، ونحوه من الأخبار الظاهرة في تخصيصه بما ذكر كثير، والحق العموم، وما ذكر في الأخبار من باب الاقتصار على بعض أفراد العام لنكتة، ويشهد للعموم قول ابن عباس وأنس وزيد بن أسلم: هو النوح وشق الجيوب ووشم الوجوه ووصل الشعر وغير ذلك من أوامر الشريعة فرضها وندبها، وتخصيص الأمور المعدودة بالذكر في حقهن لكثرة وقوعها فيما بينهن مع اختصاص بعضها بهن على ما سمعت أولا فَبايِعْهُنَّ بضمان الثواب على الوفاء بهذه الأشياء، وتقييد مبايعتهن بما ذكر من مجيئهن لحثهن على المسارعة إليها مع كمال الرغبة فيها من غير دعوة لهن إليها وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ زيادة على ما في ضمن المبايعة من ضمان الثواب إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أي مبالغ جل شأنه في المغفرة والرحمة فيغفر ﷿ لهن ويرحمهن إذا وفين بما بايعن عليه وهذه الآية نزلت- على ما أخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل- يوم الفتح فبايع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم الرجال على الصفا وعمر رضي الله تعالى عنه يبايع النساء تحتها عن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم، وجاء أنه ﵊ بايع النساء أيضا بنفسه الكريمة.
ve bunun marufu zikredilenle tahsiste zahir olan benzeri rivayetler çoktur. Doğru olan ise [anlamın] genel olmasıdır; rivayetlerde zikredilen hususlar ise bir nükteye binaen umumun bazı fertleriyle yetinme kabilindendir. İbn Abbas, Enes ve Zeyd b. Eslem'in: 'O; ağıt yakmak, yaka paça yırtmak, yüzleri dövmeletmek, saç ekletmek ve şeriatın farzı ve mendubu ile diğer emirleridir' sözleri de bu umumiliğe şahitlik eder. Sayılan hususların kadınlar hakkında özellikle zikredilmesi, daha önce işittiğin üzere bazılarının kadınlara mahsus olmasıyla birlikte aralarında çokça vuku bulmasındandır. { فَبايِعْهُنَّ } “onların biatlerini kabul et” bu şeylere vefa göstermeleri karşılığında sevap güvencesi vererek; onların biatleşmelerinin kendilerine bir davet olmaksızın, ona karşı tam bir rağbetle koşmalarını teşvik etmek amacıyla zikredildiği üzere onların gelişleriyle kayıtlanmasıdır. { وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ } “ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile.” biatlaşmanın zımnında bulunan sevap teminatına ilave olarak. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” yani şanı yüce olan Allah mağfiret ve merhamette pek mübalağalıdır; dolayısıyla biatleştikleri şeylere vefa gösterdiklerinde aziz ve celil olan Allah onları bağışlar ve onlara merhamet eder. Bu ayet -İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre- Fetih günü inmiştir; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Safâ tepesinde erkeklerden biat almış, Ömer radıyallâhu teâlâ anh ise tepenin alt kısmında Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem adına kadınlardan biat almıştır. Onun aleyhisselâm kadınlardan bizzat kendisinin de biat aldığı rivayet edilmiştir.
أخرج الإمام أحمد والنسائي وابن ماجة والترمذي وصححه وغيرهم عن أميمة بنت رقية قالت: أتيت النبي صلى الله تعالى عليه وسلم لنبايعه فأخذ علينا ما في القرآن أن لا نشرك بالله حتى بلغ وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فقال:
İmam Ahmed, Nesâî, İbn Mâce, Tirmizî -ve onu sahih kabul etmiştir- ve başkaları Ümeyme binti Rukayka'dan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Biat etmek üzere Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e geldim. Kur'an'da yer alan Allah'a şirk koşmamak üzere bizden ahit aldı; ta ki { وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “ve maruf hiçbir işte sana karşı gelmemek” kısmına ulaşınca şöyle buyurdu:
«فيما استطعن وأطقن قلنا: الله ورسوله أرحم بنا من أنفسنا يا رسول الله ألا تصافحنا؟ قال: إني لا أصافح النساء إنما قولي لمائة امرأة كقولي لامرأة واحدة» .
«Gücünüzün yettiği ve takat getirebildiğiniz hususlarda.» Biz: 'Allah ve Resûlü bize nefislerimizden daha merhametlidir; ey Allah'ın Resûlü, bizimle el sıkışmaz mısınız?' dedik. Buyurdu ki: «Ben kadınlarla el sıkışmam; yüz kadına söylediğim söz, tek bir kadına söylediğim söz gibidir.»'
