Binûn

Cuma Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فاشتروا منه وخرج القاسم إلى الجمعة فوجد الإمام وقد خرج فلما رجع أمرهم أن يناقضوه البيع، وظاهره حرمة البيع إذا نودي للصلاة على غير من تجب عليه أيضا، والظاهر حرمة البيع والشراء حالة السعي.

[onlar da] ondan satın aldılar. el-Kâsım cumaya gitti ve imamın [hutbeye] çıkmış olduğunu gördü. Geri döndüğünde ise o alışverişi bozmalarını onlara emretti. Bunun zahiri; namaz için ezan okunduğunda, cuma namazı kendisine farz olmayan kimseler için de alışverişin haram olmasıdır. Zahir olan, [namaza] sa'y (yönelme/gitme) esnasında da alım ve satımın haram olduğudur.

وصرح في السراج الوهاج بعدمها إذا لم يشغله ذلك ذلِكُمْ أي المذكور من السعي إلى ذكر الله تعالى وترك البيع خَيْرٌ لَكُمْ أنفع من مباشرة البيع فإن نفع الآخرة أجلّ وأبقى، وقيل: أنفع من ذلك ومن ترك السعي، وثبوت أصل النفع للمفضل عليه باعتبار أنه نفع دنيوي لا يدل على كون الأمر للندب والاستحباب دون الحتم والإيجاب كما لا يخفى إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ الخير والشر الحقيقيين، أو إن كنتم من أهل العلم على تنزيل الفعل منزلة اللازم فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ أي أديت وفرغ منها فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ لإقامة مصالحهم وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ أي الربح على ما قيل، وقال مكحول والحسن وابن المسيب: المأمور بابتغائه هو العلم.

es-Sirâcü'l-vehhâc'da, bu durum kişiyi [namazdan] alıkoymadığı takdirde haram olmayacağı açıkça ifade edilmiştir. { ذلِكُمْ } “İşte bu” yani Allah Teâlâ'yı zikretmeye yönelmek ve alışverişi terk etmek olarak zikredilen şey, { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır” yani bizzat alışveriş yapmaktan daha faydalıdır; zira ahiret menfaati daha yüce ve daha kalıcıdır. Bir görüşe göre de: Ondan ve sa'yi terk etmekten daha faydalıdır. Üstün kılınana nispetle asıl menfaatin varlığı, onun dünyevî bir menfaat olması itibarıyla emrin -gizli kalmayacağı üzere- kesinlik ve bağlayıcılık bildirmeyip mendubluk ve müstehaplık için olduğuna delalet etmez. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz” yani gerçek hayrı ve şerri [bilirseniz], yahut fiilin geçişsiz (lâzım) makamına indirilmesiyle: Eğer ilim ehlinden iseniz. { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ } “Namaz kılınınca” yani eda edilip bitirilince, { فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ } “yeryüzüne dağılın” yani kendi maslahatlarınızı ikame etmek için [dağılın], { وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın lütfundan arayın.” Yani denildiğine göre kâr/kazanç [arayın]. Mekhûl, Hasan ve İbnü'l-Müseyyeb ise: 'Aranması emredilen şey ilimdir' demişlerdir.

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: لم يؤمروا بشيء من طلب الدنيا إنما هو عيادة مريض وحضور جنازة وزيارة أخ في الله تعالى، وأخرج نحوه ابن جرير عن أنس مرفوعا، والأمر للإباحة على الأصح فيباح بعد قضاء الصلاة الجلوس في المسجد ولا يجب الخروج، وروي ذلك عن الضحاك ومجاهد.

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Onlara dünyalık talebinden hiçbir şey emredilmemiştir; o ancak hasta ziyareti, cenazede bulunma ve Allah Teâlâ rızası için bir din kardeşini ziyaret etmektir.' İbn Cerîr de Enes'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. En sahih görüşe göre bu emir ibâha (mübahlık) içindir; dolayısıyla namaz kılındıktan sonra mescitte oturmak mübahtır ve [mescitten] çıkmak vacip değildir. Bu görüş Dahhâk ve Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.

