قسم يتخذونه لإظهار العظمة بالمثول بين أيادي ساداتهم وتعظيمهم إياهم كعبيد الملوك، وقسم يتخذون للانتفاع بهم في تحصيل الأرزاق أو لإصلاحها، فكأنه قال سبحانه: إني خلقتهم ولا بد فيهم من منفعة فليتفكروا في أنفسهم هل
Bir kısmı kralların köleleri gibi efendilerinin huzurunda divan durarak ve onlara tazimde bulunarak azameti izhar etmek için edinilir; bir kısmı da rızıkların elde edilmesinde yahut onların ıslah edilmesinde kendilerinden faydalanmak için edinilir. Sanki Allah Sübhânehû şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Ben onları yarattım ve onlarda mutlaka bir menfaat bulunmalıdır; öyleyse kendi nefislerinde düşünsünler:
هم من قبيل أن يطلب منهم تحصيل رزق وليسوا كذلك فما أريد منهم من رزق، وهل هم ممن يطلب منهم إصلاح قوت كالطباخ ومن يقرب الطعام؟ وليسوا كذلك وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ فإذا هم عبيد من القسم الأول، فينبغي أن لا يتركوا التعظيم، والظاهر أن المعنى ما أريد منهم من رزق لي لمكان قوله سبحانه: وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ وإليه ذهب الامام، وذكر في الآية لطائف: الاولى أنه سبحانه كرر نفي الإرادتين لأن السيد قد يطلب من العبد التكسب له وهو طلب الرزق وقد لا يطلب حيث كان له مال وافر لكنه يطلب قضاء حوائجه من حفظ المال وإحضار الطعام من ماله بين يديه. فنفي الإرادة الأولى لا يستلزم نفي الارادة الثانية فكرر النهي على معنى لا أريد هذا ولا أريد ذلك، الثانية أن ترتيب النفيين كما تضمنه النظم الجليل من باب الترقي في بيان غناه ﷿ كأنه قال سبحانه: لا أطلب منهم رزقا ولا ما هو دون ذلك وهو تقديم الطعام بين يدي السيد فإن ذلك أمر كثيرا ما يطلب من العبيد إذا كان التكسب لا يطلب منهم، الثالثة أنه سبحانه قال: ما أريد منهم من رزق دون ما أريد منهم أن يرزقون لأن التكسب لطلب العين لا الفعل، وقال سبحانه: ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ دون ما أريد من طعام لأن ذلك للإشارة إلى الاستغناء عما يفعله العبد الغير المأمور بالتكسب كعبد وافر المال والحاجة اليه للفعل نفسه، الرابعة أنه جل وعلا خص الإطعام بالذكر لأن أدنى درجات الاستعانة أن يستعين السيد بعبده في تهيئة أمر الطعام ونفي الأدنى يتبعه نفي الأعلى بطريق الأولى فكأنه قيل:
Acaba onlar kendilerinden rızık elde etmesi istenen türden midirler? Ki öyle değillerdir, bu yüzden { فما أريد منهم من رزق } [Ben onlardan hiçbir rızık istemiyorum]; yoksa onlar aşçı ve yemek sunan kimse gibi kendilerinden azık hazırlaması istenen kimselerden midirler? Ki öyle de değillerdir; { وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Beni doyurmalarını da istemiyorum.” Öyleyse onlar birinci kısımdan olan kölelerdir; o halde tazimi terk etmemeleri gerekir.' Zahir olan şudur ki mana, Allah Sübhânehû’nun { وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Beni doyurmalarını da istemiyorum” buyurmasından ötürü 'Onlardan Kendim için bir rızık istemiyorum' şeklindedir; İmam [Râzî] de bu görüşe gitmiştir. O, ayette birtakım incelikler zikretmiştir: Birincisi: Allah Sübhânehû iki iradeyi nefyetmeyi tekrarlamıştır; zira efendi bazen köleden kendisi için kazanç sağlamasını talep eder ki bu rızık talebidir; bazen de bol malı olduğunda bunu talep etmez, fakat malı korumak ve kendi malından yemeği önüne getirmek gibi ihtiyaçlarının karşılanmasını talep eder. Dolayısıyla birinci iradenin nefyi, ikinci iradenin nefyini gerektirmez; bu yüzden 'Ne bunu istiyorum ne de şunu istiyorum' manasında nefy tekrarlanmıştır. İkincisi: Bu iki nefiydeki sıralama -yüce nazmın içerdiği üzere- O’nun (celle celâluhu) gınâsını (zenginliğini/ihtiyaçsızlığını) beyanda terakkî (aşağıdan yukarıya geçiş) kabilindendir; sanki Allah Sübhânehû şöyle buyurmuştur: 'Ben onlardan ne bir rızık talep ediyorum ne de bundan daha aşağı olan bir şeyi ki o da efendinin önüne yemek sunulmasıdır; zira bu, kazanç talep edilmediği durumlarda kölelerden pek çok kez talep edilen bir şeydir.' Üçüncüsü: Allah Sübhânehû 'Bana rızık vermelerini istemiyorum' demeyip { ما أريد منهم من رزق } “Ben onlardan hiçbir rızık istemiyorum” buyurmuştur; çünkü kazanç [sağlama talebi], fiilin kendisi için değil ayn (maddî mal) talebi içindir. 'Hiçbir yemek istemiyorum' demeyip { ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Beni doyurmalarını da istemiyorum” buyurmuştur; çünkü bu, malı bol olan ve kendisine fiilin bizzat kendisi için ihtiyaç duyulan kazançla emrolunmamış köle gibi, kölenin yaptığı fiilden müstağni olunduğuna işaret etmek içindir. Dördüncüsü: O (celle ve alâ) yedirmeyi özellikle zikretmiştir; çünkü yardım istemenin en alt derecesi, efendinin yemek işinin hazırlanmasında kölesinden yardım istemesidir; en alt derecenin nefyi ise evleviyet yoluyla daha üst derecenin nefyini gerektirir. Sanki şöyle denilmiştir:
ما أريد منهم من عين ولا عمل، الخامسة أن ما لنفي الحال إلا أن المراد به الدنيا وتعرض له دون نفي الاستقبال لأن من المعلوم البين أن العبد بعد موته لا يصلح أن يطلب منه رزق أو إطعام انتهى، فتأمله.
