فإن الذي لا يعي ولا يفهم بمنزلة العدم، وفي الكشف لِمَنْ كانَ إلخ تمثيل أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ أي أصغى إلى ما يتلى عليه من الوحي وَهُوَ شَهِيدٌ أي حاضر على أنه من الشهود بمعنى الحضور، والمراد به المتفطن لأن غير المتفطن منزل منزلة الغائب فهو إما استعارة أو مجاز مرسل والأول أولى، وجوز أن يكون من الشهادة وصفا للمؤمن لأنه شاهد على صحة المنزل وكونه وحيا من الله تعالى فيبعثه على حسن الإصغاء أو وصفا له من قوله تعالى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] كأنه قيل: وهو من جملة الشهداء أي المؤمنين من هذه الأمة فهو كناية على الوجهين، وجوز على الأول منهما أن لا يكون كناية على أن المراد وهو شاهد شهادة عن إيقان لا كشهادة أهل الكتاب.
Kelam muzaf takdiri üzeredir; yani «ayakları aşındı» demektir; ayakların aşınması ise çok yürümekten meşhur bir kinayedir; böylece mana onların beldelerde çokça yürüdüklerine yahut bineklerinin tabanlarının aşındığına raci olur ki murat yine çok yürümektir. İsnad mecazi kılınarak takdirden müstağni de olunabilir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”; yani bu helak etmede yahut surede zikredilenlerde { لَذِكْرى } “elbette bir öğüt vardır”; bir ibret ve nasihat vardır { لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “kalbi olan kimse için”; yani hakikatleri idrak eden uyanık bir kalbi olan kimse için; zira anlamayan ve kavramayan kalp yok hükmündedir. el-Keşşâf'ta «kalbi olan kimse için» ifadesinin temsil olduğu belirtilmiştir. { أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ } “yahut kulak veren”; yani kendisine vahyedilen ayetlere can kulağıyla dinleyen { وَهُوَ شَهِيدٌ } “ve hazır bulunan”; yani حضور (hazır bulunma) manasındaki 'şühûd'dan türemiş olup hazır bulunan kimse için. Bununla zihni uyanık kimse kastedilmiştir; zira zihni uyanık olmayan kimse gaip hükmündedir; dolayısıyla bu ya istiare ya da mecâz-ı mürseldir, birincisi ise daha evladır. 'Şehâdet'ten türeyerek müminin vasfı olması da caiz görülmüştür; zira o, indirilenin doğruluğuna ve Allah Teâlâ katından bir vahiy olduğuna şahittir, bu da onu güzelce dinlemeye sevk eder; yahut Yüce Allah'ın: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } [el-Bakara: 143] ayetinden hareketle onun vasfı kılınmıştır; sanki «o bu ümmetin şahitlerinden, yani müminlerindendir» denilmiştir. Dolayısıyla her iki veche göre de kinayedir. Bu iki vecihten birincisine göre, Ehl-i Kitab'ın şahitliği gibi değil, tam bir yakîne dayalı şahitlik eden kimse murat edilerek kinaye olmaması da caizdir.
وعن قتادة المعنى لمن سمع القرآن من أهل الكتاب وهو شاهد على صدقه لما يجده في كتابه من نعته، والأنسب بالمساق وإلا ملأ بالفائدة الأخذ من الشهود، والوجه جعل وَهُوَ شَهِيدٌ حالا من ضمير الملقى لا عطفا على أَلْقَى كما لا يخفى على من له قلب أو القى السمع وهو شهيد، والمراد أن فيما فعل بسوالف الأمم أو في المذكور إماما من الآيات لذكرى لإحدى طائفتين من له قلب يفقه عن الله ﷿ ومن له سمع مصغ مع ذهن حاضر أي لمن له استعداد القبول عن الفقيه إن لم يكن فقيها في نفسه، وأَوْ لمنع الخلو من حيث إنه يجوز أن يكون الشخص فقيها ومستعدا للقبول من الفقيه، وذكر بعضهم أنها لتقسيم المتذكر إلى تال وسامع أو إلى فقيه ومتعلم أو إلى عالم كامل الاستعداد لا يحتاج لغير التأمل فيما عنده وقاصر محتاج للتعلم فيتذكر إذا أقبل بكليته وأزال الموانع بأسرها فتأمل.
Katâde'den nakledildiğine göre mana şöyledir: Kur'ân'ı dinleyen ve kendi kitabında onun vasfını bulduğu için onun doğruluğuna şahitlik eden Ehl-i Kitap kimseleri içindir. Sözün akışına en uygun olanı ve en çok fayda sağlayanı ise 'şühûd' (hazır bulunma) kökünden alınmasıdır. Doğru olan vecih, kalbi olan yahut şahit olarak kulak veren kimseye gizli kalmayacağı üzere, { وَهُوَ شَهِيدٌ } cümlesini { أَلْقَى } fiiline matuf değil, dinleyen kimsenin zamirinden hal kılmaktır. Murad edilen şudur: Geçmiş ümmetlere yapılan muamelelerde yahut zikredilen ayetlerde, iki zümreden biri için bir öğüt vardır: Azîz ve Celîl olan Allah'tan anlayacak kalbi olan kimse ile hazır bir zihinle kulak veren kimse; yani bizzat kendisi fakih (anlayışlı) değilse bile fakihten kabul etme istidadı bulunan kimse için. «Ev» (أَوْ) edatı ise, kişinin hem bizzat fakih hem de fakihten kabule hazır olmasının caiz olması hasebiyle men'-i hulüv (ikisinin birden yokluğunu engelleme) içindir. Bazıları ise bu edatın öğüt alanı; okuyan ve dinleyen, yahut fakih ve öğrenen, yahut kendi yanındakini tefekkürden başkasına ihtiyaç duymayan tam istidatlı âlim ile bütün engelleri kaldırıp bütünüyle yöneldiğinde öğüt alan öğrenmeye muhtaç eksik kimse şeklinde kısımlara ayırmak için olduğunu zikretmişlerdir; öyleyse iyi düşün!
