Binûn

Kamer Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وخرجه الحاكم من طريقين آخرين «لا يبدو جذام ولا برص إلا يوم الأربعاء»

el-Hâkim de bunu başka iki yoldan tahric etmiştir: «Cüzzam ve alaca hastalığı ancak çarşamba günü ortaya çıkar.»

وفي بعض الآثار النهي عن قص الأظفار يوم الأربعاء وأنه يورث البرص

Bazı rivayetlerde çarşamba günü tırnak kesmenin yasaklandığı ve bunun alaca hastalığına yol açtığı [nakledilmiştir].

، وكره بعضهم عيادة المرضى فيه، وعليه قيل:

Bazıları o günde hasta ziyaretini mekruh görmüş ve bu hususta şöyle denilmiştir:

لم يؤت في الأربعاء مريض ... إلا دفناه في الخميس

Çarşamba günü hiçbir hasta ziyaret edilmedi ki... Perşembe günü onu defnetmiş olmayalım!

وحكي عن بعضهم أنه قال لأخيه: اخرج معي في حاجة فقال: هو الأربعاء قال: فيه ولد يونس قال: لا جرم قد بانت له بركته في اتساع موضعه وحسن كسوته حتى خلصه الله تعالى قال: وفيه ولد يوسف ﵇ قال: فما أحسن ما فعل أخوته حتى طال حبسه وغربته قال: وفيه نصر المصطفى صلى الله تعالى عليه وسلم يوم الأحزاب قال:

Birinden nakledildiğine göre o, [din] kardeşine: "Benimle bir iş için dışarı çık" demiş, o da: "Bugün çarşambadır" cevabını vermiştir. Bunun üzerine: "Yûnus o günde doğdu" deyince adam: "Şüphesiz yerinin genişliğinde ve giysisinin güzelliğinde -Allah Teâlâ onu kurtarıncaya kadar- onun bereketi açıkça görüldü!" demiştir. Diğeri: "Yûsuf aleyhisselâm da o günde doğdu" deyince adam: "Kardeşlerinin ona yaptıkları ne kadar da güzeldi ki hapsi ve gurbeti uzadı!" demiştir. Diğeri: "Mustafa sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Ahzâb gününde o günde zafere ulaştı" deyince adam:

أجل لكن- بعد أن زاغت الأبصار، وبلغت القلوب الحناجر- ونقل المناوي عن البحر أن أخباره ﵊ عن نحوسه آخر أربعاء في الشهر من باب التطير ضرورة أنه ليس من الدين بل فعل الجاهلية ولا مبني على قول المنجمين أنه يوم عطارد وهو نحس مع النحوس سعد مع السعود فإنه قول باطل، ويجوز أن يكون من باب التخويف والتحذير أي احذروا ذلك اليوم لما نزل فيه من العذاب وكان فيه من الهلاك وجددوا فيه لله تعالى توبة خوفا أن يلحقكم فيه بؤس كما وقع لمن قبلهم، وهذا كما قال حين أتى الحجر: لا تدخلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين إلى غير ذلك، وحكي أيضا عن بعضهم أنه قال: التطير مكروه كراهية شرعية إلا أن الشرع أباح لمن أصابه في آخر أربعاء شيء في مصالحه أن يدع التصرف فيه لا على جهة التطير واعتقاد أنه يضر أو ينفع بغير إذن الله تعالى بل على جهة اعتقاد إباحة الإمساك فيه لما كرهته النفس لا اقتفاءا للتطير ولكن إثباتا للرخصة في التوقي فيه لمن يشاء مع وجوب اعتقاد أن شيئا لا يضر شيئا ونقل عن الحليمي أنه قال: علمنا ببيان الشريعة أن من الأيام نحسا، ويقابل النحس السعد وإذا ثبت الأول ثبت الثاني أيضا، فالأيام منها نحس ومنها سعد كالأشخاص منهم شقي ومنهم سعيد، ولكن زعم أن الأيام والكواكب تنحس أو تسعد باختيارها أوقاتا وأشخاصا باطل، والقول- إن الكواكب قد تكون أسبابا للحسن والقبيح والخير والشر والكل فعل الله تعالى وحده- مما لا بأس به. ثم قال المناوي: والحاصل أن توقي الأربعاء على جهة الطيرة وظن اعتقاد المنجمين حرام شديد التحريم إذ الأيام كلها لله تعالى لا تنفع ولا تضر بذاتها وبدون ذلك لا ضير ولا محذور فيه ومن تطير حاقت به نحوسته، ومن أيقن بأنه لا يضر ولا ينفع إلا الله ﷿ لم يؤثر فيه شيء من ذلك كما قيل:

"Evet, ama gözlerin kayıp yüreklerin hançerelere dayandığı andan sonra!" demiştir. el-Münâvî el-Bahr'dan naklen şöyle demiştir: Onun aleyhisselâm ayın son çarşambasının uğursuzluğuna dair haberleri teşe'üm (uğursuz sayma) babındandır; zira bunun dinden olmadığı, bilakis bir Câhiliye âdeti olduğu ve müneccimlerin "O Merkür günüdür; uğursuzlarla birlikte uğursuz, uğurlularla birlikte uğurludur" sözüne de dayanmadığı kesindir; nitekim bu bâtıl bir sözdür. Bunun bir korkutma ve uyarma kabilinden olması da caizdir; yani "O günde inen azap ve meydana gelen helak sebebiyle o günden sakının ve öncekilerin başına gelen felaketin bir benzerinin size de isabet etmesi korkusuyla Allah Teâlâ'ya tevbenizi tazeleyin" demektir. Bu, onun Hicr mevkiine geldiğinde söylediği şu söze benzer: «Bu azap edilmiş kimselerin [yurduna] ancak ağlayarak girin...» ve benzeri rivayetler. Yine bazılarından nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Uğursuz saymak (teşe'üm) şer'an mekruhtur. Ancak şeriat, ayın son çarşambasında maslahatlarına bir zarar isabet eden kimseye, teşe'üm yoluyla ve Allah Teâlâ'nın izni olmaksızın zarar veya fayda vereceğine inanarak değil, bilakis nefsin hoşlanmadığı şeyden ötürü geri durmanın mubah olduğuna inanarak tasarrufta bulunmayı terk etmesine ruhsat vermiştir; bu da teşe'üme uymak için değil, hiçbir şeyin bir başka şeye zarar veremeyeceğine inanmanın vacip olmasıyla birlikte dileyen kimse için korunma hususunda ruhsatı sabit kılmak içindir. el-Hulîmî'den de şöyle dediği nakledilmiştir: Şeriatın beyanıyla öğrendik ki günlerden uğursuz olanı vardır; uğursuzun zıddı ise uğurludur. Birincisi sabit olunca ikincisi de sabit olur. Tıpkı insanlardan kimi şaki kimi said olduğu gibi, günlerden de kimi uğursuz kimi uğurludur. Fakat günlerin ve yıldızların kendi iradeleriyle belirli vakitleri ve şahısları uğursuz veya uğurlu kıldığını iddia etmek bâtıldır. "Yıldızlar iyilik ve kötülüğün, hayır ve şerrin sebepleri olabilir; ancak hepsi yalnızca Allah Teâlâ'nın fiilidir" demek ise bir sakınca taşımaz. Ardından el-Münâvî şöyle demiştir: Özetle, çarşamba gününden uğursuzluk çıkarma yoluyla ve müneccimlerin zannettiği inançla sakınmak şiddetle haramdır; zira bütün günler Allah Teâlâ'ya aittir, bizzat kendileri fayda veya zarar vermezler. Bu inanç olmaksızın sakınmakta ise bir sakınca ve mahzur yoktur. Kim bir şeyi uğursuz sayarsa onun uğursuzluğu kendisini kuşatır. Allah azze ve celle'den başka hiç kimsenin zarar ve fayda veremeyeceğine kesin olarak inanan kimseye ise bu tür şeylerden hiçbiri etki etmez; nitekim şöyle denilmiştir:

تعلم أنه لا طير إلا ... على متطير وهو الثبور

Bil ki uğursuzluk ancak uğursuzluk arayana gelir; o da helaktir.

انتهى، وأقول كل الأيام سواء ولا اختصاص لذلك بيوم الأربعاء وما من ساعة من الساعات إلا وهي سعد على شخص نحس على آخر باعتبار ما يحدث الله تعالى فيها من الملائم والمنافر والخير والشر، فكل يوم من الأيام يتصف بالأمرين لاختلاف الاعتبار وإن استنحس يوم الأربعاء لوقوع حادث فيه فليستنحس كل يوم فما أولج الليل في النهار والنهار في الليل إلا لإيلاد الحوادث وقد قيل:

[el-Münâvî'nin sözü] bitti. Ben derim ki: Bütün günler eşittir; bu durum çarşamba gününe has değildir. Hiçbir an ve saat yoktur ki Allah Teâlâ'nın onda yarattığı uygun veya aykırı, hayır veya şer durumlar itibarıyla bir kimseye uğur, bir başkasına ise uğursuzluk olmasın. Dolayısıyla bakış açısının farklılığına göre her gün her iki vasıfla da nitelenir. Eğer çarşamba günü, onda meydana gelen bir hadiseden ötürü uğursuz sayılacaksa her gün uğursuz sayılsın! Zira gece gündüze, gündüz de geceye ancak hadiselerin doğması için dahil edilmiştir. Nitekim şöyle denilmiştir:

ألا إنما الأيام أبناء واحد ... وهذي الليالي كلها أخوات

Bilesiniz ki günler bir babanın çocuklarıdır... Bütün bu geceler de kız kardeşlerdir.

وقد حكي أنه صبح ثمود العذاب يوم الأحد، وورد في الأثر ولا أظنه يصح- نعوذ بالله تعالى من يوم الأحد فإن له حدا أحد من السيف- ولو صح فلعله في أحد مخصوص علم بالوحي ما يحدث فيه، وزعم بعضهم- أن من المجرب الذي يخط قط أنه متى كان اليوم الرابع عشر من الشهر القمري الأحد وفعل فيه شيء لم يتم- غير مسلم،

Semûd kavmine pazar sabahı azabın geldiği rivayet edilmiştir. Bir eserde -ki sahih olduğunu sanmıyorum- şöyle gelmiştir: "Pazar gününden Allah Teâlâ'ya sığınırız; zira onun kılıçtan daha keskin bir haddi (şiddeti/keskinliği) vardır." Eğer sahih ise bu, belki de onda ne olacağı vahiy ile bilinen belirli bir pazar gününe aittir. Bazılarının "Ay takviminin on dördüncü günü pazara denk geldiğinde yapılan hiçbir iş tamamlanmaz" şeklindeki asla şaşmayan tecrübi bir bilgi olduğu iddiası ise kabul edilemez.

وورد في الفردوس من حديث ابن مسعود- خلق الله تعالى الأمراض يوم الثلاثاء، وفيه أنزل إبليس إلى الأرض، وفيه خلق جهنم، وفيه سلط الله تعالى ملك الموت على أرواح بني آدم. وفيه قتل قابيل هابيل، وفيه توفي موسى وهارون ﵈، وفيه ابتلي أيوب- الحديث

el-Firdevs'te İbn Mes'ûd hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: "Allah Teâlâ hastalıkları salı günü yarattı, İblis'i yeryüzüne o gün indirdi, cehennemi o gün yarattı, Âdemoğullarının ruhlarına ölüm meleğini o gün musallat kıldı, Kâbil Hâbil'i o gün öldürdü, Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm o gün vefat etti, Eyyûb o gün imtihan edildi..." -hadis-

، وهو إن صح لا يدل على نحوسته غايته أنه وقع فيه ما وقع وقد وقع فيه غير ذلك مما هو خير،

Bu rivayet eğer sahih ise onun uğursuzluğuna delalet etmez; nihayetinde onda bu hadiseler meydana gelmiştir, fakat onda hayır olan başka şeyler de vuku bulmuştur.

ففي رواية مسلم- خلق المنفق أي ما يقوم به المعاش يوم الثلاثاء

Nitekim Müslim'in rivayetinde: "Geçimlik (yani maişetin sağlandığı şeyler) salı günü yaratıldı" denilmiştir.

- وإذا تتبعت التواريخ وقعت على حوادث عظيمة في سائر الأيام، ويكفي في هذا الباب أن حادثة عاد استوعبت أيام الأسبوع فقد قال سبحانه:

Tarihleri araştırdığında diğer günlerde de büyük hadiselerin gerçekleştiğini görürsün. Bu hususta Âd kavmi hadisesinin haftanın günlerini tamamen kapsamış olması yeterlidir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:

سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً [الحاقة: ٧] فإن كانت النحوسة لذلك فقل لي أي يوم من الأسبوع خلا منها؟! ومثل أمر النحوسة فيما أرى أمر تخصيص كل يوم بعمل كما يزعمه كثير من الناس، ويذكرون في ذلك

«Onu, ardı arkası kesilmeyen yedi gece sekiz gün onların üzerine musallat etti.» [Hâkka: 7]. Eğer uğursuzluk bundan dolayı ise, söyle bana haftanın hangi günü bundan hâlidir?! Kanaatimce uğursuzluk meselesi gibi, birçok insanın iddia ettiği üzere her günü bir işe tahsis etme meselesi de böyledir. Bu hususta,

أبياتا نسبها الحافظ الدمياطي لعليّ كرم الله تعالى وجهه وهي:

Hâfız ed-Dimyâtî'nin Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ye nispet ettiği şu beyitleri zikrederler:

فنعم اليوم يوم السبت حقا لصيد إن أردت بلا امتراء وفي الأحد البناء لأن فيه تبدى الله في خلق السماء وفي الاثنين إن سافرت فيه سترجع بالنجاح وبالثراء ومن يرد الحجامة فالثلاثا ففي ساعاته هرق الدماء وإن شرب امرؤ يوما دواء فنعم اليوم يوم الأربعاء وفي يوم الخميس قضاء حاج فإن الله يأذن بالقضاء وفي الجمعات تزويج وعرس ولذات الرجال مع النساء وهذا العلم لا يدريه إلا نبيّ أو وصيّ الأنبياء

Şüphesiz cumartesi günü av için ne güzel bir gündür, eğer şüphesiz istersen. Pazar günü bina yapma günüdür; çünkü onda Allah semayı yaratmaya başladı. Pazartesi günü yolculuğa çıkarsan başarı ve zenginlikle dönersin. Kim hacamat olmak isterse salı gününü seçsin; zira onun saatlerinde kanlar akıtılmıştır. Bir kimse bir gün ilaç içecekse çarşamba ne güzel bir gündür. Perşembe günü ihtiyaçların görülme günüdür; zira Allah onların yerine getirilmesine izin verir. Cumalarda evlilik, düğün ve erkeklerin kadınlarla lezzet bulması vardır. Bu ilmi ancak bir peygamber veya peygamberlerin vasîsi bilebilir.

