وأخرج أبو داود والترمذي- وقال غريب- والبخاري في الأدب وغيرهم عن أبي سعيد الخدري مرفوعا «خصلتان لا يجتمعان في جوف مسلم البخل وسوء الخلق»
Ebû Dâvûd, Tirmizî —ve garib olduğunu belirtmiştir—, el-Edeb'de Buhârî ve başkaları Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak tahric etmiştir: «İki haslet bir Müslümanın içinde bir arada bulunmaz: Cimrilik ve kötü ahlak.»
وأخرج ابن أبي الدنيا وابن عدي والحاكم والخطيب عن أنس قال: قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «خلق الله تعالى جنة عدن وغرس أشجارها بيده ثم قال لها:
İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Adiy, Hâkim ve Hatîb, Enes'ten tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ Adn cennetini yarattı, ağaçlarını kendi eliyle dikti, sonra ona:
انطقي فقالت: قد أفلح المؤمنون فقال الله ﷿: وعزتي وجلالي لا يجاورني فيك بخيل ثم تلا رسول الله ﷺ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
‘Konuş’ buyurdu; o da: ‘Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir’ dedi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: ‘İzzetime ve celâlime andolsun ki hiçbir cimri sende Bana komşu olamaz’ buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [ayetini] okudu.»
وأخرج أحمد والبخاري في الأدب ومسلم والبيهقي عن جابر بن عبد الله أن رسول الله ﵊ قال: «اتقوا الظلم فإن الظلم ظلمات يوم القيامة واتقوا الشح فإن الشح قد أهلك من كان قبلكم حملهم على أن سفكوا دماءهم واستحلوا محارمهم»
Ahmed, el-Edeb'de Buhârî, Müslim ve Beyhakî Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmiştir ki Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Zulümden sakının; çünkü zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır. Şuhhtan (hırs ve cimrilikten) sakının; zira şuhh, sizden öncekileri helak etmiş, onları kanlarını dökmeye ve haramlarını helal saymaya sürüklemiştir.»
إلى غير ذلك من الأخبار، لكن ينبغي أن يعلم أن تقوى الشح لا تتوقف على أن يكون الرجل جوادا بكل شيء،
Ve benzeri diğer haberler... Fakat bilinmelidir ki şuhhtan korunmak, kişinin her şeyde cömert olmasına bağlı değildir.
فقد أخرج عبد بن حميد وأبو يعلى والطبراني والضياء عن مجمع بن يحيى مرفوعا «بريء من الشح من أدى الزكاة وقرى الضيف وأدى في النائبة» .
Nitekim Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ, Taberânî ve Ziyâ, Mücemmi' b. Yahyâ'dan merfû olarak tahric etmiştir: «Zekâtını veren, misafirini ağırlayan ve musibet anında [yardımını] yerine getiren kimse şuhhtan beri olmuştur.»
وأخرج ابن مردويه عن جابر بن عبد الله ما يقرب منه، وكذا ابن جرير والبيهقي عن أنس، وأخرج ابن المنذر عن علي كرم الله تعالى وجهه قال: من أدى زكاة ماله فقد وقى شح نفسه
İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'tan buna yakın bir rivayet tahric etmiştir; aynı şekilde İbn Cerîr ve Beyhakî de Enes'ten tahric etmiştir. İbnü'l-Münzir, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den şunu tahric etmiştir: «Malının zekâtını veren kimse, şüphesiz nefsinin cimriliğinden korunmuştur.»
، وقوله تعالى: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ عطف عند الأكثرين أيضا على المهاجرين، والمراد بهؤلاء قيل: الذين هاجروا حين قوي الإسلام، فالمجيء حسي وهو مجيئهم إلى المدينة، وضمير مِنْ بَعْدِهِمْ للمهاجرين الأولين، وقيل: هم المؤمنون بعد الفريقين إلى يوم
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler” buyruğu, çoğunluğa göre yine Muhacirler üzerine matuftur. Bunlarla kastedilenlerin, İslam güçlendiği zaman hicret edenler olduğu söylenmiştir; dolayısıyla geliş hissidir ki o da Medine'ye gelişleridir. { مِنْ بَعْدِهِمْ } “onlardan sonra” zamiri ise ilk Muhacirlere aittir. Bir diğer görüşe göre onlar, bu iki gruptan sonra kıyamet gününe kadar [gelecek olan]
القيامة، فالمجيء إما إلى الوجود أو إلى الإيمان، وضمير مِنْ بَعْدِهِمْ للفريقين المهاجرين والأنصار، وهذا هو الذي يدل عليه كلام عمر رضي الله تعالى عنه وكلام كثير من السلف كالصريح فيه، فالآية قد استوعبت جميع المؤمنين، وجملة قوله تعالى: يَقُولُونَ إلخ حالية، وقيل: استئناف رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا أي في الدين الذي هو أعز وأشرف عندهم من النسب الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وصفوهم بذلك اعترافا بفضلهم وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا أي حقدا، وقرىء غمرا لِلَّذِينَ آمَنُوا على الإطلاق رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ أي مبالغ في الرأفة والرحمة. فحقيق بأن تجيب دعاءنا، وفي الآية حث على الدعاء للصحابة وتصفية القلوب من بغض أحد منهم، وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر وجماعة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: أمروا أن يستغفروا لأصحاب النبي ﷺ فسبوهم ثم قرأت هذه الآية وَالَّذِينَ جاؤُ إلخ.
müminlerdir; dolayısıyla geliş ya varlık alemine ya da imana geliştir ve { مِنْ بَعْدِهِمْ } zamiri Muhacirler ve Ensâr'dan oluşan iki zümreye aittir. Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın sözünün ve selefin birçoğunun adeta açık olan ifadelerinin delalet ettiği görüş de budur. Böylece ayet bütün müminleri kapsamıştır. Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ } “derler” buyruğunun cümlesi haldir; istînâf olduğu da söylenmiştir: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا } “Rabbimiz! Bizi ve kardeşlerimizi bağışla”, yani onların nezdinde nesepten daha değerli ve daha şerefli olan din kardeşlerimizi; { الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ } “bizden önce iman etmiş olan”, faziletlerini itiraf ederek onları bu şekilde nitelemişlerdir; { وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلًّا } “ve kalplerimizde kin bırakma”, yani hıkd (gizli düşmanlık); gımran (غَمْرًا) şeklinde de okunmuştur; { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere karşı”, mutlak olarak; { رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin”, yani şefkat ve merhamette pek ileri derecedesin. Dolayısıyla duamıza icabet etmen Sana pek yaraşır. Ayette sahabeye dua etmeye ve kalpleri onlardan herhangi birine karşı buğuzdan arındırmaya teşvik vardır. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve bir cemaat Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı için istiğfar etmekle emrolundular, fakat onlara sövdüler.» Sonra bu { وَالَّذِينَ جاؤُ } ayetini okudu.
وأخرج ابن مردويه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه سمع رجلا وهو يتناول بعض المهاجرين فدعاه فقرأ عليه لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الآية، ثم قال: هؤلاء المهاجرون أفمنهم أنت؟ قال: لا، ثم قرأ عليه وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ الآية، ثم قال: هؤلاء الأنصار أفمنهم أنت؟ قال: لا، ثم قرأ عليه وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ الآية، ثم قال: أفمن هؤلاء أنت؟ قال: أرجو قال: لا والله ليس من هؤلاء من سب هؤلاء.
İbn Merdûye İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan tahric etmiştir; o, Muhacirlerden bazıları hakkında ileri geri konuşan bir adamı işitti, onu çağırıp ona: { لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ } “[O mallar] fakir muhacirler içindir” ayetini okudu, sonra: «Bunlar Muhacirlerdir; sen onlardan mısın?» dedi. Adam: «Hayır» dedi. Sonra ona: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar” ayetini okudu, sonra: «Bunlar Ensâr'dır; sen onlardan mısın?» dedi. Adam: «Hayır» dedi. Sonra ona: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onlardan sonra gelenler” ayetini okudu, sonra: «Sen bunlardan mısın?» dedi. Adam: «Umarım» dedi. İbn Ömer: «Hayır, Allah'a andolsun ki onlara söven kimse bunlardan değildir» dedi.
وفي رواية أن ابن عمر رضي الله تعالى عنه بلغه أن رجلا نال من عثمان رضي الله تعالى عنه فدعاه فقرأ عليه الآيات وقال له ما قال، وقال الإمام مالك: من كان له في أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم قول سيء أو بغض فلا حظّ له في الفيء أخذا من هذه الآية، وفيها ما يدل على ذم الغل لأحد من المؤمنين،
Bir rivayette ise İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anh'a bir adamın Osman radıyallâhu teâlâ anh hakkında dil uzattığı haberi ulaştı; onu çağırıp bu ayetleri ona okudu ve ona diyeceğini dedi. İmam Mâlik şöyle demiştir: «Sahabeden radıyallâhu teâlâ anhüm herhangi biri hakkında kötü bir sözü veya buğzu olan kimsenin, bu ayetten hareketle, fey gelirinde hiçbir hakkı yoktur.» Ayette müminlerden herhangi birine karşı kin beslemenin yerilmesine delalet eden bir husus bulunmaktadır.
وفي حديث أخرجه الحكيم الترمذي والنسائي عن أنس رضي الله تعالى عنه «أن النبي ﷺ قال: في أيام ثلاثة يطلع عليكم الآن رجل من أهل الجنة فطلع فيها رجل من الأنصار فبات معه عبد الله بن عمرو بن العاص ثلاث ليال
Hakîm et-Tirmizî ve Nesâî'nin Enes radıyallâhu teâlâ anh'tan tahric ettiği bir hadiste: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem peş peşe üç gün boyunca: ‘Şimdi yanınıza cennet ehlinden bir adam çıkagelecektir’ buyurdu. Her üç günde de Ensâr'dan bir adam çıkageldi. Bunun üzerine Abdullah b. Amr b. el-Âs onun durumunu öğrenmek için üç gece onun yanında kaldı.
مستكشفا حاله فلم ير له كثير عمل فأخبره الخبر فقال له: ما هو إلا ما رأيت غير أني لا أجد في نفسي غلا لأحد من المسلمين ولا أحسده على خير أعطاه الله تعالى إياه فقال له عبد الله: هذه التي بلغت بك وهي التي لا نطيق- وفي رواية- أنه قال: لو كانت الدنيا لي فأخذت مني لم أحزن عليها ولو أعطيتها لم أفرح بها وأبيت وليس في قلبي غل على أحد فقال عبد الله: لكني أقوم الليل وأصوم النهار ولو وهبت لي شاة لفرحت بها ولو ذهبت لحزنت عليها والله لقد فضلك الله تعالى علينا فضلا بيّنا» هذا وذهب بعضهم إلى أن قوله تعالى: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا إلخ مبتدأ، وجملة يُحِبُّونَ إلخ خبره، والكلام استئناف مسوق لمدح الأنصار، وجوز كون ذلك معطوفا على أُولئِكَ فيفيد شركة الأنصار للمهاجرين في الصدق، وجملة يُحِبُّونَ إلخ إما استئناف مقرر لصدقهم أو حال من ضمير تَبَوَّؤُا وإلى أن قوله تعالى: وَالَّذِينَ جاؤُ إلخ مبتدأ، وجملة يَقُولُونَ إلخ خبره، والجملة معطوفة على الجملة السابقة مسوقة لمدح هؤلاء بمحبتهم من تقدمهم من المؤمنين ومراعاتهم لحقوق الأخوة في الدين والسبق بالإيمان كما أن ما عطفت عليه من الجملة السابقة لمدح الأنصار.
Onun halini araştırdı, ancak çok fazla amelini görmedi. Durumu ona haber verdiğinde adam ona şöyle dedi: ‘Gördüğünden başka bir şeyim yoktur; şu kadar var ki ben içimde hiçbir Müslümana karşı kin tutmam ve Allah Teâlâ'nın ona verdiği bir hayırdan dolayı da ona haset etmem.’ Bunun üzerine Abdullah ona: ‘İşte seni bu mertebeye ulaştıran ve bizim güç yetiremediğimiz şey budur’ dedi. —Bir rivayette ise— adamın şöyle dediği yer alır: ‘Dünya benim olsa ve benden alınsa ona üzülmem; bana verilse de ona sevinmem. Geceyi de kalbimde kimseye karşı kin olmadan geçiririm.’ Bunun üzerine Abdullah şöyle dedi: ‘Oysa ben gece namaz kılar, gündüz oruç tutarım; bana bir koyun bağışlansa sevinirim, elimden çıksa üzülürüm. Allah'a andolsun ki Allah Teâlâ seni bize apaçık bir üstünlükle üstün kılmıştır.’» Bazıları Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا } buyruğunun mübteda (özne), { يُحِبُّونَ } cümlesinin ise onun haberi (yüklemi) olduğu ve sözün Ensâr'ı övmek üzere sevk edilmiş bir istînâf olduğu görüşüne gitmiştir. Bunun { أُولئِكَ } lafzına matuf olması da caiz görülmüştür; bu durumda Ensâr'ın doğrulukta Muhacirlere ortaklığını ifade eder; { يُحِبُّونَ } cümlesi ise ya onların doğruluğunu pekiştiren bir istînâf ya da { تَبَوَّؤُا } kelimesindeki zamirden haldir. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاؤُ } buyruğunun mübteda, { يَقُولُونَ } cümlesinin haber olduğu; cümlenin de önceki cümleye matuf olup, tıpkı matuf aleyh olan önceki cümlenin Ensâr'ı övmek için olması gibi, bunların da kendilerinden önceki müminleri sevmeleri, dindeki kardeşlik ve imandaki öncelik haklarını gözetmeleri sebebiyle övülmeleri için sevk edildiği görüşüne de gidilmiştir.