وقرأ السلمي وطلحة والسدي وأبو البرهسم «أو ألقي» مبنيا للمفعول «السّمع» بالرفع على النيابة عن الفاعل والفاعل المحذوف أما المعبر عنه بالموصول أولا، وعلى الثاني معناه لمن ألقى غيره السمع وفتح أذنه ولم يحضر
Sülemî, Talha, Süddî ve Ebü'l-Berhesîm meçhul olarak «ev ülkıye», nâib-i fâil olarak merfû kılınmasıyla da «es-sem'u» şeklinde okumuşlardır. Hazfedilen fail ise ya ilk başta mevsûl ile ifade edilen kimsedir; ikinciye göre manası: Başkasının kulak verdiği, kulağını açtığı fakat zihnini hazır bulundurmadığı kimsedir;
ذهنه، وأما هو فقد ألقي وهو شاهد متفطن محضر ذهنه، فالوصف أعني الشهود معتمد الكلام، وإنما أخرج في الآية بهذه العبارة للمبالغة في تفطنه وحضوره، وعلى الأول معناه لمن ألقى سمعه وهو حاضر متفطن، ثم لو قدر موصول آخر بعد أَوْ فذو القلب والملقى غير أن شخصا ولو لم يقدر جاز أن يكونا شخصين وأن يكونا شخصا باعتبار حالين حال تفطنه بنفسه وحال القائه السمع عن حضور إلى متفطن بنفسه لأن (من) عام يتناول كل واحد واحد وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما من أصناف المخلوقات فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ تقدم الكلام فيها وَما مَسَّنا وما أصابنا بذلك مع كونه مما لا تفي به القوى والقدر مِنْ لُغُوبٍ تعب ما فالتنوين للتحقير، وهذا كما قال قتادة. وغيره رد على جهلة اليهود زعموا أنه تعالى شأنه بدأ خلق العالم يوم الأحد وفرغ منه يوم الجمعة واستراح يوم السبت واستلقى على العرش سبحانه وتعالى عما يقولون علوا كبيرا.
kendisine gelince, o zihnini hazır tutarak, uyanık ve şahit olarak kulak vermiştir. Dolayısıyla vasıf, yani şahit (hazır) oluş sözün dayanak noktasıdır; ayette bu ibareyle ifade edilmesi ise onun uyanıklığındaki ve hazır bulunuşundaki mübalağadan ötürüdür. Birinciye göre ise manası: Hazır ve uyanık olduğu halde kulağını verendir. Sonra şayet { أَوْ } edatından sonra başka bir mevsûl takdir edilirse, kalp sahibi ile kulak veren iki ayrı şahıs olur; şayet takdir edilmezse iki ayrı şahıs olmaları da iki ayrı durum itibarıyla tek bir şahıs olmaları da caizdir: Bizzat kendisinin uyanık olduğu durum ile bizzat kendisi uyanık olan birine zihni hazır olarak kulak verdiği durum; zira «men» (مَنْ) umum ifade edip tek tek her birini kapsar. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما } “Andolsun ki biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri” yaratılmışların çeşitli türlerinden { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı günde yarattık” hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { وَما مَسَّنا } “bize dokunmadı”; güçlerin ve kudretlerin yetmeyeceği bir şey olmasına rağmen bununla bize isabet etmedi { مِنْ لُغُوبٍ } “hiçbir yorgunluk”; tenvin tahkir (küçümseme/azlık) içindir. Bu, Katâde ve başkalarının belirttiği üzere, Yüce Allah'ın alemi yaratmaya pazar günü başlayıp cuma günü bitirdiğini, cumartesi günü ise dinlenip arşın üzerine uzandığını iddia eden Yahudilerin cahillerine bir reddiyedir; Allah onların söylediklerinden yücedir, pek büyük bir ululukla münezzehtir.
وعن الضحاك أن الآية نزلت لما قالوا ذلك، ويحكى أنهم يزعمون أنه مذكور في التوراة، وجملة وَما مَسَّنا إلخ تحتمل أن تكون حالية وأن تكون استئنافية، وقرأ السلمي وطلحة ويعقوب «لغوب» بفتح اللام بزنة القبول والولوع وهو مصدر غير مقيس بخلاف مضموم اللام فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ أي ما يقول المشركون في شأن البعث من الأباطيل المبنية على الاستبعاد والإنكار فإن من قدر على خلق العالم في تلك المدة اليسيرة بلا إعياء قادر على بعثهم والانتقام منهم، أو على ما يقول اليهود من مقالة الكفر والتشبيه.
Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre ayet onlar bu sözü söylediğinde inmiştir. Onların bunu Tevrat'ta yazılı olduğunu iddia ettikleri anlatılır. { وَما مَسَّنا } vb. cümlesinin hal cümlesi olması da istinaf cümlesi olması da muhtemeldir. Sülemî, Talha ve Ya'kūb 'kabûl' ve 'vele'' vezninde lâm harfinin fethasıyla «legūb» şeklinde okumuşlardır; bu, lâm harfi zammeli olanın aksine kıyasi olmayan bir masdardır. { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “Artık onların söylediklerine sabret!”; yani müşriklerin yeniden diriliş hakkında uzak görme ve inkara dayalı söyledikleri batıl sözlere [sabret]; zira alemi o kadar kısa bir sürede yorulmaksızın yaratmaya kādir olan, onları yeniden diriltmeye ve onlardan intikam almaya da kādirdir; yahut Yahudilerin küfür ve teşbih içeren sözlerine sabret!
والكلام متعلق بقوله تعالى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا إلخ على الوجهين، وفي الكشف أنه على الأول متعلق بأول السورة إلى هذا الموضع وأنه أنسب من تعلقه، بلقد خلقنا، الآية لأن الكلام مرتبط بعضه ببعض إلى هاهنا على ما لا يخفى على المسترشد.
Bu söz her iki veche göre de Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ خَلَقْنَا } vb. buyruğuna taalluk etmektedir. el-Keşşâf'ta birinci veche göre surenin başından buraya kadar olan kısma taalluk ettiği ve bunun { وَلَقَدْ خَلَقْنَا } ayetine taalluk etmesinden daha uygun olduğu ifade edilmiştir; zira hidayet arayan kimseye gizli kalmayacağı üzere kelam buraya kadar birbiriyle irtibatlıdır.
وأنت تعلم أن الأقرب تعلقه على الوجهين بما ذكرنا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ أي نزهه تعالى عن العجز عما يمكن وعن وقوع الخلف في أخباره التي من جملتها الإخبار بوقوع البعث وعن وصفه ﷿ بما يوجب التشبيه، أو نزهه عن كل نقص ومنه ما ذكر حامدا له تعالى على ما أنعم به عليك من إصابة الحق وغيرها. قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ هما وقتا الفجر والعصر وفضيلتهما مشهورة وَمِنَ اللَّيْلِ مفعول لفعل محذوف يفسره فَسَبِّحْهُ باعتبار الاتحاد النوعي، والعطف للتغاير الشخصي أي وسبحه بعض الليل فسبحه أو مفعول لقوله تعالى: «سبحه» على أن الفاء جزائية والتقدير مهما يكن من شيء فسبحه بعض الليل، وقدم المفعول للاهتمام به وليكون كالعوض عن المحذوف ولتتوسط الفاء الجزائية كما هو حقها، ولعل المراد بهذا البعض السحر فإن فضله مشهور وَأَدْبارَ السُّجُودِ وأعقاب الصلاة جمع دبر بضم فسكون أو دبر بضمتين.
Sen de bilirsin ki her iki veche göre de zikrettiğimize taalluk etmesi en yakın olanıdır. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “ve Rabbini hamd ile tesbih et!”; yani mümkün olan şeylerden aciz olmaktan, aralarında yeniden dirilişin vukuunu haber vermenin de bulunduğu haberlerinde hilaf bulunmasından ve Azîz ve Celîl olan Allah'ı teşbihi gerektiren şeylerle nitelemekten O'nu tenzih et; yahut hakka isabet etmek ve diğer nimetleri sebebiyle O'na hamdederek Yüce Allah'ı her türlü noksanlıktan tenzih et. { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce”; bunlar sabah ve ikindi vakitleridir ve faziletleri meşhurdur. { وَمِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir kısmında da”; nevî birlik itibarıyla { فَسَبِّحْهُ } “O'nu tesbih et!” fiilinin tefsir ettiği mahzuf bir fiilin mefulüdür; atıf ise şahsî başkalık içindir; yani 'gecenin bir kısmında O'nu tesbih et, evet O'nu tesbih et' demektir. Yahut «fa»nın cezaiye olması esasına binaen Yüce Allah'ın «sebbihhu» buyruğunun mefulüdür; takdiri de: «Her ne olursa olsun, gecenin bir kısmında O'nu tesbih et» şeklindedir. Meful, ona ehemmiyet vermek, mahzfun yerine geçmek ve cezaiye fa'sının hakkı olduğu üzere araya girmesini sağlamak için öne alınmıştır. Bu kısımdan murat belki de fazileti meşhur olan seher vaktidir. { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “ve secdelerin ardından”; namazların arkasından demektir; zammeli ve sükûnlu «dübr»ün yahut iki zammeli «dübür»ün çoğuludur.