'Onlardan ne bir ayn (madde/mal) ne de bir amel istiyorum.' Beşincisi: { ما } şimdiki zamanın nefyi içindir; ancak bununla dünya kastedilmiştir ve gelecek zamanın nefyine değinilmeyip sadece buna değinilmiştir; zira açıkça bilinmektedir ki köleden ölümünden sonra rızık veya yemek talep edilmesi kabil değildir [İmam Râzî'nin sözü] bitti. Bunu iyice düşün!
ويفهم من ظاهر كلام الزمخشري أن المعنى ما أريد منهم من رزق لي ولهم، وفي البحر ما أريد منهم من رزق أي أن يرزقوا أنفسهم ولا غيرهم وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ أي أن يطعموا خلقي فهو على حذف مضاف قاله ابن عباس انتهى، ونحوه ما قيل: المعنى ما أريد أن يرزقوا أحدا من خلقي ولا أريد أن يطعموه، وأسند الإطعام إلى نفسه سبحانه لأن الخلق كلهم عيال الله تعالى. ومن أطعم عيال أحد فكأنما أطعمه،
Zemahşerî’nin sözünün zahirinden anlaşılan mana şudur: 'Onlardan ne Kendim için ne de onlar için bir rızık istiyorum.' el-Bahr'da ise şöyle denmektedir: '{ ما أريد منهم من رزق } yani ne kendilerini ne de başkalarını rızıklandırmalarını istiyorum, { وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } “Beni doyurmalarını da istemiyorum” yani mahlukatımı doyurmalarını [istemiyorum]; bu muzâfın hazfedilmesi kabilindendir, bunu İbn Abbâs söylemiştir' [ifadesi] bitti. Şöyle denilen görüş de buna benzerdir: Mana, 'Yaratıklarımdan hiçbirini rızıklandırmalarını istemiyorum ve onu doyurmalarını da istemiyorum' şeklindedir. Yedirmeyi Allah Sübhânehû Kendisine isnat etmiştir; zira yaratılmışların tamamı Allah Teâlâ’nın ıyâlidir (bakmakla yükümlü olduğu kullarıdır). Kim bir kimsenin ıyâlini doyurursa sanki onu doyurmuş gibi olur.
وفي الحديث «يا عبدي مرضت فلم تعدني وجعت فلم تطعمني»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ey kulum! Hastalandım da Beni ziyaret etmedin; acıktım da Beni doyurmadın.”