واستدل لعدم عطف الَّذِينَ تَبَوَّؤُا على الْمُهاجِرِينَ بما
{ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا } ifadesinin { الْمُهاجِرِينَ } üzerine matuf olmadığına dair şu rivayet delil getirilmiştir:
روي أن النبي ﵊ قسم أموال بني النضير على المهاجرين ولم يعط الأنصار إلا ثلاثة كما تقدم، وقال ﵊ لهم: إن شئتم قسمتم للمهاجرين من أموالكم ودياركم وشاركتموهم من هذه الغنيمة وإن شئتم كانت لكم دياركم وأموالكم ولم يقسم لكم شيء من الغنيمة فقالوا: بل نقسم لهم- أي للمهاجرين- من أموالنا وديارنا ونؤثرهم بالغنيمة ولا نشاركهم فيها» فنزلت الآية وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ إلى آخره
Rivayet edildiğine göre Nebi aleyhisselâm Benî Nadîr mallarını Muhacirlere taksim etmiş ve daha önce geçtiği üzere Ensâr'dan üç kişi dışında kimseye vermemiştir. Aleyhisselâm onlara: «Dilerseniz mallarınızdan ve yurtlarınızdan Muhacirlere pay verirsiniz ve bu ganimete onlarla ortak olursunuz; dilerseniz yurtlarınız ve mallarınız sizin olur ve ganimetten size hiçbir şey paylaştırılmaz» buyurmuştur. Onlar da: «Bilakis mallarımızdan ve evlerimizden onlara —yani Muhacirlere— pay veririz, ganimette de onları kendimize tercih ederiz ve onda onlara ortak olmayız» demişlerdir. Bunun üzerine: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar...” ayeti sonuna kadar inmiştir.
، وبعض القائلين بالعطف يقولون: إن قوله تعالى:
Atfı savunanların bir kısmı ise şöyle demektedir: Allah Teâlâ'nın buyruğu:
وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا إلخ بيان لحكم الأخماس الأربعة على معنى أن له ﵊ أن يعم الناس بها حسب اختياره وأن الأنصار مصرف من المصارف، ولكن قد اختار صلّى الله تعالى عليه وسلم أن يكون إعطاؤهم بالشرط الذي ذكره ﵊ لهم، وهم اختاروا ما اختاروا إيثارا منهم، وذلك لا يخرجهم عن كونهم مصرفا بل في قوله تعالى: وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ رمز إليه على أن في الأخبار ما هو أصح وأصرح في الدلالة على عطفهم على ما تقدم، وأنهم يعطون من الفيء، وكذا عطف- الذين جاؤوا من بعدهم- فقد اخرج البخاري ومسلم وأبو داود والترمذي والنسائي وابن حيان وغيرهم عن مالك بن أوس بن الحدثان في حديث طويل أن عمر رضي الله تعالى عنه قال- أي في قضاء بين علي كرم الله تعالى وجهه وعمه العباس رضي الله تعالى عنه في فدك، وقد كان عمر دفعها إليهما وأخذ عليهما عهد الله تعالى على أن يعملا فيها بما كان رسول الله ﵊ يعمل به فيها فتنازعا- إن الله تعالى قال: ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فكانت لرسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم خاصة، ثم قال سبحانه:
{ وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا } buyruğu, Peygamber aleyhisselâm'ın kendi tercihine göre insanları bu mallara dahil edebileceği ve Ensâr'ın da harcama yerlerinden biri olduğu anlamında geriye kalan beşte dördün hükmünü açıklamaktadır. Ancak sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara vermeyi, kendilerine aleyhisselâm zikrettiği şarta bağlamayı tercih etmiş; onlar da bir fedakarlık olarak o tercihte bulunmuşlardır. Bu durum onları harcama yeri olmaktan çıkarmaz; bilakis Allah Teâlâ'nın: { وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerini feda ederler / başkalarını kendilerine tercih ederler” buyruğunda buna bir işaret vardır. Kaldı ki rivayetlerde, onların öncekilere matuf olduğuna ve fey gelirinden kendilerine verildiğine, aynı şekilde { الَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesinin de matuf olduğuna delalet bakımından daha sahih ve daha açık olanlar bulunmaktadır. Nitekim Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân ve başkaları Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan uzun bir hadiste tahric etmiştir ki Ömer radıyallâhu teâlâ anh —yani Fedek konusunda Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ile amcası Abbâs radıyallâhu teâlâ anh arasında hüküm verirken; zira Ömer orayı ikisine teslim etmiş ve Resûlullah aleyhisselâm'ın orada yaptığı gibi davranacaklarına dair Allah Teâlâ adına onlardan ahit almıştı, sonra ise ihtilafa düşmüşlerdi— şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ وَلكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın onlardan Peygamberine fey olarak verdiği mallara gelince; siz bunun için ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, peygamberlerini dilediği kimselere üstün kılar. Allah her şeye kadirdir” buyurmuştur. Böylece bu mal sadece Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e mahsus olmuştur. Sonra O Sübhânehu:
ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى إلى آخر الآية، ثم والله ما أعطاها هؤلاء وحدهم حتى قال تعالى: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ، ثم والله ما جعلها لهؤلاء وحدهم حتى قال سبحانه: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا إلى قوله تعالى: رَحِيمٌ فقسمها هذا القسم على هؤلاء الذين ذكر، ولئن بقيت ليأتين الرويعي بصنعاء حقه ودمه في وجهه، وظاهر هذا الخبر يقتضي أن للمهاجرين سهما غير السهام السابقة فلا يكون لِلْفُقَراءِ بدل من- لذي القربى- وما بعده ولا مما بعده دونه، وكذا ظاهر ما في مصحف عبد الله وزيد بن ثابت كما أخرجه ابن الأنباري في المصاحف عن الأعمش- ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى فلله وللرسول ولذي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والمهاجرين في سبيل الله- على أن الإبدال يقتضي ظاهرا كون اليتامى مهاجرين أخرجوا من ديارهم وأموالهم إلى آخر الصفات، وفي صدق ذلك عليهم بعد، وكذا يقتضي كون ابن السبيل كذلك، وفيه نوع بعد أيضا كما لا يخفى فلعله اعتبر تعلقه بفعل محذوف والجملة استئناف بياني، وذلك أنهم كانوا يعلمون أن الخمس يصرف لمن تضمنه قوله تعالى: فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ فلما ذكر ذلك انقدح في أذهانهم أن المذكورين مصرف الخمس ولم يعلموا مصرف الأخماس الأربعة الباقية فكأنهم قالوا: فلمن تكون الأخماس الأربعة الباقية أو فلمن يكون الباقي؟ فقيل: تكون الأخماس الاربعة الباقية أو يكون الباقي لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ إلى آخره ولم أر من تعرض لذلك فتأمل، والله تعالى الهادي إلى أحسن المسالك.
{ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى } “Allah'ın o kent halkından, Resûlüne fey olarak verdiği mallar; Allah'a, Resûl'e, akrabaya... aittir” ayetinin sonuna kadar buyurmuştur. Sonra Allah'a andolsun ki O, bu malı yalnız bunlara vermeyip: { لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } “[O mallar,] yurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah'tan bir lütuf ve rıza dileyen, Allah'a ve Resûlüne yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte onlar, doğru olanların ta kendileridir” buyurmuştur. Sonra Allah'a andolsun ki O, bu malı yalnız bunlara da kılmayıp: { وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا } “Onlardan sonra gelenler: Rabbimiz! Bizi bağışla... derler” ayetinden { رَحِيمٌ } “pek merhametlisin” buyruğuna kadar zikretmiş ve bu malı zikrettiği bu kimseler arasında paylaştırmıştır. Eğer yaşarsam, San'a'daki koyun çobanı dahi yüzünün teri kurumadan hakkını mutlaka alacaktır. Bu haberin zahiri, Muhacirler için önceki paylardan başka bir pay olduğunu gerektirir; dolayısıyla { لِلْفُقَراءِ } ifadesi { لِذِي الْقُرْبى } ve sonrasından bedel olamaz, ondan ayrı olarak sonrakilerden de bedel olamaz. Aynı şekilde İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'te A'meş'ten tahric ettiği üzere Abdullah ve Zeyd b. Sâbit'in mushafındaki şu lafzın zahiri de bunu gerektirir: «Allah'ın o kent halkından Resûlüne fey olarak verdiği mallar; Allah'a, Resûl'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara ve Allah yolundaki muhacirlere aittir.» Kaldı ki bedel kılmak, yetimlerin yurtlarından ve mallarından çıkarılmış muhacirler olmasını —diğer sıfatların sonuna kadar— zahiren gerektirir; bu sıfatların onlara uyması ise uzaktır. Aynı şekilde yolda kalmışın da böyle olmasını gerektirir ki bunda da gizli kalmayacak bir uzaklık vardır. Bu sebeple onun mahzuf bir fiile taalluk ettiğini ve cümlenin istînâf-ı beyânî olduğunu kabul etmiş olabilir. Şöyle ki: Onlar beşte birin, Allah Teâlâ'nın: { فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Allah'a, Resûl'e, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışa aittir” buyruğunun kapsadığı kimselere sarf edileceğini biliyorlardı. Bu zikredilince zihinlerinde adı geçenlerin beşte birin sarf yeri olduğu belirdi; geriye kalan beşte dördün sarf yerini ise bilemediler. Sanki onlar: «Peki geriye kalan beşte dört kime aittir veya geri kalan kime aittir?» demişler; buna karşılık olarak da: «Geriye kalan beşte dört veya geri kalan { لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ } [fakir muhacirlere] aittir» denilmiştir. Buna değinen bir kimse görmedim, iyi düşün; en güzel yollara ileten Allah Teâlâ'dır.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا حكاية لما جرى بين الكفرة والمنافقين من الأقوال الكاذبة والأحوال الفاسدة وتعجيب منها بعد حكاية محاسن أحوال المؤمنين على اختلاف طبقاتهم. والخطاب لرسول الله ﵊ أو لكل أحد ممن يصلح للخطاب والآية كما أخرج ابن إسحاق وابن المنذر وأبو نعيم عن ابن عباس في رهط من بني عوف منهم عبد الله بن أبيّ بن سلول ووديعة بن مالك وسويد وداعس بعثوا إلى بني النضير بما تضمنته الجمل المحكية بقوله تعالى: يَقُولُونَ إلخ.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا } “Münafıklık edenleri görmedin mi?” ayeti, kâfirler ile münafıklar arasında geçen yalan sözlerin ve bozuk hallerin hikâye edilmesi ve müminlerin farklı tabakalarının güzel halleri hikâye edildikten sonra bundan hayrete düşürülmesidir. Hitap Resûlullah aleyhisselâm'a veya hitaba elverişli olan herkese yöneliktir. Ayet, İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve Ebû Nuaym'ın İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre, Benî Avf'tan Abdullah b. Übey b. Selûl, Vedîa b. Mâlik, Süveyd ve Dâıs'in de aralarında bulunduğu bir grup hakkındadır; bunlar Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ } “derler” buyruğuyla hikâye edilen cümlelerin kapsadığı şeyleri Benî Nadîr'e iletmişlerdi.
وقال السدي: أسلم ناس من بني قريظة والنضير وكان فيهم منافقون فبعثوا إلى بني النضير ما قص الله تعالى، والمعول عليه الأول، وقوله سبحانه: يَقُولُونَ استئناف لبيان المتعجب منه، وصيغة المضارع للدلالة على استمرار قولهم، أو لاستحضار صورته، واللام في قوله ﷿: لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ للتبليغ والمراد بإخوتهم الإخوة في الدين واعتقاد الفكرة أو الصداقة، وكثر جمع الأخ مرادا به ما ذكر على إخوان، ومرادا به الأخوة في النسب على إخوة، وقل خلاف ذلك، واللام في قوله تعالى: لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ موطئة للقسم وقوله سبحانه لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ جواب القسم أي والله لئن أخرجتم من دياركم قسرا لنخرجن من ديارنا معكم البتة ونذهبن في صحبتكم أينما ذهبتم وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ في شأنكم أَحَداً يمنعنا من الخروج معكم وهو لدفع أن يكونوا وعدوهم الخروج بشرط أن يمنعوا منه أَبَداً وإن طال الزمان، وقيل: لا نطيع في قتالكم أو خذلانكم، قال في الإرشاد: وليس بذاك لأن تقدير القتال مترقب بعد، ولأن وعدهم لهم على ذلك التقدير ليس مجرد عدم طاعتهم لمن يدعوهم إلى قتالهم بل نصرتهم عليه كما ينطق به قوله تعالى: وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ أي لنعاوننكم على عدوكم على أن دعوتهم إلى خذلان اليهود مما لا يمكن صدوره عن رسول الله ﷺ والمؤمنين حتى يدعوا عدم طاعتهم فيها ضرورة أنها لو كانت لكانت عند استعدادهم لنصرتهم وإظهار كفرهم، ولا ريب في أن ما يفعله ﵊ عند ذلك قتلهم لا دعوتهم إلى ترك نصرتهم، وأما الخروج معهم فليس بهذه المرتبة من إظهار الكفر لجواز أن يدّعوا أن
Süddî şöyle demiştir: Benî Kurayza ve Benî Nadîr'den bazı kimseler Müslüman olmuştu ve içlerinde münafıklar vardı; Allah Teâlâ'nın anlattığı şeyleri Benî Nadîr'e gönderdiler. Güvenilir olan birinci görüştür. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَقُولُونَ } “derler” buyruğu, taaccüp edilen hususu açıklamak için bir istînâftır; muzari sîgası onların bu sözlerinin sürekliliğini bildirmek veya durumun manzarasını canlandırmak içindir. Allah Azze ve Celle'nin: { لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Kitap ehlinden kâfir olan kardeşlerine” buyruğundaki lâm harfi tebliğ içindir. Onların kardeşliği ile kastedilen, dindeki kardeşlik, inkâr inancı veya dostluktur. «Ah» (أخ) kelimesinin bu anlamda çoğulunun «ihvân» (إخوان), nesep kardeşliğinde çoğulunun ise «ihve» (إخوة) olarak gelmesi yaygındır; bunun aksi ise nadirdir. Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ } “Andolsun eğer siz çıkarılırsanız” buyruğundaki lâm, yemine hazırlık (müvatta') içindir; Cenâb-ı Hakk'ın { لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ } “mutlaka sizinle beraber çıkarız” buyruğu ise yeminin cevabıdır; yani: «Allah'a andolsun ki eğer yurtlarınızdan zorla çıkarılırsanız, biz de mutlaka yurtlarımızdan sizinle beraber çıkarız ve nereye giderseniz sizinle birlikte gideriz; { وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ } sizin hakkınızda hiçbir kimseye itaat etmeyiz, { أَحَداً } sizinle beraber çıkmamıza engel olacak hiçbir kimseye.» Bu ifade, onların çıkmayı engellenmeme şartına bağlayarak vadettikleri zannını bertaraf etmek içindir; { أَبَداً } “asla”, zaman uzasa bile. Bir görüşe göre: «Sizinle savaşma veya sizi yüzüstü bırakma konusunda [kimseye itaat etmeyiz]» demektir. el-İrşâd'da şöyle denilmiştir: Bu doğru değildir; zira savaş takdiri daha sonra beklenmektedir ve o takdirde onlara vadettikleri şey, kendilerini onlarla savaşmaya çağıran kimseye sadece itaat etmemeleri değil, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ } “Eğer sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz”, yani düşmanınıza karşı size kesinlikle arka çıkarız buyruğunun ifade ettiği gibi yardım etmeleridir. Kaldı ki onları Yahudileri yardımsız bırakmaya çağırmak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve müminlerden sadır olması mümkün olmayan bir şeydir ki münafıklar bu hususta itaat etmeyeceklerini iddia etsinler; zira böyle bir çağrı olsaydı bile, ancak onların Yahudilere yardım etmeye hazırlandıkları ve küfürlerini açığa vurdukları sırada olurdu. Şüphe yok ki Peygamber aleyhisselâm'ın o anda yapacağı şey, onları yardımdan vazgeçmeye çağırmak değil, onları öldürmektir. Onlarla beraber çıkmaya gelince; bu durum küfrü açığa vurma hususunda o mertebede değildir, zira onların
خروجهم معهم لما بينهم من الصداقة الدنيوية لا للموافقة في الدين، ونوقش في ذلك، وجواب إِنْ محذوف، ولَنَنْصُرَنَّكُمْ جواب قسم محذوف قبل إِنْ الشرطية، وكذا يقال فيما بعد على ما هو القاعدة المشهورة فيما إذا تقدم القسم على الشرط وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ في مواعيدهم المؤكدة بالأيمان، وقوله تعالى: لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ إلى آخره تكذيب لهم في كل واحد من أقوالهم على التفصيل بعد تكذيبهم في الكل على الإجمال وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ وكان الأمر كذلك، والإخبار عن خلفهم في الميعاد قيل: من الإخبار بالغيب وهو من أدلة النبوة وأحد وجوه الإعجاز، وهذا مبني على أن السورة نزلت قبل وقعة بني النضير، وكلام أهل الحديث والسير على ما قيل: يدل على خلافه.