وقرأ ابن عباس وأبو جعفر وشيبة وعيسى والأعمش وطلحة وشبل والحرميان «إدبار» بكسر الهمزة وهو مصدر تقول: أدبرت الصلاة إدبارا انقضت وتمت، والمعنى ووقت انقضاء السجود كقولهم: آتيك خفوق النجم. وذهب غير واحد إلى أن المراد بالتسبيح الصلاة على أنه من إطلاق الجزء أو اللازم على الكل أو الملزوم، وعليه
İbn Abbâs, Ebû Ca'fer, Şeybe, Îsâ, A'meş, Talha, Şibl ve Haremeyn imamları hemzenin kesresiyle «idbâra» şeklinde okumuşlardır; bu bir masdardır; 'namaz bitti, tamamlandı' manasında «edberati's-salâtü idbâren» dersin. Manası da insanların 'yıldız battığı vakit sana gelirim' sözü gibi «secdelerin sona erdiği vakit» demektir. Pek çok âlim ise parçanın veya lâzımın bütüne veya melzûma ıtlak edilmesi kabilinden tesbih ile namazın kastedildiği görüşüne varmıştır; buna göre
فالصلاة قبل الطلوع الصبح وقبل الغروب العصر، قاله قتادة وابن زيد والجمهور، وأخرجه الطبراني في الأوسط. وابن عساكر عن جرير بن عبد الله مرفوعا
[Güneşin] doğmasından önceki namaz sabah namazı, batmasından önceki namaz ise ikindi namazıdır. Bunu Katâde, İbn Zeyd ve cumhur söylemiştir; Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Asâkir de Cerîr b. Abdillâh'tan merfû olarak rivayet etmiştir.
، ومن الليل صلاة العتمة وإدبار السجود النوافل بعد المكتوبات أخرجه ابن جرير عن ابن زيد، وقال ابن عباس:
«Gecenin bir kısmında» [kastedilen] yatsı namazı, «secdelerin ardından» [kastedilen ise] farzlardan sonraki nafilelerdir. Bunu İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etmiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir:
الصلاة قبل الطلوع الفجر وقبل الغروب الظهر والعصر ومن الليل العشاءان وإدبار السجود النوافل بعد الفرائض، وفي رواية أخرى عنه الوتر بعد العشاء، وفي أخرى عنه أيضا وعن عمر وعلي وابنه الحسن وأبي هريرة رضي الله تعالى عنهم.
«[Güneşin] doğmasından önceki namaz sabah namazı; batmasından önceki namaz öğle ve ikindi; gecenin bir kısmındaki namaz akşam ile yatsı; secdelerin ardından olan da farzlardan sonraki nafilelerdir.» Ondan gelen başka bir rivayette «yatsıdan sonraki vitir» denilmiştir. Yine ondan, Ömer'den, Ali'den, oğlu Hasan'dan ve Ebû Hureyre'den -radıyallâhu teâlâ anhüm- gelen başka bir rivayette;
والشعبي وإبراهيم ومجاهد والأوزاعي ركعتان بعد المغرب، وأخرجه مسدد في مسنده. وابن المنذر وابن مردويه عن
Şa'bî, İbrâhîm, Mücâhid ve Evzâî'den de «akşamdan sonraki iki rekât» olduğu rivayet edilmiştir. Bunu Müsedded Müsned'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye de
علي كرم الله تعالى وجهه مرفوعا، وقال مقاتل: ركعتان بعد العشاء يقرأ في الأولى قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ [الكافرون: ١] وفي الثانية قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الإخلاص: ١] ، وقيل: من الليل صلاة العشاءين والتهجد. وعن مجاهد صلاة الليل، وفيه احتمال العموم لصلاة العشاءين والخصوص بالتهجد وهو الأظهر وَاسْتَمِعْ أمر بالاستماع، والظاهر أنه أريد به حقيقته، والمستمع له محذوف تقديره واستمع لما أخبر به من أهوال يوم القيامة، وبين ذلك بقوله تعالى: يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ إلى آخره، وسلك هذا لما في الإبهام ثم التفسير من التهويل والتعظيم لشأن المخبر به، وانتصب يَوْمَ بما دل عليه ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ أي يوم ينادي المنادي يخرجون من القبور، وقيل: المفعول محذوف تقديره نداء المنادى، وقيل: تقديره نداء الكافرين بالويل والثبور ويَوْمَ ظرف لذلك المحذوف، وقيل: لا يحتاج ذلك إلى مفعول والمعنى كن مستمعا ولا تكن غافلا، وقيل: معنى استمع انتظر، والخطاب لكل سامع، وقيل: للرسول ﵊ ويَوْمَ منتصب على أنه مفعول به لاستمع أي انتظر يوم ينادي المنادي فإن فيه تبين صحة ما قلته كما تقول لمن تعده بورود فتح: استمع كذا وكذا. والمنادي على ما في بعض الآثار جبريل ﵇ ينفخ إسرافيل في الصور وينادي جبريل يا أيتها العظام النخرة والجلود المتمزقة والشعور المتقطعة إن الله يأمرك بأن تجتمعي لفصل الحساب. وأخرج ابن عساكر. والواسط في فضائل بيت المقدس عن يزيد بن جابر أن إسرافيل ﵇ ينفخ في الصور فيقول: يا أيتها العظام النخرة إلى آخره فيكون المراد بالمنادي هو ﵇. وفي الحواشي الشهابية الأول هو الأصح مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ هو صخرة بيت المقدس على ما روي عن يزيد بن جابر وكعب وابن عباس وبريدة وقتادة، وهي على ما روي عن كعب أقرب الأرض إلى السماء بثمانية عشر ميلا.