وحكى الكرماني في شرح البخاري الاتفاق على ذلك وفيه نظر، فقد حكى السرخسي القول بأنه للوجوب، وقيل: هو للندب،

el-Kirmânî, Şerhu'l-Buhârî'de bu hususta icmâ olduğunu nakletmiştir; ancak bu tartışmalıdır. Nitekim es-Serahsî emrin vücub için olduğu yönündeki görüşü nakletmiştir; mendubluk için olduğu da söylenmiştir.

وأخرج أبو عبيد وابن المنذر والطبراني وابن مردويه عن عبد الله بن بسر الحراني قال: رأيت عبد الله ابن بسر المازني صاحب النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم إذا صلّى الجمعة خرج فدار في السوق ساعة ثم رجع إلى المسجد فصلى ما شاء الله تعالى أن يصلي، فقيل له: لأي شيء تصنع هذا؟ قال: إني رأيت سيد المرسلين صلّى الله تعالى عليه وسلم هكذا يصنع وتلا هذه الآية فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ

Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye, Abdullah b. Büsr el-Harrânî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in sahabisi Abdullah b. Büsr el-Mâzinî'yi gördüm; cuma namazını kılınca çıkar, çarşıda bir süre dolaşır, sonra mescide dönüp Allah Teâlâ'nın dileyeceği kadar namaz kılardı. Kendisine: 'Bunu ne için yapıyorsun?' denildi. O da: 'Ben mürsellerin efendisi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i böyle yaparken gördüm' dedi ve şu ayeti okudu: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ }

إلخ.

vb.

وأخرج ابن المنذر عن سعيد بن جبير قال: إذا انصرفت يوم الجمعة فاخرج إلى باب المسجد فساوم بالشيء وإن لم تشتره، ونقل عنه القول بالندبية وهو الأقرب والأوفق بقوله تعالى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً أي ذكرا كثيرا ولا تخصوا ذكره ﷿ بالصلاة لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ كي تفوزوا بخير الدارين، ومما ذكرنا يعلم ضعف الاستدلال بما هنا على أن الأمر الوارد بعد الحظر للإباحة، واستدل بالآية على تقديم الخطبة على الصلاة وكذا على عدم ندب صلاة سنتها البعدية في المسجد، ولا دلالة فيها على نفي سنة بعدية لها، وظاهر كلام بعض الأجلة أن من الناس من نفى أن للجمعة سنة مطلقا فيحتمل على بعد أن يكون استشعر نفي السنة البعدية من الأمر بالانتشار وابتغاء الفضل، وأما نفي القبلية فقد استند فيه إلى ما روي في الصحيح وقد تقدم من أن النداء كان على عهده ﵊ إذا جلس على المنبر إذ من المعلوم أنه ﵊ إذا كمل الأذان أخذ في الخطبة وإذا أتمها أخذ في الصلاة، فمتى كانوا يصلون السنة؟ وأجيب عن هذا بأن خروجه ﵊ كان بعد الزوال بالضرورة فيجوز كونه بعد ما كان يصلي الأربع، ويجب الحكم بوقوع الحكم بهذا المجوز لعموم ما صح من أنه صلّى الله تعالى عليه وسلم كان يصلي إذا زالت الشمس أربعا، وكذا يجب في حقهم لأنهم أيضا يعلمون الزوال كالمؤذن بل ربما يعلمونه بدخول الوقت ليؤذن، واستدل بقوله تعالى: إِذا نُودِيَ إلخ من قال: إنما يجب إتيان الجمعة من مكان يسمع فيه النداء، والمسألة خلافية فقال ابن عمر وأبو هريرة ويونس والزهري: يجب إتيانها من ستة أميال، وقيل: من خمسة، وقال ربيعة: من أربعة، وروي ذلك عن الزهري وابن المنكدر.

İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Cuma günü [namazdan] çıktığında mescidin kapısına git ve satın almasan bile bir şey için pazarlık yap.' Kendisinden [bunun] mendub olduğu görüşü nakledilmiştir; en yakın ve Allah Teâlâ'nın şu kavline en uygun olanı da budur: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “Allah'ı çokça zikredin” yani çokça zikredin ve O azze ve celle'nin zikrini sadece namazla sınırlandırmayın; { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz” yani iki cihanın hayrına nail olasınız diye. Zikrettiğimiz hususlardan anlaşılmaktadır ki, yasaktan sonra gelen emrin ibâha ifade ettiğine dair buradaki ayetle istidlalde bulunmak zayıftır. Ayetten hutbenin namazın önüne alınması gerektiğine ve aynı şekilde cumadan sonraki sünnetin mescitte kılınmasının mendub olmadığına delil getirilmiştir; ancak onda cumaya ait son sünnetin yokluğuna dair bir delalet yoktur. Bazı büyük âlimlerin ifadelerinin zahirine göre insanlardan bazıları cumaya ait mutlak olarak hiçbir sünnetin bulunmadığını nefyetmiştir; uzak bir ihtimal olmakla birlikte onların dağılma ve lütuf arama emrinden son sünnetin nefyini çıkarmış olmaları muhtemeldir. İlk sünnetin nefyine gelince; buna da Sahîh'te rivayet edilen ve daha önce geçen, aleyhisselâm zamanında ezanın o minbere oturduğu vakitte okunduğu rivayeti dayanak yapılmıştır; zira bilinmektedir ki aleyhisselâm ezan tamamlanınca hutbeye başlar, hutbeyi bitirince de namaza dururdu; o halde sünneti ne zaman kılıyorlardı? Buna şöyle cevap verilmiştir: Aleyhisselâm'ın [odadan] çıkışı zorunlu olarak zevalden sonraydı; dolayısıyla bu çıkışın dört rekatı kıldıktan sonra olması caizdir. Zeval vakti girdiğinde sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in dört rekat namaz kıldığına dair sahih rivayetlerin genelliği sebebiyle bu caiz olan durumun vaki olduğuna hükmetmek vaciptir. Aynı şekilde cemaat hakkında da bu vaciptir; zira onlar da tıpkı müezzin gibi zevali bilirler, hatta ezan okusun diye vaktin girdiğini müezzine onlar bildirirler. Cuma namazına gelmenin ancak ezanın işitildiği yerden vacip olduğunu söyleyenler, Allah Teâlâ'nın { إِذا نُودِيَ } “[Namaz için] çağrıldığı zaman” vb. kavliyle istidlal etmişlerdir. Bu mesele ihtilaflıdır; İbn Ömer, Ebû Hureyre, Yûnus ve Zührî: 'Altı milden gelinmesi vaciptir' demişlerdir. Beş milden denildiği gibi, Rebîa: 'Dört milden' demiştir; bu Zührî ve İbnü'l-Münkedir'den de rivayet edilmiştir.

وقال مالك والليث: من ثلاثة، وفي بحر أبي حيان وقال أبو حنيفة وأصحابه: يجب الإتيان على من في المصر سمع النداء أو لم يسمع لا على من هو خارج المصر وإن سمع النداء وعن ابن عمر وابن المسيب والزهري وأحمد

Mâlik ve Leys: 'Üç milden' demişlerdir. Ebû Hayyân'ın el-Bahr'ında şöyle denilmektedir: Ebû Hanîfe ve ashabı: 'Şehirde bulunan kimseye ezanı işitsin veya işitmesin gelmek vaciptir; şehrin dışındakilere ise ezanı işitseler dahi vacip değildir' demişlerdir. İbn Ömer, İbnü'l-Müseyyeb, Zührî ve Ahmed

وإسحاق على من سمع النداء، وعن ربيعة على من إذا سمع وخرج من بيته ماشيا أدرك الصلاة، وكذا استدل بذلك من قال بوجوب الإتيان إليها سواء كان إذن عام أم لا، وسواء أقامها سلطان أو نائبه أو غيرهما أم لا لأنه تعالى إنما رتب وجوب السعي على النداء مطلقا كذا قيل، وتحقيق الكلام على ذلك كله في كتب الفروع المطولة.

ve İshak'tan ezanı işiten kimseye [vacip olduğu] nakledilmiştir. Rebîa'dan ise ezanı işitip evinden yürüyerek çıktığında namaza yetişebilen kimseye [vacip olduğu] rivayet edilmiştir. Aynı şekilde ister umumi izin bulunsun ister bulunmasın, ister sultan yahut vekili veya başkası kıldırsın ister kıldırmasın [cumaya] gelmenin vacip olduğunu söyleyenler de bununla istidlal etmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ sa'y (gitme) vücubunu mutlak olarak ezana bağlamıştır, böyle denilmiştir. Bütün bunlara dair sözün tahkiki geniş füru' kitaplarındadır.

وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها

{ وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret yahut bir eğlence gördükleri zaman ona akın ettiler”

أخرج الإمام أحمد والبخاري ومسلم والترمذي وجماعة عن جابر ابن عبد الله قال: «بينما النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم يخطب يوم الجمعة قائما إذ قدمت عير المدينة فابتدرها أصحاب رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم حتى لم يبق منهم إلا اثنا عشر رجلا أنا فيهم وأبو بكر وعمر فأنزل الله تعالى وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً إلى آخر السورة

İmam Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî ve bir topluluk Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem cuma günü ayakta hutbe irad ederken Medine'ye bir kervan geldi; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in ashabı hemen ona koştular, öyle ki aralarında ben, Ebû Bekir ve Ömer'in de bulunduğu on iki kişi dışında kimse kalmadı. Bunun üzerine Allah Teâlâ surenin sonuna kadar olan { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً } “Onlar bir ticaret gördükleri zaman...” [ayetlerini] indirdi»

،

.

وفي رواية ابن مردويه عن ابن عباس أنه بقي في المسجد اثنا عشر رجلا وسبع نسوة فقال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «لو خرجوا كلهم لاضطرم المسجد عليهم نارا»

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde mescitte on iki erkek ve yedi kadının kaldığı ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer alır: «Eğer hepsi çıksaydı mescit üzerlerine ateş kesilip tutuşurdu.»

وفي رواية عن قتادة «والذي نفس محمد بيده لو اتبع آخركم أولكم لالتهب الوادي عليكم نارا»

Katâde'den gelen bir rivayette ise: «Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer sonuncunuz ilkinize uysaydı vadi üzerinize ateş kesilip tutuşurdu» buyrulmuştur.

، وقيل: لم يبق إلا أحد عشر رجلا، وهم على ما قال أبو بكر: غالب بن عطية العشرة المبشرة وعمار في رواية وابن مسعود في أخرى، وعلى الرواية السابقة عدوا العشرة أيضا منهم. وعدوا بلالا وجابرا لكلامه السابق، ومنهم من لم يذكر جابرا وذكر بلالا وابن مسعود ومنه من ذكر عمارا بدل ابن مسعود، وقيل: لم يبق إلا ثمانية، وقيل: بقي أربعون، وكانت العير لعبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنه تحمل طعاما، وكان قد أصاب أهل المدينة جوع وغلاء سعر.

Sadece on bir kişinin kaldığı da söylenmiştir; bunlar Ebû Bekir Gālib b. Atıyye'nin dediğine göre aşere-i mübeşşere ile bir rivayette Ammâr, diğerinde İbn Mes'ûd'dur. Önceki rivayete göre de aşereyi onlardan saymışlardır. Önceki sözünden dolayı Bilâl ve Câbir'i de saymışlardır; içlerinden Câbir'i zikretmeyip Bilâl ve İbn Mes'ûd'u zikreden veya İbn Mes'ûd yerine Ammâr'ı zikredenler de vardır. Sadece sekiz kişinin kaldığı söylendiği gibi, kırk kişinin kaldığı da söylenmiştir. Kervan Abdurrahman b. Avf radıyallâhu teâlâ anh'a aitti ve yiyecek taşıyordu; Medine ehline ise bir kıtlık ve pahalılık isabet etmişti.

وأخرج أبو داود في مراسيله عن مقاتل بن حيان قال: كان رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم يصلي الجمعة قبل الخطبة مثل العيدين حتى كان يوم الجمعة والنبي صلّى الله تعالى عليه وسلم يخطب وقد صلّى الجمعة فدخل رجل فقال: إن دحية بن خليفة قدم بتجارة وكان إذا قدم تلقاه أهله بالدفاف فخرج الناس ولم يظنوا إلا أنه ليس في ترك حضور الخطبة شيء فأنزل الله تعالى وَإِذا رَأَوْا

Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Mukātil b. Hayyân'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem cuma namazını iki bayram namazı gibi hutbeden önce kıldırırdı; nihayet bir cuma günü Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem cuma namazını kıldırmış hutbe irad ederken bir adam girdi ve Dıhye b. Halîfe'nin ticaret mallarıyla geldiğini söyledi -Dıhye geldiğinde ailesi onu deflerle karşılardı-. İnsanlar da hutbede bulunmayı terk etmekte bir sakınca olmadığını zannederek çıktılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ { وَإِذا رَأَوْا } “[Bir ticaret] gördükleri zaman...” [ayetini]