ولا أظنها تصح، وقصارى ما أقول: ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن لا دخل في ذلك لوقت ولا لغيره، لبعض الأوقات شرف لا ينكر كيوم الجمعة وشهر رمضان وغير ذلك، ولبعضها عكس ذلك كالأوقات التي تكره فيها الصلاة لكن هذا أمر ومحل النزاع أمر فاحفظ ذلك، والله تعالى يتولى هداك، وقوله تعالى: تَنْزِعُ النَّاسَ يجوز أن يكون صفة الريح وأن يكون حالا منها لأنها وصفت فقربت من المعرفة، وجوز أن يكون مستأنفا، وجيء- بالناس- دون ضمير عاد قيل: ليشمل ذكورهم وإناثهم- والنزاع- القلع، روي أنهم دخلوا الشعاب والحفر وتمسك بعضهم ببعض فقلعتهم الريح وصرعتهم موتى.

Bunun sahih olduğunu sanmıyorum. Söyleyeceğim sözün özü şudur: Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz; bunda vaktin veya başka bir şeyin dahli yoktur. Cuma günü, Ramazan ayı ve diğerleri gibi bazı vakitlerin inkâr edilemez bir şerefi vardır; namazın mekruh olduğu vakitler gibi bazılarının da bunun aksi bir durumu vardır. Fakat bu ayrı bir meseledir, ihtilaf konusu olan yer ise ayrı bir meseledir; bunu iyi belle, Allah Teâlâ senin hidayetini üstlensin. Allah Teâlâ'nın: «İnsanları söküp atıyordu» kavline gelince; rüzgârın sıfatı olması da hâl olması da caizdir; zira [rüzgâr] sıfatlandığı için marifeye yaklaşmıştır. İstînâf cümlesi olması da caiz görülmüştür. Âd kavminin zamiri yerine «insanlar» ifadesinin getirilmesi, erkek ve kadınlarını kapsaması içindir denilmiştir. Nez' (نَزْع), kökünden söküp çıkarmak demektir. Onların vadilere ve çukurlara girdikleri, birbirlerine tutundukları, rüzgârın ise onları söküp atarak ölüler halinde yerlere serdiği rivayet edilmiştir.

كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ أي منقلع عن مغارسه ساقط على الأرض، وقيل: شبهوا بأعجاز النخل وهي أصولها بلا فروع لأن الريح كانت تقلع رؤوسهم فتبقى أجسادا وجثثا بلا رؤوس، ويزيد هذا التشبيه حسنا أنهم كانوا ذوي جثث عظام طوال، والنخل اسم جنس يذكر نظرا للفظ كما هنا ويؤنث نظرا للمعنى كما في قوله تعالى:

«Sanki onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibiydi» yani dikildiği yerden sökülüp yere serilmiş [hurma ağaçları gibi]. Şöyle de denilmiştir: Onlar dalsız gövdeler olan hurma kütüklerine benzetildiler; çünkü rüzgâr onların başlarını koparıyor, geriye başsız bedenler ve cesetler kalıyordu. Onların iri ve uzun cüsseli kimseler olması da bu benzetmenin güzelliğini artırmaktadır. Hurma (نَخْل) cins ismidir; burada olduğu gibi lafza bakılarak müzekker kılınır, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi manaya bakılarak müennes de kılınır:

أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ [الحاقة: ٧] واعتبار كل في كل من الموضعين للفاصلة، والجملة التشبيهية حال من الناس وهي حال مقدرة، وقال الطبري: في الكلام حذف والتقدير فتركتهم كأنهم إلخ، فالكاف على ما في البحر في موضع نصب بالمحذوف وليس بذاك، وقرأ أبو نهيك أعجز على وزن أفعل نحو ضبع وأضبع، وقوله تعالى: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ تهويل لهما وتعجيب من أمرهما بعد بيانهما فليس فيه شائبة تكرار مع ما تقدم، وقيل: إن الأول لما حاق بهم في الدنيا والثاني لما يحيق بهم في الآخرة، وكانَ للمشاكلة، أو للدلالة على تحققه على عادته سبحانه في إخباره، وتعقب بأنه يأباه ترتيب الثاني على العذاب الدنيوي.

«Kof hurma kütükleri gibi» [Hâkka: 7]. Her iki yerdeki kullanım da fasıla (ayet sonu uyumu) göz önünde bulundurularak yapılmıştır. Bu teşbih cümlesi insanlardan hâldir ve bu mukadder bir hâldir. et-Taberî: "Sözde bir hazif vardır; takdiri: 'Onları sanki ... gibi bıraktı' şeklindedir" demiştir. el-Bahr'da belirtildiğine göre 'kâf' harfi mahzuf fiille mansub konumdadır; ancak bu pek isabetli değildir. Ebû Nehîk, dabu' (ضَبُع) ve adbu' (أَضْبُع) gibi ef'al (أَفْعَل) vezninde 'a'câz' (أَعْجُز) şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: «Benim azabım ve uyarılarım nasılmış!» buyruğu, her ikisinin beyanından sonra onların dehşetini bildirme ve hallerine taaccüp ettirme mahiyetindedir; dolayısıyla daha önce geçenle bir tekrar şaibesi yoktur. Birincisinin dünyada başlarına gelen azap için, ikincisinin ise ahirette onları kuşatacak azap için olduğu da söylenmiştir. 'Kâne' (كانَ) müşâkele için veya Cenâb-ı Hakk'ın haberlerindeki âdeti üzere gerçekleşmesinin kesinliğini göstermek içindir. Ancak ikincisinin dünyevi azaba terettüp etmesinin buna engel olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir.

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ الكلام فيه كالذي مرّ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ بالرسل عليهم الصلاة والسلام فإن تكذيب أحدهم وهو صالح ﵇ هنا تكذيب للكل لاتفاقهم على أصول الشرائع، وجوز أن يكون مصدرا، أو جمعا له وأن يكون جمع نذير بمعنى المنذر منه فلا تغفل.

«Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?» Bu ayet hakkındaki söz daha önce geçen gibidir. «Semûd da uyarıları yalanladı» yani peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm yalanladı; zira onlardan birini, yani buradaki Sâlih aleyhisselâm'ı yalanlamak, şeriatların asıllarında ittifak etmeleri sebebiyle hepsini yalanlamak demektir. Bunun mastar olması veya mastarın çoğulu olması yahut 'uyarılan şey' anlamında nezîrin çoğulu olması da caiz görülmüştür, gafil olma.

فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا أي كائنا من جنسنا على أن الجار والمجرور في موضع الصفة- لبشرا- وانتصابه بفعل يفسره- نتبع- بعد أي أنتبع بشرا واحِداً أي منفردا لا تبع له، أو واحدا من آحادهم لا من أشرافهم كما يفهم من التنكير الدال على عدم التعيين وهو صفة أخرى لبشر وتأخيره مع إفراده عن الصفة الأولى مع كونها شبه الجملة للتنبيه على أن كلا من الجنسية والوحدة مما يمنع الاتباع ولو قدم عليها لفات هذا التنبيه، وقرأ أبو السمال فيما ذكر الهذلي في كتابه الكامل وأبو عمرو الداني- أبشر منا واحد- برفعهما على أن- بشر- مبتدأ، وما بعد صفته، وقوله تعالى:

«Dediler ki: İçimizden bir insana mı...» yani kendi cinsimizden olan birine mi; câr ve mecrûr 'beşeran' kelimesinin sıfatı konumundadır ve kendisinin mansubiyeti, sonrasındaki 'nettebiu' fiilinin tefsir ettiği bir fiilledir; yani bir beşere mi uyacağız? «Bir tek» yani arkasında tabisi olmayan yapayalnız birine mi, yahut tayin edilmemeyi gösteren tenkîrden anlaşıldığı üzere onların eşrafından olmayan sıradan birine mi? Bu da 'beşer' kelimesinin bir diğer sıfatıdır. Müfret olmasına rağmen birinci sıfat olan şibh-i cümlenin ardına bırakılması, hem cinsiyetin hem de tek başına olmanın uymaya engel teşkil ettiğine dikkat çekmek içindir; şayet öne alınsaydı bu dikkat çekme kaybolurdu. el-Hüzelî'nin el-Kâmil adlı kitabında zikrettiğine göre Ebû's-Semmâl ve Ebû Amr ed-Dânî, her ikisini de merfû olarak 'e-beşerun minnâ vâhidun' şeklinde okumuşlardır; buna göre 'beşer' mübteda, sonrası ise onun sıfatıdır ve Allah Teâlâ'nın:

نَتَّبِعُهُ خبره. ونقل ابن خالويه وصاحب اللوامح وابن عطية عن أبي السمال رفع- بشر- ونصب واحِداً وخرج ذلك ابن عطية على أن رفع- بشر- إما على إضمار فعل مبني للمفعول والتقدير أينبأ بشر، وإما على الابتداء والخبر جملة نَتَّبِعُهُ، ونصب واحِداً على الحال إما من ضمير النصب في نَتَّبِعُهُ وإما من الضمير المستقر في

«Ona mı uyacağız?» kavli de onun haberidir. İbn Hâleveyh, el-Levâmih sahibi ve İbn Atiyye; Ebû's-Semmâl'den 'beşer' kelimesinin ref', 'vâhiden' kelimesinin ise nasb ile okunduğunu nakletmişlerdir. İbn Atiyye bunu şöyle açıklamıştır: 'Beşer' kelimesinin ref'i, ya meçhul bir fiilin gizlenmesi iledir ki takdiri 'bir beşer mi peygamber yapılıyor?' şeklindedir ya da mübteda oluşu iledir ve haberi 'nettebiuhû' cümlesidir. 'Vâhiden' kelimesinin nasbı ise ya 'nettebiuhû'daki mansub zamirden ya da şunda müstakir olan zamirden hâldir:

مِنَّا وخرج صاحب اللوامح نصب واحِداً على هذا أيضا، وأما رفع بشر فخرجه على الابتداء وإضمار الخبر أي أبشر منا يبعث إلينا أو يرسل أو نحوهما، وتقدم الاستفهام يرجع تقدير فعل يرفع به إِنَّا إِذاً أي إذا اتبعنا بشرا منا واحدا لَفِي ضَلالٍ عظيم عن الحق وَسُعُرٍ أي نيران جمع سعير.

«İçimizden» ifadesidir. el-Levâmih sahibi de 'vâhiden' kelimesinin nasbını bu şekilde açıklamıştır. 'Beşer' kelimesinin ref'ine gelince, onu mübteda oluşuna ve haberin hazfedilmesine hamletmiştir; yani "Bizden tek bir beşer bize mi gönderilecek/elçi kılınacak?" veya benzeri bir takdirdedir. İstifhamın öne geçmesi, kendisiyle merfû kılınacak bir fiilin takdir edilmesini gerektirir. «Şüphesiz biz o takdirde» yani içimizden tek bir insana uyarsak «apaçık bir sapıklık» haktan büyük bir sapma «ve çılgınlık/ateşler içindeyiz demektir» yani saîr (سعير) kelimesinin çoğulu olan ateşler içinde.

وروي أن صالحا ﵇ كان يقول لهم: إن لم تتبعوني كنتم في ضلال عن الحق وسعر فعكسوا عليه لغاية عتوهم فقالوا: إن اتبعناك كنا إذا كما تقول

Rivayet edildiğine göre Sâlih aleyhisselâm onlara: "Bana uymazsanız haktan sapmış ve saîr (ateş) içinde olursunuz" diyordu; onlar da aşırı azgınlıklarından ötürü bunu tersine çevirerek: "Eğer sana uyarsak o zaman senin dediğin gibi oluruz" dediler.

، فالكلام من باب التعكيس والقول بالموجب، وجمع السعير باعتبار الدركات، أو للمبالغة، وروي عن ابن عباس ما يحتمل ما قلنا فإنه قال: أي لفي بعد عن الحق وعذاب، وفي رواية أخرى عنه تفسير السعر بالجنون على أنه اسم مفرد بمعنى ذلك يقال: ناقة مسعورة إذا كانت تفرط في سيرها كأنها مجنونة قال الشاعر:

Dolayısıyla bu söz ta'kîs (tersine çevirme) ve kavl bi'l-mûceb türündendir. Saîr kelimesinin çoğul yapılması derekeler (cehennem tabakaları) itibarıyla veya mübalağa içindir. İbn Abbâs'tan bizim söylediğimize ihtimal taşıyan bir rivayet gelmiştir; zira o: "Yani haktan uzaklık ve azap içindeyiz demektir" demiştir. Ondan gelen bir başka rivayette ise su'ur (سُعُر) kelimesi delilik anlamında bu manadaki tekil bir isim olarak tefsir edilmiştir; nitekim hızlı yürüyüşünde aşırıya kaçan deve için sanki delirmiş gibi olduğunda 'nâkatün mes'ûrah' (ناقة مسعورة) denir. Şair şöyle demiştir:

كأن بها سعرا إذا العيس هزها ... ذميل وإرخاء من السير متعب

Sanki onda bir delilik/cinnet vardır; develeri hızlı ve yorucu bir yürüyüş sarstığı zaman.