وأخرج سعيد بن منصور وابن سعد عن الشعبي قال: كان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم إذا بايع النساء وضع على يده ثوبا
Saîd b. Mansûr ve İbn Sa'd, Şa'bî'den şöyle rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kadınlardan biat aldığı zaman elinin üzerine bir bez koyardı.'
وفي بعض الروايات أنه صلّى الله تعالى عليه وسلم يبايعهن وبين يديه وأيديهن ثوب قطوي
Bazı rivayetlerde ise sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, kendi eli ile onların elleri arasında Kutvâ dokuması bir örtü bulunduğu halde onlardan biat aldığı belirtilmiştir.
، ومن يثبت ذلك يقول بالمصافحة وقت المبايعة، والأشهر المعول عليه أن لا مصافحة،
Bunu sabit gören kimse, biat vaktinde el sıkışıldığını söyler; daha meşhur ve itimada layık olan ise el sıkışmanın olmadığıdır.
وأخرج ابن سعد وابن مردويه عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده قال: كان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم إذا بايع النساء دعا بقدح من ماء فغمس يده فيه ثم يغمس أيديهن فيه
İbn Sa'd ve İbn Merdûye, Amr b. Şuayb'dan, o da babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem kadınlardan biat aldığı zaman bir kap su ister, elini içine batırır, sonra da onların ellerini o suya batırırdı.'
وكأن هذا بدل المصافحة والله تعالى أعلم بصحته.
Bu sanki el sıkışmanın yerine geçmiş gibidir; sıhhatini ise en iyi Allah Teâlâ bilir.
والمبايعة وقعت غير مرة ووقعت في مكة بعد الفتح وفي المدينة وممن بايعنه ﵊ في مكة هند بنت عتبة زوج أبي سفيان،
Biat bir defadan fazla vuku bulmuştur; fetihten sonra Mekke'de ve Medine'de gerçekleşmiştir. Mekke'de kendisine aleyhisselâm biat eden kadınlardan biri de Ebû Süfyân'ın eşi Hind binti Utbe idi.
ففي حديث أسماء بنت يزيد بن السكن كنت في النسوة المبايعات وكانت هند بنت عتبة في النساء فقرأ صلّى الله تعالى عليه وسلم عليهن الآية فلما قال: عَلى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً قالت هند:
Esmâ binti Yezîd b. es-Seken'in hadisinde şöyle geçer: 'Biat eden kadınların arasındaydım, Hind binti Utbe de kadınların içindeydi. sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onlara ayeti okudu; ne zaman ki: { عَلى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak” buyurunca, Hind dedi ki:
وكيف نطمع أن يقبل منا ما لم يقبله من الرجال؟ يعني أن هذا بين لزومه فلما قال وَلا يَسْرِقْنَ قالت: والله إني
'Erkeklerden kabul etmediği bir şeyi bizden kabul etmesini nasıl umabiliriz?' Yani bu, gerekliliği açık olan bir şeydir. { وَلا يَسْرِقْنَ } “hırsızlık yapmamak” buyurunca: 'Vallahi ben
لأصيب الهنة من مال أبي سفيان لا يدري أيحل لي ذلك؟ فقال أبو سفيان: ما أصبت من شيء فيما مضى وفيما غبر فهو لك حلال، فضحك رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم وعرفها فقال لها: وإنك لهند بنت عتبة؟ قالت: نعم فاعف عما سلف يا نبي الله عفا الله عنك، فقال: وَلا يَزْنِينَ فقالت: أو تزني الحرة؟
Ebû Süfyân'ın malından onun haberi olmadan ufak tefek şeyler alıyorum, bu bana helal midir bilmiyorum' dedi. Bunun üzerine Ebû Süfyân: 'Geçmişte ve gelecekte aldığın her şey sana helaldir' dedi. Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem güldü ve onu tanıyarak: 'Sen gerçekten Hind binti Utbe misin?' dedi. O da: 'Evet, geçmişte olanları affet ey Allah'ın Nebîsi, Allah da seni affetsin' dedi. Sonra [Resûlullah]: { وَلا يَزْنِينَ } “zina etmemek” buyurunca o: 'Hür bir kadın hiç zina eder mi?' dedi.