onlarla birlikte çıkışlarının dinde uyuşmadan değil aralarındaki dünyevi dostluktan kaynaklandığını iddia etmeleri mümkündür. Bu husus tartışılmıştır. { إِنْ } edatının cevabı mahzuftur; { لَنَنْصُرَنَّكُمْ } ise şart edatı olan { إِنْ }'den önce gelen mahzuf bir yeminin cevabıdır. Şarttan önce yemin geldiğinde geçerli olan meşhur kural gereğince bundan sonrakiler hakkında da aynı şey söylenir. { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Allah şahitlik eder ki onlar kesinlikle yalancıdırlar”, yeminlerle pekiştirdikleri bu vaatlerinde. Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أُخْرِجُوا لا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ } “Andolsun eğer onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar...” ayeti, hepsini toptan yalanladıktan sonra onların sözlerinin her birini ayrıntılı olarak yalanlamaktadır; { وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا يَنْصُرُونَهُمْ } “ve andolsun eğer onlarla savaşılsaydı onlara yardım etmezlerdi”; nitekim durum da böyle olmuştur. Onların vaatlerinden döneceklerinin bildirilmesinin gaybı haber verme kabilinden olduğu, bunun da peygamberliğin delillerinden ve mucizelik yönlerinden biri olduğu söylenmiştir. Bu görüş, surenin Benî Nadîr hadisesinden önce indiği kabulüne dayanır; hadis ve siyer ehlinin sözlerinin ise denildiğine göre bunun aksine delalet ettiği belirtilmiştir.
وقال بعض الأجلة: إن قوله تعالى: يَقُولُونَ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ إلخ من باب الإخبار بالغيب بناء على ما روي أن عبد الله بن أبيّ دس إليهم لا يخرجوا فأطلع الله تعالى رسوله ﵊ على ما دسه وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ على سبيل الفرض والتقدير لَيُوَلُّنَّ أي المنافقون الْأَدْبارَ فرارا ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ بعد ذلك أي يهلكهم الله تعالى ولا ينفعهم نفاقهم لظهور كفرهم، أو لَيُوَلُّنَّ أي اليهود المفروضة نصرة المنافقين إياهم ولينهزمن، ثم لا ينفعهم نصرة المنافقين، وقيل: الضمير المرفوع في نَصَرُوهُمْ لليهود، والمنصوب للمنافقين أي ولئن نصر اليهود المنافقين ليولي اليهود الأدبار وليس بشيء، وكأنه دعا قائله إليه دفع ما يتوهم من المنافاة بين لا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ على الوجه السابق، وقد أشرنا إلى دفع ذلك من غير حاجة إلى هذا التوجيه الذي لا يخفى حاله لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً أي أشد مرهوبية على أن رَهْبَةً مصدر من المبني للمفعول لأن المخاطبين وهم المؤمنين مرهوب منهم لا راهبون فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ أي رهبتهم منكم في السر أشد مما يظهرونه لكم من رهبة الله ﷿ وكانوا يظهرون لهم رهبة شديدة من الله ﷿، ويجوز أن يراد أنهم يخافونكم في صدورهم أشد من خوفهم من الله تعالى ولشدة البأس والتشجع ما كانوا يظهرون ذلك، قيل: إن فِي صُدُورِهِمْ على الوجه الأول مبالغة وتصوير على نحو رأيته بعيني ذلِكَ أي ما ذكر من كونكم أشد رهبة في صدورهم من الله تعالى بِأَنَّهُمْ بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ شيئا حتى يعلموا عظمة الله ﷿ فيخشوه حق خشيته ﷾، والمراد بهؤلاء اليهود، وقيل:
Değerli âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ } buyruğu, Abdullah b. Übey'in onlara çıkmamalarını gizlice fısıldadığı ve Allah Teâlâ'nın onun bu gizli fısıltısını Resûlüne aleyhisselâm bildirdiği rivayetine dayanarak gaybı haber verme kabilindendir. { وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ } “Andolsun onlara yardım etseler bile”, farz ve takdir yoluyla; { لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } “mutlaka arkalarını dönüp kaçarlar”, yani münafıklar kaçarak arkalarını dönerler; { ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } “sonra kendilerine yardım da edilmez”, bundan sonra; yani küfürleri açığa çıktığı için Allah Teâlâ onları helak eder ve münafıklıkları onlara fayda vermez. Ya da { لَيُوَلُّنَّ } [arkalarını dönerler], yani münafıkların kendilerine yardım ettiği varsayılan Yahudiler mutlaka hezimete uğrayıp arkalarını dönerler, sonra da münafıkların yardımı onlara fayda vermez. { نَصَرُوهُمْ } fiilindeki merfû zamirin Yahudilere, mansûb zamirin ise münafıklara ait olduğu; yani Yahudiler münafıklara yardım etseler bile Yahudilerin arkalarını dönecekleri söylenmişse de bu bir şey ifade etmez. Sanki bunu söyleyen kimseyi bu yoruma sevk eden şey, önceki veche göre { لا يَنْصُرُونَهُمْ } ile { وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ } arasında vehmedilen çelişkiyi giderme arzusudur. Durumu ortada olan bu teville ihtiyaç kalmaksızın bu vehmin giderilmesine daha önce işaret etmiştik. { لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً } “Muhakkak ki siz daha çok korkulan kimselersiniz”, yani kendisinden daha çok korkulansınız; çünkü { رَهْبَةً } kelimesi meçhul fiilden mastardır, zira muhatap olan müminler korkan değil kendilerinden korkulandır; { فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ } “onların göğüslerinde Allah'tan daha fazla”, yani onların gizlide sizden duydukları korku, Allah Azze ve Celle'den korktuklarını size karşı izhar ettikleri şeyden daha şiddetlidir; nitekim size Allah Azze ve Celle'den çok şiddetli korktuklarını gösteriyorlardı. Kendi göğüslerinde sizden Allah Teâlâ'dan korktuklarından daha çok korktukları, ancak katı cesaretleri ve kahramanlık taslamaları sebebiyle bunu açığa vurmadıkları manasının kastedilmiş olması da caizdir. Birinci veche göre { فِي صُدُورِهِمْ } ifadesinin «onu kendi gözümle gördüm» sözünde olduğu gibi bir mübalağa ve tasvir olduğu söylenmiştir. { ذلِكَ } “Bu”, yani onların göğüslerinde sizden Allah Teâlâ'dan daha çok korkulur oluşunuz; { بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ } “onların anlamaz bir topluluk olmalarındandır”, hiçbir şeyi anlamayan; ta ki Allah Azze ve Celle'nin azametini bilip O'ndan hakkıyla korksunlar. Bunlarla kastedilen Yahudilerdir; denildi ki:
المنافقون وقيل: الفريقان لا يُقاتِلُونَكُمْ أي اليهود والمنافقون، وقيل: اليهود يعني لا يقتدرون على قتالكم جَمِيعاً أي مجتمعين متفقين في موطن من المواطن إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ بالدروب والخنادق ونحوها أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ يتسترون بها دون أن يصحروا لكم ويبارزوكم لقذف الله تعالى الرعب في قلوبهم ومزيد رهبتهم منكم.
münafıklardır; her iki fırka olduğu da söylenmiştir. { لا يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşamazlar”, yani Yahudiler ve münafıklar; sadece Yahudiler olduğu da söylenmiştir; yani sizinle savaşmaya güç yetiremezler; { جَمِيعاً } “topluca”, yani hiçbir yerde birleşip ittifak halinde olarak; { إِلَّا فِي قُرىً مُحَصَّنَةٍ } “ancak müstahkem kaleler içinde”, kapılar, hendekler ve benzeri şeylerle sağlamlaştırılmış; { أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ } “yahut surların/duvarların arkasından”, Allah Teâlâ'nın kalplerine korku salması ve sizden aşırı derecede korkmaları sebebiyle sizin karşınıza açık alana çıkıp sizinle er meydanında dövüşmeksizin arkasına gizlendikleri [siperlerden savaşabilirler].
وقرأ أبو رجاء والحسن وابن وثاب «جدر» بإسكان الدال تخفيفا، ورويت عن ابن كثير وعاصم والأعمش، وقرأ أبو عمرو وابن كثير في الرواية المشهورة وكثير من المكيين جدار بكسر الجيم وألف بعد الدال وهي مفرد الجدر، والقصد فيه إلى الجنس، أو المراد به السور الجامع للجدر والحيطان.
Ebû Recâ, Hasan ve İbn Vessâb teshil (hafifletme) amacıyla dâl harfinin sükûnuyla «cüdri» (جُدْرٍ) şeklinde okumuştur; bu İbn Kesîr, Âsım ve A'meş'ten de rivayet edilmiştir. Ebû Amr, meşhur rivayetinde İbn Kesîr ve Mekkelilerin birçoğu cîm'in kesresi ve dâl'den sonra bir elif ile «cidâr» (جِدارٍ) okumuştur; bu «cüdür»ün tekilidir ve bununla cins kastedilmiştir veya bununla surları ve duvarları toplayan genel sur kastedilmiştir.
وقرأ جمع من المكيين وهارون عن ابن كثير «جدر» بفتح الجيم وسكون الدال، قال صاحب اللوامح:
Mekkelilerden bir topluluk ve İbn Kesîr'den rivayetle Hârûn, cîm'in fethası ve dâl'in sükûnuyla «cedr» (جَدْرٍ) okumuştur. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir:
وهو الجدار بلغة اليمن، وقال ابن عطية: معناه أصل بنيان كسور وغيره، ثم قال: ويحتمل أن يكون من جدر النخل أي من وراء نخلهم إذ هي مما يتقى به عند المصافة بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ استئناف سيق لبيان أن ما ذكر من رهبتهم ليس لضعفهم وجبنهم في أنفسهم فإن بأسهم إذا اقتتلوا شديد وإنما ضعفهم وجبنهم بالنسبة
Bu, Yemen lehçesinde duvardır. İbn Atiyye ise: «Bunun anlamı sur ve benzeri bir yapının temelidir» demiş, sonra: «Hurmaların kökleri/araları (cedru'n-nahl) anlamına gelmesi de muhtemeldir; yani savaş safı tutulduğunda ardına gizlenilen şeyler olduğu için hurmalıklarının arkasından demektir» demiştir. { بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ } “Kendi aralarındaki savaşları/çekişmeleri çetindir” buyruğu, onların zikredilen korkularının kendi içlerindeki bir zayıflıktan ve korkaklıktan kaynaklanmadığını, zira kendi aralarında savaştıklarında güç ve şiddetlerinin çetin olduğunu, zayıflık ve korkaklıklarının ise ancak size nispetle olduğunu açıklamak için sevk edilmiş bir istînâftır;
إليكم بما قذف الله تعالى في قلوبهم من الرعب تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً أي مجتمعين ذوي إلفة واتحاد وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى جمع شتيت أي متفرقة لا إلفة بينها يعني أن بينهم إحنا وعدوات فلا يتعاضدون حق التعاضد ولا يرمون عن قوس واحدة، وهذا تجسير للمؤمنين وتشجيع لقلوبهم على قتالهم.
Allah Teâlâ'nın onların kalplerine saldığı korku sebebiyledir. { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً } “Sen onları birlik sanırsın”, yani bir arada, kaynaşmış ve bütünleşmiş zannedersin; { وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “oysa kalpleri darmadağınıktır”, «şetît»in çoğuludur; yani aralarında hiçbir kaynaşma olmaksızın darmadağınıktır. Demek ki aralarında kinler ve düşmanlıklar vardır; bu sebeple hakkıyla yardımlaşmazlar ve aynı hedefe yönelmezler. Bu durum müminleri cesaretlendirmek ve onlarla savaşma hususunda kalplerine cesaret vermek içindir.
وقرأ مبشر بن عبيد «شتى» بالتنوين جعل الألف ألف الإلحاق، وعبد الله- وقلوبهم أشت- أي أكثر أو أشد تفرقا ذلِكَ بِأَنَّهُمْ أي ما ذكر من تشتت قلوبهم بسبب أنهم قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ شيئا حتى يعلموا طرق الألفة وأسباب الاتفاق، وقيل: لا يَعْقِلُونَ أن تشتت القلوب مما يوهن قواهم المركوزة فيهم بحسب الخلقة ويعين على تدميرهم واضمحلالهم وليس بذاك، وقوله تعالى: كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ خبر مبتدأ محذوف تقديره مثلهم أي مثل المذكورين من اليهود بني النضير، أو منهم ومن المنافقين كمثل أهل بدر- كما قال مجاهد- أو كبني قينقاع- كما قال ابن عباس- وهم شعب من اليهود الذين كانوا حوالى المدينة غزاهم النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم يوم السبت على رأس عشرين شهرا من الهجرة في شوال قبل غزوة بني النضير حيث كانت في ربيع سنة أربع وأجلاهم ﵊ إلى أذرعات على ما فصل في كتب السير.