Ali'den -kerremallâhu teâlâ vecheh- merfû olarak rivayet etmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: «Yatsıdan sonra kılınan iki rekâttır; birincisinde { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } “De ki: Ey inkârcılar!” [Kâfirûn: 1], ikincisinde ise { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah birdir.” [İhlâs: 1] okunur.» Şöyle de denilmiştir: Geceden maksat akşam ve yatsı namazları ile teheccüddür. Mücâhid'den gece namazı olduğu nakledilmiştir; bunda hem akşam ve yatsı namazlarını kapsayacak şekilde genel olma, hem de teheccüde has olma ihtimali vardır ki daha zahir olanı budur. { وَاسْتَمِعْ } “Ve dinle!”; dinleme emridir. Zahir olan, bununla hakiki dinlemenin kastedilmiş olmasıdır. Dinlenen şey mahzuftur; takdiri: «Kıyamet gününün dehşetlerinden haber verilen şeyleri dinle» şeklindedir. Bunu Yüce Allah'ın { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } “çağırıcının çağıracağı gün” buyruğundan sonuna kadar olan kısım açıklamaktadır. Önce müphem bırakıp ardından tefsir etme yoluna, haber verilen şeyin büyüklüğünü ve şanının yüceliğini hissettirmek için gidilmiştir. { يَوْمَ } kelimesi { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “işte o, çıkış günüdür” ifadesinin delalet ettiği fiille mansub olmuştur; yani «Çağırıcının çağırdığı gün kabirlerden çıkarlar» demektir. Mefulün mahzuf olup takdirinin «çağırıcının nidasını [dinle]» olduğu da söylenmiştir. Takdirinin «kâfirlerin helak ve feryat nidasını [dinle]» olduğu ve { يَوْمَ } kelimesinin bu mahzufa zarf olduğu da söylenmiştir. Bunun mefule ihtiyaç duymadığı ve mananın «Dinleyen biri ol, gafil olma!» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yine { اسْتَمِعْ } kelimesinin «bekle, gözetle» manasında olduğu, hitabın her bir işitene veya Resûl'e -aleyhisselâm- yönelik olduğu ve { يَوْمَ } kelimesinin { اسْتَمِعْ } fiilinin mefulü bih'i olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani «Çağırıcının çağıracağı günü bekle; zira onda sana söylediğimin doğruluğu açığa çıkacaktır» demektir; tıpkı bir fetih müjdesi verdiğin kişiye «Şunu şunu dinle/bekle!» demen gibi. Bazı rivayetlerdeki bilgiye göre çağıran kimse Cebrail'dir -aleyhisselâm-. İsrafil sûr'a üfler, Cebrail de şöyle seslenir: «Ey çürümüş kemikler, parçalanmış deriler ve kopmuş saçlar! Şüphesiz Allah, hesap faslı için toplanmanızı emretmektedir!» İbn Asâkir ve Vâsıtî, Fedâilü Beyti'l-Makdis'te Yezîd b. Câbir'den rivayet ettiklerine göre İsrafil -aleyhisselâm- sûr'a üfler ve: «Ey çürümüş kemikler...» diyerek sonuna kadar söyler. Buna göre çağıran kimseden murat bizzat kendisidir -aleyhisselâm-. Havaşî-i Şihâbiyye'de birinci görüşün daha sahih olduğu belirtilmiştir. { مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “yakın bir yerden”; Yezîd b. Câbir, Kâ'b, İbn Abbâs, Büreyde ve Katâde'den rivayet edildiğine göre bu, Beytülmakdis'teki kayadır. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre orası, on sekiz mil ile yeryüzünün göğe en yakın yeridir.
وفي الكشاف أنها أقرب إليها باثني عشر ميلا وهي وسط الأرض، وأنت تعلم أن مثل هذا لا يقبل إلا بوحي، ثم إن كونها وسط الأرض مما تأباه القواعد في معرفة العروض والأطوال، ومن هنا قيل: المراد قريب ممن يناديهم فقيل:
el-Keşşâf'ta ise oranın on iki mil ile göğe en yakın yer ve yeryüzünün merkezi olduğu ifade edilmiştir. Bilirsin ki böylesi bir bilgi ancak vahiy ile kabul edilir. Ayrıca oranın yeryüzünün merkezi olması enlem ve boylam bilgisindeki kuralların reddettiği bir husustur. Buradan hareketle maksadın, «seslenilen kimselere yakın bir yer» olduğu söylenmiş; hatta:
ينادي من تحت أقدامهم، وقيل: من منابت شعورهم فيسمع من كل شعرة يا أيتها العظام النخرة إلخ، ومن الناس من قال: المراد بقربه كون النداء منه لا يخفى على أحد بل يستوي في سماعه كل أحد، والنداء في كل ذلك على حقيقته، وجوز أن يكون في الإعادة نظير كن في الابتداء على المشهور فهو تمثيل لإحياء الموتى بمجرد الإرادة ولا نداء ولا صوت حقيقة، ثم إن ما ذكرناه من أن المنادي ملك وأنه ينادي بما سمعت هو المأثور، وجوز أن يكون نداؤه بقوله للنفس: ارجعي إلى ربك لتدخلن مكانك من الجنة أو النار أو هؤلاء للجنة وهؤلاء للنار، وأن يكون المنادي هو الله تعالى ينادي احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصافات: ٢٢] أو أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ [ق: ٢٤] مع قوله تعالى: ادْخُلُوها بِسَلامٍ [الحجر: ٤٦، ق: ٣٤] أو خُذُوهُ فَغُلُّوهُ [الحاقة: ٣٠] أو أَيْنَ شُرَكائِيَ [النحل: ٢٧، القصص: ٦٢، ٧٤، فصلت: ٤٧] أو غير ذلك، وأن يكون غيره تعالى وغير الملك من المكلفين ينادي يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزخرف: ٧٧] أو أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ [الأعراف: ٥٠] أو غير ذلك، والمعول عليه ما تقدم يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ وهي النفخة الثانية، ويَوْمَ بدل من يَوْمَ يُنادِ إلخ، والعامل فيهما ما دل عليه ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ كما تقدم، وجوز أن يكون ظرفا لما دل عليه ذلك ويَوْمَ يُنادِ غير معمول له بل لغيره على ما مر، وأن يكون ظرفا لينادي، وقوله تعالى: بِالْحَقِّ في موضع الحال من الصَّيْحَةَ أي يسمعونها ملتبسة بالحق الذي هو البعث، وجوز أن يكون (الحق) بمعنى اليقين والكلام نظير صاح بيقين أي وجد منه الصياح يقينا لا كالصدى وغيره فكأنه قيل: الصيحة المحققة، وجوز أن يكون الجار متعلقا بيسمعون على أن المعنى يسمعون بيقين، وأن يكون الباء للقسم و (الحق) هو الله تعالى أي يسمعون الصيحة أقسم بالله وهو كما ترى ذلِكَ أي اليوم يَوْمُ الْخُرُوجِ من القبور وهو من أسماء يوم القيامة.