فإنه كما يدل عليه آخره على معنى مرض عبدي فلم تعده وجاع فلم تطعمه وقيل: الآية مقدرة بقل فتكون بمعنى قوله سبحانه: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً [الأنعام: ٩٠] والغيبة فيها رعاية للحكاية إذ في مثل ذلك يجوز الأمران الغيبة والخطاب، وقد قرىء بهما في قوله تعالى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ [آل عمران:
Zira hadisin sonunun da delalet ettiği üzere bu, 'Kulum hastalandı da onu ziyaret etmedin, acıktı da onu doyurmadın' manasındadır. Bir görüşe göre ayette [kul / de ki] takdiri vardır; buna göre Allah Sübhânehû’nun { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } [el-En‘âm: 90] “De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum.'” buyruğu manasında olur. Ayetteki gıyab (üçüncü şahıs) sîgası ise hikâyeye riayet içindir; zira böylesi durumlarda her iki durum, yani gıyab ve hitap caizdir. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu buyruğunda her iki şekilde de okunmuştur: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } [Âl-i İmrân:
١٢] ، وقيل: المراد قل لهم وفي حقهم فتلائمه الغيبة في مِنْهُمْ ويُطْعِمُونِ ولا ينافي ذلك قراءة- أني أنا الرزاق- فيما بعد لأنه حينئذ تعليل للأمر بالقول، أو الائتمار لا لعدم الإرادة، نعم لا شك في أنه قول بعيد جدا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ الذي يرزق كل مفتقر إلى الرزق لا غيره سبحانه استقلالا، أو اشتراكا ويفهم من ذلك استغناؤه ﷿ عن الرزق ذُو الْقُوَّةِ أي القدرة الْمَتِينُ شديد القوة، والجملة تعليل لعدم الإرادة قال الامام: كونه تعالى هو الرزاق ناظر إلى عدم طلب الرزق لأن من يطلبه يكون فقيرا محتاجا وكونه ﷿ هو ذو القوة المتين ناظر إلى عدم طلب العمل المراد من قوله سبحانه: وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ لأن من يطلبه يكون عاجزا لا قوة له فكأنه قيل: ما أريد منهم من رزق لأني أنا الرزاق وما أريد منهم من عمل لأني قوي متين، وكان الظاهر- أني أنا الرزاق- كما جاء في قراءة له صلّى الله تعالى عليه وسلم لكن التفت إلى الغيبة، والتعبير بالاسم الجليل لاشتهاره بمعنى العبودية فيكون في ذلك إشعار بعلة الحكم ولتخرج الآية مخرج المثل كما قيل ذلك في قوله تعالى: إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً [الإسراء: ٨١] والتعبير به على القول بتقدير قل فيما تقدم هو الظاهر، وتحتاج القراءة الاخرى إلى ما ذكرناه آنفا، وآثر سبحانه ذو القوة على القوى قيل: لأن في ذُو كما قال ابن حجر الهيتمي وغيره تعظيم ما أضيف إليه، والموصوف بها والمقام يقتضيه
12] “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz...'” Bir görüşe göre kastedilen: 'Onlara ve onların hakkında de ki' manasıdır; dolayısıyla { مِنْهُمْ } ve { يُطْعِمُونِ } ifadelerindeki gıyab buna uygun düşer. Bundan sonra gelen [ve bir kıraatte yer alan] { أني أنا الرزاق } okunuşu da buna aykırı değildir; zira o takdirde bu, iradenin yokluğunun değil, söyleme emrinin yahut emre uymanın illetidir. Evet, şüphe yok ki bu pek uzak bir görüştür. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ } “Şüphesiz Allah, rızık veren O’dur”; rızka muhtaç olan herkesi müstakil olarak veya ortaklaşa sadece O rızıklandırır, başkası değil; bundan O’nun (celle celâluhu) rızıktan müstağni olduğu anlaşılır. { ذُو الْقُوَّةِ } yani kudret sahibi, { الْمَتِينُ } “pek kuvvetli ve metin olandır.” Bu cümle iradenin yokluğunun illetidir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ’nın Rezzâk oluşu rızık talep etmeyişine bakmaktadır; zira onu talep eden fakir ve muhtaç olur. O’nun (celle celâluhu) kuvvet ve metanet sahibi oluşu ise Allah Sübhânehû’nun { وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } buyruğundan murat edilen amel talebinin yokluğuna bakmaktadır; çünkü bunu talep eden aciz olup kuvveti bulunmayan kimsedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlardan hiçbir rızık istemiyorum, çünkü Rezzâk olan Benim; onlardan hiçbir amel de istemiyorum, çünkü Ben kuvvetli ve metinim.' Zahir olan -Peygamberimiz'in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) bir kıraatinde geldiği üzere- { أني أنا الرزاق } şeklinde olmasıydı; fakat gıyaba iltifat yapılmıştır. Lafza-i Celâl ile ifade edilmesi ise O'nun kulluk anlamında meşhur olmasındandır; böylece bunda hükmün illetine bir işaret bulunur ve tıpkı Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } [el-İsrâ: 81] “Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur” buyruğunda denildiği gibi ayet darbımesel kabilinden gelmiş olur. Yukarıda geçen [kul / de ki] takdiri görüşüne göre O'nun zikredilmesi zahir olandır; diğer kıraat ise az önce zikrettiğimiz açıklamaya muhtaçtır. Allah Sübhânehû { القوي } yerine { ذُو الْقُوَّةِ } tabirini tercih etmiştir. Denildi ki: Çünkü İbn Hacer el-Heytemî ve başkalarının belirttiği gibi { ذُو } lafzında, kendisine izafe edildiği şeyin ve onunla nitelenenin tazimi vardır; makam da bunu gerektirmektedir.