Mübeşşir b. Ubeyd, elifi ilhak elifi kılarak tenvin ile «şetten» (شَتًّى) okumuştur. Abdullah ise: «ve kulûbühüm eşettü» (وَقُلُوبُهُمْ أَشَتُّ) yani daha çok veya daha şiddetli şekilde darmadağınıktır şeklinde okumuştur. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akıllarını kullanmayan bir topluluk olmalarındandır”, yani kalplerinin bu darmadağınıklığı, kaynaşma yollarını ve ittifak sebeplerini bilecek kadar hiçbir şeye akıl erdiremeyen bir topluluk olmalarındandır. Bir görüşe göre: Kalplerin dağılmasının, yaratılış icabı kendilerinde yerleşik bulunan kuvvetleri zayıflatan ve helaklerine, yok oluşlarına yardımcı olan bir şey olduğunu akıl edemezler demektir; fakat bu doğru değildir. Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekilerin durumu gibidir” buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: «Onların —yani Yahudilerden zikredilen Benî Nadîr'in veya onlarla münafıkların— durumu, Mücâhid'in dediği gibi Bedir ehlinin durumu gibidir yahut İbn Abbâs'ın dediği gibi Benî Kaynukâ'ın durumu gibidir» şeklindedir. Onlar Medine civarında bulunan Yahudi boylarından biridir; Nebi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem hicretin yirminci ayının başında, Şevval ayında, Benî Nadîr gazvesinden önce onlarla savaşmıştı; Benî Nadîr ise dördüncü yılın Rebîülevvel ayında gerçekleşmişti. Peygamber aleyhisselâm siyer kitaplarında tafsilatıyla anlatıldığı üzere onları Ezriât'a sürgün etmiştir.
وقيل: أي مثل هؤلاء المنافقين كمثل منافقي الأمم الماضية قَرِيباً ظرف لقوله تعالى: ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ أي ذاقوا سوء عاقبة كفرهم في زمن قريب من عصيانهم أي لم تتأخر عقوبتهم وعوقبوا في الدنيا إثر عصيانهم.
Şöyle de denilmiştir: Yani bu münafıkların durumu, geçmiş ümmetlerin münafıklarının durumu gibidir. { قَرِيباً } “yakın zamanda”, Allah Teâlâ'nın: { ذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ } “işlerinin kötü sonucunu tattılar” buyruğunun zarfıdır; yani isyanlarına yakın bir zamanda küfürlerinin kötü akıbetini tattılar; cezaları geciktirilmedi ve isyanlarının hemen ardından dünyada cezalandırıldılar.
وقيل: انتصاب قَرِيباً- بمثل- إذ التقدير كوقوع مثل الذين، وتعقب بأن الظاهر أنه أريد أن في الكلام مضافا هو العامل حقيقة في الظرف إلا أنه لما حذف عمل المضاف إليه فيه لقيامه مقامه، ولا يخفى أن المعنى ليس عليه لأن المراد تشبيه المثل بالمثل أي الصفة الغريبة لهؤلاء بالصفة الغريبة للذين من قبلهم دون تشبيه المثل بوقوع المثل، وأجيب بأن الإضافة من إضافة الصفة إلى موصوفها فيرجع التشبيه إلى تشبيه المثل بالمثل فكأنه قيل: مثلهم كمثل الذين من قبلهم الواقع قريبا، وفيه أن ذلك التقدير ركيك وما ذكر لا يدفع الركاكة، والقول بتقدير مضاف في جانب المبتدأ أيضا أي وقوع مثلهم كوقوع مثل الذين من قبلهم قريبا فيكون قد شبه وقوع المثل بوقوع المثل تعسف لا ينبغي أن يرتكب في الفصيح.
«Karîben» kelimesinin «mesel» ile mansub olduğu da söylenmiştir; zira takdir: «onlardan öncekilerin durumunun vuku bulması gibi» şeklindedir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Zahir olan şudur ki sözde, zarfta gerçekte amel eden bir muzâfın bulunması kastedilmiştir; ancak o hazfedilince yerine kaim olduğu için muzâfun ileyh onda amel etmiştir. Gizli değildir ki mana buna göre değildir; çünkü murat, meseli meselle teşbih etmektir, yani bunların garip sıfatını kendilerinden öncekilerin garip sıfatına benzetmektir; meseli meselin vuku buluşuna benzetmek değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu tamlama sıfatın mevsufuna izafeti kabilindendir; dolayısıyla teşbih yine meselin mesele benzetilmesine döner; sanki: «Onların durumu, yakın zamanda vuku bulan kendilerinden öncekilerin durumu gibidir» denilmiştir. Ancak bu takdirin zayıf (rakîk) olduğu ve zikredilen cevabın bu zayıflığı gidermediği ortadadır. Mübteda tarafında da bir muzâf takdir ederek «onların durumunun vuku bulması, kendilerinden öncekilerin durumunun yakın zamanda vuku bulması gibidir» demek ve böylece meselin vukuunu meselin vukuuna benzetmiş olmak ise fasih kelamda başvurulmaması gereken bir zorlamadır.
وقيل: إن العامل فيه التشبيه أي يشبهونهم في زمن قريب، وقيل: متعلق الكاف لأنه يدل على الوقوع، وكلا القولين كما ترى، ولا يبعد تعلقه بما تعلقت به الصلة أعني من قبلهم أي الذين كانوا من قبلهم في زمن قريب فيفيد أن قبليتهم قبلية قريبة، ويلزم من ذلك قرب ما فعل بهم وهو المثل، ويكون هذا مطمح النظر في الإفادة ويتضمن تعييرهم بأنهم كانت لهم في أهل بدر أو بني قينقاع أسوة فبعد لم ينطمس آثار ما وقع بهم وهو كذلك على تقدير الوقوع ونحوه، وجملة ذاقُوا مفسرة للمثل لا محل لها من الإعراب، ويتعين تعلق قَرِيباً بما بعد على تقدير أن يراد بمن قبل منافقو الأمم الماضية فتدبر وَلَهُمْ في الآخرة عَذابٌ أَلِيمٌ لا يقادر قدره، والجملة قيل: عطف على الجملة السابقة وإن اختلفا فعلية واسمية، وقيل: حال مقدرة من ضمير ذاقُوا وأيا ما كان فهو داخل في حيز المثل، وقيل: عطف على جملة- مثلهم كمثل الذين من قبلهم- ولا يخفى بعده، وقوله تعالى: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ جعله غير واحد خبر مبتدأ محذوف أيضا أي مثلهم كمثل الشيطان على أن ضمير- مثلهم- هاهنا للمنافقين وفيما تقدم لبني النضير، وقال بعضهم: ضمير- مثلهم- المقدر في الموضعين للفريقين، وجعله بعض المحققين خبرا ثانيا للمبتدأ المحذوف في قوله تعالى: كَمَثَلِ الَّذِينَ على أن الضمير هناك للفريقين إلا أن المثل الأول يخص بني
Onda amel edenin teşbih olduğu, yani: «Yakın bir zamanda onlara benzerler» demek olduğu da söylenmiştir. Kâf harfine müteallik olduğu da söylenmiştir, çünkü vukua delalet eder. Her iki görüş de gördüğün gibidir. Sıla cümlesinin müteallik olduğu şeye yani { مِنْ قَبْلِهِمْ } “onlardan öncekiler” ifadesine müteallik olması uzak değildir; yani: «Yakın bir zamanda kendilerinden önce olanlar» demektir. Bu durumda onların önceliğinin yakın bir öncelik olduğunu ifade eder. Bundan da onlara yapılan şeyin —ki o da ibretlik durumdur— yakınlığı lazım gelir ve ifade etme bakımından hedeflenen mana bu olur. Ayrıca bunda, Bedir ehlinde veya Benî Kaynukâ'da onlar için bir ibret bulunduğu, başlarına gelenlerin izlerinin henüz silinmediği hususunda onları kınama anlamı bulunur; vuku ve benzeri takdirine göre de böyledir. { ذاقُوا } cümlesi meseli açıklayan bir cümle olup iraptan mahalli yoktur. «Öncekiler» ile geçmiş ümmetlerin münafıkları kastedildiği takdirde { قَرِيباً } kelimesinin sonrasına müteallik olması kaçınılmazdır; iyi düşün. { وَلَهُمْ } “Ve onlar için vardır”, ahirette; { عَذابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap”, derecesi takdir edilemeyecek bir azap. Cümlenin, biri fiil diğeri isim cümlesi olarak farklı olsalar da önceki cümleye matuf olduğu söylenmiştir; { ذاقُوا } fiilindeki zamirden mukadder bir hal olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun bu da meselin kapsamına dahildir. «Onların durumu onlardan öncekilerin durumu gibidir» cümlesine matuf olduğu da söylenmiştir, ancak bunun uzaklığı gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın durumu gibidir” buyruğunu birden fazla âlim yine mahzuf bir mübtedanın haberi kılmıştır; yani: «Onların durumu şeytanın durumu gibidir.» Bu durumda buradaki «onların durumu» ifadesindeki zamir münafıklara, önceki ise Benî Nadîr'e aittir. Bazıları ise her iki yerdeki mukadder «onların durumu» zamirinin her iki fırkaya ait olduğunu söylemiştir. Bazı muhakkik âlimler ise bunu Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الَّذِينَ } buyruğundaki mahzuf mübtedanın ikinci haberi kılmıştır; şu şartla ki oradaki zamir her iki fırkaya aittir, ancak birinci mesel Benî
النضير، والثاني يخص المنافقين، وأسند كل من الخبرين إلى ذلك المقدر المضاف إلى ضميرهما من غير تعيين ما أسند إليه بخصوص ثقة بأن السامع يرد كلا إلى ما يليق به ويماثله كأنه قيل: مثل أولئك الذين كفروا من أهل الكتاب في حلول العذاب بهم كمثل الذين من قبلهم ومثل المنافقين في إغرائهم إياهم على القتال حسبما نقل عنهم كمثل الشيطان إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ أي أغراه على الكفر إغراء الآمر للمأمور به فهو تمثيل واستعارة فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ تبرأ منه مخافة أن يشاركه في العذاب ولم ينفعه ذلك كما قال سبحانه: فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها أبد الآبدين وَذلِكَ أي الخلود في النار جَزاءُ الظَّالِمِينَ على الإطلاق دون المذكورين خاصة، والجمهور على أن المراد بالشيطان والإنسان الجنس فيكون التبري يوم القيامة وهو الأوفق بظاهر قوله: إِنِّي أَخافُ إلخ.
Nadîr'e, ikincisi ise münafıklara hastır. Dinleyicinin her birini kendisine layık ve benzer olana döndüreceğine güvenilerek, iki haberden her biri özellikle kime isnat edildiği belirlenmeksizin o iki fırkanın zamirine muzâf olan o mukadder [mübtedaya] isnat edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Kitap ehlinden kâfir olan o kimselerin azabın başlarına inmesi hususundaki durumu kendilerinden öncekilerin durumu gibidir; münafıkların kendilerinden nakledildiği üzere onları savaşa kışkırtma hususundaki durumu ise şeytanın durumu gibidir: { إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ } “Hani insana: ‘İnkâr et!’ demişti”, yani emredenin emredilene teşvik ettiği gibi onu küfre kışkırtmıştı; bu bir temsil ve istiaredir; { فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “O da inkâr edince: ‘Doğrusu ben senden uzağım; muhakkak ki ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım’ demişti”, azapta kendisine ortak olur korkusuyla ondan beri olduğunu bildirmiş, fakat bu ona fayda vermemiştir. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { فَكانَ عاقِبَتَهُما أَنَّهُما فِي النَّارِ خالِدَيْنِ فِيها } “Nihayet ikisinin de akıbeti, orada ebedî kalıcılar olarak ateşte olmalarıdır”, sonsuza kadar; { وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ } “İşte zalimlerin cezası budur”, yani ateşte ebedî kalmak; sadece zikredilenlere değil mutlak olarak bütün zalimlere hastır. Cumhura göre şeytan ve insandan murat cinstir; dolayısıyla berî olduğunu bildirme kıyamet günündedir ve bu, { إِنِّي أَخافُ } “Muhakkak ki ben korkarım” sözünün zahirine en uygun olanıdır.
وذهب بعضهم إلى أن المراد بالشيطان إبليس، وبالإنسان أبو جهل عليهما اللعنة قال له يوم بدر: لا غالب لكم اليوم من الناس وإني جار لكم حتى وقعوا فيما وقعوا قال: إني بريء منكم إني أرى ما لا ترون إني أخاف الله الآية، وفي الآية عليه مع ما تقدم عن مجاهد لطيفة، وذلك أنه لما شبه أولا حال إخوان المنافقين من أهل الكتاب بحال أهل بدر شبه هنا حال المنافقين بحال الشيطان في قصة أهل بدر، ومعنى اكْفُرْ على تخصيص الإنسان بأبي جهل دم على الكفر عند بعض، وقال الخفاجي: لا حاجة لتأويله بذلك لأنه تمثيل.
Bazıları şeytandan muradın İblis, insandan muradın ise —Allah'ın laneti ikisinin üzerine olsun— Ebû Cehil olduğu görüşüne gitmiştir. İblis Bedir günü ona: «Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur ve ben de sizin yanınızdayım» demiş; nihayet başlarına gelenler gelince de: «Ben sizden uzağım, ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım» demiştir. Mücâhid'den daha önce geçen rivayetle birlikte bu görüşe göre ayette latif bir nükte vardır; şöyle ki: Münafıkların Kitap ehlinden olan kardeşlerinin durumunu önce Bedir ehlinin durumuna benzetince, burada da münafıkların durumunu Bedir ehli kıssasındaki şeytanın durumuna benzetmiştir. İnsanın Ebû Cehil'e tahsis edilmesi durumunda { اكْفُرْ } “inkâr et” buyruğunun manası bazılarına göre «küfür üzerinde devam et» demektir. Hafâcî ise: «Bunu böyle tevil etmeye gerek yoktur, çünkü bu bir temsildir» demiştir.