«Ayaklarının altından seslenilir» denilmiş; kimisi de «Saçlarının bittiği yerlerden seslenilir de her bir saç telinden: 'Ey çürümüş kemikler...' sözü işitilir» demiştir. İnsanlardan bir kısmı da yakınlıktan maksadın nidanın kimseye gizli kalmaması, bilakis onu işitmede herkesin eşit olması olduğunu söylemiştir. Bütün bunlarda nida hakiki anlamındadır. Yeniden yaratılışta bunun, meşhur görüşe göre ilk yaratılıştaki «kün» (ol) emrinin benzeri olması da caiz görülmüştür; buna göre ölülerin sırf iradeyle diriltilmesinin bir temsilidir, hakikatte bir nida ve ses yoktur. Bununla birlikte çağıranın bir melek olduğu ve işittiğin şekilde nida edeceği yönünde zikrettiğimiz husus nakledilmiş olandır. Nidasının nefse hitaben: «Rabbine dön ki cennet veya cehennemdeki yerine giresin!» veya «Şunlar cennete, şunlar da cehenneme!» şeklinde olması da; çağıranın bizzat Yüce Allah olup { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın!” [Sâffât: 22] veya { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } “Atın cehenneme her inatçı kâfiri!” [Kâf: 24] buyruğu ile birlikte Yüce Allah'ın { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } “Oraya selametle girin!” [Hicr: 46; Kâf: 34] yahut { خُذُوهُ فَغُلُّوهُ } “Onu yakalayın da bağlayın!” [Hâkka: 30] yahut { أَيْنَ شُرَكائِيَ } “Nerede benim ortaklarım?” [Nahl: 27; Kasas: 62, 74; Fussilet: 47] veya benzeri sözleri seslenmesi de caizdir. Yüce Allah ve melek dışındaki mükelleflerden birinin { يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!” [Zuhruf: 77] veya { أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Bize sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!” [A'râf: 50] yahut başka bir nida ile seslenmesi de caizdir. Ancak itimat edilen, daha önce geçendir. { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ } “O gün o çığlığı işitirler”; bu da ikinci sûr üflemesidir. { يَوْمَ } kelimesi { يَوْمَ يُنادِ } ifadesinden bedeldir; her ikisinde amel eden lafız ise daha önce geçtiği üzere { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “işte o, çıkış günüdür” ifadesinin delalet ettiği manadır. { يَوْمَ } kelimesinin bu manaya zarf olması ve { يَوْمَ يُنادِ } ifadesinin de onun mamulü olmayıp daha önce geçtiği üzere başkasının mamulü olması caiz görüldüğü gibi, «yunâdi» fiilinin zarfı olması da caizdir. Yüce Allah'ın { بِالْحَقِّ } “hak ile” buyruğu { الصَّيْحَةَ } “o çığlık” kelimesinden hal konumundadır; yani onu, diriliş demek olan hak ile iç içe olarak işitirler. «el-Hakk» kelimesinin yakîn (kesinlik) manasında olması ve cümlenin de «kesinlikle bağırdı» yani 'yankı veya benzeri bir şey gibi değil, ondan kesin olarak bir bağırma sadır oldu' sözüne benzer olması da caiz görülmüştür; sanki «gerçekleşen o çığlık» denmiş gibidir. Harf-i cerrin, mananın «kesin bir şekilde işitirler» olması üzere «yesme'ûne» fiiline taalluk etmesi de, ba harfinin kasem (yemin) için olup «el-Hakk»ın da Yüce Allah olması, yani «Allah'a yemin ederim ki o çığlığı işitirler» manasında olması da caiz görülmüştür; ancak bu, gördüğün gibidir. { ذلِكَ } “İşte o”; yani o gün, { يَوْمُ الْخُرُوجِ } “çıkış günüdür”; kabirlerden çıkış günüdür ve kıyamet gününün isimlerindendir.