ولذا جيء بالمتين بعد ولم يكتف به عن الوصف بالقوة: وقال الإمام: لما كان المقصود تقرير ما تقدم من عدم إرادة الرزق وعدم الاستعانة بالغير جيء بوصف الرزق على صيغة المبالغة لأنه بدونها لا يكفي في تقرير عدم إرادة الرزق وبوصف القوة بما لا مبالغة فيه لكفايته في تقرير عدم الاستعانة فإن من له قوة دون الغاية لا يستعين بغيره لكن لما لم يدل ذو القوة على أكثر من أن له تعالى قوة ما زيد الوصف بالمتين وهو الذي له ثبات لا يتزلزل، ثم قال: إن القوي أبلغ من ذي القوة والعزة أكمل من المتانة وقد قرن الأكمل بالأكمل وما دونه بما دونه في قوله تعالى: لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ [الحديد: ٢٥] وفي قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ إلخ لما اقتضى المقام ذلك، وقد أطال الكلام في هذا المقام وما أظنه يصفو عن كدر، وقرأ ابن محيصن- الرازق- بزنة الفاعل، وقرأ الأعمش وابن وثاب- المتين- بالجر، وخرج على أنه صفة القوة، وجاز ذلك مع تذكيره لتأويلها بالاقتدار أو لكونه على زنة المصادر التي يستوي فيها المذكر والمؤنث، أو لإجرائه مجرى فعيل بمعنى مفعول، وأجاز أبو الفتح أن يكون صفة- لذو- وجر على الجوار- كقولهم هذا جحر ضب خرب- وضعف فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا أي إذا ثبت أن الله تعالى ما خلق الجن والإنس إلا ليعبدون وأنه سبحانه ما يريد منهم من رزق إلى آخر ما تقدم فإن للذين ظلموا أنفسهم باشتغالهم بغير ما خلقوا له من العبادة وإشراكهم بالله ﷿ وتكذيبهم رسوله ﵊ وهم أهل مكة وأضرابهم من كفار العرب ذَنُوباً أي نصيبا من العذاب مِثْلَ ذَنُوبِ أي نصيب أَصْحابِهِمْ أي نظرائهم من الأمم السالفة، وأصل الذنوب الدلو العظيمة الممتلئة ماء، أو القريبة من الامتلاء، قال الجوهري: ولا يقال لها ذنوب وهي فارغة، وهي تذكر وتؤنث وجمعها أذنبة وذنائب فاستعيرت للنصيب مطلقا شرا كان كالنصيب من العذاب في الآية أو خيرا كما في العطاء في قول علقمة بن عبدة التميمي يمدح الحارث بن أبي شمر الغساني وكان أسر أخاه شأسا يوم عين أباغ:
Bu yüzden sonrasında { المتين } getirilmiş, kuvvet vasfı ile yetinilmemiştir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Rızık iradesinin ve başkasından yardım istemenin nefyine dair geçen hususları pekiştirmek kastedilince, rızık vasfı mübalağa sîgasında getirilmiştir; çünkü mübalağa olmaksızın rızık istememe durumunu pekiştirmeye yetmez; kuvvet vasfı ise yardım istememe durumunu pekiştirmede kafi geldiği için mübalağasız getirilmiştir; zira nihai derecede olmasa bile bir kuvvete sahip olan kimse başkasından yardım istemez. Fakat { ذو القوة } ifadesi Allah Teâlâ’nın bir kuvvete sahip olduğundan fazlasına delalet etmeyince, sarsılmaz bir sebata sahip olan anlamındaki { المتين } vasfı ziyade kılınmıştır. Sonra şöyle demiştir: { القوي } lafzı { ذي القوة } lafzından daha beliğdir; { العزة } de { المتانة } vasfından daha kâmildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } [el-Hadîd: 25] “...Görmediği halde Kendisine ve elçilerine yardım edeni Allah bilsin diye. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, mutlak galiptir.” buyruğunda en kâmil olan en kâmil olanla, ondan aşağı olan da ondan aşağı olanla bir arada getirilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ } ayetinde ise makam bunu iktiza ettiği için böyle gelmiştir. [Râzî] bu makamda sözü uzatmıştır; ne var ki ben bunun kusurdan hâlî olduğunu sanmıyorum. İbn Muhaysın fâil vezninde { الرازق } şeklinde okumuştur. A'meş ve İbn Vessâb ise { المتين } kelimesini cer ile [el-Metîni] okumuşlardır; bu da { القوة } kelimesinin sıfatı olarak tevil edilmiştir; müzekker olmasına rağmen [müennes olan kuvvet kelimesine sıfat olması] iktidar manasına tevil edildiğinden veya müzekker ile müennesin eşit olduğu masdar vezninde olduğundan yahut mef‘ûl manasındaki faîl vezninde cereyan ettirildiğinden caiz görülmüştür. Ebu'l-Feth ise onun { ذو } lafzının sıfatı olmasını ve 'Bu, kertenkelenin harap yuvasıdır' sözlerinde olduğu gibi civar (komşuluk) sebebiyle cer olduğunu caiz görmüştür ki bu zayıf bir görüştür. { فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } yani Allah Teâlâ'nın cinleri ve insanları ancak Kendisine kulluk etsinler diye yarattığı ve Allah Sübhânehû'nun onlardan hiçbir rızık istemediği yukarıda geçen şekliyle sabit olunca, yaratıldıkları ibadetin dışındaki şeylerle meşgul olarak, Allah'a (celle celâluhu) şirk koşarak ve O'nun Resûlü'nü (aleyhisselâm) yalanlayarak nefislerine zulmedenler için -ki bunlar Mekke ehli ve onların benzeri olan Arap kâfirleridir- { ذَنُوباً } yani azaptan bir pay vardır, { مِثْلَ ذَنُوبِ } yani payı gibi { أَصْحابِهِمْ } yani geçmiş ümmetlerden olan benzerlerinin [payı gibi]. [Arapçada] Zenûb (ذَنُوب) kelimesinin aslı, su ile dolu veya dolmaya yakın büyük kovadır. Cevherî şöyle demiştir: Boş iken ona zenûb denmez. Müzekker ve müennes olarak kullanılır; çoğulu eznibe (أَذْنِبَة) ve zenâib (ذَنَائِب) gelir. Dolayısıyla ister ayetteki azap payı gibi şer olsun, ister Alkame b. Abede et-Temîmî’nin, Aynü Übâğ gününde kardeşi Şe’s’i esir alan Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî’yi överken zikrettiği ihsandaki gibi hayır olsun, mutlak pay anlamında istiare edilmiştir:
وفي كل حي قد خبطت بنعمة ... فحق لشأس من نداك ذنوب
Her kabileye nimetinle cömertçe ulaştın / Artık senin cömertliğinden Şe’s için de bir pay (zenûb) haktır.