وأخرج أحمد في الزهد والبخاري في تاريخه والبيهقي في الشعب والحاكم وصححه وغيرهم عن علي كرم الله تعالى وجهه أن رجلا كان يتعبد في صومعته وأن امرأة كانت لها إخوة فعرض لها شيء فأتوه بها فزينت له نفسه فوقع عليها فحملت فجاءه الشيطان فقال: اقتلها فإنهم إن ظهروا عليك افتضحت فقتلها ودفنها فجاؤوه فأخذوه فذهبوا به فبينما هم يمشون إذ جاءه الشيطان فقال: أنا الذي زينت لك فاسجد لي سجدة أنجيك فسجد له أي ثم تبرأ منه وقال له ما قال، فذلك قوله تعالى: كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ الآية
Ahmed ez-Zühd'de, Buhârî Târîh'inde, Beyhakî Şuab'da, Hâkim —ve sahih olduğunu belirterek— ve başkaları Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den tahric etmiştir: «Bir adam manastırında ibadet ederdi. Erkek kardeşleri olan bir kadın vardı, kadına bir illet arız oldu; kardeşleri kadını ona getirdiler. Nefsi adama [kötülüğü] süsledi, o da kadının üzerine düşüp onunla birlikte oldu; kadın gebe kaldı. Bunun üzerine şeytan gelip: ‘Onu öldür; zira kardeşleri senin bu yaptığını öğrenirlerse rezil olursun’ dedi. Adam da kadını öldürüp gömdü. Kardeşleri gelip adamı yakaladılar ve onu götürdüler. Onlar yürürken şeytan adama gelip: ‘Sana o işi süsleyen bendim; bana bir kere secde et, seni kurtarayım’ dedi. Adam da ona secde etti.» Yani sonra şeytan ondan uzaklaştığını bildirip ona diyeceğini dedi. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ } “Şeytanın durumu gibidir; hani insana: ‘İnkâr et!’ demişti...” ayetidir.
، وهذا الرجل هو برصيصا الراهب، وقد رويت قصته على وجه أكثر تفصيلا مما ذكر وهي مشهورة في القصص، وفي البحر إن قول الشيطان: «إني أخاف الله» كان رياء وهو لا يمنعه الخوف عن سوء يوقع فيه ابن آدم وقرىء أنا بريء، وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد وسليم ابن أرقم- فكان عاقبتهما- بالرفع على أنه اسم كان، وأنهما إلخ في تأويل مصدر خبرها على عكس قراءة الجمهور.
Bu adam Rahip Bersîsâ'dır; onun kıssası zikredilenden daha ayrıntılı bir şekilde rivayet edilmiştir ve kıssalarda meşhurdur. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Şeytanın: «Ben Allah'tan korkarım» sözü riyâdan ibaretti; zira bu korku, Âdemoğlunu içine düşüreceği bir kötülükten onu alıkoymaz. «Ene berîün» (أنا بريء) şeklinde de okunmuştur. Hasan, Amr b. Ubeyd ve Selîm b. Erkam «fe kâne âkıbetühümâ» (فَكَانَ عَاقِبَتُهُمَا) şeklinde râfi ile «kâne»nin ismi olarak okumuşlardır; «ennehümâ...» cümlesi ise cumhurun kıraatinin aksine onun haberinin tevilinde bir mastardır.
وقرأ عبد الله وزيد بن علي والأعمش وابن أبي عبلة- خالدان- بالألف على أنه خبر إن، وَفِي النَّارِ متعلق به، وقدم للاختصاص، وفيها تأكيد له وإعادة تضميره، وجوز أن يكون «في النار» خبر إن، وخالدان- خبر ثانيا وهو في قراءة الجمهور حال من الضمير في الجار والمجرور يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ في كل ما تأتون وتذرون وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ أي أي شيء قدمت من الأعمال ليوم القيامة عبر عنه بذلك لدنوه دنو الغد من أمسه، أو لأن الدنيا كيوم والآخرة غده يكون فيها أحوال غير الأحوال السابقة، وتنكيره لتفخيمه وتهويله كأنه قيل: «لغد» لا يعرف كنهه لغاية عظمه، وأما تنكير نَفْسٌ فلاستقلال الأنفس النواظر كأنه قيل: ولتنظر نفس واحدة في ذلك، وفيه حث عظيم على النظر وتعيير بالترك وبأن الغفلة قد عمت الكل فلا أحد خلص منها، ومنه ظهر- كما في الكشف- أن جعله من قبيل قوله تعالى: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ [التكوير: ١٤] غير مطابق للمقام أي فهو كما
Abdullah, Zeyd b. Ali, A'meş ve İbn Ebî Abele «inne»nin haberi olarak elif ile «hâlidâni» (خالدان) okumuşlardır; { فِي النَّارِ } ifadesi de ona mütealliktir ve tahsis için öne alınmıştır; { فِيها } ise onu pekiştirmekte ve zamirini tekrar etmektedir. «fi'n-nâr» ifadesinin «inne»nin haberi, «hâlidâni» ifadesinin ise ikinci haber olması da caiz görülmüştür. Cumhurun kıraatinde ise bu, câr ve mecrûrdaki zamirden haldir. { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı takvalı olun / Allah'tan sakının”, yapacağınız ve terk edeceğiniz her şeyde; { وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ } “ve her nefis yarın için ne hazırladığına bir baksın”, yani kıyamet günü için amellerden ne takdim ettiğine [baksın]. Yarının dünden yakınlığı gibi yakın olması sebebiyle veya dünya bir gün, ahiret ise onda önceki hallerden farklı hallerin bulunacağı onun yarını mesabesinde olduğu için böyle ifade edilmiştir. «Yarın» kelimesinin belirsiz (nekre) kılınması, onun büyüklüğünü ve dehşetini ifade etmek içindir; sanki: «Son derece büyük olmasından ötürü künhü/mahiyeti bilinmeyen bir yarın için» denilmiştir. { نَفْسٌ } kelimesinin belirsiz kılınması ise bakan nefislerin azlığını ifade etmek içindir; sanki: «Tek bir nefis dahi olsa buna baksın» denilmiştir. Bunda bakmaya/düşünmeye büyük bir teşvik; terk edişi, gafletin herkesi bürüyüp ondan kurtulanın kalmadığını kınama vardır. Buradan anlaşılmıştır ki —el-Keşşâf'ta geçtiği üzere— bunun Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ } “Nefis ne hazırladığını bilmiştir” [Tekvîr: 14] buyruğu kabilinden sayılması makama uygun düşmez; yani bu,
في الحديث «الناس كإبل مائة لا تجد فيها راحلة»
hadiste geçen: «İnsanlar yüz deve gibidir; içlerinde tek bir binek devesi bulamazsın» sözü gibidir;
لأن الأمر بالنظر وإن عم لكن المؤتمر الناظر أقل من القليل، والمقصود بالتقليل هو هذا لأن المأمور لا ينظر إليه ما لم يأتمر، وجوز ابن عطية أن يراد بغد يوم الموت، وليس بذاك، وقرأ أبو حيوة ويحيى بن الحارث- ولتنظر- بكسر اللام، وروي ذلك عن حفص عن عاصم، وقرأ الحسن بكسرها وفتح الراء
çünkü bakma emri her ne kadar genel olsa da emre uyup bakan pek azdan da azdır; azlıkla kastedilen de budur, zira emrolunan kimse emre uymadıkça ona iltifat edilmez. İbn Atiyye «yarın» ile ölüm gününün kastedilmiş olmasını caiz görmüştür; ancak bu doğru değildir. Ebû Hayve ve Yahyâ b. el-Hâris lâm'ın kesresiyle «ve li-tenzur» (ولِتَنْظُرْ) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan rivayetle Hafs'tan da nakledilmiştir. Hasan ise lâm'ın kesresi ve râ'nın fethasıyla okumuştur;
جعلها لام كي، وكان المعنى ولكي تنظر نفس ما قدمت لغد أمرنا بالتقوى وَاتَّقُوا اللَّهَ تكرير للتأكيد، أو الأول في أداء الواجبات كما يشعر به ما بعده من الأمر بالعمل وهذا في ترك المحارم كما يؤذن به الوعيد بقوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ أي من المعاصي، وهذا الوجه الثاني أرجح لفضل التأسيس على التأكيد، وفي ورود الأمرين مطلقين من الفخامة ما لا يخفى، وقيل: إن التقوى شاملة لترك ما يؤثم ولا وجه وجيه للتوزيع والمقام مقام الاهتمام بأمرها، فالتأكيد أولى وأقوى، وفيه منع ظاهر، وكيف لا والمتبادر مما قدمت أعمال الخير كذا قيل، ولعل من يقول بالتأكيد يقول: إن قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ إلخ يتضمن الوعد والوعيد ويعمم ما قدمت أيضا، ولعلك مع هذا تميل للتأسيس.
lâm'ı «lâm-ı key» (sebep bildiren lâm) kılmıştır; buna göre mana: «Ve nefis yarın için ne takdim ettiğine baksın diye takvayı emrettik» şeklinde olur. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan sakının” buyruğu, tekit için bir tekrardır; yahut birincisi, amel etme emrini içeren sonrasının hissettirdiği gibi vacipleri yerine getirme hususundadır; bu ikincisi ise Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, yani günahlardan hakkıyla haberdardır buyruğuyla tehdidin hissettirdiği gibi haramları terk etme hususundadır. Bu ikinci vecih, teessüsün (yeni bir mana kurmanın) tekide üstünlüğü sebebiyle daha tercihe şayandır. İki emrin mutlak olarak zikredilmesindeki azamet ise gizli değildir. Takvanın günah olan şeyleri terk etmeyi de kapsadığı, dolayısıyla taksimat için geçerli bir sebep bulunmadığı ve makamın takva işine önem verme makamı olduğu, bu yüzden tekidin daha evla ve daha kuvvetli olduğu söylenmiştir. Ancak bunda açık bir tutarsızlık vardır; zira ne takdim edildiğinden ilk akla gelenin hayır ameller olduğu nasıl inkar edilebilir? Böyle denilmiştir. Belki de tekit olduğunu söyleyen kimse, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ } buyruğunun vaat ve vaîdi birlikte içerdiğini ve takdim edilen şeyleri de genellediğini söyler; yine de sen bununla birlikte teessüse meyledebilirsin.
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ أي نسوا حقوقه تعالى شأنه: وما قدروا الله حق قدره ولم يراعوا مواجب أمره سبحانه ونواهيه ﷿ حق رعايتها فَأَنْساهُمْ الله تعالى بسبب ذلك أَنْفُسَهُمْ أي جعلهم سبحانه ناسين لها حتى لم يسعوا بما ينفعها ولم يفعلوا ما يخلّصها، أو أراهم ﷻ يوم القيامة من أهوال ما أنساهم أنفسهم أي أراهم أمرا هائلا وعذابا أليما، ونسيان النفس حقيقة قيل: مما لا يكون لأن العلم بها حضوري، وفيه نظر وإن نص عليه ابن سينا وأشياعه أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ الكاملون في الفسوق.
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ } “Allah'ı unutanlar gibi olmayın”, yani O Teâlâ'nın haklarını unutan, Allah'ı gereği gibi takdir etmeyen, O Sübhânehu ve Teâlâ'nın emir ve yasaklarının gereğini hakkıyla gözetmeyen kimseler gibi olmayın; { فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “bu yüzden [Allah'ın da] onlara kendilerini unutturduğu”, yani Allah Teâlâ bu sebeple onlara kendilerini unutturdu; öyle ki onlar kendilerine fayda verecek şeyler için çaba sarf etmediler ve kendilerini kurtaracak şeyleri yapmadılar. Yahut O Celle Celâlühü kıyamet gününde onlara kendilerini unutturacak dehşetler gösterdi, yani onlara korkunç bir manzara ve elem verici bir azap gösterdi. Nefsin hakiki anlamda unutulmasının ise vaki olamayacağı söylenmiştir; zira nefse dair bilgi huzûrî bir bilgidir. İbn Sînâ ve taraftarları bunu açıkça belirtmiş olsalar da bu görüş tartışmaya açıktır. { أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir”, fasıklıkta kemale ermiş olanlardır.
وقرأ أبو حيوة- ولا يكونوا- بياء الغيبة على سبيل الالتفات، وقال ابن عطية: كناية عن نفس المراد بها الجنس لا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ الذين نسوا لله تعالى فاستحقوا الخلود في النار وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ الذين اتقوا الله فاستحقوا الخلود في الجنة، ولعل تقديم أصحاب النار في الذكر للإيذان من أول الأمر بأن القصور الذي ينبىء عنه عدم الاستواء من جهتهم لا من جهة مقابليهم فإن مفهوم عدم الاستواء بين الشيئين المتفاوتين زيادة ونقصانا وإن جاز اعتباره بحسب زيادة الزائد لكن المتبادر اعتباره بحسب نقصان الناقص، وعليه قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ [الرعد: ١٦] إلى غير ذلك.
Ebû Hayve iltifat yoluyla gaib yâ'sı ile «velâ yekûnû» (ولا يَكونوا) okumuştur. İbn Atiyye ise bunun, cinsi kastedilen nefisten kinaye olduğunu söylemiştir. { لا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ } “Cehennem ehli bir olmaz”, Allah Teâlâ'yı unutup ateşte ebedî kalmayı hak edenler; { وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ } “cennet ehli ile”, Allah'tan sakınıp cennette ebedî kalmayı hak edenler. Cehennem ehlinin zikirde öne alınması, muhtemelen eşit olmamanın hissettirdiği eksikliğin onların karşıtlarından değil kendi taraflarından kaynaklandığını en baştan bildirmek içindir; zira fazlalık ve eksiklik bakımından birbirinden farklı iki şey arasındaki eşit olmama mefhumunun fazlanın fazlalığına göre değerlendirilmesi caiz olsa da ilk akla gelen şey eksiğin eksikliğine göre değerlendirilmesidir. Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَالنُّورُ } “Hiç kör ile gören bir olur mu? Yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” [Ra'd: 16] ve benzeri buyrukları da buna dayanır.