والأول أوجه وأفصح أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا أي أأنزل عليه الوحي من بيننا وفينا من هو أحق منه بذلك، والتعبير بألقي دون أنزل قل: لأنه يتضمن العجلة في الفعل بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ أي شديد البطر وهو على ما قال الراغب: دهش يعتري من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها ووضعها إلى غير وجهها، ويقاربه الطرب وهو خفة أكثر ما تعتري من الفرح، ومرادهم ليس الأمر كذلك بل هو كذا وكذا حمله شدّة بطره وطلبه التعظيم عليها على ادعاء ذلك، وقرأ قتادة. وأبو قلابة- بل هو الكذب الأشر- بلام التعريف فيهما وبفتح الشين وشدّ الراء، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا ما في ذلك، وقوله تعالى: سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ حكاية لما قاله ﷾ لصالح ﵇ وعدا له ووعيدا لقومه، والسين لتقريب مضمون الجملة وتأكيده، والمراد بالغد وقت نزول العذاب الدنيوي بهم، وقيل: يوم القيامة فهو لمطلق الزمان المستقبل وعبر به لتقريبه، وعليه قول الطرماح:

Birinci görüş daha kuvvetli ve daha beliğdir. «Aramızdan vahiy ona mı bırakıldı?» yani içimizde buna daha layık olanlar varken aramızdan vahiy ona mı indirildi? 'Ünzile' (أنزل) yerine 'ulkıye' (ألقي) denilmesi, fiildeki acele ve çabukluğu içerdiği içindir denilmiştir. «Hayır, o aşırı küstah bir yalancıdır» yani haddi aşan şımarık ve azgındır. Bu, Râgıb'ın belirttiğine göre: Nimeti kötü karşılamaktan, hakkını yerine getirmemekten ve onu layık olmayan yere sarf etmekten ötürü arız olan bir şaşkınlık ve taşkınlıktır. Buna yakın bir kelime de tarab (طَرَب) olup çoğunlukla sevinçten kaynaklanan hafifliktir. Onların maksadı: "İş öyle değil, bilakis o şöyledir böyledir; aşırı küstahlığı ve kavmin üstünde büyüklük taslama arzusu onu bu iddiaya sevk etmiştir" demektir. Katâde ve Ebû Kılâbe her iki kelimede de harf-i tarifle ve şîn harfinin fethası, râ harfinin şeddesiyle 'bel hüve'l-kezibü'l-eşirru' şeklinde okumuşlardır. Buna dair açıklama inşallah pek yakında gelecektir. Allah Teâlâ'nın: «Yalancı ve küstah kimmiş, yarın bilecekler!» kavli, Cenâb-ı Hakk'ın Sâlih aleyhisselâm'a bir vaad, kavmine ise bir tehdit olarak buyurduğu sözün hikâyesidir. 'Sîn' harfi cümle içeriğinin yakınlığını ve kesinliğini bildirmek içindir. Yarından maksat, dünyevi azabın onların üzerine ineceği vakittir; kıyamet günü olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla mutlak gelecek zaman içindir ve yakınlığı ifade etmek için böyle buyrulmuştur. Tırımmah'ın şu beyti de bu kabildendir:

ألا عللاني قبل نوح النوائح ... وقبل اضطراب النفس بين الجوانح

Beni ağıt yakanların feryadından önce oyala... Nefsin göğüs kafesinde çırpınmasından önce,

وقبل غد يا لهف نفسي على غد ... إذا راح أصحابي ولست برائح

Ve yarından önce; ah o yarına ne kadar da yanarım... Arkadaşlarım gidip de ben gidemediğim zaman!

أي سَيَعْلَمُونَ البتة عن قريب مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ الذي حمله أشره وبطره على ما حمله أصالح أن من كذبه، والمراد سيعلمون أنهم هم الكذابون الأشرون لكن أورد ذلك مورد الإبهام ايماء إلى أنه مما لا يكاد يخفى، ونحوه قول الشاعر:

Yani küstahlığı ve şımarıklığı kendisini bu iddialara sevk eden o yalancı ve küstahın kim olduğunu pek yakında muhakkak bileceklerdir; Sâlih mi yoksa onu yalanlayanlar mı? Maksat, asıl o yalancı ve küstahların kendileri olduğunu bilecekleridir; fakat neredeyse hiç gizli kalmayacak bir husus olduğuna işaret etmek üzere kapalı bir üslupla ifade edilmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فلئن لقيتك خاليين لتعلمن ... أيّي وأيّك فارس الأحزاب

Baş başa kaldığımızda seninle karşılaşırsam muhakkak bileceksin... Hangimizin fırkaların asıl süvarisi olduğunu!

وقرأ ابن عامر وحمزة وطلحة وابن وثاب والأعمش- ستعلمون- بتاء الخطاب على حكاية ما قال لهم صالح مجيبا لهم، وفي الكشاف أو هو كلام على سبيل الالتفات، قال صاحب الكشف: أي هو كلام الله تعالى لقوم ثمود على سبيل الالتفات إليهم إما في خطابه تعالى لرسولنا صلى الله تعالى عليه وسلم وهو نظير ما حكاه سبحانه عن شعيب فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ [الأعراف: ٩٣] بعد ما استؤصلوا هلاكا وهو من بليغ الكلام فيه دلالة على أنهم أحقاء بهذا الوعيد وكأنهم حضور في المجلس حول إليهم الوجه لينعي عليهم جناياتهم. وإما في خطابه ﷿ لصالح ﵇ والمنزل حكاية ذلك الكلام المشتمل على الالتفات. وعلى التقديرين لا إشكال فيه كما توهم ولفظ الزمخشري على الأول أدل وهو أبلغ انتهى، ومن التفت إلى ما قاله الجمهور في الالتفات لا أظنه تسكن نفسه بما ذكر فتأمل، وقرأ مجاهد فيما ذكره صاحب اللوامح وأبو قيس الأودي «الأشر» بثلاث ضمات وتخفيف الراء. ويقال: أشر وأشر كحذر وحذر فضمة الشين لغة وضم الهمزة تبع لها.

İbn Âmir, Hamza, Talha, İbn Vessâb ve el-A'meş, Sâlih'in onlara cevap olarak söylediği sözün hikâyesi olmak üzere hitap 'tâ'sı ile 'seta'lemûne' (ستعلمون) şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf'ta: "Yahut bu söz iltifat yoluyladır" denilmiştir. Keşf sahibi şöyle demiştir: "Yani bu, Allah Teâlâ'nın Semûd kavmine iltifat yoluyla hitabıdır; ya Allah Teâlâ'nın Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e hitabında böyledir ki bu, Cenâb-ı Hakk'ın Şuayb'dan naklettiği şu sözün benzeridir: «Onlardan yüz çevirdi ve: Ey kavmim! Andolsun ben size tebliğ ettim... dedi» [A'râf: 93]; bu helak edilip kökleri kazındıktan sonra söylenmiştir ve bu tehdide ne kadar layık olduklarını gösteren beliğ bir kelamdır; sanki onlar mecliste hazırdırlar da cürümlerini yüzlerine vurmak için yüz onlara çevrilmiştir. Yahut da Cenâb-ı Hakk'ın Sâlih aleyhisselâm'a hitabındadır ve indirilen ayet iltifatı içeren bu sözün hikâyesidir. Her iki takdire göre de vehmedildiği gibi hiçbir müşkül yoktur; Zemahşerî'nin lafzı ise birinciye daha çok delalet etmektedir ve daha beliğdir." [Keşf sahibinin sözü] bitti. Cumhurun iltifat hakkındaki söylediklerine dikkat eden kimsenin zikredilen bu açıklama ile tatmin olacağını sanmıyorum, iyi düşün. Mücâhid -el-Levâmih sahibinin zikrettiğine göre- ve Ebû Kays el-Evdî, üç zamme ve şeddesiz 'râ' ile 'el-üşürü' (الأُشُرُ) şeklinde okumuşlardır. Hazir ve hazur (حَذِر ve حَذُر) gibi eşir ve eşür (أَشِر ve أَشُر) de denilir; dolayısıyla şîn harfinin zammesi bir lehçedir, hemzenin zammesi ise ona tâbidir.

وحكى الكسائي عن مجاهد ضم الشين دون الهمزة فهو كندس، وقرأ أبو حيوة «الأشر» أفعل تفضيل أي الأبلغ في الشرارة وكذا قرأ قتادة وأبو قلابة أيضا وهو قليل الاستعمال وإن كان على الأصل كالأخير في قول رؤبة:

el-Kisâî, Mücâhid'den hemzesiz olarak sadece şîn harfinin zammesiyle nakletmiştir; buna göre kündüs (كُنْدُس) veznindedir. Ebû Hayve, ism-i tafdîl olarak 'el-eşerru' (الأَشَرُّ) şeklinde okumuştur; yani kötülükte en ileri olan demektir. Katâde ve Ebû Kılâbe de böyle okumuşlardır; bu kullanım, Ru'be'nin şu beytindeki 'el-ahîr' (الأَخِير) kelimesinde olduğu gibi asıl kıyasa uygun olsa da az kullanılır:

بلال خير الناس وابن الأخير وقال أبو حاتم: لا تكاد العرب تتكلم- بالأخير- والْأَشِرُ إلا في ضرورة الشعر وأنشد البيت، وقال الجوهري: لا يقال الْأَشِرُ إلا في لغة رديئة وقوله تعالى: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ إلخ استئناف مسوق لبيان مبادئ الموعود على ما هو الظاهر، وبه يتعين كون المراد بالغد وقت نزول العذاب الدنيوي بهم دون يوم القيامة، والإرسال حقيقة في البعث وقد جعل هنا كناية عن الإخراج، وأريد المعنى الحقيقي معه كما أومأ إليه بعض الأجلة أي إنا مخرجو الناقة التي سألوها من الهضبة وباعثوها فِتْنَةً لَهُمْ امتحانا، وجوز إبقاؤها على معناها المعروف فَارْتَقِبْهُمْ فانتظرهم وتبصر ما هم فاعلون وَاصْطَبِرْ على أذاهم ولا تعجل حتى يأتي أمر الله تعالى وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ وأخبرهم بأن ماء البئر التي لهم قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ مقسوم لها يوم ولهم يوم، وبَيْنَهُمْ لتغليب العقلاء، وقرأ معاذ عن أبي عمرو «قسمة» بفتح القاف كُلُّ شِرْبٍ نصيب وحصة منه مُحْتَضَرٌ يحضره صاحبه في نوبته فتحضر الناقة تارة ويحضرونه أخرى، وقيل: يتحول عنه غير صاحبه من حضر عن كذا تحول عنه وقيل: يمنع عنه غير صاحبه مجاز عن الحظر بالظاء بمعنى المنع بعلاقة السببية فإنه مسبب عن حضور صاحبه في نوبته وهو كما ترى، وقيل:

Bilâl insanların en hayırlısıdır ve en kötüsünün (el-ahîr) oğludur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Araplar şiir zarureti dışında pek 'el-ahîr' ve 'el-eşerr' demezler" ve bu beyti okumuştur. el-Cevherî de: "'el-Eşerr' ancak bozuk/fasit bir lehçede söylenir" demiştir. Allah Teâlâ'nın: «Biz o deveyi göndereceğiz...» kavli, zâhir olana göre vaat edilen azabın başlangıçlarını açıklamak üzere getirilmiş bir istînâftır. Bununla yarından maksadın kıyamet günü değil, dünyevi azabın üzerlerine ineceği vakit olduğu kesinleşir. İrsâl lafzı hakikat olarak göndermek demektir; burada ise [kayadan] çıkarmaktan kinaye kılınmıştır ve bazı seçkin âlimlerin işaret ettiği üzere hakiki mana da onunla birlikte kastedilmiştir; yani "Biz, onların kayadan çıkmasını istedikleri o deveyi çıkarıcı ve göndericiyiz; «onlara bir imtihan olarak» yani bir sınama maksadıyla." Kelimenin bilinen manasında bırakılması da caiz görülmüştür. «Öyleyse onları gözetle» yani onları bekle ve ne yapacaklarını gör «ve sabret» onların eziyetlerine karşı sabret ve Allah Teâlâ'nın emri gelinceye kadar acele etme. «Ve onlara haber ver ki şüphesiz su» onlara ait olan kuyunun suyunun «aralarında paylaştırılmıştır» bir gün devenin, bir gün de onlarındır; «aralarında» ifadesi akıl sahiplerini tağlîb içindir. Muâz, Ebû Amr'dan 'kısmetün' kelimesini kāf'ın fethasıyla 'kasmetün' şeklinde okumuştur. «Her su hissesi» ondan pay ve nasip «hazır bulunulacak bir haktır» nöbetinde hak sahibi başında bulunur; böylece bir defasında deve hazır bulunur, diğer defasında onlar hazır bulunurlar. Bir görüşe göre: Sahibi dışındaki kimse ondan çekilir; bu 'hazara an kezâ' (حضر عن كذا) yani 'bir şeyden çekildi/uzaklaştı' ifadesindendir. Bir diğer görüşe göre: Sahibi dışındaki kimse ondan menedilir; bu da sebep-müsebbeb alakasıyla men manasındaki zâ (ظ) ile 'hazr' (حظر) kelimesinden mecazdır; zira nöbet sahibinin hazır bulunması başkasının menedilmesini neticelendirir; fakat bu görüşün durumu ortadadır. Şöyle de denilmiştir:

يحضرون الماء في نوبتهم واللبن في نوبتها، والمعنى كل شرب من الماء واللبن تحضرونه أنتم فَنادَوْا أي فأرسلنا الناقة وكانوا على هذه الوتيرة من القسمة فملوا ذلك وعزموا على عقر الناقة فَنادَوْا لعقرها صاحِبَهُمْ وهو قدار بن سالف أحيمر ثمود وكان أجرأهم فَتَعاطى العقر أي فاجترأ على تعاطيه مع عظمه غير مكترث به.

Onlar kendi nöbetlerinde suya, devenin nöbetinde ise süte hazır bulunurlar. Mana şudur: Sudan ve sütten her bir hisseye sizler bizzat hazır bulunursunuz. «Derken nida ettiler» yani deveyi gönderdik ve bu taksimat üzere devam ettiler; derken bundan usandılar ve deveyi boğazlamaya azmettiler; böylece onu boğazlaması için «arkadaşlarına nida ettiler» ki o, Semûd'un kızılı Kındâr b. Sâlif idi ve onların en cüretkârı idi. «O da cüret etti» yani boğazlama işine, büyüklüğüne aldırmaksızın cüretle girişti.

فَعَقَرَ فأحدث العقر بالناقة، وجوز أن يكون المراد فتعاطى الناقة فعقرها، أو فتعاطى السيف فقتلها، وعلى كل فمفعول تعاطى محذوف والتفريع لا غبار عليه، وقيل: تعاطى منزل منزلة اللازم على أن معناه أحدث ماهية التعاطي، وقوله تعالى: فَعَقَرَ تفسير له لا متفرع عليه ولا يخفى ركاكته، والتعاطي التناول مطلقا على ما يفهم من كلام غير واحد، وزاد بعضهم قيد بتكلف ونسبة العقر إليهم في قوله تعالى: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ [الأعراف: ٧٧] لأنهم كانوا راضين به فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ الكلام فيه كالذي تقدم إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً هي صيحة جبريل ﵇ صاح صباح يوم الأحد كما حكى المناوي عن الزمخشري في طرف منازلهم فَكانُوا أي فصاروا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ أي كالشجر اليابس الذي يجمعه صاحب الحظيرة لماشيته في الشتاء.