يروى أن الحارث لما سمع هذا البيت قال نعم وأذنبة ومن استعمالها في النصيب قول الآخر:
Rivayet edilir ki Hâris bu beyti işitince 'Evet, hem de nice paylar (eznibe)!' demiştir. Bu kelimenin pay anlamında kullanımına dair bir diğer şairin şu sözü de vardır:
لعمرك والمنايا طارقات ... لكل بني أب منها ذنوب
Ömrüne andolsun ki ölümler kapıyı çaldığında / Her baba oğulları için ondan bir pay (zenûb) vardır.
وهو استعمال شائع، وفي الكشاف هذا تمثيل أصله في السقاة يقتسمون الماء فيكون لهذا ذنوب ولهذا ذنوب قال الراجز:
Bu yaygın bir kullanımdır. Keşşâf'ta şöyle denmektedir: Bu bir temsildir; aslı, su çekenlerin suyu paylaşmalarında olup bunun için bir kova (zenûb), şunun için de bir kova (zenûb) su olmasıdır. Recez şairi şöyle demiştir:
إنا إذا نازلنا غريب ... له ذنوب ولنا ذنوب
Bize bir yabancı misafir indiğinde / Bir kova (zenûb) ona, bir kova da bizedir.
وإن أبيتم فلنا القليب فَلا يَسْتَعْجِلُونِ أي لا يطلبوا مني أن أعجل في الإتيان به يقال استعجله أي حثه على العجلة وطلبها منه، ويقال: استعجلت كذا إن طلبت وقوعه بالعجلة، ومنه قوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النحل: ١] وهو على ما في الإرشاد جواب لقولهم: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يونس: ٤٨، الأنبياء: ٣٨، النمل: ٧١، سبأ: ٢٩، يس: ٤٨، الملك: ٢٥] فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا أي فويل لهم، ووضع الموصول موضع ضميرهم تسجيلا عليهم بما في حيز الصلة من الكفر وإشعارا بعلة الحكم، والفاء لترتيب ثبوت الويل لهم على أن لهم عذابا عظيما كما
Eğer dayatırsanız kuyu da bizimdir. { فَلا يَسْتَعْجِلُونِ } “Artık acele etmemi istemesinler!” Yani onu getirmekte acele etmemi benden talep etmesinler. [Arapçada] İsta‘celehû (استعجله) denir ki; onu aceleye sevk etti ve ondan acele etmesini istedi demektir. Yine İsta‘celtü kezâ (استعجلت كذا) denir ki; o şeyin aceleyle vuku bulmasını istediğin zaman söylenir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi; artık onun acele gelmesini istemeyin!” [en-Nahl 16/1]. Bu [ifade], el-İrşâd'da zikredildiğine göre onların: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?” [Yûnus 10/48] şeklindeki sözlerine bir cevaptır. { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Vay inkâr edenlerin hâline!” Yani vay onların hâline! Onların zamiri yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesinde yer alan küfrün onların aleyhine tescil edilmesi ve hükmün illetinin hissettirilmesi içindir. [Ayetin başındaki] fâ harfi ise, onlar için büyük bir azabın bulunmasına binaen veylin (helakin) onlar için gerçekleşmesini tertip etmek içindir; nitekim
أن الفاء التي قبلها لترتيب النهي عن الاستعجال على ذلك. ومِنْ في قوله سبحانه: مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ للتعليل والعائد على الموصول محذوف أي يوعدونه أو يوعدون به على قول، والمراد بذلك اليوم قيل: يوم بدر، ورجح بأنه الأوفق لما قبله من حيث إنه ذنوب من العذاب الدنيوي، وقيل: يوم القيامة، ورجح بأنه الأنسب لما في صدر السورة الكريمة الآتية، والله تعالى أعلم.