ولعل تقديم الفاضل في قوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] لأن صفته ملكة لصفة المفضول الإعدام مسبوقة بملكاتها، والمراد بعدم الاستواء عدم الاستواء في الأحوال الأخروية كما ينبىء عنه التعبير عن الفريقين بصاحبية النار وصاحبية الجنة، وكذا قوله تعالى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ فإنه استئناف مبين لكيفية عدم الاستواء بينهما أي هم الفائزون في الآخرة بكل مطلوب الناجون عن كل مكروه، والآية تنبيه للناس وإيذان بأنهم لفرط غفلتهم وقلة فكرتهم في العاقبة وتهالكهم على إيثار العاجلة واتباع الشهوات الزائلة كأنهم لا يعرفون الفرق بين الجنة والنار والبون العظيم بين أصحابهما وأن الفوز مع أصحاب الجنة فمن حقهم أن يعلموا ذلك وينبهوا عليه، وهذا كما تقول لمن عق أباه: هو أبوك تجعله بمنزلة من لا يعرفه فتنبهه على حق الأبوة الذي يقتضي البر والتعطف، ومما ذكر يعلم ضعف استدلال أصحاب الشافعي رضي الله تعالى عنه بالآية على أن المسلم لا يقتل بالكافر، وأن الكفار لا يملكون أموال المسلمين بالقهر، وانتصر لهم بأن لهم أن يقولوا: لما حث سبحانه على التقوى فعلا وتركا وزجر ﷿ عن الغفلة التي تضادها غاية المضادة بذكر غايتها أعني نسيان الله تعالى ترشيحا للتقريع أردفه سبحانه بأن أصحاب التقوى وأصحاب هذه الغفلة لا يستوون في شيء ما، وعبر عنهم بأصحاب الجنة وأصحاب النار زيادة تصوير وتبيين، فالمقام يقتضي التباين في حكمي الدارين وإن كان المقصود بالقصد الأول تباينهم في الدار التي هي المدار، وأنت تعلم أن بيان اقتضاء المقام ذلك في مقابلة قول أصحاب أبي حنيفة. إن المقام يقتضي التخصيص وإلا فالشافعية يقولون: إن العموم مدلول نفي المساواة لغة لأن النفي داخل على مسمى المساواة
Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer: 9] buyruğunda üstün olanın öne alınması ise muhtemelen onun sıfatının melike (varlıksal nitelik), üstün olmayanın sıfatının ise melikelerden sonra gelen adem (yokluk) olmasından ötürüdür. Eşit olmamaktan murat, iki zümrenin cehennemlik ve cennetlik olarak ifade edilmesinin hissettirdiği üzere, ahiret hallerindeki eşit olmamaktır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ } “Cennet ehli, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğu da ikisi arasındaki eşit olmamanın keyfiyetini açıklayan bir istînâftır; yani ahirette her arzu edilene kavuşanlar, her korkulandan kurtulanlar onlardır. Bu ayet insanlara bir uyarı ve onların aşırı gafletleri, akıbeti az düşünmeleri, peşin olan dünyaya düşkünlükleri ve geçici arzulara uymaları sebebiyle adeta cennet ile cehennem arasındaki farkı, bu iki yerin ehli arasındaki büyük uçurumu ve kurtuluşun cennet ehline ait olduğunu bilmez gibi davrandıklarını, dolayısıyla bunu bilmelerinin ve kendilerine hatırlatılmasının onların hakkı olduğunu bildiren bir ihtardır. Bu tıpkı babasına isyan eden bir kimseye «O senin babandır» diyerek onu sanki babasını tanımıyormuş gibi sayıp iyilik ve şefkati gerektiren babalık hakkını ona hatırlatmana benzer. Zikredilenlerden anlaşılır ki Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh arkadaşlarının Müslümanın kâfir karşılığında öldürülemeyeceğine ve kâfirlerin Müslümanların mallarına zorla sahip olamayacaklarına dair bu ayetle delil getirmeleri zayıftır. Onlar adına şöyle bir savunma yapılmıştır: Onlar diyebilirler ki: Allah Teâlâ takvayı yapma ve terk etme bakımından emredip O'na son derece zıt olan gafletten de —azarlamayı pekiştirmek için— onun nihai noktası olan Allah Teâlâ'yı unutmayı zikrederek sakındırınca, Sübhânehu takva ehli ile bu gaflet ehlinin hiçbir şeyde eşit olmayacağını bunun peşi sıra belirtmiş ve daha fazla tasvir ve açıklama için onları cennet ehli ve cehennem ehli olarak nitelemiştir. Dolayısıyla makam, asıl hedeflenen asıl yurt olan ahiretteki farklılıkları olsa bile, her iki yurdun hükmünde de farklılığı gerektirir. Sen bilirsin ki makamın bunu gerektirdiğini açıklamak, Ebû Hanîfe'nin arkadaşlarının «Makam tahsisi gerektirir» sözüne karşıdır; aksi takdirde Şâfiîler şöyle demektedir: Eşitliğin olmaması, eşitliğin nefiy lafzının kapsamına girmesinden ötürü lafzen umum ifade eder;
فلا بد من انتفائها من جميع الوجوه إذ لو وجدت من وجه لما كان مسماها منتفيا وهو خلاف مقتضى اللفظ، وقول الحنفية: إن الاستواء مطلقا أعم من الاستواء من كل وجه ومن وجه دون وجه، والنفي إنما دخل على الاستواء الأعم فلا يكون مشعرا بأحد القسمين الخاصين.
dolayısıyla onun her yönden ortadan kalkması gerekir; zira bir yönden bile bulunsa müsemması ortadan kalkmış olmaz ki bu da lafzın gereğine aykırıdır. Hanefîlerin: «Mutlak eşitlik, her yönden eşitlikten ve bir yönden olup diğer yönden olmamaktan daha geneldir; nefiy ise ancak daha genel olan eşitliğe dahil olmuştur, dolayısıyla bu iki özel kısımdan birini hissettirmez» sözüne gelince,
وحاصله أن الأعم لا يشعر بالأخص فيه إن ذلك في الإثبات مسلم وفي النفي ممنوع، ألا ترى أن من قال: ما رأيت حيوانا وكان قد رأى إنسانا مثلا عد كاذبا؟ وتمام ذلك في كتب الأصول، والإنصاف أن كون المراد هنا نفي الاستواء في الأمور الأخروية ظاهر جدا فلا ينبغي الاستدلال بها على ما ذكر.
özeti şudur: Genel olanın özel olanı hissettirmemesi ispatta kabul edilir, ancak nefiyde kabul edilmez. Görmez misin ki: «Hiçbir canlı görmedim» diyen bir kimse mesela bir insan görmüş olsa yalancı sayılır? Bunun tam açıklaması usûl-i fıkıh kitaplarındadır. İnsaf şudur ki burada muradın ahiret işlerindeki eşitliği nefyetmek olduğu pek açıktır; dolayısıyla zikredilen hususlara bununla delil getirilmesi uygun değildir.
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ العظيم الشأن المنطوي على فنون القوارع عَلى جَبَلٍ من الجبال أو جبل عظيم لَرَأَيْتَهُ مع كونه علما في القسوة وعدم التأثر مما يصادمه خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أي متشققا منها.
{ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ } “Eğer Biz bu Kur'an'ı indirseydik”, şanı yüce olan, çeşit çeşit sarsıcı tehditleri içeren bu Kur'an'ı; { عَلى جَبَلٍ } “bir dağın üzerine”, dağlardan herhangi bir dağa veya yüce bir dağa; { لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “elbette onu Allah korkusundan boyun eğmiş, parça parça yarılmış görürdün”, sertlikte ve kendisine çarpan şeylerden etkilenmemede bir simge olmasına rağmen; yani Allah korkusundan çatlayıp yarılmış görürdün.
وقرأ أبو طلحة مصدعا بإدغام التاء في الصاد، وهذا تمثيل وتخييل لعلو شأن القرآن وقوة تأثير ما فيه من المواعظ والزواجر، والغرض توبيخ الإنسان على قسوة قلبه وقلة تخشعه عند تلاوة القرآن وتدبر ما فيه من القوارع وهو الذي لو أنزل على جبل وقد ركب فيه العقل لخشع وتصدع، ويشير إلى كونه تمثيلا قوله تعالى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فإن الإشارة فيه إلى قوله تعالى: لَوْ أَنْزَلْنا إلخ وإلى أمثاله، فالكلام بتقدير وقوع تلك، أو المراد تلك وأشباهها والأمثال في الأغلب تمثيلات متخيلة هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وحده سبحانه عالِمُ الْغَيْبِ وهو ما لم يتعلق به علم مخلوق وإحساسه أصلا وهو الغيب المطلق وَالشَّهادَةِ وهو ما يشاهده مخلوق.
Ebû Talha tâ'yı sâd'a idğam ederek «mussaddian» (مُصَّدِّعًا) şeklinde okumuştur. Bu, Kur'an'ın şanının yüceliğini ve içindeki öğüt ve sakındırmaların tesirinin gücünü gösteren bir temsil ve tahyildir. Amaç ise kendisine akıl verilmiş bir dağın üzerine indirilseydi boyun eğip çatlayacağı Kur'an tilavet edildiğinde ve içindeki sarsıcı tehditler düşünüldüğünde kalbinin katılığından ve pek az boyun eğmesinden ötürü insanı azarlamaktır. Bunun bir temsil olduğuna Allah Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte Biz bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz” buyruğu işaret etmektedir; zira oradaki işaret Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنْزَلْنا } buyruğuna ve onun benzerlerinedir. Kelam bunların gerçekleşmesi takdirine göredir yahut murat bunlar ve benzerleridir; meseller ise çoğunlukla zihinde canlandırılan temsillerdir. { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır”, tek başına O Sübhânehu; { عالِمُ الْغَيْبِ } “gaybı bilendir”, mahlukatın ilminin ve idrakinin hiçbir şekilde taalluk etmediği şeydir ki o mutlak gaybdır; { وَالشَّهادَةِ } “ve görünen âlemi [bilendir]”, mahlukatın müşahede ettiği şeydir.
قال الراغب: الشهود والشهادة الحضور مع المشاهدة إما بالبصر أو بالبصيرة، وقد يعتبر الحضور مفردا لكن الشهود بالحضور المجرد أولى والشهادة مع المشاهدة أولى، وحمل الغيب على المطلق هو المتبادر، وأل فيه للاستغراق إذ لا قرينة للعهد، ومقام المدح يقتضيه مع قوله تعالى: عَلَّامُ الْغُيُوبِ [المائدة: ١٠٩، ١١٦، التوبة:
Râgıb şöyle demiştir: «Şühûd ve şehâdet, gözle veya basiretle müşahede ile birlikte hazır bulunmaktır. Bazen hazır bulunma tek başına da kabul edilir, fakat şühûd kelimesinin sırf hazır bulunma için kullanılması, şehâdet kelimesinin ise müşahede ile birlikte bulunması daha uygundur.» Gaybın mutlak manaya hamledilmesi ilk akla gelen şeydir; başındaki elif-lâm ise ahd karinesi bulunmadığı için istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Övgü makamı da Allah Teâlâ'nın: { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Gaybları hakkıyla bilendir” [Mâide: 109, 116; Tevbe:
٧٨، سبأ: ٤٨] فيشمل كل غيب واجبا كان أو ممكنا موجودا أو معدوما أو ممتنعا لم يتعلق به علم مخلوق، ويطلق الغيب على ما لم يتعلق به علم مخلوق معين وهو الغيب المضاف أي الغيب بالنسبة إلى ذلك المخلوق وهو على ما قيل: مراد الفقهاء في قولهم: مدعي علم الغيب كافر، وهذا قد يكون من عالم الشهادة كما لا يخفى، وذكر الشهادة مع أنه إذا كان كل غيب معلوما له تعالى كان كل شهادة معلوما له سبحانه بالطريق الأولى من باب قوله ﷿: لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف: ٤٩] ، وقيل: الغيب ما لا يقع عليه الحس من المعدوم أو الموجود الذي لا يدرك، والشهادة ما يقع عليه الإدراك بالحس.
78; Sebe': 48] buyruğuyla birlikte bunu gerektirir; dolayısıyla yaratılmış bir varlığın ilminin taalluk etmediği vacip, mümkün, mevcut, madum veya mümteni olan her gaybı kapsar. Gayb kelimesi, belirli bir yaratılmışın ilminin taalluk etmediği şey için de kullanılır ki bu izâfî gaybdır, yani o mahluka nispetle gaybdır. Denildiğine göre fakihlerin: «Gayb ilmini iddia eden kimse kâfir olur» sözündeki muratları da budur. Gizli kalmayacağı üzere bu durum bazen şehâdet âleminden de olabilir. Gaybın tamamı Allah Teâlâ tarafından bilindiğinde her görünen şeyin de O Sübhânehu tarafından öncelikle bilineceği açıkken şehâdetin zikredilmesi, Allah Azze ve Celle'nin: { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Küçük büyük hiçbir şey bırakmamış, hepsini sayıp dökmüş” [Kehf: 49] buyruğu kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Gayb, madum olandan veya idrak edilemeyen mevcut olandan duyunun algılayamadığı şeydir; şehâdet ise duyu ile idrakin gerçekleştiği şeydir.
وقال الإمام أبو جعفر رضي الله تعالى عنه: الغيب ما لم يكن والشهادة ما كان
İmam Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: «Gayb henüz var olmamış olandır; şehâdet ise var olmuş olandır.»
، وقال الحسن: الغيب السر والشهادة العلانية، وقيل: الأول الدنيا بما فيها والثاني الآخرة بما فيها، وقيل: الأول الجواهر المجردة وأحوالها والثاني الأجرام والأجسام وأعراضها، وفيه أن في ثبوت المجردات خلافا قويا، وأكثر السلف على نفيها، وتقديم الغيب لأن العلم به كالدليل على العلم بالشهادة، وقيل: لتقدمه على الشهادة فإن كل شهادة فإن كل شهادة كان غيبا وما برز ما برز إلا من خزائن الغيب، وصاحب القيل الأخير يقول: إن تقديم الغيب لتقدمه في الوجود وتعلق العلم القديم به، واستدل بالآية على أنه تعالى عالم بجميع المعلومات، ووجهه ما أشرنا إليه، وتتضمن على ما قيل: دليلا آخر عليه لأنها تدل على أنه لا معبود إلا هو ويلزمه أن يكون سبحانه خالقا لكل شيء بالاختيار كما هو الواقع في نفس الأمر، والخلق بالاختيار يستحيل بدون العلم، ومن هنا قيل: الاستدلال بها على هذا المطلب أولى من الاستدلال بقوله تعالى: وَاللَّهُ
Hasan ise: «Gayb gizli olan, şehâdet ise aşikâr olandır» demiştir. Birincisinin içindekilerle birlikte dünya, ikincisinin ise içindekilerle birlikte ahiret olduğu da söylenmiştir. Birincisinin soyut cevherler ve onların halleri, ikincisinin ise cisimler, kütleler ve onların arazları olduğu da söylenmiştir. Ancak mücerretlerin (soyut varlıkların) sübutu hakkında güçlü bir ihtilaf vardır ve selefin çoğu bunları nefyetmiştir. Gaybın öne alınması, onu bilmenin şehâdeti bilmeye bir delil gibi olmasındandır. Şehâdetten önce gelmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir; zira her şehâdet âlemi bir gayb idi ve ortaya çıkan ne varsa ancak gayb hazinelerinden ortaya çıkmıştır. Bu son görüşün sahibi şöyle demektedir: Gaybın öne alınması, varlıkta önceliği ve ezeli ilmin ona taalluk etmesi sebebiyledir. Ayetten Allah Teâlâ'nın bilinen bütün şeyleri bildiğine delil getirilmiştir; bunun yönü de işaret ettiğimiz husustur. Denildiğine göre bu ayet buna dair başka bir delili de içermektedir; zira O'ndan başka hiçbir ilah bulunmadığına delalet eder ve bunun bir gereği olarak O Sübhânehu'nun işin gerçeğinde vaki olduğu üzere her şeyi iradesiyle yaratan olması gerekir; iradeyle yaratmak ise ilim olmaksızın imkânsızdır. Buradan hareketle denilmiştir ki: Bu meseleye bu ayetle delil getirmek, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ }
بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
{ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “[Allah] her şeyi hakkıyla bilendir”
[البقرة: ٢٨٢، النساء: ١٧٦، النور: ٣٥، ٦٤، الحجرات: ١٦، التغابن: ١١] هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ برحمة تليق بذاته سبحانه، والتأويل وإن ذكره علماء أجلاء من الماتريدية والأشاعرة لا يحتاج إليه سلفي كما حقق في التمييز وغيره.