«Ve boğazladı» deveyi boğazlama fiilini işledi. 'Teâtâ' fiilinin mefulü deve olup 'deveye kastetti ve onu boğazladı' veya mefulü kılıç olup 'kılıcı aldı ve onu öldürdü' manasında olması da caiz görülmüştür. Her halükarda 'teâtâ' fiilinin mefulü mahzuftur ve tefri' (fa harfi ile bağlanması) gayet açıktır. Bir görüşe göre 'teâtâ' lâzım fiil konumuna indirilmiştir; yani 'girişme/yeltenme mahiyetini ortaya koydu' demektir; Allah Teâlâ'nın: «Ve boğazladı» kavli de onun tefsiridir, ona terettüp eden bir durum değildir; ancak bu görüşün zayıflığı ortadadır. Teâtî (التعاطي), birden fazla âlimin sözünden anlaşıldığı üzere mutlak olarak ele almak/girişmektir; bazıları ise buna tekellüfle bir kayıt eklemiştir. Allah Teâlâ'nın: «Deveyi boğazladılar» [A'râf: 77] kavlinde boğazlama işinin hepsine nispet edilmesi, buna razı oldukları içindir. «Benim azabım ve uyarılarım nasılmış!» Bunun açıklaması daha önce geçen gibidir. «Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik» bu, Cebrâil aleyhisselâm'ın çığlığıdır; el-Münâvî'nin ez-Zemahşerî'den naklettiğine göre pazar sabahı yurtlarının kenarında haykırmıştır. «Derken oldular» yani dönüştüler «ağıl sahibinin ufalanmış kuru çalıları gibi» yani ağıl sahibinin kışın hayvanları için topladığı kuru ağaç kırıntıları gibi.

وفي البحر الهشيم ما تفتت وتهشم من الشجر، والْمُحْتَظِرِ الذي يعمل الحظيرة فإنه يتفتت منه حالة العمل ويتساقط أجزاء مما يعمل به، أو يكون الهشيم ما يبس من الحظيرة بطول الزمان تطؤه البهائم فيتهشم، وتعقب هذا بأن الأظهر عليه كهشيم الحظيرة، والحظيرة الزريبة التي تصنعها العرب. وأهل البوادي للمواشي والسكنى من الأغصان والشجر المورق والقصب من الحظر وهو المنع.

el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Heşîm (الهشيم), ağaçtan ufalanıp kırılan kısımlardır. Muhtezir (المُحْتَظِر) ise ağılı yapan kimsedir; zira yapım esnasında ondan parçalar ufalanır ve çalıştığı maddeden döküntüler düşer. Yahut heşîm, zaman geçtikçe ağılın kuruyan ve hayvanların çiğnemesiyle ufalanan kısımlarıdır. Buna karşı, bu manaya göre 'ke-heşîmi'l-hazîrah' (ağılın çalı çırpısı gibi) denilmesinin daha zâhir olacağı belirtilerek itiraz edilmiştir. Hazîra (الحظيرة), Arapların ve çöl ehlinin hayvanlar ve barınma için dallardan, yapraklı ağaçlardan ve kamışlardan yaptıkları ağıldır; bu da menetmek manasındaki 'hazr' (الْحَظْر) kökündendir.

وقرأ الحسن وأبو حيوة وأبو السمال وأبو رجاء وعمرو بن عبيد «المحتظر» بفتح الظاء على أنه اسم مكان والمراد به الحظيرة نفسها أو هو اسم مفعول قيل: ويقدر له موصوف أي كَهَشِيمِ الحائط الْمُحْتَظِرِ أو لا يقدر على أن الْمُحْتَظِرِ الزريبة نفسها كما سمعت. وجوز أن يكون مصدرا أي كهشيم الاحتظار أي ما تفتت حالة الاحتظار وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ كما مر كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ على قياس النظير السابق إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً ملكا على ما قيل- يحصبهم أي يرميهم بالحصباء والحجارة أو هو اسم للريح

el-Hasan, Ebû Hayve, Ebû's-Semmâl, Ebû Recâ ve Amr b. Ubeyd, zâ harfinin fethasıyla 'el-muhtazar' (المُحْتَظَر) şeklinde okumuşlardır; buna göre mekân ismidir ve kastedilen ağılın bizzat kendisidir yahut ism-i mef'ûldür. Denildiğine göre ona bir mevsûf takdir edilir; yani 'ke-heşîmi'l-hâiti'l-muhtazar' (çitle çevrilmiş duvarın çalıları gibi) yahut işittiğin gibi 'el-muhtazar' bizzat ağılın kendisi sayılarak hiçbir takdir yapılmaz. Mastar olması da caiz görülmüştür; yani 'ağıl yapma esnasında ufalanan şeyler gibi' demektir. «Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?» Daha önce geçtiği gibidir. «Lût kavmi de uyarıları yalanladı» önceki benzerinin kıyası üzeredir. «Şüphesiz biz onların üzerine taş savuran bir rüzgâr gönderdik» denildiğine göre üzerlerine çakıl ve taş atan bir melek yahut taş savuran rüzgârın adıdır;

التي تحصب ولم يرد بها الحدوث كما في ناقة ضامر وهو وجه التذكير، وقال ابن عباس: هو ما حصبوا به من السماء من الحجارة في الريح، وعليه قول الفرزدق:

'nâkatün dâmir' (zayıf deve) ifadesinde olduğu gibi sonradan meydana gelme kastedilmemiştir ve müzekker kılınmasının veçhi de budur. İbn Abbâs: "O, rüzgâr içinde semadan üzerlerine yağdırılan taşlardır" demiştir. el-Ferazdak'ın şu sözü de bu kabildendir:

مستقبلين شمال الشام تضربنا ... بحاصب كنديف القطن منثور

Şam'ın kuzey rüzgârına karşı durmuşuz; bize atılmış pamuk gibi savrulan çakıllarla vuruyor.

إِلَّا آلَ لُوطٍ خاصته المؤمنين به، وقيل: آله ابنتاه نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ أي في سحر وهو آخر الليل، وقيل:

«Lût'un ailesi müstesna» yani ona iman eden yakınları; ailesinden maksadın iki kızı olduğu da söylenmiştir. «Onları bir seher vakti kurtardık» yani seherde, gecenin son vaktinde; şöyle de denilmiştir:

السدس الأخير منه، وقال الراغب: السحر والسحرة اختلاط ظلام آخر الليل بصفاء النهار وجعل اسما لذلك الوقت، ويجوز كون الباء للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال أي ملتبسين بِسَحَرٍ داخلين فيه نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا أي إنعاما منا وهو علة لنجينا، ويجوز نصبه بفعل مقدر من لفظه، أو بنجينا لأن التنجية إنعام فهو كقعدت جلوسا كَذلِكَ أي مثل ذلك الجزاء العجيب نَجْزِي مَنْ شَكَرَ نعمتنا بالإيمان والطاعة وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ لوط ﵇ بَطْشَتَنا أخذتنا الشديدة بالعذاب.

Gecenin son altıda birinde. Râgıb şöyle demiştir: Sehar (السحر) ve sahara (السحرة), gecenin sonundaki karanlığın gündüzün aydınlığına karışmasıdır ve o vakte isim kılınmıştır. Bâ (ب) harfinin mülâbese için olması ve câr-mecrûrun hâl konumunda bulunması da caizdir; yani "seher vaktine karışmış ve ona girmiş olarak." «Tarafımızdan bir nimet olarak» yani tarafımızdan bir ihsan olarak; bu da 'necceynâ' fiilinin illetidir. Kendi lafzından mukadder bir fiille yahut 'necceynâ' fiiliyle mansub olması da caizdir; zira kurtarmak bir nimettir/ihsandır; dolayısıyla 'kaadtü cülûsen' (oturdum oturarak) kabilindendir. «İşte böyle» yani bu eşsiz mükâfat gibi «mükâfatlandırırız şükredeni» iman ve itaatle nimetimize şükreden kimseyi. «Andolsun onları uyarmıştı» Lût aleyhisselâm «bizim yakalayışımızla» azapla şiddetli yakalayışımızla.

وجوز أن يراد بها نفس العذاب فَتَمارَوْا فكذبوا بِالنُّذُرِ متشاكين، فالفعل مضمن معنى التكذيب ولولاه تعدى بفي وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ صرفوه عن رأيه فيهم وطلبوا الفجور بهم وهذا من إسناد ما للبعض للجميع لرضاهم به فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ أي أزلنا أثرها وذلك بمسحها وتسويتها كسائر الوجه، وهو كما قال عبيدة، وروي أن جبريل ﵇ استأذن ربه سبحانه في عقوبتهم ليلة جاؤوا وعالجوا الباب ليدخلوا عليهم فصفقتهم بجناحه فتركهم عميانا يترددون لا يهتدون إلى طريق خروجهم حتى أخرجهم لوط ﵇ وقال ابن عباس والضحاك: إنما حجب إدراكهم فدخلوا المنزل ولم يروا شيئا فجعل ذلك كالطمس فعبر به عنه.

Bununla azabın bizzat kendisinin kastedilmiş olması da caizdir. «Fakat onlar şüpheye düşerek yalanladılar» «o uyarıları» birbirlerini şüpheye düşürerek; fiil yalanlama manasını tazammun etmiştir, aksi takdirde 'fî' harf-i cerri ile müteaddî olurdu. «Andolsun onlar onun konuklarından murat almak istediler» yani konukları hakkındaki düşüncesinden onu vazgeçirmek ve onlarla çirkin fiili işlemek istediler; bu, bazısının fiilinin razı oldukları için hepsine nispet edilmesidir. «Bunun üzerine biz de gözlerini silme kör ettik» yani yüzün diğer kısımları gibi dümdüz edip izlerini tamamen sildik; nitekim bu Ubeyde'nin dediği gibidir. Rivayet edildiğine göre Cebrâil aleyhisselâm, onların gelip içeri girmek için kapıyı zorladıkları gece onları cezalandırmak üzere Rabbinden izin istemiş, kanadıyla onlara vurmuş ve Lût aleyhisselâm onları dışarı çıkarıncaya kadar çıkış yolunu bulamayan körler halinde tereddüt içinde bırakmıştır. İbn Abbâs ve ed-Dahhâk ise: "Yalnızca algıları perdelendi; böylece eve girdiler fakat hiçbir şey göremediler; bu durum silip yok etmeye benzetildiğinden onunla ifade edildi" demişlerdir.

وقرأ ابن مقسم «فطمّسنا» بتشديد الميم للتكثير في المفعول فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ أي فقلنا لهم ذلك على ألسنة الملائكة ﵈، فالقول في الحقيقة لهم وأسند إليه تعالى مجازا لأنه سبحانه الآمر أو القائل ظاهر الحال فلا قول وإنما هو تمثيل، والمراد بالعذاب الطمس وهو من جملة ما أنذروه.

İbn Miksem, mef'ûldeki çokluğu ifade etmek için mîm harfinin şeddesiyle 'fetammesnâ' (فَطَمَّسْنَا) şeklinde okumuştur. «Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı!» yani melekerin aleyhimüsselâm diliyle onlara bunu söyledik; dolayısıyla söz hakikatte meleklere aittir ve emreden Cenâb-ı Hak olduğu için O'na mecazen isnat edilmiştir yahut söyleyen hâlin zâhiridir, dolayısıyla gerçek bir söz olmayıp bir temsildir. Azaptan maksat ise gözlerinin kör edilmesidir ve bu, kendilerine önceden uyarılan şeylerdendir.

وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً أو النهار وهي أخص من الصباح فليس في ذكرها بعده زيادة وكان ذلك أول شروق الشمس، وقرأ زيد بن علي «بكرة» غير مصروفة للعلمية والتأنيث على أن المراد بها أول نهار مخصوص.

«Andolsun sabah vakti onları bastırıverdi» gündüzün başlangıcıdır ve sabahtan daha özeldir; dolayısıyla ondan sonra zikredilmesinde bir fazlalık yoktur; bu da güneşin ilk doğuş vaktiydi. Zeyd b. Ali, belirli bir gündüzün başlangıcı kastedildiği için alem ve müennes kabul ederek gayrimunsarıf olarak 'bükrate' (بُكْرَةَ) şeklinde okumuştur.

عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ يستقر بهم ويدوم حتى يسلمهم إلى النار، أو لا يدفع عنهم، أو يبلغ غايته.

«Karar kılmış bir azap» onları ateşe teslim edinceye kadar yakalarına yapışıp devam eden, yahut savuşturulamayan veya son sınırına ulaşan [bir azap].

فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ حكاية لما قيل لهم بعد التصحيح من جهته تعالى تشديدا للعذاب، أو هو تمثيل.

«Şimdi tadın azabımı ve uyarılarımı!» Azabı şiddetlendirmek için sabahleyin baskına uğramalarından sonra Allah Teâlâ tarafından kendilerine söylenen sözün hikâyesidir yahut bir temsildir.