تريد أن الزنا في الإماء بناء على ما كان في الجاهلية من أن الحرة لا تزني غالبا وإنما يزني في الغالب الإماء، وإنما قيد بالغالب لما قيل: إن ذوات الرايات كن حرائر، فقال: وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ فقالت: ربيناهم صغارا وقتلتهم كبارا- تعني ما كان من أمر ابنها حنظلة بن أبي سفيان فإنه قتل يوم بدر- فضحك عمر حتى استلقى وتبسم رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم-
Cahiliye döneminde hür kadının çoğunlukla zina etmeyip zinanın çoğunlukla cariyelerde olmasına binaen zinanın cariyelerde olduğunu kastetmektedir. Çoğunlukla kaydının konulması, sancak sahibi [fahîşe] kadınların da hür kadınlar olduklarının söylenmiş olmasındandır. [Resûlullah]: { وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ } “çocuklarını öldürmemek” buyurunca o: 'Biz onları küçükken büyüttük, sen ise onları büyüyünce öldürdün' dedi -oğlu Hanzala b. Ebî Süfyân'ın durumunu kastediyordu, zira o Bedir günü öldürülmüştü-. Bunun üzerine Ömer sırtüstü yatacak kadar güldü, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem de tebessüm etti.
وفي رواية- أنها قالت: قتلت الآباء وتوصينا بالأولاد؟! فضحك صلّى الله تعالى عليه وسلم، فقال: وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ فقالت: والله إن البهتان لأمر قبيح ولا يأمر الله تعالى إلا بالرشد ومكارم الأخلاق، فقال: وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فقالت: والله ما جلسنا مجلسنا هذا وفي أنفسنا أن نعصيك في شيء
Bir rivayette ise onun: 'Babaları öldürdün de çocukları mı bize vasiyet ediyorsun?!' dediği, bunun üzerine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in güldüğü rivayet edilmiştir. Sonra [Resûlullah]: { وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ } “bir iftira uydurup getirmemek” buyurunca o: 'Vallahi bühtan (iftira) pek çirkin bir şeydir; Allah Teâlâ ancak doğru yolu ve ahlakın güzelliklerini emreder' dedi. [Resûlullah]: { وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “ve maruf hiçbir işte sana karşı gelmemek” buyurunca o: 'Vallahi biz bu meclisimizde, içimizde sana herhangi bir şeyde isyan etme niyeti varken oturmadık' dedi.
وكأن هذا منها دون غيرها من النساء لمكان أم حبيبة رضي الله تعالى عنها من رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم مع أنها حديثة عهد بجاهلية، ويروى أن أول من بايع النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم من النساء أم سعد بن معاذ وكبشة بنت رافع مع نسوة أخر رضي الله تعالى عنهن.
Sanki bu [sözler], Ümmü Habîbe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem katındaki konumundan dolayı, henüz cahiliye döneminden yeni çıkmış olmasına rağmen diğer kadınlardan değil de bizzat Hind'den sadır olmuştur. Rivayet edildiğine göre, kadınlardan Nebî sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e ilk biat edenler, başka kadınlarla radıyallâhu teâlâ anhünne birlikte Sa'd b. Muâz'ın annesi ile Kebşe binti Râfi' idi.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ عن الحسن وابن زيد ومنذر بن سعيد أنهم اليهود لأنه ﷿ قد عبر عنهم في غير هذه الآية بالمغضوب عليهم، وروي أن قوما من فقراء المؤمنين كانوا يواصلون اليهود ليصيبوا من ثمارهم فنزلت، قيل: هم اليهود والنصارى، وفي رواية عن ابن عباس أنهم كفار قريش. وقال غير واحد:
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinmeyin.” Hasan, İbn Zeyd ve Münzir b. Saîd'den rivayet edildiğine göre bunlar Yahudilerdir; zira Allah azze ve celle bu ayetin dışındaki yerlerde onlardan 'kendilerine gazap edilenler' olarak bahsetmiştir. Müminlerin fakirlerinden bir grubun, meyvelerinden faydalanmak için Yahudilerle irtibat kurdukları ve bunun üzerine ayetin indiği rivayet edilmiştir. Onların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir; İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise Kureyş kâfirleri oldukları belirtilmiştir. Birden çok âlim şöyle demiştir:
هم عامة الكفرة وهذه الآية على ما قال الطيبي: متصلة بخاتمة قصة المشركين الذين نهي المؤمنون عن اتخاذهم أولياء بقوله تعالى: لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] وهي قوله سبحانه: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الممتحنة: ٩] وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ إلخ مستطرد فإنه لما جرى حديث المعاملة مع الذين لا يقاتلون المسلمين والذين يقاتلونهم وقد أخرجوهم من ديارهم من الأمر بمبرة أولئك والنهي عن مبرة هؤلاء أتى بحديث المعاملة مع نسائهم، ولما فرغ من ذلك أوصل الخاتمة بالفاتحة على منوال رد العجز على الصدر من حيث المعنى، وفي الانتصاف جعل هذه الآية نفسها من باب الاستطراد وهو ظاهر على القول:
Onlar kâfirlerin bütünüdür. Bu ayet, Tîbî'nin dediğine göre, Allah Teâlâ'nın: { لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dostlar edinmeyin” [el-Mümtehine: 1] buyruğuyla müminlerin dost edinmekten nehyedildikleri müşriklerin kıssasının sonuna bağlıdır ki o da şanı yüce olanın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” [el-Mümtehine: 9] buyruğudur. Allah Teâlâ'nın: 'Ey iman edenler! Mümin kadınlar size geldiğinde...' buyruğu ise istitradidir (ara cümledir). Zira Müslümanlarla savaşmayanlar ve yurtlarından çıkarıp onlarla savaşan kimselere yönelik muameleden, birincilere iyilik etme emri ve ikincilere iyilik etme nehyi çerçevesinde söz edilince, onların kadınlarıyla olan muameleden de bahsedilmiş oldu. Bundan fariğ olunca da mana bakımından başlangıca dönüş (reddü'l-acüz ale's-sadr) üslubuyla sonu başa bağlamıştır. el-İntisâf'ta ise bu ayetin bizzat kendisi istitrad kabilinden sayılmıştır; şu görüşe göre bu açıktır:
بأن المراد بالقوم اليهود أو أهل الكتاب مطلقا، وقوله تعالى: قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ استئناف، والمراد قد يئسوا من خير الآخرة وثوابها لعنادهم الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم المنعوت في كتابهم المؤيد بالآيات البينات والمعجزات الباهرات، وإذا أريد بالقوم الكفرة فيأسهم من الآخرة لكفرهم بها.
Topluluktan muradın Yahudiler veya mutlak olarak Ehl-i Kitap olması görüşüdür. Allah Teâlâ'nın: { قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ } “Onlar ahiretten ümitlerini kesmişlerdir” buyruğu istinaftır (yeni bir cümledir). Murad; kitaplarında nitelenen ve apaçık ayetler ile parlak mucizelerle desteklenen Resûl sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e inatları sebebiyle onların ahiret hayrından ve sevabından ümitlerini kesmiş olmalarıdır. Şayet topluluktan murat kâfirler ise, onların ahiretten ümit kesmeleri onu inkâr etmelerindendir.
كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ أي الذين هم أصحاب القبور أي الكفار الموتى على أن مِنَ بيانية، والمعنى أن يأس هؤلاء من الآخرة كيأس الكفار الذين ماتوا وسكنوا القبور وتبينوا حرمانهم من نعيمها المقيم، وقيل: كيأسهم من أن ينالهم خير من هؤلاء الأحياء، والمراد وصفهم بكمال اليأس من الآخرة، وكون مِنَ بيانية مروي عن مجاهد وابن جبير وابن زيد، وهو اختيار ابن عطية وجماعة، واختار أبو حيان كونها لابتداء الغاية، والمعنى أن هؤلاء القوم المغضوب عليهم قد يئسوا من الآخرة كما يئسوا من موتاهم أن يبعثوا ويلقوهم في دار الدنيا، وهو مروي عن ابن عباس والحسن وقتادة، فالمراد بالكفار أولئك القوم، ووضع الظاهر موضع ضميرهم تسجيلا لكفرهم وإشعارا بعلة يأسهم، وقرأ ابن أبي الزناد كما يئس الكافر- بالإفراد على إرادة الجنس.
{ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ } “tıpkı kâfirlerin kabir ehlinden ümit kestikleri gibi.” yani kabir ehli olan kimselerden, yani ölü kâfirlerden; { مِنْ } edatı beyaniyye (açıklama bildiren) olmak üzere. Mana; bunların ahiretten ümit kesmelerinin, ölüp kabirlere yerleşen ve oranın daimi nimetlerinden mahrum kaldıklarını açıkça gören kâfirlerin ümit kesmesi gibi olmasıdır. Denildi ki: Kabirdekilerin bu yaşayanlardan kendilerine bir hayır ulaşmasından ümit kesmeleri gibidir. Murad, onları ahiretten tam bir ümitsizlik içinde olmakla nitelemektir. { مِنْ } edatının beyaniyye olması Mücâhid, İbn Cübeyr ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir; İbn Atıyye ve bir grubun tercihi de budur. Ebû Hayyân ise bunun gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) için olmasını tercih etmiştir. Buna göre mana: Kendilerine gazap edilmiş olan bu topluluk, tıpkı ölülerinin diriltilip dünya yurdunda onlarla kavuşacaklarından ümit kestikleri gibi ahiretten de ümit kesmişlerdir. Bu görüş İbn Abbas, Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Dolayısıyla kâfirlerden murat o kavimdir; zamirlerinin yerine açık ismin (zahir) konulması, onların küfrünü tescil etmek ve ümitsizliklerinin illetini hissettirmek içindir. İbn Ebî ez-Zinâd, cinsi irade ederek müfret olarak 'kemâ yeise'l-kâfiru' şeklinde okumuştur.