ondan önceki fâ harfi de buna binaen acele talebinin nehyedilmesini tertip etmek içindir. Allah Sübhânehû’nun { مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “kendilerine vadedilen o günlerinden dolayı” buyruğundaki { مِنْ } harfi ta‘lîl (gerekçe) içindir; mevsule dönen âid zamiri ise mahzuftur, yani bir görüşe göre [kendilerine vadedilen] yahut [kendisiyle tehdit edildikleri] takdirindedir. O gün ile murat edilen gün hakkında bir görüşe göre Bedir günüdür denilmiş ve dünyevi azaptan bir pay olması hasebiyle öncesine en uygun olanın bu olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir; bir görüşe göre ise kıyamet günüdür denilmiş ve gelecek kerim surenin baş tarafında yer alan hususlara en uygun olanın bu olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
ومما قاله بعض أهل الاشارة في بعض الآيات: وَالذَّارِياتِ ذَرْواً إشارة إلى الرياح التي تحمل أنين المشتاقين المعرضين لنفحات الألطاف إلى ساحات العزة، ثم تأتي بنسيم نفحات الحق إلى مشام المحبين فيجدون راحة ما من غلبات اللوعة فَالْحامِلاتِ وِقْراً إشارة إلى سحائب ألطاف الألوهية تحمل أمطار مراحم الربوبية فتمطر على قلوب الصديقين فَالْجارِياتِ يُسْراً إشارة إلى سفن أفئدة المحبين تجري برياح العناية في بحر التوحيد على أيسر حال فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً إشارة إلى الملائكة النازلين من حظائر القدس بالبشائر والمعارف على قلوب أهل الاستقامة، وإن شئت جعلت الكل إشارة إلى أنواع رياح العناية فمنها ما يطير بالقلوب في جو الغيوب، وقد قال العاشق المجازي:
İşaret ehlinden bazılarının bazı ayetler hakkında söylediklerinden biri de şudur: { وَالذَّارِياتِ ذَرْواً } “Tozutup savuranlara andolsun”, lütuf esintilerine yönelen müştakların iniltilerini izzet meydanlarına taşıyan, sonra da Hakk'ın esintilerinin tatlı rüzgârını sevenlerin burunlarına getiren ve böylece onların aşk eleminin galebesinden bir nebze rahatlık buldukları rüzgârlara işarettir. { فَالْحامِلاتِ وِقْراً } “Ağır bir yük taşıyanlara”, rububiyet merhametlerinin yağmurlarını taşıyıp sıddîkların kalplerine yağdıran ulûhiyet lütuflarının bulutlarına işarettir. { فَالْجارِياتِ يُسْراً } “Kolayca akıp gidenlere”, inayet rüzgârlarıyla tevhit denizinde en kolay bir halde akıp giden sevenlerin gönül gemilerine işarettir. { فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً } “İşi taksim edenlere”, kudsiyet makamlarından istikamet ehlinin kalplerine müjdeler ve marifetlerle inen meleklere işarettir. Dilersen hepsini inayet rüzgârlarının çeşitlerine bir işaret kılarsın; nitekim onlardan kalpleri gayb semasında uçuranlar vardır. Mecazî âşık şöyle demiştir:
خذا من صبا نجد أمانا لقلبه ... نسيم كاد رياها يطير بلبه
Necd’in sabâ rüzgârından onun kalbine bir emân alın / Öyle bir nesîm ki kokusu neredeyse aklını başından uçuracaktı.
وإياكما ذاك النسيم فإنه ... متى هب كان الوجد أيسر خطبه
Aman ha o nesîmden sakının! Çünkü o / Ne zaman esse, aşk ve vecd hali onun en hafif meselesi olur.
ومنها فَالْحامِلاتِ وِقْراً دواء قلوب العاشقين كما قيل:
Onlardan { فَالْحامِلاتِ وِقْراً } “Ağır bir yük taşıyanlar” ise âşıkların kalplerinin devasıdır; nitekim şöyle denilmiştir:
أيا جبلي نعمان بالله خليا ... نسيم الصبا يخلص إلى نسيمها
Ey Nu'mân'ın iki dağı! Allah aşkına bırakın da / Sabâ rüzgârı onun o güzel kokusunu bana ulaştırsın!
أجد بردها أو تشف مني حرارة ... على كبد لم يبق إلا صميمها
Onun serinliğini duyayım yahut bende kalan sadece özü olan / Ciğerimdeki harareti iyileştirsin.
إن الصبا ريح إذا ما تنسمت ... على نفس مهموم تجلت همومها
Şüphesiz sabâ öyle bir rüzgârdır ki / Kederli bir nefese esip dokunduğunda kederleri dağılır gider.