[el-Bakara: 282, en-Nisâ: 176, en-Nûr: 35, 64, el-Hucurât: 16, et-Teğâbün: 11] { هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “O, Rahmân'dır, Rahîm'dir”; O Sübhânehu'nun Zâtına yaraşır bir rahmetle [böyledir]. Tevil -her ne kadar Mâtürîdiyye ve Eş'ariyye'den seçkin âlimler zikretmiş olsalar da- et-Temyîz ve diğer eserlerde tahkik edildiği üzere bir selefînin ihtiyaç duyacağı bir şey değildir.
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ كرر لإبراز كمال الاعتناء بأمر التوحيد الْمَلِكُ المتصرف بالأمر والنهي، أو المالك لجميع الأشياء الذي له التصرف فيها، أو الذي يعز من يشاء ويذل من يشاء ويستحيل عليه الاذلال، أو الذي يولي ويعزل ولا يتصور عليه تولية ولا عزل، أو المنفرد بالعز والسلطان، أو ذو الملك والملك خلقه، أو القادر أقوال حكاها الآمدي، وحكي الأخير عن القاضي أبي بكر الْقُدُّوسُ البليغ في النزاهة عما يوجب نقصانا، أو الذي له الكمال في كل وصف اختص به، أو الذي لا يحدّ ولا يتصور، وقرأ أبو السمال وأبو دينار الأعرابي «القدّوس» بفتح القاف وهو لغة فيه لكنها نادرة، فقد قالوا: فعول بالضم كثير، وأما بالفتح فيأتي في الأسماء- كسمور وتنور وهبود- اسم جبل باليمامة، وأما في الصفات فنادر جدا، ومنه سبوح بفتح السين السَّلامُ ذو السلامة من كل نقص وآفة مصدر وصف به للمبالغة، وعن الجبائي هو الذي ترجى منه السلامة، وقيل: أي الذي يسلم على أوليائه فيسلمون من كل مخوف الْمُؤْمِنُ قيل: المصدق لنفسه ولرسله ﵈ فيما بلغوه عنه سبحانه إما بالقول أو بخلق المعجزة، أو واهب عبادة الأمن من الفزع الأكبر أو مؤمنهم منه إما بخلق الطمأنينة في قلوبهم أو بإخبارهم أن لا خوف عليهم، وقيل: مؤمن الخلق من ظلمه، وقال ثعلب: المصدق المؤمنين في أنهم آمنوا، وقال النحاس: في شهادتهم على الناس يوم القيامة وقيل: ذو الأمن من الزوال لاستحالته عليه سبحانه، وقيل: غير ذلك،
{ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır”; tevhid konusuna gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak için tekrar edilmiştir. { الْمَلِكُ } “Mülkün gerçek sahibidir”; emir ve nehiy ile tasarrufta bulunan veya her şeyin mâliki olup onlarda tasarruf hakkına sahip olan yahut dilediğini aziz kılan, dilediğini zelil kılan ve zillet bulması imkânsız olan yahut tayin eden ve azleden, hakkında tayin ve azil düşünülemeyen yahut izzet ve hâkimiyette tek olan yahut mülk sahibi olup mülk de O'nun yarattığı olan yahut kādir olandır; [bunlar] Âmidî'nin aktardığı görüşlerdir. Son görüş Kâdî Ebû Bekir'den de aktarılmıştır. { الْقُدُّوسُ } “Kuddûs'tür (her türlü eksiklikten münezzehtir)”; noksanlık gerektiren her şeyden tenzih edilmede son derece ileri olan veya Zâtına mahsus her vasıfta yetkinliğe sahip bulunan yahut sınırlandırılamayan ve tasavvur olunamayandır. Ebü's-Semmâl ve Ebû Dînâr el-A'râbî «el-Kuddûs» kelimesini kāf harfinin fethasıyla okumuşlardır; bu, kelimede bir lehçedir ancak nâdirdir. Zira şöyle demişlerdir: Fa'ûl (فَعُول) vezni damme ile çoktur; fetha ile ise -Semmûr, Tennûr ve Yemâme'de bir dağ ismi olan Hebbûd gibi- isimlerde gelir; sıfatlarda ise pek nâdirdir, sin harfinin fethasıyla Sebbûh kelimesi de bundandır. { السَّلامُ } “Selâm'dır (esenlik verendir)”; her türlü noksanlık ve afetten selâmette olandır; mübalağa amacıyla mastar ile vasıflanmıştır. Cübbâî'den nakledildiğine göre O, kendisinden esenlik umulandır. Şöyle de denilmiştir: Yani dostlarına selâm veren ve böylece onların korkulan her şeyden esenliğe kavuştuğu zâttır. { الْمُؤْمِنُ } “Mü'min'dir (güven verendir)”; denildiğine göre, O Sübhânehu'dan tebliğ ettikleri hususlarda -gerek sözle gerekse mucize yaratarak- Zâtını ve peygamberlerini aleyhimüsselâm tasdik edendir yahut kullarına en büyük korkuya (kıyamet dehşetine) karşı güven bahşeden yahut kalplerine huzur yaratarak veya kendilerine bir korku olmadığını bildirerek onları bundan emin kılandır. Denildiğine göre mahlukatı zulmünden emin kılandır. Sa'leb: «Müminleri iman ettikleri hususunda tasdik edendir» demiştir. Nehhas: «Kıyamet gününde insanlar aleyhine yapacakları şahitlikte [tasdik edendir]» demiştir. Denildiğine göre O Sübhânehu hakkında imkânsız olduğu için zeval bulmaktan (yok olmaktan) güvende olandır. Başka açıklamalar da yapılmıştır.
وقرأ الإمام أبو جعفر محمد بن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهم- وقيل- أبو جعفر المدني «المؤمن» بفتح الميم
İmam Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyin radıyallâhu teâlâ anhüm -bir rivayette de Medineli Ebû Ca'fer- «el-Mü'min» kelimesini mîm harfinin fethasıyla [«el-Mü'men» şeklinde]
على الحذف والإيصال كما في قوله تعالى: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الأعراف: ١٥٥] أي المؤمن به.
Allah Teâlâ'nın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Musa kavmini seçti” [A'râf: 155] buyruğunda olduğu gibi hazif ve îsâl (harf-i ceri düşürerek fiili doğrudan mef'ûle bağlama) üzere okumuştur; yani kendisine iman edilen / güvenilen demektir.
وقال أبو حاتم: لا يجوز إطلاق ذلك عليه تعالى لإيهامه ما لا يليق به سبحانه إذ المؤمن المطلق من كان خائفا وآمنه غيره، وفيه أنه متى كان ذلك قراءة ولو شاذة لا يصح هذا لأن القراءة ليست بالرأي الْمُهَيْمِنُ الرقيب الحافظ لكل شيء مفيعل من الأمن بقلب همزته هاء، وإليه ذهب غير واحد، وتحقيقه كما في الكشف أن أيمن على فيعل مبالغة أمن العدو للزيادة في البناء، وإذا قلت: أمن الراعي الذئب على الغنم مثلا دل على كمال حفظه ورقبته، فالله تعالى أمن كل شيء سواه سبحانه على خلقه وملكه لإحاطة علمه وكمال قدرته ﷿ ثم استعمل مجرد الدلالة بمعنى الرقيب والحفيظ على الشيء من ذكر المفعول بلا واسطة للمبالغة في كمال الحفظ كما قال تعالى:
Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bu ifadenin Allah Teâlâ hakkında mutlak olarak kullanılması caiz değildir; zira O Sübhânehu'ya yakışmayan bir anlamı vehmettirir; çünkü mutlak anlamda mü'men, korku içinde olup da başkası tarafından kendisine güvence verilen kimsedir. Ancak buna karşı şu söylenmiştir: Bu, şâz da olsa bir kıraat olduğuna göre böyle bir söz doğru olmaz; çünkü kıraat re'y ile (şahsi görüşle) belirlenemez. { الْمُهَيْمِنُ } “Müheymin'dir (her şeyi gözetip koruyandır)”; her şeyi gözetleyen ve koruyandır. Hemzesi he harfine dönüştürülerek emn (güven) kökünden müfey'il (مُفَيْعِل) veznindedir; birden çok âlim bu görüşe meyletmiştir. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere bunun tahkiki şöyledir: Fey'al veznindeki eymen (أَيْمَنُ), binadaki ziyadelikten ötürü düşmandan emin kılmada mübalağa ifade eder. Mesela «Çoban sürüyü kurttan emin kıldı» dediğinde, bu onun korumasının ve gözetlemesinin tamlığına delalet eder. Dolayısıyla Allah Teâlâ ilminin kuşatıcılığı ve Azze ve Celle kudretinin yetkinliği sebebiyle yarattıklarını ve mülkünü Sübhânehu kendisinden başka her şeyden koruyup emin kılmıştır. Ardından bu kelime, korumanın yetkinliğindeki mübalağa sebebiyle mef'ûlün vasıtasız zikredilmesiyle bir şey üzerinde gözetleyici ve koruyucu manasını ifade edecek şekilde yalın olarak kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [المائدة: ٤٨] وجعله من ذاك أولى من جعله من الأمانة نظرا إلى أن الأمين على الشيء حافظ له إذ لا ينبىء عن المبالغة ولا عن شمول العلم والقدرة، وجعله في الصحاح اسم فاعل من آمنه الخوف على الأصل فأبدلت الهمزة الأصلية ياء كراهة اجتماع الهمزتين وقلبت الأولى هاء كما في هراق الماء، وقولهم في إياك: هياك كأنه تعالى بحفظه المخلوقين صيرهم آمنين، وحرف الاستعلاء- كمهيمنا عليه- لتضمين معنى الاطلاع ونحوه، وأنت تعلم أن الاشتقاق على ما سمعت أولا أدل والخروج عن القياس فيه أقل، وظاهر كلام الكشف أنه ليس من التصغير في شيء.
{ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Ve onun üzerine bir gözetici olarak” [Mâide: 48]. Bir şeye emin olanın onu koruyan kişi olduğu mülahazasıyla bu kelimeyi emanet kökünden kılmaktansa söz konusu kökten türetmek daha uygundur; zira [emanet kökü] ne mübalağaya ne de ilim ve kudretin kuşatıcılığına delalet eder. es-Sıhâh'ta ise [kelimenin] aslı üzere «korkudan emin kıldı» manasındaki fiilin ism-i fâili kılındığı belirtilmiştir; iki hemzenin yan yana gelmesinin hoş karşılanmaması sebebiyle asıl olan hemze ye harfine çevrilmiş, birincisi de «suyu döktü» manasındaki herâka'l-mâe (هراق الماء) ve «yalnız sana» manasındaki iyyâke yerine heyyâke (هياك) demelerinde olduğu gibi he harfine dönüştürülmüştür; sanki Allah Teâlâ mahlukatı korumakla onları güvende kılmıştır. { مُهَيْمِناً عَلَيْهِ } kavlindeki istilâ harfi (-e/üzerine mânasındaki 'alâ) ise muttali olma (vâkıf olma) ve benzeri bir anlamı tazmin etmek içindir. Bilesin ki ilk duyduğun iştikak daha açık delaletlidir ve onda kıyastan sapma daha azdır. el-Keşşâf'ın ifadelerinin zâhiri ise bunun hiçbir şekilde ism-i tasgîr olmadığını göstermektedir.
وقال المبرد: إنه مصغر، وخطىء في ذلك فإنه لا يجوز تصغير أسمائه ﷿ الْعَزِيزُ الغالب.
el-Müberred ise onun tasgîr (küçültme ismi) olduğunu söylemiştir; fakat bu konuda hatalı bulunmuştur; zira O Azze ve Celle'nin isimlerinin küçültülmesi caiz değildir. { الْعَزِيزُ } “Azîz'dir (mutlak galiptir)”; üstün olandır.
وقيل: الذي لا مثل له، وقيل: الذي يعذب من أراد، وقيل: الذي عليه ثواب العاملين، وقيل: الذي لا يحط عن منزلته، وقيل: غير ذلك الْجَبَّارُ الذي جبر خلقه على ما أراد وقسرهم عليه: ويقال في فعله: أجبر، وأمثلة المبالغة
Denildiğine göre benzeri olmayandır. Denildiğine göre dilediğine azap edendir. Denildiğine göre amel edenlerin mükâfatı Zâtına ait olandır. Denildiğine göre makamından asla indirilemeyendir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { الْجَبَّارُ } “Cebbâr'dır (dilediğini zorla yaptıran / kırılanı onarandır)”; yarattıklarını dilediği şeye mecbur eden ve onları buna zorlayandır. O'nun fiili için ecbera (أَجْبَرَ) denir. Mübalağa kalıpları
تصاغ من غير الثلاثي لكن بقلة، وقيل: إنه من جبره بمعنى أصلحه، ومنه جبرت العظم فانجبر فهو الذي جبر أحوال خلقه أي أصلحها، وقيل: هو المنيع الذي لا ينال يقال للنخلة إذا طالت وقصرت عنها الأيدي: جبارة، وقيل: هو الذي لا ينافس في فعله ولا يطالب بعلة ولا يحجر عليه في مقدوره.