وقيل: الإشارة إلى النداء واتسع في الظرف فجعل خبرا عن المصدر، أو الكلام على حذف مضاف أي ذلك النداء نداء يوم الخروج أو وقت ذلك النداء يوم الخروج إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ في الدنيا من غير أن يشاركنا في ذلك أحد وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ الرجوع للجزاء في الآخرة لا إلى غيرنا لا استقلالا ولا اشتراكا.
İşaretin nidaya yönelik olduğu ve zarfta genişleme yapılarak masdarın haberi kılındığı ya da ifadenin muzâfın hazfi üzere olduğu, yani «o nida çıkış gününün nidasıdır» veya «o nidanın vakti çıkış günüdür» demek olduğu da söylenmiştir. { إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ } “Şüphesiz biz diriltir ve biz öldürürüz”; bu hususta hiçbir kimse bize ortak olmaksızın dünyada [bunu yaparız]. { وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } “ve dönüş de ancak bizedir”; ne bağımsız olarak ne de ortaklaşa bir başkasına değil, ahirette karşılık görmek üzere dönüş sadece bizedir.
يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ بدل بعد بدل، ويحتمل أن يكون ظرفا للمصير أي إلينا مصيرهم في ذلك اليوم أو لما دل عليه ذلِكَ حَشْرٌ أي يحشرون يوم تشقق. وقرأ نافع وابن عامر «تشّق» بشد الشين وقرىء «تشقّق» بضم التاء مضارع شققت على البناء للمفعول و «تنشّق» مضارع انشقت. وقرأ زيد بن علي «تتشقّق» بتاءين، وقوله تعالى:
{ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ } “O gün yer onların üzerinden yarılır”; peş peşe gelen bedeldir. «el-Masîr» kelimesinin zarfı olması da muhtemeldir; yani «O gün onların dönüşü bizedir» ya da { ذلِكَ حَشْرٌ } “bu bir toplamadır” ifadesinin delalet ettiği mananın [zarfı olması muhtemeldir]; yani «Yerin yarıldığı gün toplanırlar» demektir. Nâfi ve İbn Âmir şîn harfinin şeddesiyle «teşşakkaku» şeklinde okumuşlardır. Tâ harfinin zammesiyle meçhul muzari olarak «tuşakkaku» ve «inşakkati»nin muzarisi olarak «tenşakku» şeklinde de okunmuştur. Zeyd b. Ali iki tâ ile «teteşakkaku» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın:
سِراعاً مصدر وقع حالا من الضمير في «عنهم» بتأويل مسرعين والعامل «تشقق» وقيل: التقدير يخرجون سراعا فتكون حالا من الواو والعامل يخرج، وحكاه أبو حيان عن الحوفي ثم قال: ويجوز أن يكون هذا المقدر عاملا في يَوْمَ تَشَقَّقُ أخرج ابن المنذر عن مجاهد أنه قال في الآية: تمطر السماء عليهم حتى تنشق الأرض عنهم، وجاء إن أول من تنشق عنه الأرض رسول الله ﷺ، أخرج الترمذي وحسنه والطبراني والحاكم واللفظ له عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ، أخرج الترمذي وحسنه. والطبراني. والحاكم واللفظ له عن ابن عمر قال: «قال رسول الله ﷺ أنا أول من تنشق عنه الأرض ثم أبو بكر وعمر ثم أهل البقيع فيحشرون معي ثم انتظر أهل مكة وتلا ابن عمر يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً»
{ سِراعاً } “hızlıca” buyruğu, «müsri'în» (koşarak) teviliyle «anhüm»deki zamirden hal olmuş bir masdardır ve amili «teşakkaku»dur. Takdirin «hızlıca çıkarlar» şeklinde olduğu, dolayısıyla vâv zamirinden hal olup amilinin de «yahrucü» olduğu söylenmiştir. Bunu Ebû Hayyân, el-Hûfî'den nakletmiş ve ardından şöyle demiştir: Bu takdir edilen fiilin { يَوْمَ تَشَقَّقُ } ifadesinde amil olması da caizdir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Gök üzerlerine yağmur yağdırır, nihayetinde yer onların üzerinden yarılır.» Yerin üzerinden ilk yarılacağı kişinin Resûlullah ﷺ olduğu vârit olmuştur. Tirmizî -hasen kabul ederek-, Taberânî ve -lafız kendisine ait olmak üzere- Hâkim, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Ben yerin üzerinden ilk yarılacağı kişiyim; sonra Ebû Bekir ve Ömer, sonra Bakî ehli gelir de benimle birlikte haşrolunurlar; sonra Mekke ehlini beklerim.' Sonra İbn Ömer { يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً } “O gün yer onların üzerinden hızlıca yarılır” ayetini okudu.»
ذلِكَ حَشْرٌ بعث وجمع عَلَيْنا يَسِيرٌ أي هين، وتقديم الجار والمجرور لتخصيص اليسر به ﷿ فإنه سبحانه العالم القادر لذاته الذي لا يشغله شأن عن شأن نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ من نفي البعث وتكذيب الآيات الناطقة وغير ذلك مما لا خير فيه، وهذا تسلية للرسول ﷺ وتهديد لهم وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ أي ما أنت مسلط عليهم تقسرهم على الإيمان أو تفعل بهم ما تريد وإنما أنت منذر، فالباء زائدة في الخبر وعَلَيْهِمْ متعلق به.