ومنها «الجاريات» من مهاب حضرات القدس إلى أفئدة أهل الإنس بسهولة لتنعش قلوبهم، ومنها «المقسمات» ما جاءت به مما عبق بها من آثار الحضرة الإلهية على نفوس المستعدين حسب استعداداتهم وإن شئت قلت غير ذلك فالباب واسع وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ إشارة إلى سماء القلب فإنها ذات طرائق إلى الله ﷿ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ إشارة إلى جنات الوصال وعيون الحكمة وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ يطلبون غفر أي ستر وجودهم بوجود محبوبهم، أو يطلبون غفران ذنب رؤية عبادتهم من أول الليل إلى السحر وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ إشارة إلى أن جميع ما يرى بارزا من الموجودات ليس واحدا وحدة حقيقية بل هو مركب ولا أقل من كونه مركبا من الإمكان، وشيء آخر فليس الواحد الحقيقي إلا الله تعالى الذي حقيقته سبحانه إنيته فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ بترك ما سواه ﷿ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ أي ليعرفون، وهو عندهم إشارة إلى ما صححوه كشفا
Onlardan 'el-Câriyât' (akıp gidenler), kalplerini canlandırmak için kudsiyet huzurunun esiş yerlerinden ünsiyet ehlinin gönüllerine kolaylıkla esenlerdir. Onlardan 'el-Mukassimât' (taksim edenler) ise, ilahî huzurun eserlerinden üzerlerine sinen şeyleri istidat sahiplerinin nefislerine istidatlarına göre taksim edenlerdir; dilersen başka türlü de söyleyebilirsin, zira kapı geniştir. { وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ } “Yollara sahip göğe andolsun”, kalbin semasına işarettir; zira o, Allah'a (celle celâluhu) giden yollara sahiptir. { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır”, vuslat cennetlerine ve hikmet pınarlarına işarettir. { وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerlerdi”; kendi varlıklarının maşuklarının varlığıyla örtülmesini (mağfiretini) isterler yahut gecenin başından sehere kadar yaptıkları ibadetlerini görme günahının bağışlanmasını talep ederler. { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ } “Her şeyden de iki çift yarattık”, varlıklar aleminde zuhur eden her şeyin hakiki anlamda bir (vâhid) olmayıp bilakis mürekkep olduğuna, en azından imkân ile başka bir şeyden mürekkep olduğuna işarettir; zira hakiki Vâhid/Tek olan, hakikati bizzat Kendi Zâtı (İnniyeti) olan Allah Teâlâ’dan başkası değildir. { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } “O halde Allah’a koşun”, O’ndan (celle celâluhu) gayrısını terk ederek [O'na sığının]. { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” yani 'Beni bilsinler/tanısınlar diye'. Bu [işarî tefsircilere] göre keşfen sahih kabul ettikleri şu hususa bir işarettir:
من روايته صلى الله تعالى عليه وسلم عن ربه سبحانه أنه قال: «كنت كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لأعرف»
Peygamber’in (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) Rabbi Sübhânehû’dan rivayet ettiği şu hadise: “Ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim de bilinmek için mahlukatı yarattım.”
وفي كتاب الأنوار السنية للسيد نور الدين السمهودي بلفظ «كنت كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف فخلقت هذا الخلق ليعرفوني فبي عرفوني»
Seyyid Nûrüddîn es-Semhûdî’nin el-Envârü’s-Seniyye adlı kitabında şu lafızla geçmektedir: “Ben gizli bir hazine idim; bilinmeyi sevdim de Beni bilsinler diye bu mahlukatı yarattım; böylece Beni Benimle bildiler.”
وفي المقاصد الحسنة للسخاوي بلفظ «كنت كنزا لا أعرف فخلقت خلقا فعرفتهم بي فعرفوني» إلى غير ذلك، وهو مشكل لأن الخفاء أمر نسبي فلا بد فيه من مخفي ومخفى عنه فحيث لم يكن خلق لم يكن مخفي عنه فلا يتحقق الخفاء، وأجيب أولا بأن الخفاء عن الأعيان الثابتة لأن الأشياء في ثبوتها لا إدراك لها وجوديا فكان الله سبحانه مخفيا عنها غير معروف لها معرفة وجودية- فأحب أن يعرف معرفة حادثة من موجود حادث- فخلق الخلق لأن معرفتهم الوجودية فرع وجودهم فتعرف سبحانه إليهم بأنواع التجليات على حسب
Sehâvî’nin el-Makâsıdü’l-Hasene adlı eserinde ise şu lafızla yer alır: “Ben bilinmeyen bir hazine idim; mahlukatı yarattım ve Kendimi onlara tanıttım, onlar da Beni bildiler” ve benzeri diğer rivayetler. Bu müşküldür; zira gizlilik izâfî bir durumdur; onda mutlaka gizlenen ve kendisinden gizlenilen bir taraf bulunmalıdır. Yaratılmışlar yokken kendisinden gizlenilen de olmayacağından gizlilik tahakkuk etmez. Buna birinci olarak şöyle cevap verilmiştir: Gizlilik a‘yân-ı sâbiteden [gizli kalmaktır]; zira eşyanın sübûtunda varlıksal (vücûdî) bir idraki yoktur; dolayısıyla Allah Sübhânehû onlara karşı gizli idi ve varlıksal bir bilgiyle onlar tarafından bilinmiyordu. Allah, hâdis bir varlıktan hâdis bir bilgi ile bilinmeyi murat etti; böylece mahlukatı yarattı; zira onların varlıksal bilgisi kendi varlıklarının fer‘idir (var olmalarına bağlıdır). Allah Sübhânehû da...