üç harfliden fazlasından da türetilir ancak bu azdır. Denildiğine göre bu, ıslah etti anlamındaki cebera (جَبَرَ) fiilindendir; «kemiği sardım da kaynadı (düzeldi)» ifadesi bundandır; yani mahlukatının hallerini çekip çeviren, onları ıslah edendir. Şöyle de denilmiştir: O, ulaşılamayan yücedir; nitekim boyu uzayıp ellerin yetişemediği hurma ağacına «cebbâre» denir. Şöyle de denilmiştir: O, fiilinde kendisine karşı konulamayan, bir gerekçeyle sorgulanamayan ve güç yetirdiği şeyde engellenemeyendir.
وقال ابن عباس: هو العظيم، وقيل: غير ذلك الْمُتَكَبِّرُ البليغ الكبرياء والعظمة لأنه سبحانه بريء من التكليف الذي تؤذن به الصيغة فيرجع إلى لازمه من أن الفعل الصادر عن تأنق أقوى وأبلغ، أو الذي تكبر عن كل ما يوجب حاجة أو نقصانا سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ تنزيه الله تعالى عما يشركون به سبحانه، أو عن إشراكهم به ﷿ إثر تعداد صفاته تعالى التي لا يمكن أن يشارك سبحانه في شيء منها أصلا هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ المقدر للأشياء على مقتضى الحكمة، أو مبدع الأشياء من غير أصل ولا احتذاء، ويفسر الخلق بإيجاد الشيء الْبارِئُ الموجد لها بريئة من تفاوت ما تقتضيه بحسب الحكمة والجبلة، وقيل: المميز بعضها عن بعض بالاشكال المختلفة الْمُصَوِّرُ الموجد لصورها وكيفياتها كما أراد.
İbn Abbâs: «O, Azîm'dir (büyüktür)» demiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. { الْمُتَكَبِّرُ } “Mütekebbir'dir (büyüklükte eşsizdir)”; kibriyâ ve azameti son derece yetkin olandır. Çünkü O Sübhânehu bu kalıbın hissettirdiği tekellüften (zoraki yapmaktan) berîdir; dolayısıyla bu, büyük bir özenle sâdır olan fiilin daha güçlü ve daha yetkin olması lazımına râci olur yahut ihtiyaç veya noksanlık gerektiren her şeyden yüce olandır. { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir”; O Sübhânehu'ya hiçbir şeyin asla ortak kılınamayacağı sıfatlarının sayılmasının ardından Allah Teâlâ'yı ortak koştukları şeylerden yahut O Azze ve Celle'ye şirk koşmalarından tenzih etmektir. { هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ } “O, yaratan Allah'tır”; hikmetin gereğine göre şeyleri takdir eden yahut bir asıl ve model olmaksızın şeyleri yoktan var edendir; yaratma ise bir şeyi var etmekle tefsir edilir. { الْبارِئُ } “Bâri'dir (kusursuzca var edendir)”; hikmet ve fıtratın gerektirdiği farklılıklardan berî olarak onları var edendir; denildiğine göre onları farklı şekillerle birbirinden ayırt edendir. { الْمُصَوِّرُ } “Musavvir'dir (şekil verendir)”; dilediği gibi suretlerini ve keyfiyetlerini var edendir.
وقال الراغب: الصورة ما تنتقش بها الأعيان وتتميز بها عن غيرها، وهي ضربان: محسوسة تدركها العامة والخاصة بل الإنسان وكثير من الحيوانات كصورة الفرس المشاهدة. ومعقولة تدركها الخاصة دون العامة كالصورة التي اختص الإنسان بها من العقل والروية والمعاني التي خص بها شيء بشيء، وإلى الصورتين أشار بقوله سبحانه:
Râgıb şöyle demiştir: Suret, varlıkların kendisiyle nakşolunduğu ve diğerlerinden ayrıldığı şeydir; bu da iki kısımdır: Avamın ve havassın, hatta insanın ve pek çok hayvanın idrak ettiği, gözle görülen at sureti gibi hissedilir olan suret. Bir de havassın idrak edip avamın idrak edemediği, insanın akıl, düşünce ve bir şeyin bir şeye tahsis edildiği manalar gibi insana has kılınan akledilir surettir. O Sübhânehu şu buyruğunda her iki surete işaret etmiştir:
خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ [الأعراف: ١١] إلى آيات أخر انتهى فلا تغفل.
{ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “Sizi yarattık, sonra size şekil verdik” [A'râf: 11] ve diğer ayetlerde. [Râgıb'ın sözü] bitti; gafil olma.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وحاطب بن أبي بلتعة والحسن وابن السميفع «المصور» بفتح الواو والنصب على أنه مفعول للبارىء، وأريد به جنس المصور،
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Hâtıb b. Ebî Beltea, Hasan ve İbnü's-Semeyka' «el-Musavver» kelimesini vâv harfinin fethası ve nasb ile el-Bâri' isminin mef'ûlü olarak okumuşlar ve bununla suret verilenlerin cinsini kastetmişlerdir.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه فتح الواو وكسر الراء على إضافة اسم الفاعل إلى المفعول
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten vâv harfinin fethası ve râ harfinin kesresiyle ism-i fâilin mef'ûle izâfeti şeklinde
نحو الضارب الغلام، وفي الخانية إن قراءة «المصور» بفتح الواو هنا تفسد الصلاة ولعله أراد إذا أجراه حينئذ على الله سبحانه، وإلا ففي دعوى الفساد بعد ما سمعت نظر.
ed-Dâribü'l-gulâmi (çocuğu döven) gibi bir okuyuş da rivayet edilmiştir. el-Hâniyye'de burada «el-Musavver» kelimesinin vâv harfinin fethasıyla okunmasının namazı bozacağı belirtilmiştir; muhtemelen bununla, o durumda kelimenin Allah Sübhânehu'ya sıfat yapılması halini kastetmiştir; aksi takdirde işittiğin açıklamalardan sonra namazın bozulacağı iddiası tartışmaya açıktır.
لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى الدالة على محاسن المعاني يُسَبِّحُ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الموجودات بلسان الحال لما تضمنته من الحكم والمصالح التي يضيق عن حصرها نطاق البيان، أو بلسان المقال الذي أوتيه كل منها حسبما يليق به على ما قاله كثير من العارفين، وقد تقدم الكلام فيه وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ الجامع للكمالات كافة فإنها مع تكثرها وتشعبها راجعة إلى كمال القدرة المؤذن به الْعَزِيزُ بناء على تفسيره بالغالب وإلى كمال العلم المؤذن به الْحَكِيمُ بناء على تفسيره بالفاعل بمقتضى الحكمة، وفي ذلك إشارة إلى التحلية بعد التخلية كما في قوله تعالى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [الشورى: ١١] فتأمل ولا تغفل.
{ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur”; en güzel manalara delalet eden isimlerdir. { يُسَبِّحُ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nu tesbih eder”; varlıklar, beyan sınırlarının kuşatmaktan âciz kaldığı içerdikleri hikmetler ve maslahatlar sebebiyle hâl diliyle yahut pek çok ârifin söylediği üzere kendilerine yaraşır şekilde her birine verilmiş olan kâl (söz) diliyle [tesbih eder]; buna dair açıklama daha önce geçmişti. { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O, Azîz'dir, Hakîm'dir”; bütün kemâlâtı kendinde toplayandır; nitekim bu kemâlât, çokluğuna ve çeşitliliğine rağmen, gâlip olarak tefsir edilmesine binaen { الْعَزِيزُ } isminin hissettirdiği kemâl-i kudrete ve hikmetin gereğine göre iş yapan olarak tefsir edilmesine binaen { الْحَكِيمُ } isminin hissettirdiği kemâl-i ilme râcidir. Bunda, Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” [Şûrâ: 11] buyruğunda olduğu gibi tahliyeden (arındırmadan) sonra tahliyeye (donatmaya) bir işaret vardır; düşün ve gafil olma.
ولهذه الآيات فضل عظيم كما دلت عليه عدة روايات،
Pek çok rivayetin delalet ettiği üzere bu ayetlerin büyük bir fazileti vardır.
وأخرج الإمام أحمد والدارمي والترمذي وحسنه والطبراني وابن الضريس والبيهقي في الشعب عن معقل بن يسار عن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم قال: «من قال:
İmam Ahmed, Dârimî, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Taberânî, İbnü'd-Durays ve Şu'ab'da Beyhakī, Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim sabahleyin üç defa:
حين يصبح ثلاث مرات أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم ثم قرأ الثلاث آيات من آخر سورة الحشر وكل الله به سبعين ألف ملك يصلون عليه حتى يمسي وإن مات ذلك اليوم مات شهيدا ومن قالها حين يمسي كان بتلك المنزلة».
Eûzü billâhi's-semîi'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm (Kovulmuş şeytandan, hakkıyla işiten ve bilen Allah'a sığınırım) der, sonra da Haşr Suresi'nin sonundaki üç ayeti okursa, Allah Teâlâ akşam oluncaya kadar kendisine dua edecek yetmiş bin meleği ona vekil tayin eder; eğer o gün ölürse şehit olarak ölür. Kim de bunu akşamleyin söylerse aynı derecede olur.».
وأخرج الديلمي عن ابن عباس مرفوعا «اسم الله الأعظم في ست آيات من آخر سورة الحشر» .
Deylemî, İbn Abbâs'tan merfû olarak: «Allah'ın İsm-i Âzam'ı Haşr Suresi'nin sonundaki altı ayettedir» rivayetini tahric etmiştir.
وأخرج أبو علي عبد الرحمن بن محمد النيسابوري في فوائده عن محمد بن الحنفية أن البراء بن عازب قال لعلي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه: أسألك بالله إلا ما خصصتني بأفضل ما خصك به رسول الله عليه الصلاة
Ebû Ali Abdurrahman b. Muhammed en-Nîsâbûrî Fevâid'inde Muhammed b. el-Hanefiyye'den rivayet ettiğine göre Berâ b. Âzib, Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh'e: «Allah adına senden istiyorum; Resûlullah aleyhissalâtü
والسلام مما خصه به جبريل مما بعث به الرحمن ﷿، قال: يا براء إذا أردت أن تدعو الله باسمه الأعظم فاقرأ من أول الحديد عشر آيات وآخر الحشر، ثم قل: يا من هو هكذا وليس شيء هكذا غيره أسألك أن تفعل لي كذا وكذا فو الله يا براء لو دعوت عليّ لخسف بي.
vesselâm'ın, Rahmân Azze ve Celle'nin gönderdiği şeylerden Cebrâil'in kendisine tahsis ettiği şeylerin en faziletlisini sana tahsis ettiği gibi sen de bana tahsis et» dedi. [Ali] şöyle buyurdu: «Ey Berâ! Allah'a İsm-i Âzam'ı ile dua etmek istediğinde Hadîd'in başından on ayet ile Haşr'ın sonunu oku, sonra da: 'Ey böyle olan ve kendisinden başka hiçbir şey böyle olmayan zât! Bana şöyle şöyle yapmanı diliyorum' de. Allah'a yemin ederim ki ey Berâ, eğer benim aleyhime dua etsen yerin dibine batırılırdım.»
وأخرج الديلمي عن علي كرم الله تعالى وجهه وابن مسعود رضي الله تعالى عنه مرفوعا إلى رسول الله ﵊ أنه قال في قوله تعالى: لَوْ أَنْزَلْنا إلى آخر السورة هي رقية الصداع
Deylemî, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan Resûlullah aleyhisselâm'a merfû olarak tahric ettiğine göre O, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ أَنْزَلْنا } surenin sonuna kadar [olan ayetleri] hakkında: «Bu, baş ağrısının rukyesidir (şifasıdır)» buyurmuştur
،
.
وأخرج الخطيب البغدادي في تاريخه قال: أنبأنا أبو عبيد الحافظ أنبأ أبو الطيب محمد بن أحمد بن يوسف بن جعفر المقرئ البغدادي- يعرف بغلام ابن شنبوذ- أنبأ إدريس بن عبد الكريم الحداد قال: قرأت على خلف فلما بلغت هذه الآية لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ قال: ضع يدك على رأسك فإني قرأت على حمزة فلما بلغت هذه الآية قال: ضع يدك على رأسك فإني قرأت على الأعمش فلما بلغت هذه الآية قال: ضع يدك على رأسك فإني قرأت على يحيى بن وثاب فلما بلغت هذه الآية قال: ضع يدك على رأسك فإني قرأت على علقمة والأسود فلما بلغت هذه الآية قالا ضع يدك على رأسك فإنا قرأنا على عبد الله رضي الله تعالى عنه فلما بلغنا هذه الآية قال ضعا أيديكما على رؤوسكما فإني قرأت على النبي صلى الله تعالى عليه وسلم فلما بلغت هذه الآية قال لي: «ضع يدك على رأسك فإن جبريل ﵇ لما نزل بها إلي قال: ضع يدك على رأسك فإنها شفاء من كل داء إلا السام والسام الموت»
Hatîb el-Bağdâdî Târîh'inde tahric edip şöyle demiştir: Bize Hâfız Ebû Ubeyd haber verdi, bize İbn Şenebûz'un gulâmı diye bilinen Ebü't-Tayyib Muhammed b. Ahmed b. Yûsuf b. Ca'fer el-Mukrî el-Bağdâdî haber verdi, bize İdrîs b. Abdilkerîm el-Haddâd haber verip dedi ki: Halef'e okudum; { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ } “Biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik” ayetine geldiğimde: «Elini başına koy; zira ben Hamza'ya okudum; bu ayete geldiğimde bana: 'Elini başına koy; zira ben A'meş'e okudum; bu ayete geldiğimde bana: 'Elini başına koy; zira ben Yahyâ b. Vessâb'a okudum; bu ayete geldiğimde bana: 'Elini başına koy; zira ben Alkame ve Esved'e okudum; bu ayete geldiğimizde ikisi bana: 'Elini başına koy; zira biz Abdullah radıyallâhu teâlâ anh'a okuduk; bu ayete geldiğimizde bize: 'Ellerinizi başlarınıza koyun; zira ben Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e okudum; bu ayete geldiğimde bana: 'Elini başına koy; çünkü Cebrâil aleyhisselâm bu ayeti bana indirdiğinde: 'Elini başına koy; zira o, sâm hariç her derde şifadır; sâm ise ölümdür' dedi' buyurdu» dedi.
إلى غير ذلك من الآثار، والله تعالى أعلم.
Ve bunlardan başka rivayetler de [nakledilmiştir]. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.