{ ذلِكَ حَشْرٌ } “Bu bir toplamadır”; diriltme ve bir araya getirmedir. { عَلَيْنا يَسِيرٌ } “bize göre pek kolaydır”; yani zahmetsizdir. Car ve mecrûrun öne alınması, kolaylığı Azîz ve Celîl olan Allah'a tahsis etmek içindir; zira hiçbir işin diğer bir işe engel olmadığı, zatı gereği her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten O'dur -sübhânehu-. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } “Biz onların ne dediklerini en iyi bileniz”; dirilişi inkâr etmeleri, açık ayetleri yalanlamaları ve içinde hiçbir hayır bulunmayan diğer sözlerini en iyi bileniz. Bu, Resûl ﷺ için bir teselli, onlar için ise bir tehdittir. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin”; yani onları imana zorlayacak veya üzerlerinde dilediğini yapacak bir musallat değilsin; sen ancak bir uyarıcısın. «Bâ» harfi haberde zâiddir ve { عَلَيْهِمْ } ifadesi de ona taalluk etmektedir.
ويفهم من كلام بعض الأجلة جواز كون (جبار) من جبره على الأمر قهره عليه بمعنى أجبره لا من أجبره إذ لم يجىء فعال بمعنى مفعل من أفعل إلا فيما قل كدراك وسراع، وقال علي بن عيسى: لم يسمع ذلك إلا في دراك.
Bazı büyük âlimlerin sözlerinden «cebbâr» kelimesinin -«ecbera» fiilinden değil- «onu bir işe zorladı, mecbur etti» manasında «ceberahû ale'l-emr» ifadesinden gelmesinin caiz olduğu anlaşılmaktadır; zira «if'âl» kalıbından «fa''âl» kalıbı «derâk» ve «sirâ'» gibi pek az kelime müstesna, gelmemiştir. Ali b. Îsâ ise: «Bu sadece derâk kelimesinde işitilmiştir» demiştir.
وقيل: جبار من جبر بمعنى أجبر لغة كنانة وإن «عليهم» متعلق بمحذوف وقع حال أي ما أنت جبار تجبرهم على الإيمان واليا عليهم، وهو محتمل للتضمين وعدمه فلا تغفل، وقيل: أريد التحلم عنهم وترك الغلظة عليهم، وعليه قيل: الآية منسوخة، وقيل: هي منسوخة على غيره أيضا بآية السيف فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ فإنه لا ينتفع به غيره، وأخرج ابن جرير عن ابن عباس قال: «قالوا يا رسول الله لو خوفتنا فنزلت فذكر بالقرآن من يخاف وعيد»
«Cebbâr» kelimesinin Kinâne lügatinde «ecbera» manasında «cebera»dan geldiği ve «aleyhim» lafzının hal konumundaki mahzuf bir lafza taalluk ettiği, yani «onların üzerinde bir yönetici olarak onları imana zorlayıcı bir zorba değilsin» manasında olduğu da söylenmiştir; bu mananın tazmin veya adem-i tazmin ihtimali vardır, gafil olma! Ayetten kastın onlara yumuşak davranmak ve onlara karşı sertliği bırakmak olduğu da söylenmiştir; buna binaen ayetin mensuh olduğu ileri sürülmüştür. Başka bir veche göre de kılıç ayetiyle mensuh olduğu söylenmiştir. { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Öyleyse sen tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!”; zira ondan başkası onunla faydalanamaz. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: «Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizi korkutsan olmaz mı?' Bunun üzerine { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “Öyleyse sen tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!” ayeti indi.»
وما أنسب هذا الاختتام بالافتتاح بقوله سبحانه: ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ [ق: ١] هذا وللشيخ الأكبر قدس سره في قوله تعالى: بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] ولغير واحد من الصوفية في قوله سبحانه: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] كلام أشرنا إليه فيما سبق، ومنهم من يجعل ق إشارة إلى الوجود الحق المحيط بجميع الموجودات والله من ورائهم محيط، وقيل: هو إشارة إلى مقامات القرب، وقيل: غير ذلك، وطبق بعضهم سائر آيات السورة على ما في الأنفس وهو مما يعلم بأدنى التفات ممن له أدنى ممارسة لكلامهم والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.
Bu bitişin, Sübhân olan Allah'ın { ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ } “Kâf. Şanlı Kur'an'a andolsun!” [Kâf: 1] buyruğuyla yapılan başlangıca ne kadar da uygun olduğu açıktır! Bununla birlikte Şeyhü'l-Ekber'in -kaddesallâhu sirrah- Yüce Allah'ın { بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Aksine onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.” [Kâf: 15] buyruğuna ve pek çok sûfînin de Yüce Allah'ın { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız.” [Kâf: 16] buyruğuna dair daha önce işaret ettiğimiz sözleri vardır. Onlardan kimisi «Kâf» harfini tüm mevcudatı kuşatan Hakk'ın varlığına işaret sayar; Allah ise onların arkasından kuşatandır. Kurb (yakınlık) makamlarına işaret olduğu da, başka şeylere işaret olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise surenin diğer ayetlerini nefislerdeki hallere tatbik etmiştir ki bu, onların sözlerine en ufak bir aşinalığı olan kimsenin azıcık bir dikkatle anlayacağı hususlardandır. Doğru yola hidayet eden ancak Yüce Allah'tır.