تفاوت الاستعدادات فعرفوا أنفسهم بالتجليات فعرفوا الله تعالى من ذلك فبه سبحانه عرفوه، وثانيا بأن المراد بالخفاء لازمه وهو عدم معرفة أحد به جل وعلا، ويؤيده ما في لفظ السخاوي من قوله: لا أعرف بدل مخفيا، وثالثا بأن مخفيا بمعنى ظاهر من أخفاه أي أظهره على أن الهمزة للإزالة أي أزال خفاءه، وترتيب قوله سبحانه: «فأحببت أن أعرف» إلخ عليه باعتبار أن الظهور متى كان قويا أوجب الجهالة بحال الظاهر فخلق سبحانه الخلق ليكونوا كالحجاب فيتمكن معه من المعرفة، ألا يرى أن الشمس لشدة ظهورها لا تستطيع أكثر الأبصار الوقوف على حالها إلا بواسطة وضع بعض الحجب بينها وبينها وهو كما ترى لا يخلو عن بحث، وأما إطلاق الكنز عليه ﷿ فقد ورد، روى الديلمي في مسنده عن أنس مرفوعا كنز المؤمن ربه أي فإن منه سبحانه كل ما يناله من أمر نفيس في الدارين، والشيخ محيي الدين قدس سره ذكر في معنى- الكنز- غير ذلك فقال في الباب الثلاثمائة والثمانية والخمسين من فتوحاته: لو لم يكن في العالم من هو على صورة الحق ما حصل المقصود من العلم بالحق أعني العلم بالحادث في قوله: «كنت كنزا» إلخ فجعل نفسه كنزا، والكنز لا يكون إلا مكتنزا في شيء فلم يكن كنز الحق نفسه إلا في صورة الإنسان الكامل في شيئية ثبوته هناك كان الحق مكنوزا فلما لبس الحق الإنسان ثوب شيئية الوجود ظهر الكنز بظهوره فعرفه الإنسان الكامل بوجوده وعلم أنه سبحانه كان مكنوزا فيه في شيئية ثبوته وهو لا يشعر به انتهى، وهو منطق الطير الذي لا نعرفه نسأل الله تعالى التوفيق لما يحب ويرضى بمنه وكرمه.
...istidatların farklılığına göre çeşitli tecellilerle Kendini onlara tanıttı; onlar da bu tecelliler vasıtasıyla nefislerini tanıdılar ve bundan hareketle Allah Teâlâ’yı tanıdılar; böylece O’nu (sübhânehû) yine O’nunla bildiler. İkinci olarak: Gizlilik ile murat edilen onun lüzumudur ki o da hiç kimsenin O’nu (celle ve alâ) bilmemesidir; Sehâvî’nin lafzında 'gizli' yerine geçen 'bilinmeyen' ifadesi de bunu destekler. Üçüncü olarak: Mahfiyyen (gizli) kelimesi 'zâhir/açık' anlamındadır; bu da 'onu izhar etti/açığa çıkardı' manasındaki ahfâhu kelimesindendir; hemzenin izâle için olması hasebiyle 'gizliliğini giderdi' demektir. Allah Sübhânehû’nun 'Bilinmeyi sevdim...' buyruğunun buna tertip edilmesi ise, zuhur ne zaman çok kuvvetli olursa zâhir olanın halinin bilinmemesini gerektirmesi itibarıyladır; bu yüzden Allah Sübhânehû mahlukatı bir perde gibi olsunlar da onun vasıtasıyla bilinebilsin diye yaratmıştır. Görmez misin ki güneş zuhurunun şiddetinden ötürü pek çok göz onunla kendi arasına birtakım perdeler koymadıkça onun halini kavramaya güç yetiremez; bu [izah] ise gördüğün gibi tartışmadan uzak değildir. 'Kenz' (hazine) lafzının O’na (celle celâluhu) ıtlak edilmesine gelince bu vârid olmuştur; Deylemî Müsned'inde Enes'ten merfû olarak 'Müminin hazinesi Rabbidir' rivayetini nakletmiştir; yani iki cihanda elde ettiği her değerli şey Allah Sübhânehû’dandır. Şeyh Muhyiddîn (kaddesallâhu sirrahû) 'kenz' anlamında bundan başkasını zikretmiş ve Fütûhât'ının 358. babında şöyle demiştir: 'Eğer âlemde Hakk'ın sûreti üzere olan biri bulunmasaydı, Hakk'a dair bilgiden -yani “Ben bir hazine idim...” sözündeki hâdis olan bilgiden- kastedilen hasıl olmazdı. Böylece Kendisini bir hazine kıldı; hazine ise ancak bir şeyin içinde saklı olur. Hakk'ın Kendisini gizlemesi de ancak sübût şey'iyetinde kâmil insanın sûretinde olmuştur; Hak orada gizli idi. Hak, insana vücûd şey'iyetinin elbisesini giydirince hazine onun zuhuruyla ortaya çıktı; böylece kâmil insan O'nu kendi varlığıyla bildi ve kendisi farkında değilken Allah Sübhânehû'nun sübût şey'iyetinde kendi içinde gizli olduğunu anladı' [ifadesi] bitti. Bu ise bizim bilmediğimiz bir kuş dilidir (mantıku't-tayr)! Minneti ve keremiyle seveceği ve razı olacağı şeylere muvaffak kılmasını Allah Teâlâ'dan dileriz.