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ تقدم ما فيه من الكلام وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ صدرت قصتهم بالتوكيد القسمي الإبراز كمال الاعتناء- بشأنها لغاية عظم ما فيها من الآيات وكثرتها وهول ما لا قوه من العذاب وقوة إيجابها للاتعاظ والاكتفاء بذكر آل فرعون للعلم بأنه نفسه أولى بذلك فإنه رأس الطغيان ومدعي الألوهية، والقول: بأنه إشارة إلى إسلامه مما لا يلتفت إليه، والنُّذُرُ إن كان جمع نذير بمعنى الإنذار فالأمر ظاهر وكذا إن كان مصدرا، وأما إن كان جمع نذير بمعنى المنذر فالمراد به موسى وهارون وغيرهما لأنهما عرضا عليهم ما أنذر به المرسلون أي وبالله تعالى لقد جاءهم المنذرون، أو الإنذرات، أو الإنذار، وقوله تعالى: كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية مجيء النذر كأنه قيل: فماذا فعل آل فرعون حينئذ؟ فقيل: كذبوا بجميع آياتنا وهي آيات الأنبياء كلهم ﵈ فإن تكذيب البعض تكذيب للكل، أو هي الآيات التسع، وجوز الواحدي أن يراد بالنذر نفس الآيات فقوله سبحانه: بِآياتِنا من إقامة الظاهر مقام الضمير والأصل كذبوا بها، وزعم بعض غلاة الشيعة

«Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?» Buna dair açıklama daha önce geçti. «Andolsun Firavun ailesine de uyarılar gelmişti» Kıssaları, içindeki ayetlerin son derece büyük ve çok olması, karşılaştıkları azabın dehşeti ve ibret almayı kuvvetle gerektirmesi sebebiyle şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak üzere yemin te'kidi ile başlatılmıştır. Firavun'un zikredilmeyip ailesinin zikredilmesiyle yetinilmesi, azgınlığın başı ve ilahlık iddia eden kişi olarak onun buna daha layık olduğunun bilinmesindendir. Bunun onun iman ettiğine işaret olduğu iddiası ise iltifat edilmeyecek bir sözdür. Eğer 'en-nüzür' (النُّذُر), inzar (uyarma) manasında nezîr kelimesinin çoğulu ise mana açıktır; mastar olması durumunda da böyledir. Şayet uyaran manasında nezîrin çoğulu ise kastedilen Mûsâ, Hârûn ve diğerleridir; zira her ikisi gönderilen peygamberlerin uyardığı şeyleri onlara arz etmişlerdir; yani "Allah'a yemin olsun ki onlara uyarıcılar veya uyarılar yahut inzar gelmişti." Allah Teâlâ'nın: «Bütün ayetlerimizi yalanladılar» kavli, uyarıcıların gelişinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayanan istînâf cümlesidir; sanki "O vakit Firavun ailesi ne yaptı?" denilmiş, buna cevaben de: "Bütün ayetlerimizi yalanladılar" buyrulmuştur. Bu ayetler bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm ayetleridir; zira bir kısmını yalanlamak hepsini yalanlamak demektir; yahut da [Mûsâ'ya verilen] dokuz ayettir. el-Vâhidî, 'en-nüzür' ile bizzat ayetlerin kastedilmiş olmasını da caiz görmüştür; bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın «Ayetlerimizi» buyruğu zamir yerine zâhir ismin getirilmesidir ve aslı 'onları yalanladılar' şeklindedir. Şîa'nın aşırılarından bazıları,

وهم المسلمون بالكشفية في زماننا أن المراد- بالآيات كلها- علي كرم الله تعالى وجهه فإنه الإمام المبين المذكور في قوله تعالى: وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ [يس: ١٢] وأنه كرم الله تعالى وجهه ظهر مع موسى ﵇ لفرعون وقومه فلم يؤمنوا- وهذا من الهذيان بمكان- نسأل الله تعالى العفو والعافية فَأَخَذْناهُمْ أي آل فرعون، وزعم بعض أن ضمير كَذَّبُوا وضمير أخذناهم عائدان على جميع من تقدم ذكره من الأمم وتم الكلام عند قوله تعالى: النُّذُرُ وليس بشيء، والفاء للتفريع أي فَأَخَذْناهُمْ وقهرناهم لأجل تكذيبهم أَخْذَ عَزِيزٍ لا يغالب مُقْتَدِرٍ لا يعجزه شيء، ونصب أخذ على المصدرية لا على قصد التشبيه أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أي الكفار المعدودين قوم نوح وهود وصالح ولوط وآل فرعون، والمراد الخيرية باعتبار الدنيا وزينتها ككثرة القوة والشدة ووفور العدد والعدة، أو باعتبار لين الشكيمة في الكفر بأن يكون الكفار المحدث عنهم بالخيرية أقل عنادا وأقرب طاعة وانقيادا، وظاهر كلام كثير أن الخطاب هنا عام للمسلمين وغيرهم حيث قالوا: أَكُفَّارُكُمْ يا معشر العرب خَيْرٌ إلخ والاستفهام إنكاري في معنى النفي فكأنه قيل: ما كفاركم خير من أولئكم الكفار المعدودين بأن يكونوا أكثر منهم قوة وشدة وأوفر عددا وعدة، أو بأن يكونوا ألين شكيمة في الكفر والعصيان والضلال والطغيان بل هم دونهم في القوة وما أشبهها من زينة الدنيا، أو أسوأ حالا منهم في الكفر، وقد أصاب من هو خير ما أصاب فكيف يطمعون هم في أن لا يصيبهم نحو ذلك، وكذا قيل: في الخطاب في قوله تعالى: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ وجعل بتقدير أم لكفاركم وهو إضراب وانتقال إلى تنكيت آخر فكأنه قيل: بل ألكفار كم براءة وأمن من تبعات ما يعملون من الكفر والمعاصي وغوائلها في الكتب السماوية فلذلك يصرون على ما هم عليه ولا يخافون، واختار بعضهم في هذا أنه خاص بالكفار، وقالوا في قوله تعالى: أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ إنه إضراب من التبكيت المذكور إلى تبكيت آخر بطريق الالتفات للإيذان بإفضاء حالهم إلى الإعراض عنهم وإسقاطهم عن رتبة الخطاب وحكاية قبائحهم لغيرهم.

ki onlar zamanımızda Keşfiyye olarak adlandırılanlardır, «bütün ayetler» ile Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'nin kastedildiğini iddia etmişlerdir; zira onlara göre o, Allah Teâlâ'nın: «Biz her şeyi apaçık bir rehberde (imam-ı mübîn) sayıp tespit ettik» [Yâsîn: 12] kavlinde zikredilen apaçık imamdır ve o kerremallâhu teâlâ vecheh, Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte Firavun ve kavmine görünmüş ama onlar iman etmemişlerdir! -Bu son derece hezeyan dolu bir sözdür- Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz. «Bunun üzerine biz de onları yakaladık» yani Firavun ailesini. Bazıları 'kellezû' ve 'ehaznâhüm' zamirlerinin daha önce zikredilen bütün ümmetlere döndüğünü ve sözün «uyarılar» ifadesinde tamamlandığını iddia etmişlerdir ki bu bir hiçtir. Fâ (ف) harfi tefri' içindir; yani "Yalanlamaları sebebiyle onları yakaladık ve kahrettik; «galip olanın yakalayışı gibi» asla mağlup edilemeyen «ve kudret sahibinin» hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı [Zat'ın yakalayışı gibi]." 'Ahze' kelimesinin nasbı teşbih kastıyla değil mastar (mef'ûl-i mutlak) oluşundandır. «Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlıdır?» yani Nûh, Hûd, Sâlih, Lût kavimleri ve Firavun ailesi olarak sayılan kâfirlerden. Hayırlı olmaktan maksat, güç ve şiddetin çokluğu, sayı ve teçhizatın bolluğu gibi dünya ve süsü bakımındandır yahut kâfirlerin hayırlılıkla anılan bu kimselerinin inatta daha hafif, itaat ve teslimiyete daha yakın olmaları anlamında küfürdeki katılığın yumuşaklığı itibarıyladır. Birçok âlimin sözünün zâhiri, buradaki hitabın Müslümanlara ve diğerlerine genel olduğu yönündedir; nitekim: "«Ey Arap topluluğu! Sizin kâfirleriniz daha mı hayırlıdır...» vb." demişlerdir. İstifham nefy manasında inkârîdir; sanki şöyle denilmiştir: "Sizin kâfirleriniz, güç ve şiddetçe onlardan daha üstün, sayı ve teçhizatça daha bol olmak bakımından yahut küfür, isyan, sapıklık ve azgınlıkta daha uysal olmak bakımından o sayılan kâfirlerden daha hayırlı değildir; bilakis onlar güçte ve dünya süsünden ona benzer şeylerde onlardan daha aşağıdır veya küfürde onlardan daha kötü durumdadırlar. Onlardan daha hayırlı olanların başına bu felaketler gelmişken, kendilerine benzer bir şeyin isabet etmeyeceğini nasıl umabilirler!" Allah Teâlâ'nın: «Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat mı var?» kavlindeki hitap hakkında da aynı şey söylenmiş ve "yoksa sizin kâfirleriniz için mi..." takdirinde kılınmıştır; bu bir idrâb (vazgeçip başka söze geçiş) ve başka bir kınamaya intikaldir; sanki şöyle denilmiştir: "Bilakis semavi kitaplarda sizin kâfirleriniz için işledikleri küfür ve günahların sorumluluklarından ve tehlikelerinden bir beraat ve güvence mi vardır ki bu yüzden bulundukları hal üzere ısrar etmekte ve korkmamaktadırlar?" Bazıları bu ayette hitabın kâfirlere has olduğunu tercih etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: «Yoksa 'Biz yardımlaşan ve üstün gelen bir topluluğuz' mu diyorlar?» kavli hakkında ise şöyle demişlerdir: Bu, zikredilen kınamadan iltifat yoluyla bir başka kınamaya geçiştir; bu da hallerinin artık kendilerinden yüz çevrilmesini, hitap rütbesinden düşürülmelerini ve çirkinliklerinin başkalarına hikâye edilmesini gerektirdiğini bildirmek içindir.

أي بل أيقولون واثقين بشوكتهم نحن جماعة أمرنا مجتمع لا يرام ولا يضام، أو مُنْتَصِرٌ من الأعداء لا يغلب، أو متناصر ينصر بعضنا بعضا.

Yani bilakis, güç ve kuvvetlerine güvenerek: "Biz, işi derli toplu, [kendisine] ulaşılamaz ve haksızlığa uğratılamaz bir topluluğuz" yahut "düşmanlara karşı galip gelen, yenilmeyen" veya "birbirine yardım eden, birbiriyle yardımlaşan [bir topluluğuz]" mu diyorlar?

والذي يترجح في نظر الفقير أن الخطاب في الموضعين خاص على ما يقتضيه السياق بكفار أهل مكة أو العرب وهو ظهر في الموضع الثاني لا يحتاج إلى شيء، وأما في الموضع الأول فوجهه أن تكون الإضافة مثلها في الدراهم كلها كذا، وطور سيناء، ويوم الأحد ولم يقل أأنتم للتنصيص على كفرهم المقتضي لهلاكهم، ويجوز أن يعتبر في أَكُفَّارُكُمْ ضرب من التجريد الذي ذكروه في نحو لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ [فصلت: ٢٨] فكأنه جرد منهم كفار وأضيفوا إليهم، وفي ذلك من المبالغة ما فيه، ويجوز أن يكون هذا وجها للعدول عن أأنتم، وربما يترجح به كون الخيرية المنفية باعتبار لين الشكيمة في الكفر وكأنه لما خوف سبحانه الكفار الذين كذبوا الآيات وأعرضوا عنها، وقالوا هي سحر مستمر بذكر ما حل بالأمم السالفة مما تبرق وترعد منه أسارير الوعيد قال ﷿ لهم: لم لا تخافون أن يحل بكم مثل ما حل بهم أأنتم أقل كفرا وعنادا منهم ليكون ذلك سببا للأمن من حلول نحو عذابهم بكم أن أعطاكم الله ﷿ براءة من عذابه أم أنتم أعز منهم منتصرون على جنود الله تعالى وعدل سبحانه عن أم أنتم جميع منتصر إلى ما في النظم الجليل للإشارة إلى أن ذلك مما لا تحقق له أصلا إلا باللفظ ومحض الدعوى التي لا يوافق عليها فتأمل، فأسرار كلام الله تعالى لا تتناهى، ثم لا تعجل بالاعتراض على ما قلناه وإن لم يكن لنا سلف فيه حسبما تتبعنا، ثم إن جَمِيعٌ على ما أشير إليه بمعنى الجماعة التي أمرها مجتمع وليس من التأكيد في شيء بل هو خبر نَحْنُ، وجوز أن يكون بمعنى مجتمع خبر مبتدأ محذوف وهو (أمرنا) والجملة خبر نَحْنُ وأن يكون هو

Bu fakirin nazarında ağır basan görüşe göre, her iki yerdeki hitap da bağlamın gerektirdiği üzere Mekke veya Arap kâfirlerine hastır. Bu husus ikinci yerde açık olup herhangi bir [izaha] muhtaç değildir. Birinci yerdeki durum ise, tamlamanın "bütün dirhemler şöyledir", "Tûr-i Sînâ" ve "Pazar günü" [ifadelerindeki tamlama] gibi olmasıdır; helaklerini gerektiren küfürlerini açıkça belirtmek için "Siz misiniz?" denmemiştir. { أَكُفَّارُكُمْ } [ifadesinde], { لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ } [Fussilet: 28] ayetinde zikrettikleri tecrid türünden bir tecridin kabul edilmesi de caizdir; sanki onlardan kâfirler soyutlanıp kendilerine izafe edilmiştir ki bunda azami bir mübalağa vardır. "Siz misiniz?" [ifadesinden] sapılmasının bir gerekçesi de bu olabilir. Nefyedilen hayırlılığın küfürdeki katılığın yumuşaklığı itibarıyla olması da belki bununla tercih kazanır. Sanki Allah Teâlâ, ayetleri yalanlayıp onlardan yüz çeviren ve onların sürekli bir sihir olduğunu söyleyen kâfirleri, tehdit parıltılarının şimşekler çakıp gök gürlediği geçmiş ümmetlerin başına gelenleri zikrederek korkutunca, aziz ve celil olan Allah onlara şöyle buyurmuştur: "Onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden neden korkmuyorsunuz? Onların azabının benzerinin sizin başınıza gelmesinden güvende olmanıza bir sebep teşkil etsin diye siz küfür ve inatta onlardan daha mı azsınız; yoksa aziz ve celil olan Allah size azabından bir beraat mı verdi; yoksa siz onlardan daha güçlü olup Allah Teâlâ'nın ordularına galip gelecek bir topluluk musunuz?" Yüce Allah'ın "Yoksa siz galip bir topluluk musunuz?" ifadesinden o yüce nazımdaki ifadeye yönelmesi, bunun kuru bir laf ve asla kabul görmeyecek kuru bir iddiadan başka hiçbir gerçekliğinin bulunmadığına işaret etmek içindir. Artık iyi düşün; zira Allah Teâlâ'nın kelamının sırları tükenmez. Sonra, araştırmamıza göre bunda geçmiş bir selefimiz bulunmasa da söylediklerimize hemen itiraz etmekte acele etme. Sonra { جَمِيعٌ } [kelimesi], işaret edildiği üzere işi derli toplu olan cemaat manasındadır; hiçbir şekilde tekit değildir, bilakis { نَحْنُ } [zamirinin] haberidir. Mahzuf bir mübtedanın -ki o "emrunâ"dır (işimiz)- haberi olarak "derli toplu" manasında olması ve bu cümlenin { نَحْنُ }'nün haberi olması caiz görüldüğü gibi, kendisinin

الخبر والإسناد مجازي، ومُنْتَصِرٌ على ما سمعت إما بمعنى ممتنع يقال: نصره فانتصر إذا منعه فامتنع.

haber olup isnadın mecazi olması da caizdir. { مُنْتَصِرٌ } [kelimesi] ise işittiğin üzere ya "yenilmeyen/güçlü" manasındadır; nitekim bir kimse birini koruyup o da korunduğunda "onu savundu, o da savundu/korundu" denilir.