هذا «ومن باب الاشارة في بعض الآيات» ما قيل: إن قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي
Bu böyledir. «Bazı ayetlerdeki işarî mana kabilinden» olarak şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي
وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ
وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “ve sizin de düşmanınızı dostlar [edinmeyin]”
إلخ إشارة للسالك إلى ترك موالاة النفس الإمارة وإلقاء المودة إليها فإنها العدو الأكبر كما قيل:
vb. buyruğu, sâlike emmâre nefsi dost edinmeyi ve ona sevgi beslemeyi terk etmeye bir işarettir; zira o, denildiği gibi en büyük düşmandır: “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dostlar edinmeyin...”
أعدى أعدائك نفسك التي بين جنبيك، وهي لا تزال كارهة للحق ومعارضة لرسول العقل نافرة له ولا تنفك عن ذلك حتى تكون مطمئنة راضية مرضية، وإليه الإشارة بقوله تعالى: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وقوله سبحانه: لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ إلخ اشارة إلى أنه متى أطاعت النفس وأمن جماحها جاز إعطاؤها حظوظها المباحة، وإليه الإشارة بما
Senin en azılı düşmanın, iki yanın arasındaki nefsindir. O haktan sürekli hoşlanmaz, aklın elçisine karşı çıkar, ondan ürker ve mutmainne, râziye ve merdiyye oluncaya kadar bu halden ayrılmaz. Allah Teâlâ'nın: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً } “Olur ki Allah, sizinle onlardan düşman olduğunuz kimseler arasında bir sevgi yaratır.” buyruğunda buna işaret vardır. Şanı yüce olanın: { لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ } “Allah sizi men etmez” vb. buyruğu da nefis itaat ettiği ve serkeşliğinden emin olunduğu vakit ona mubah olan paylarının verilmesinin caiz olduğuna bir işarettir; nitekim şu rivayette de buna işaret edilmiştir:
روي أن «لنفسك عليك حقا»
«Şüphesiz nefsinin senin üzerinde bir hakkı vardır.»
وفي قوله سبحانه: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ إلخ إشارة إلى مبايعة المرشد المريد الصادق ذا النفس المؤمنة وذلك أن يبايعه على ترك الاختيار وتفويض الأمور إلى الله ﷿ وأن لا يرغب فيما ليس له بأهل، وأن لا يلج في شهوات النفس، وأن لا يئد الوارد الإلهامي تحت تراب الطبيعة، وأن لا يفتري فيزعم أن الخاطر السري خاطر الروح وخاطر الروح خاطر الحق إلى غير ذلك، وأن لا يعصي في معروف يفيده معرفة الله ﷿، وأن يطلب من الله سبحانه في ضمن المبالغة أن يستر صفاته بصفاته ووجوده بوجوده، وحاصله أن يطلب له البقاء بعد الفناء وذلك فضل الله يؤتيه من يشاء.
Şanı yüce olanın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ } “Ey Peygamber! İnanmış kadınlar sana biatleşmek üzere geldiklerinde...” vb. buyruğunda ise, mürşidin mümin nefse sahip sadık müridden biat almasına işaret vardır; bu da seçimi terk etmek ve işleri Allah azze ve celle'ye havale etmek, ehil olmadığı şeye rağbet etmemek, nefsin şehvetlerine dalmamak, ilhamî varidatı tabiat toprağı altına gömmemek, gizli hatrenin ruhun hatresi, ruhun hatresinin de Hakk'ın hatresi olduğunu iddia ederek iftirada bulunmamak ve benzeri şeyleri yapmamak; kendisine Allah azze ve celle'nin marifetini kazandıracak maruf bir hususta isyan etmemek; mübalağanın zımnında Allah Sübhânehu'dan sıfatlarını Kendi sıfatlarıyla, varlığını da Kendi varlığıyla örtmesini istemek üzere biat etmesidir. Bunun özeti, onun için fenâdan sonra bekâ talep etmesidir; bu da Allah'ın dilediğine verdiği bir lütuftur.