والمراد بالامتناع عدم المغلوبية أو هو بمعنى منتقم من الأعداء أو هو من النصر بمعنى العون والافتعال بمعنى التفاعل كالاختصام والتخاصم وكان الظاهر منتصرون إلا أنه أفرد باعتبار لفظ الجميع فإنه مفرد لفظا جمع معنى ورجح هنا جانب اللفظ عكس بل أنتم قوم تجهلون لخفة الإفراد مع رعاية الفاصلة وليس في الآية رعاية جانب المعنى أولا، ثم رعاية جانب اللفظ ثانيا على عكس المشهور، وإن كان ذلك جائزا على الصحيح كما لا يخفى على الخبير، وقرأ أبو حيوة وموسى الأسواري وأبو البرهسم- أم تقولون- بتاء الخطاب، وقوله تعالى: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ رد لقولهم ذلك والسين للتأكيد أي يهزم جمعهم البتة وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ أي الإدبار، وقد قرىء كذلك، والإفراد لإرادة الجنس الصادق على الكثير مع رعاية الفواصل ومشاكلة القرائن، أو لأنه في تأويل يولي كل واحد منهم دبره على حدّ: كسانا الأمير حلة مع الرعاية المذكورة أيضا وقد كان هذا يوم بدر وهو من دلائل النبوة لأن الآية مكية، وقد نزلت حيث لم يفرض جهاد ولا كان قتال ولذا قال عمر رضي الله تعالى عنه: يوم نزلت أي جمع يهزم أي من جموع الكفار؟ ولم يتعرض لقتال أحد منهم، وقد تقدم الخبر.

Burada imtina (korunma)dan maksat mağlup olmamaktır; yahut düşmanlardan intikam alan manasındadır veya ihtisam ve tehasum gibi işteşlik (tefaul) manasında iftiâl babından olup yardım manasındaki nusretten gelir. Zâhir olan [kelimenin] "muntasirûn" [çoğul] gelmesi idi; ancak "cemî'" lafzına riayetle tekil getirilmiştir; zira o, lafzan tekil, manen çoğuldur. Burada "bilakis siz cahillik eden bir topluluksunuz" ayetinin aksine, fasılaya riayetle birlikte tekilliğin hafifliği sebebiyle lafız ciheti tercih edilmiştir. Ayette meşhur kuralın aksine önce mana cihetine, ardından lafız cihetine riayet söz konusu değildir; gerçi uzmanın meçhulü olmadığı üzere sahih olan görüşe göre bu da caizdir. Ebû Hayve, Mûsâ el-Esvârî ve Ebü'l-Berhesm hitap tasıyla "yoksa siz mi diyorsunuz?" şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk hezimete uğratılacak” kavli, onların bu sözlerine bir reddiyedir. Başındaki sîn harfi tekit içindir; yani onların topluluğu kesinlikle hezimete uğratılacaktır. { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “ve arkalarını dönüp kaçacaklardır”; yani kaçacaklardır, nitekim bu şekilde [çoğul olarak] da okunmuştur. Tekil getirilmesi, fasılalara riayet ve kafiyelerin uyumuyla birlikte çoğula da sadık gelen cinsi kastetmek içindir yahut yine mezkûr riayetle birlikte "Emir bize elbise giydirdi" kabilinden her birinin arkasını dönüp kaçması takdirinde olduğu içindir. Bu durum Bedir günü gerçekleşmiştir ve peygamberliğin delillerindendir; zira ayet Mekkîdir ve cihadın farz kılınmadığı, hiçbir savaşın bulunmadığı bir dönemde inmiştir. Bu sebeple Ömer radıyallâhu anh: "Bu ayet indiği gün kâfir topluluklarından hangi topluluk hezimete uğratılacak ki?" demiş ve onlardan hiçbiriyle savaşılacağını düşünmemiştir. Bu rivayet daha önce geçmişti.

ومما أشرنا إليه يعلم أن قول الطيبي في هذه الرواية نظر لأن همزة الإنكار في أَمْ يَقُولُونَ إلخ دلت على أن المنهزمين من هم ناشىء عن الغفلة عن مراد عمر رضي الله تعالى عنه، وقرأ أبو حيوة وموسى الأسواري وأبو البرهسم- ستهزم الجمع- بفتح التاء وكسر الزاي خطابا لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ونصب الجمع على المفعولية، وقرأ أبو حيوة أيضا ويعقوب- سنهزم- بالنون مفتوحة وكسر الزاي على إسناد الفعل إلى ضمير العظمة، وعن أبي حيوة وابن أبي عبلة «سيهزم الجمع» بفتح الياء مبنيا للفاعل ونصب الجمع أي سيهزم الله تعالى الجمع، وقرأ أبو حيوة وداود ابن أبي سالم عن أبي عمرو- وتولون- بتاء الخطاب بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ أي ليس هذا تمام عقوبتهم بل الساعة موعد عذابهم وهذا من طلائعه وَالسَّاعَةُ أَدْهى أي أعظم داهية وهي الأمر المنكر الفظيع الذي لا يهتدى إلى الخلاص عنه وَأَمَرُّ وأشد مرارة في الذوق وهو استعارة لصعوبتها على النفس: وقيل: أقوى وليس بذاك وإظهار الساعة في موضع إضمارها لتربية تهويلها إِنَّ الْمُجْرِمِينَ من الأولين والآخرين فِي ضَلالٍ في هلاك وَسُعُرٍ ونيران مسعرة أو في ضلال عن الحق ونيران في الآخرة، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: في خسران وجنون، وقوله تعالى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ أي يجرون فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ متعلق بقول مقدر بعده أي يوم يسحبون يقال لهم ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ وجوز أن يكون متعلقا بمقدار يفهم مما قبل أي يعذبون، أو يهانون، أو نحوه، وجملة القول عليه حال من ضمير يُسْحَبُونَ وجوز كونه متعلقا- بذوقوا- على أن الخطاب للمكذبين المخاطبين في قوله تعالى: أَكُفَّارُكُمْ إلخ أي ذوقوا أيها المكذبون محمدا صلى الله تعالى عليه وسلم يوم يسحب المجرمون المتقدمون، والمراد حشرهم معهم والتسوية بينهم في الآخرة كما ساؤوهم في الدنيا وهو كما ترى، والمراد- بمس سقر- ألمها على أنه مجاز مرسل عنه بعلاقة السببية فإن مسها سبب للتألم بها وتعلق الذوق بمثل ذلك شائع في الاستعمال، وفي الكشاف مَسَّ سَقَرَ كقولك وجد مس الحمى وذاق طعم الضرب لأن النار إذا أصابتهم بحرّها ولحقتهم بإيلامها فكأنها تمسهم مسا بذلك كما يمس الحيوان ويباشر بما يؤذي ويؤلم، وهو مشعر بأن في الكلام استعارة مكنية نحو يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ [الرعد: ٢٥] ويحتمل غير ذلك، وسَقَرَ علم لجهنم- أعاذنا الله تعالى منها ببركة كلامه العظيم وحرمة حبيبه عليه أفضل الصلاة وأكمل التسليم- من سقرته للنار وصقرته بإبدال السين صادا لأجل القاف إذا لوحته وغيرت لونه قال ذو الرمة يصف ثور الوحش:

İşaret ettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki, Tîbî'nin "bu rivayette duraksama vardır; zira { أَمْ يَقُولُونَ } [ayetindeki] inkâr hemzesi hezimete uğrayanların kimler olduğunu göstermiştir" şeklindeki sözü, Ömer radıyallâhu anh'ın muradından gafil olmaktan kaynaklanmaktadır. Ebû Hayve, Mûsâ el-Esvârî ve Ebü'l-Berhesm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben t harfinin fethası ve zâ harfinin kesrasıyla "Sen o topluluğu hezimete uğratacaksın" şeklinde ve "el-cem'a" kelimesini meful olarak mansub okumuşlardır. Ebû Hayve ve Ya'kūb ise fiili azamet zamirine isnat ederek fethalı nun ve kesreli zâ ile "Biz hezimete uğratacağız" şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able'den ise faili meçhul olmayıp malum olarak yâ harfinin fethası ve "el-cem'a" kelimesinin mansub olmasıyla "Allah o topluluğu hezimete uğratacaktır" şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Hayve ve Ebû Amr rivayetiyle Dâvûd b. Ebî Sâlim, hitap tasıyla "ve siz arkalarınızı döneceksiniz" şeklinde okumuşlardır. { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Bilakis onlara vadedilen asıl gün kıyamettir”; yani onların tam cezası bu değildir; bilakis asıl azap vakitleri kıyamettir, bu ise onun öncülerindendir. { وَالسَّاعَةُ أَدْهى } “Kıyamet ise daha dehşetlidir”; yani daha büyük bir felakettir. Dehşet (dâhiye), içinden çıkış yolu bulunamayan pek feci ve korkunç iştir. { وَأَمَرُّ } “ve daha acıdır”; tatma bakımından acılığı daha şiddetlidir. Bu, nefse çok ağır gelmesinden ötürü bir istiaredir. "Daha güçlüdür" de denilmiştir; ancak bu pek isabetli değildir. Kıyametin zamir yerine açık isimle zikredilmesi, korkunçluğunu pekiştirmek içindir. { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ } “Şüphesiz suçlular”; öncekilerden ve sonrakilerden olan suçlular, { فِي ضَلالٍ } “bir sapıklık” [ve] helak { وَسُعُرٍ } “ve alevli ateşler içindedirler” veya haktan bir sapıklık ve ahirette alevli ateşler içindedirler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Ziyan ve delilik içindedirler" demiştir. Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ } “O gün sürükleneceklerdir”, yani çekileceklerdir, { فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “yüzüstü ateşe” kavli, kendisinden sonra takdir edilen bir söze bağlıdır; yani yüzüstü ateşe sürüklendikleri gün kendilerine: { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Cehennemin dokunuşunu tadın! [denir]”. Önceki ifadelerden anlaşılan "azap edilirler" veya "aşağılanırlar" yahut benzeri mukadder bir fiile müteallik olması da caiz görülmüştür. Bu takdirde söz cümlesi { يُسْحَبُونَ } fiilindeki zamirden haldir. Hitabın Allah Teâlâ'nın: "Sizin kâfirleriniz..." kavlinde muhatap olan yalanlayıcılara yönelik olması üzere "tadın" fiiline müteallik olması da caiz görülmüştür; yani: "Ey Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i yalanlayanlar! Geçmiş suçluların yüzüstü sürüklendiği gün siz de tadın!" demektir. Bundan maksat, dünyada birbirlerine benzedikleri gibi ahirette de onlarla beraber haşredilmeleri ve aralarının eşit tutulmasıdır; fakat bu yorumun durumu açıktır. Sekar'ın dokunuşundan maksat onun acısıdır; zira dokunmak acı çekmenin sebebi olduğundan sebebiyet alakasıyla mürsel mecazdır. Tatmanın bu gibi şeylere taalluk etmesi ise dilde yaygındır. Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: "Sekar'ın dokunuşu, senin 'hummanın dokunuşunu hissetti' ve 'dayağın tadını tattı' demen gibidir; zira ateş hararetiyle onlara isabet edip elem verici azabıyla onlara ulaştığında, sanki eziyet ve acı veren bir şeye maruz kalan bir canlının temas etmesi gibi ateşe temas etmiş olurlar." Bu da sözde { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } [er-Ra'd: 25] ayetinde olduğu gibi bir meknî istiare bulunduğunu hissettirmektedir; başka ihtimaller de taşır. Sekar (سَقَرَ), cehennemin özel ismidir -Allah Teâlâ yüce kelamının bereketi ve Habîbi'nin -en üstün salât ve en kâmil selâm onun üzerine olsun- hürmetine bizi ondan muhafaza buyursun-. Bu kelime, ateşin bir şeyi yakıp rengini değiştirmesi manasındaki "sakarat-hu"dan veya kāf harfinden dolayı sîn harfi sâd harfine dönüştürülerek "sakarat-hu"dan gelmektedir. Zü'r-Rimme yaban sığırını vasfederken şöyle demiştir:

إذا ذابت الشمس اتقى صقراتها ... بأفنان مربوع الصريمة معبل

Güneş erittiğinde [ortallığı], onun yakıcı sıcağından / Yaprakları dökülmüş, dalları budaklı bir ağacın gölgesine sığınır.

وعدم الصرف للعلمية والتأنيث، وقرأ عبد الله إلى النار، وقرأ محبوب عن أبي عمرو «مس سّقر» بإدغام السين في السين، وتعقب ذلك ابن مجاهد بأن إدغامه خطأ لأنه مشدد، والظن بأبي عمرو أنه لم يدغم حتى حذف إحدى السينين لاجتماع الأمثال ثم أدغم إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ من الأشياء خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ أي مقدرا مكتوبا في اللوح قبل وقوعه، فالقدر بالمعنى المشهور الذي يقابل القضاء، وحمل الآية على ذلك هو المأثور عن كثير من السلف،

Gayrimunsarif olması özel isim ve müenneslik sebebiyledir. Abdullah [b. Mes'ûd] "ateşe doğru" şeklinde okumuştur. Mahbûb, Ebû Amr'dan sîn harfini sîn harfine idğam ederek "messe-s-sekar" şeklinde okumuştur. İbn Mücâhid, şeddeli olduğu için bunun idğamının hatalı olduğunu söyleyerek itiraz etmiştir. Ebû Amr hakkındaki zannımız ise, benzer harflerin bir araya gelmesinden dolayı sîn harflerinden birini hazfetmedikçe idğam yapmadığı, ardından idğam ettiğidir. { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ } “Şüphesiz biz her şeyi”, varlıklardan her şeyi, { خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “bir ölçüye göre yarattık”; yani meydana gelmesinden önce Levh-i Mahfûz'da takdir edilmiş ve yazılmış olarak [yarattık]. Buradaki kader, kazanın mukabili olan meşhur anlamındadır. Ayeti buna hamletmek seleften pek çok kimseden rivayet edilmiştir.

وروى الإمام أحمد ومسلم والترمذي وابن ماجة عن أبي هريرة قال: «جاء مشركو قريش يخاصمون رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في القدر فنزلت يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ»

İmam Ahmed, Müslim, Tirmizî ve İbn Mâce, Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: "Kureyş müşrikleri kader konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya geldiler. Bunun üzerine: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ * إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Yüzüstü ateşe sürüklendikleri gün: 'Cehennemin dokunuşunu tadın!' [denir]. Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık” ayetleri indi."

وأخرج البخاري في تاريخه والترمذي وحسنه وابن ماجة وابن عدي وابن مردويه عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم: «صنفان من أمتي ليس لهما في الإسلام نصيب المرجئة والقدرية» أنزلت فيهم آية في كتاب الله إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ

Buhârî Tarih'inde, Tirmizî (hasen kaydıyla), İbn Mâce, İbn Adiy ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ümmetimden iki sınıf vardır ki İslâm'dan hiçbir nasipleri yoktur: Mürcie ve Kaderiyye.» Onlar hakkında Allah'ın Kitabı'ndan: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve alevli ateşler içindedirler” ayeti

إلى آخر الآيات، وكان ابن عباس يكره القدرية جدا، أخرج عبد بن حميد عن أبي يحيى الأعرج قال سمعت ابن عباس- وقد ذكر القدرية- يقول: لو أدركت بعضهم لفعلت به كذا وكذا ثم قال: الزنا بقدر والسرقة بقدر وشرب الخمر بقدر.

ayetlerin sonuna kadar inmiştir. İbn Abbâs Kaderiyye'den son derece nefret ederdi. Abd b. Humeyd, Ebû Yahyâ el-A'rec'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'ın -Kaderiyye anıldığında- şöyle dediğini işittim: "Onlardan birine yetişseydim ona şöyle şöyle yapardım!" Sonra şöyle dedi: "Zina da kaderledir, hırsızlık da kaderledir, içki içmek de kaderledir."

وأخرج عن مجاهد أنه قال: قلت لابن عباس: ما تقول فيمن يكذب بالقدر؟ قال: اجمع بيني وبينه قال: ما تصنع به؟ قال: أخنقه حتى أقتله، وقد جاء ذمهم في أحاديث كثيرة، منها ما

Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: İbn Abbâs'a: "Kaderi yalanlayan kimse hakkında ne dersin?" dedim. Şöyle dedi: "Beni onunla bir araya getir." [Mücâhid]: "Ona ne yapacaksın?" deyince; "Onu öldürünceye kadar boğazını sıkarım" dedi. Onların yerilgisi hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir; bunlardan biri de

أخرجه أحمد وأبو داود والطبراني عن ابن عمر أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم قال: «لكل أمه مجوس ومجوس أمتي الذين يقولون لا قدر إن مرضوا فلا تعودوهم وإن ماتوا فلا تشهدوهم» .

Ahmed, Ebû Dâvûd ve Taberânî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Her ümmetin Mecûsîleri vardır; bu ümmetin Mecûsîleri ise 'Kader yoktur' diyenlerdir. Hastalanırlarsa onları ziyaret etmeyin, ölürlerse cenazelerine katılmayın.»

وجوز كون المعنى إنا كل شيء خلقناه مقدرا محكما مستوفي فيه مقتضي الحكمة التي يدور عليها أمر التكوين، فالآية من باب وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً [الفرقان: ٢] ونصب كُلَّ بفعل يفسره ما بعده أي إنا خلقنا كل شيء خلقناه، وقرأ أبو السمال قال ابن عطية وقوم من أهل السنة برفع كل وهو على الابتداء، وجملة خَلَقْناهُ هو الخبر، وبِقَدَرٍ متعلق به كما في القراءة المتواترة، فتدل الآية أيضا على أن كل شيء مخلوق بقدر ولا ينبغي أن تجعل جملة خلقناه صفة، ويجعل الخبر بِقَدَرٍ لاختلاف القراءتين معنى حينئذ، والأصل توافق القراءات، وقال الرضي: لا يتفاوت المعنى لأن مراده تعالى بكل شيء كل مخلوق سواء نصبت كُلَّ أو رفعته وسواء جعلت خَلَقْناهُ صفة مع الرفع، أو خبرا عنه، وذلك إن خلقنا كل شيء بقدر لا يريد سبحانه به خلقنا كل ما يقع عليه اسم شيء لأنه تعالى لم يخلق جميع الممكنات غير المتناهية واسم الشيء يقع على كل منها، وحينئذ نقول: إن معنى كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ على أن خلقناه هو الخبر كُلَّ مخلوق مخلوق بِقَدَرٍ وعلى أن خَلَقْناهُ صفة كُلَّ شَيْءٍ مخلوق كائن بِقَدَرٍ والمعنيان واحد إذ لفظ كُلَّ في الآية مختص بالمخلوقات سواء كان خَلَقْناهُ صفة له أو خبرا، وتعقبه السيد السند قدس سره بأنه لقائل أن يقول:

Anlamın: "Şüphesiz biz her şeyi, yaratma işinin etrafında döndüğü hikmetin gereğini eksiksiz karşılayacak şekilde ölçülü ve sağlam yarattık" olması da caiz görülmüştür. Bu durumda ayet, { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً } “ve her şeyi yaratıp ona bir ölçü ve düzen vermiştir” [el-Furkān: 2] kabilindendir. { كُلَّ } kelimesinin nasbı, sonrasının tefsir ettiği bir fiilledir; yani "Şüphesiz biz her şeyi yarattık, onu yarattık" takdirindedir. Ebü's-Semmâl -İbn Atıyye'nin dediğine göre Ehl-i Sünnet'ten bir topluluk da- { كُلُّ } kelimesini ref ile okumuştur; bu müpteda oluşuna göredir. { خَلَقْناهُ } cümlesi onun haberidir; { بِقَدَرٍ } ise mütevatir kıraatte olduğu gibi ona mütealliktir. Dolayısıyla ayet her şeyin bir kaderle yaratıldığına da delalet eder. { خَلَقْناهُ } cümlesini sıfat yapıp haberi { بِقَدَرٍ } kılmak uygun olmaz; zira o takdirde iki kıraat anlam bakımından farklılaşır; asıl olan ise kıraatlerin birbiriyle uyumlu olmasıdır. Radî şöyle demiştir: "Mana değişmez; çünkü Allah Teâlâ'nın her şeyden muradı, ister { كُلَّ } kelimesini nasb et ister ref et, ister ref ile birlikte { خَلَقْناهُ } cümlesini sıfat yap ister ondan haber yap, her yaratılandır. Zira Allah Teâlâ'nın 'Biz her şeyi bir kaderle yarattık' kavlinden muradı, 'şey' isminin üzerine düştüğü her şeyi yarattığımız değildir; çünkü Yüce Allah nihayetsiz olan tüm mümkinatı yaratmamıştır ve 'şey' ismi bunların her birine ıtlak olunur. Bu durumda deriz ki: { خَلَقْناهُ } cümlesinin haber olması durumunda { كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } kavlinin anlamı 'Yaratılan her şey bir kaderle yaratılmıştır' şeklindedir; { خَلَقْناهُ }'nun sıfat olması durumunda ise 'Yaratılan her şey bir kaderle var olmuştur' şeklindedir ve her iki anlam birdir. Çünkü ayetteki { كُلَّ } lafzı, ister { خَلَقْناهُ } ona sıfat olsun ister haber olsun, yaratılmışlara hastır." Seyyid es-Sened kuddise sirruh buna itiraz ederek şöyle demiştir: Birisi şöyle diyebilir:

إذ جعلنا خَلَقْناهُ صفة كان المعنى كُلَّ مخلوق متصف بأنه مخلوقنا كائن بقدر، وعلى هذا لا يمتنع نظرا إلى هذا المعنى أن يكون هناك مخلوقات غير متصفة بتلك الصفة فلا تندرج تحت الحكم، وأما إذا جعلناه خبرا أو نصبنا كُلَّ شَيْءٍ فلا مجال لهذا الاحتمال نظرا إلى نفس المعنى المفهوم من الكلام فقد اختلف المعنيان قطعا ولا يجديه نفعا أن كل مخلوق متصف بتلك الصفة في الواقع لأنه إنما يفهم من خارج الكلام ولا شك أن المقصود ذلك المعنى الذي لا احتمال فيه، وذكر نحوه الشهاب الخفاجي ولكون النصب نصا في المقصود اتفقت القراءات المتواترة عليه مع احتياجه إلى التقدير وبذلك يترجح على الرفع الموهم لخلافه وإن لم يحتج إليه.

{ خَلَقْناهُ }'yu sıfat kıldığımızda mana: "Bizim yaratığımız olma niteliğini taşıyan her yaratılan bir kaderle var olmuştur" şeklinde olur. Buna göre, bu anlama bakıldığında, bu nitelikle nitelenmemiş yaratıkların bulunması ve dolayısıyla hükmün altına girmemesi imkânsız değildir. Onu haber yaptığımızda veya { كُلَّ شَيْءٍ }'yi nasb ettiğimizde ise, kelamdan anlaşılan bizatihi anlama bakıldığında bu ihtimale yer kalmaz. Dolayısıyla iki mana kesin olarak farklılaşmıştır. Gerçekte her yaratılmışın o nitelikle nitelenmiş olması da ona bir fayda sağlamaz; çünkü bu ancak kelamın dışından anlaşılır. Şüphe yok ki kastedilen, içinde ihtimal bulunmayan o manadır. Şihâb el-Hafâcî de benzerini zikretmiştir. Nasb kastedilen manada kesin bir nas olduğundan, bir takdire ihtiyaç duymasına rağmen mütevatir kıraatler onun üzerinde ittifak etmiştir; böylece ihtiyacı olmasa da zıddını vehmettiren ref kıraatine tercih edilir.

وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ أي ما شأننا إلا فعلة واحدة على نهج لا يختلف ووتيرة لا تتعدد وهي الإيجاد بلا معالجة ومشقة، أو ما أمرنا إلا كلمة واحدة، وهي قوله تعالى: كُنْ [البقرة: ١١٧] وغيرها فالأمر مقابل النهي وواحد الأمور، فإذا أراد ﷿ شيئا قال له: كُنْ فَيَكُونُ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ أي في السير والسرعة، وقيل: هذا في قيام الساعة فهو كقوله تعالى: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ [النحل: ٧٧] وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ أي أشباهكم في الكفر من الأمم السالفة، وأصله جمع شيعة وهم من يتقوى بهم المرء من الأتباع ولما كانوا في الغالب من جنس واحد أريد به ما ذكر إما باستعماله في لازمه، أو بطريق الاستعارة، والحال قرينة على ذلك، وقيل: هو باق على حقيقته أي أتباعكم فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ متعظ بذلك وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ من الكفر والمعاصي، والضمير المرفوع للأشياع كما روي عن ابن عباس والضحاك وقتادة وابن زيد، وجملة فَعَلُوهُ صفة شَيْءٍ والرابط ضمير النصب، وقوله تعالى: فِي الزُّبُرِ متعلق بكون خاص خبر المبتدأ أي كل شيء فعلوه في الدنيا مكتوب في كتب الحفظة غير مغفول عنه، وتفسير الزُّبُرِ باللوح المحفوظ كما حكاه الطبرسي ليس بشيء، ولم يختلف القراء في رفع كُلُّ وليست الآية من باب الاشتغال فلا يجوز النصب لعدم بقاء المعنى الحاصل بالرفع لو عمل المشتغل بالضمير في الاسم السابق كما هو اللازم في ذلك الباب إذ يصير المعنى هاهنا حينئذ فعلوا فِي الزُّبُرِ كل شيء إن علقنا الجار- يفعلوا وهم لم يفعلوا شيئا من أفعالهم في الكتب بل فعلوها في أماكنهم والملائكة ﵈ كتبوها عليهم في الكتب، أو فعلوا كل شيء مكتوب فِي الزُّبُرِ إن جعلنا الجار نعتا لكل شيء، وهذا وإن كان معنى مستقيما إلا أنه خلاف المعنى المقصود حالة الرفع وهو ما تقدم آنفا وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ من الأعمال كما روي عن ابن عباس ومجاهد وغيرهما، وقيل: منها ومن كل ما هو كائن إلى يوم القيامة مُسْتَطَرٌ مسطور مكتتب في اللوح بتفاصيله وهو من السطر بمعنى الكتب، ويقال: سطرت واستطرت بمعنى، وقرأ الأعمش وعمران وعصمة عن أبي بكر عن عاصم «مستطرّ» بتشديد الراء، قال صاحب اللوامع: يجوز أن يكون من- طر- النبات والشارب إذا ظهر، والمعنى كل صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ ظاهر في اللوح مثبت فيه ويجوز أن يكون من الاستطار لكن شدد الراء للوقف على لغة من يقول. جعفرّ ويفعلّ- بالتشديد وقفا أي ثم أجرى الوصل مجرى الوقف ووزنه على التوجيه الأول مستفعل وعلى الثاني مفتعل، ولما كان بيان حال سوء الكفرة بقوله تعالى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ إلخ مما يستدعي بيان حسن حال المؤمنين ليتكافأ الترهيب والترغيب بين سبحانه ما لهم من حسن الحال بطريق الإجمال فقال عز قائلا: إِنَّ الْمُتَّقِينَ أي من الكفر والمعاصي، وقيل: من الكفر.

{ وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } “Bizim buyruğumuz yalnız bir tek [fiilden/sözden] ibarettir”; yani bizim işimiz, farklılaşmayan bir usul ve çeşitlenmeyen tek bir tarz üzere tek bir fiildir ki o da zahmetsiz ve külfetsiz var etmektir; yahut bizim emrimiz Allah Teâlâ'nın: { كُنْ } “Ol” [el-Bakara: 117] kavli ve benzerleri gibi tek bir sözden ibarettir. Dolayısıyla emir, nehyin zıddı ve işlerin tekilidir. Aziz ve celil olan Allah bir şeyi dilediğinde ona "Ol" der, o da { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “göz açıp kapama gibi” yani hız ve sürat bakımından hemencecik oluverir. "Bu kıyametin kopması hakkındadır" da denilmiştir; bu durumda Allah Teâlâ'nın: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “Kıyametin kopması ise ancak bir göz açıp kapama gibidir” [en-Nahl: 77] kavli gibidir. { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ } “Andolsun ki sizin benzerlerinizi helak ettik”; yani geçmiş ümmetlerden küfürdeki benzerlerinizi helak ettik. Aslı, kişinin kendileriyle güç bulduğu tâbiler anlamındaki "şîa"nın çoğuludur. Çoğunlukla aynı cinsten oldukları için ya lâzımî manasında kullanılarak yahut istiare yoluyla mezkûr mana kastedilmiştir; hâlin gereği de buna karinedir. "Kendi hakiki manasında kalmıştır; yani sizin taraftarlarınızı [helak ettik]" de denilmiştir. { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “O halde düşünüp ibret alan yok mu?”; bundan ibret alan kimse var mıdır? { وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ } “İşledikleri her şey ise”; küfür ve günahlardan işledikleri her şey. Merfu zamir, İbn Abbâs, Dahhâk, Katâde ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere helak edilen benzerlere aittir. { فَعَلُوهُ } cümlesi { شَيْءٍ } kelimesinin sıfatıdır; râbıt ise nasb zamiridir. Allah Teâlâ'nın: { فِي الزُّبُرِ } “kitaplardadır” kavli, mübtedanın haberi olan has bir kevn'e mütealliktir; yani dünyada işledikleri her şey koruyucu meleklerin kitaplarında yazılmıştır, hiçbir şey göz ardı edilmemiştir. Tabersî'nin naklettiği gibi { الزُّبُرِ } kelimesini Levh-i Mahfûz ile tefsir etmek bir şey değildir. Kurrâ { كُلُّ } kelimesinin ref ile okunmasında ihtilaf etmemiştir. Ayet iştigâl babından değildir; dolayısıyla bu babda lâzım olduğu üzere meşgul fiil zamir vasıtasıyla önceki isimde amel etseydi ref ile elde edilen anlam baki kalmayacağı için nasb caiz değildir. Çünkü bu takdirde -şayet câr-mecrûru fiile bağlarsak- anlam "onlar kitaplarda her şeyi yaptılar" şekline dönüşür; halbuki onlar fiillerinden hiçbirini kitaplarda yapmadılar, bilakis kendi bulundukları mekânlarda yaptılar ve melekler [aleyhimüsselâm] bunları onların aleyhine kitaplara yazdılar. Yahut câr-mecrûru "külli şey'in" için sıfat kılarsak "kitaplarda yazılı olan her şeyi yaptılar" anlamına gelir. Bu her ne kadar düzgün bir mana olsa da az önce geçen ref halindeki kastedilen manaya aykırıdır. { وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ } “Küçük büyük her şey”; İbn Abbâs, Mücâhid ve başkalarından rivayet edildiği üzere amellerden olan küçük büyük her şey. "Amellerden ve kıyamet gününe kadar var olacak her şeyden" de denilmiştir. { مُسْتَطَرٌ } “satır satır yazılmıştır”; ayrıntılarıyla Levh-i Mahfûz'da satırlara dökülmüş ve kaydedilmiştir. Bu kelime, yazmak manasındaki satrdan gelir; nitekim aynı manada "setartü" ve "istetatartü" denilir. A'meş, İmrân ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir'den İsmet, râ harfinin şeddesiyle "müstetarr" şeklinde okumuşlardır. Levâmi' müellifi şöyle demiştir: Bitki veya bıyık belirdiğinde kullanılan "tarra" kökünden olması caizdir; anlamı, "küçük ve büyük her şey Levh'te zahir ve onda sabittir" olur. "İstetare"den olması da caizdir; ancak vakıf halinde şeddeli olarak "Ca'ferr" ve "yef'all" diyenlerin lehçesi üzere duruş için râ harfi şeddelenmiş, sonra vasıl hali vakıf yerine geçirilmiştir. Kelimenin vezni birinci izaha göre "müstef'al", ikinci izaha göre ise "müfteal"dir. Kâfirlerin kötü halinin Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ } vb. kavliyle beyanı, korkutma ile müjdelemenin dengelenmesi için müminlerin güzel halinin beyanını gerektirdiğinden, Yüce Allah onların güzel halini icmal yoluyla beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz takva sahipleri”; yani küfürden ve günahlardan sakınanlar; "küfürden sakınanlar" da denilmiştir.

فِي جَنَّاتٍ عظيمة الشأن وَنَهَرٍ أي أنهار كذلك، والإفراد للاكتفاء باسم الجنس مراعاة للفواصل، وعن ابن عباس تفسيره بالسعة، وأنشد عليه قول لبيد بن ربيعة- كما في الدر المنثور- أو قيس بن الخطيب- كما في البحر- يصف طعنة:

{ فِي جَنَّاتٍ } “cennetler”; şanı yüce bahçeler { وَنَهَرٍ } “ve ırmaklar içindedirler”; yani aynı şekilde şanı yüce nehirler içindedirler. Tekil getirilmesi fasılalara riayetle cins ismiyle yetinmek içindir. İbn Abbâs'tan bunun "genişlik" olarak tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Buna delil olarak -ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere- Lebîd b. Rebîa'nın veya -el-Bahr'da geçtiği üzere- Kays b. el-Hatîm'in bir mızrak yarasını vasfederken söylediği şu beyti inşad etmiştir:

ملكت بها كفي فأنهرت فتقها ... يرى قائم من دونها ما وراءها

Elimle ona tam vurdum ve yarasını genişletip akıttım / Önünde duran kişi arkasında ne olduğunu görür.

أي أوسعت فتقها، والمراد بالسعة سعة المنازل على ما هو الظاهر، وقيل: سعة الرزق والمعيشة، وقيل: ما يعمهما وأخرج الحكيم والترمذي في نوادر الأصول عن محمد بن كعب قال: وَنَهَرٍ أي في نور وضياء وهو على الاستعارة بتشبيه الضياء المنتشر بالماء المتدفق من منبعه، وجوز أن يكون بمعنى النهار على الحقيقة، والمراد أنهم لا ظلمة ولا ليل عندهم في الجنات، وقرأ الأعرج ومجاهد وحميد وأبو السمال والفياض بن غزوان «ونهر» بسكون الهاء، وهو بمعنى «نهر» مفتوحها، وقرأ الأعمش وأبو نهيك وأبو مجلز واليماني «ونهر» بضم النون والهاء، وهو جمع نهر

Yani yarasını genişlettim. Genişlikten maksat zâhir olduğu üzere konakların genişliğidir; rızık ve geçim genişliği olduğu da söylenmiştir; ikisini birden kapsadığı da söylenmiştir. Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Muhammed b. Ka'b'dan şöyle rivayet etmiştir: { وَنَهَرٍ } yani nur ve aydınlık içindedirler; bu, yayılan aydınlığın kaynağından fışkıran suya benzetilmesiyle yapılan bir istiaredir. Hakiki anlamıyla "gündüz" (nehâr) manasında olması da caiz görülmüştür; murat, cennetlerde onlar için hiçbir karanlık ve gecenin bulunmamasıdır. A'rec, Mücâhid, Humeyd, Ebü's-Semmâl ve Feyyâd b. Gazvân, he harfinin sükûnuyla "ve nehr" şeklinde okumuşlardır; bu, fethalı olan "neher" manasındadır. A'meş, Ebû Nehîk, Ebû Miclez ve Yemânî ise nun ve he harflerinin zammıyla "ve nühür" şeklinde okumuşlardır ki bu, fethalı veya sakin olan "nehr"in çoğuludur;

المفتوح أو الساكن- كأسد وأسد، ورهن ورهن- وقيل: جمع نهار، والمراد أنهم لا ظلمة ولا ليل عندهم كما حكي فيما، وقيل: قرىء بضم النون وسكون الهاء فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ في مكان مرضي على أن الصدق مجاز مرسل في لازمه أو استعارة، وقيل: المراد صدق المبشر به وهو الله تعالى ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلم، أو المراد أنه ناله من ناله بصدقه وتصديقه للرسل ﵈، فالإضافة لأدنى ملابسة

"esed ve üsüd, rehn ve rühün" gibidir. "Nehâr"ın çoğulu olduğu da söylenmiştir; murat, daha önce nakledildiği gibi onların yanında hiçbir karanlık ve gecenin olmamasıdır. Nun harfinin zammı ve he harfinin sükûnuyla "nühr" şeklinde okunduğu da söylenmiştir. { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “doğruluk makamında”; razı olunmuş bir mekânda. Sıdk kelimesi lâzımî manasında mürsel mecazdır veya istiaredir. Müjdelenenin yani Allah Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğu kastedilmiştir de denilmiştir; yahut ona ulaşan kimsenin doğruluğu ve peygamberleri [aleyhimüsselâm] tasdiki sebebiyle ulaştığı kastedilmiştir; tamlama en küçük bir münasebetten ötürü yapılmıştır.

وقال جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه: مدح المكان بالصدق فلا يقعد فيه إلا أهل الصدق

Câfer es-Sâdık radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Mekân sıdk ile övülmüştür; binaenaleyh oraya ancak sıdk ehli oturur."

، وهو المقعد الذي يصدق الله تعالى فيه مواعيد أوليائه بأنه يبيح ﷿ لهم النظر إلى وجهه الكريم، وإفراد المقعد على إرادة الجنس.

O öyle bir makamdır ki Allah Teâlâ orada dostlarına kerîm vechine bakmayı mubah kılarak vaatlerini doğrular. Makamın (mak'ad) tekil kılınması cins murat edildiği içindir.

وقرأ عثمان البتي- في مقاعد- على الجمع وهي توضح أن المراد بالمقعد المقاعد عِنْدَ مَلِيكٍ أي ملك عظيم الملك، وهو صيغة مبالغة وليست الياء من الإشباع مُقْتَدِرٍ قادر عظيم القدرة، والظرف في موضع الحال من الضمير المستقر في الجار والمجرور، أو خبر بعد خبر، أو صفة لمقعد صدق، أو بدل منه، والعندية للقرب الرتبي، وذكر بعضهم أنه سبحانه أبهم العندية والقرب ونكر- مليكا، ومقتدرا- للإشارة إلى أن ملكه تعالى وقدرته ﷿ لا تدري الأفهام كنههما وأن قربهم منه سبحانه بمنزلة من السعادة والكرامة بحيث لا عين رأت ولا أذن سمعت مما يجل عن البيان وتكلّ دونه الأذهان.

Osmân el-Bettî çoğul olarak "makâid" şeklinde okumuştur ki bu da mak'adden muradın oturulacak yerler (makâid) olduğunu açıklamaktadır. { عِنْدَ مَلِيكٍ } “Mülkü pek yüce bir Hükümdarın huzurunda”; yani mülkü pek azametli bir Melik'in katında. Bu bir mübalağa sığasıdır; yâ harfi işbâ'dan ibaret değildir. { مُقْتَدِرٍ } “gücü her şeye yeten”; kudreti pek azametli olan bir Kadîr'in [katında]. Zarf, câr ve mecrûrun içinde müstetir olan zamirden hal konumundadır veya haberden sonra haberdir yahut "mak'adi sıdk"ın sıfatıdır veya ondan bedeldir. İndiyet (katında oluş), mertebe yakınlığı içindir. Bazı âlimler, Yüce Allah'ın indiyeti ve yakınlığı müphem bıraktığını, "melîk" ve "muktedir" kelimelerini de O'nun mülkünün ve kudretinin künhünü anlayışların kavrayamayacağına ve onların O'na yakınlığının, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, beyanın yüceliği karşısında aciz kaldığı ve akılların idrak edemediği bir saadet ve ikram derecesinde olduğuna işaret etmek üzere tenvinli (nekre) getirdiğini zikretmişlerdir.

وأخرج الحكيم الترمذي عن بريدة- عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في قوله تعالى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ إلخ قال: إن أهل الجنة يدخلون على الجبار كل يوم مرتين فيقرأ عليهم القرآن وقد جلس كل امرئ منهم مجلسه الذي هو مجلسه على منابر الدر والياقوت والزمرد والذهب والفضة بالأعمال فلا تقرّ أعينهم قط كما تقرّ بذلك ولم يسمعوا شيئا أعظم منه ولا أحسن منه ثم ينصرفون إلى رحالهم قريرة أعينهم ناعمين إلى مثلها من الغد

Hakîm et-Tirmizî, Büreyde'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ } vb. kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Cennet ehli her gün iki defa Cebbâr olan Allah'ın huzuruna girerler. O da onlara Kur'an okur. Onlardan her biri amellerine göre inci, yakut, zümrüt, altın ve gümüşten minberler üzerindeki kendi meclisine oturmuştur. Bununla gözleri aydın olduğu kadar hiçbir şeyle asla aydın olmamıştır; bundan daha büyük ve daha güzel hiçbir şey işitmemişlerdir. Sonra ertesi günün aynı vaktine kadar gözleri aydın ve nimetler içinde konaklarına dönerler.»

- وإذا صح هذا فهو من المتشابه كالآية فلا تغفل، ولهذين الاسمين الجليلين شأن في استجابة الدعاء على ما في بعض الآثار.

-Bu rivayet şayet sahih ise ayet gibi müteşabihattandır; gafil olma-. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre bu iki celil ismin duaların kabulünde özel bir yeri vardır.

أخرج ابن أبي شيبة عن سعيد بن المسيب قال: دخلت المسجد وأنا أرى أني أصبحت فإذا علي ليل طويل وليس فيه أحد غيري فنمت فسمعت حركة خلفي ففزعت فقال: أيها الممتلئ قلبه فرقا لا تفرق أو لا تفزع وقل اللهم إنك مليك مقتدر ما تشاء من أمر يكون ثم سل ما بدا لك قال: فما سألت الله تعالى شيئا إلا استجاب لي وأنا أقول:

İbn Ebî Şeybe, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet etmiştir: "Sabahladığımı zannederek mescide girdim, meğer üzerime uzun bir gece varmış ve içinde benden başka kimse yokmuş. Uyuyakaldım; arkamdan bir kıpırtı işitip ürperdim. Bunun üzerine [bir ses] şöyle dedi: 'Ey kalbi korkuyla dolan kişi! Korkma veya ürperme ve şöyle de: Allah'ım! Şüphesiz sen muktedir bir Hükümdarsın; dilediğin her iş oluverir. Sonra gönlünden geçen şeyi iste.' [Saîd] dedi ki: 'Ben Allah Teâlâ'dan ne istediysem bana icabet etti.' Ben de şöyle diyorum:

اللهم إنك مليك مقتدر ما تشاء من أمر يكون فأسعدني في الدارين وكن لي ولا تكن علي وانصرني على من بغى علي وأعذني من هم الدين وقهر الرجال وشماتة الأعداء، وصل اللهم على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه، والحمد لله رب العالمين.

Allah'ım! Şüphesiz sen muktedir bir Hükümdarsın; dilediğin her iş oluverir. Beni her iki cihanda mesut eyle, benim yanımda ol, aleyhimde olma; bana azgınlık edene karşı bana yardım et; borç gamından, insanların kahrından ve düşmanların sevinmesinden beni sana sığındırırım. Allah'ım! Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât eyle. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.