إلخ فقدم النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم الخطبة يوم الجمعة وأخر الصلاة، ولا أظن صحة هذا الخبر، والظاهر أنه صلّى الله تعالى عليه وسلم لم يزل مقدما خطبتها عليها، وقد ذكروا أنها شرط صحتها وشرط الشيء سابق عليه، ولم أر أحدا من الفقهاء ذكر أن الأمر كان كما تضمنه ولم أظفر بشيء من الأحاديث مستوف لشروط القبول متضمن ذلك، نعم ذكر العلامة ابن حجر الهيتمي أن بعضهم شذ عن الإجماع على كون الخطبة قبلها والله تعالى أعلم، والآية لما كانت في أولئك المنفضين وقد نزلت بعد وقوع ذلك منهم قالوا: إن إِذا فيها قد خرجت عن الاستقبال واستعملت للماضي كما في قوله:

vb. indirdi; bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem cuma günü hutbeyi öne aldı ve namazı sonraya bıraktı.' Bu haberin sahih olduğunu zannetmiyorum; zahir olan, sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in hutbeyi her zaman namazın önüne almış olduğudur. Âlimler hutbenin namazın sıhhat şartı olduğunu, bir şeyin şartının ise ondan önce geleceğini belirtmişlerdir. Fakihlerden hiçbirinin durumun bu rivayetin içerdiği gibi olduğunu zikrettiğini görmedim ve kabul şartlarını taşıyan bu içerikte hiçbir hadise de rastlamadım. Evet, Allâme İbn Hacer el-Heytemî bazılarının hutbenin namazdan önce olduğuna dair icmâya muhalefet ettiğini zikretmiştir; Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Ayet mescitten dağılıp giden o kimseler hakkında olduğu ve bu durum onların başından geçtikten sonra indiği için şöyle demişlerdir: Buradaki 'izâ' (إِذا) istikbal (gelecek zaman) anlamından çıkmış ve şu beyitte olduğu gibi mazi (geçmiş zaman) için kullanılmıştır:

وندمان تزيد الكأس طيبا ... سقيت إذا تغورت النجوم

Ve kadehin lezzetini artıran bir meclis arkadaşı ki... Yıldızlar batıya kayıp battığında ona içirdim.

ووحد الضمير لأن العطف بأو واختير ضمير التجارة دون اللهو لأنها الأهم المقصود، فإن المراد باللهو ما استقبلوا به العير من الدف ونحوه، أو لأن الانفضاض للتجارة مع الحاجة إليها والانتفاع بها إذا كان مذموما فما ظنك بالانفضاض إلى اللهو وهو مذموم في نفسه؟ وقيل: الضمير للرؤية المفهومة من رَأَوْا وهو خلاف الظاهر المتبادر، وقيل: في الكلام تقدير، والأصل إذا رأوا تجارة انفضوا إليها، أو لهوا انفضوا إليه فحذف الثاني لدلالة الأول عليه، وتعقب بأنه بعد العطف بأو لا يحتاج إلى الضمير لكل منهما بل يكفي الرجوع لأحدهما فالتقدير من غير حاجة، وقال الطيبي: يمكن أن يقال: إن أَوْ في أَوْ لَهْواً مثلها في قوله:

Atıf 'ev' (أَوْ / yahut) ile yapıldığı için zamir tekil getirilmiştir; asıl maksat ve daha önemli olan o olduğu için eğlence yerine ticaretin zamiri tercih edilmiştir; zira eğlenceden maksat, kervanı karşıladıkları def ve benzeri şeylerdir; yahut ihtiyaç duyulmasına ve kendisinden faydalanılmasına rağmen ticarete akın etmek yerilmişken, bizzat kendisi yerilmiş olan eğlenceye akın etmek hakkında ne düşünürsün? Bir görüşe göre zamir, 'reav' (رَأَوْا) fiilinden anlaşılan görme eylemine racidir ki bu zahire ve ilk akla gelene aykırıdır. Bir görüşe göre de sözde bir takdir vardır; aslı 'Ticaret gördükleri zaman ona akın ettiler yahut eğlence gördükleri zaman ona akın ettiler' şeklindedir ve birincinin delaletinden ötürü ikincisi hazfedilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Ev' ile yapılan atıftan sonra her ikisi için ayrı zamire gerek yoktur, birine dönmesi yeterlidir; dolayısıyla takdir yapmaya gerek yoktur. et-Tîbî şöyle demiştir: Denilebilir ki 'ev lehven'deki (أَوْ لَهْواً) 'ev', şu beyitteki gibidir:

بدت مثل قرن الشمس في رونق الضحى ... وصورتها أو أنت في العين أملح

Kuşluk vaktinin parlaklığında güneşin ilk ışığı gibi belirdi... Onun sureti yahut sen gözüme daha tatlısın.

فقال الجوهري: يريد بل أنت فالضمير في إِلَيْها راجع إلى اللهو باعتبار المعنى، والسر فيه أن التجارة إذا شغلت المكلف عن ذكر الله تعالى عدت لهوا، وتعدّ فضلا إن لم تشغله كما في قوله تعالى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ

el-Cevherî şöyle demiştir: 'Bilakis sen' demek istemektedir. Buna göre { إِلَيْها } lafzındaki zamir mana itibarıyla eğlenceye racidir. Bunun sırrı şudur: Ticaret, mükellefi Allah Teâlâ'nın zikrinden alıkoyduğunda eğlence sayılır; onu [zikirden] alıkoymadığında ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi bir lütuf sayılır: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ }

فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ

{ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın.”

انتهى وليس بشيء كما لا يخفى.

Söz burada bitti; gizli kalmayacağı üzere bu [iddia] bir değer taşımaz.

وقرأ ابن أبي عبلة- إليه- بضمير اللهو، وقرىء- إليهما- بضمير الاثنين كما في قوله تعالى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما [النساء: ١٣٥] وهو متأول لأنه بعد العطف بأو لكونها لأحد الشيئين لا يثنى الضمير وكذا الخبر، والحال والوصف فهي على هذه القراءة بمعنى الواو كما قيل به في الآية التي ذكرناها وَتَرَكُوكَ قائِماً أي على المنبر.

İbn Ebî Able eğlence zamiriyle 'ileyhi' (إليه) şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } [en-Nisâ: 135] “İster zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de daha yakındır” kavlinde olduğu gibi tesniye zamiriyle 'ileyhimâ' (إليهما) şeklinde de okunmuştur; ancak bu tevillidir, zira iki şeyden biri için olan 'ev' (أَوْ) edatıyla atıftan sonra zamir tesniye yapılmaz; haber, hâl ve sıfat da böyledir. Dolayısıyla bu kıraate göre -zikrettiğimiz ayette de söylendiği gibi- 'vav' anlamındadır. { وَتَرَكُوكَ قائِماً } “Ve seni ayakta bıraktılar.” Yani minber üzerinde [bıraktılar].

واستدل به على مشروعية القيام في الخطبة وهو عند الحنفية أحد سننها، وعند الشافعية هو شرط في الخطبتين إن قدر عليه، وأخرج ابن ماجة وغيره عن ابن مسعود أنه سئل أكان النبي ﷺ يخطب قائما أو قاعدا؟ فقال: أما تقرأ وَتَرَكُوكَ قائِماً؟ وكذا سئل ابن سيرين وأبو عبيدة وأجابا بذلك، وأول من خطب جالسا معاوية.

Bununla hutbede ayakta durmanın meşruiyetine istidlal edilmiştir; bu Hanefîlere göre hutbenin sünnetlerinden biridir, Şâfiîlere göre ise güç yettiği takdirde her iki hutbede de şarttır. İbn Mâce ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir ki kendisine: 'Peygamber ﷺ ayakta mı yoksa oturarak mı hutbe okurdu?' diye sorulmuş, o da: '{ وَتَرَكُوكَ قائِماً } “Seni ayakta bıraktılar” [ayetini] okumuyor musun?' demiştir. Aynı şekilde İbn Sîrîn ve Ebû Ubeyde'ye de sorulmuş ve onlar da aynı cevabı vermişlerdir. Oturarak ilk hutbe okuyan kişi Muâviye'dir.

ولعل ذلك لعجزه عن القيام، وإلا فقد خالف ما كان عليه رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم،

Muhtemelen bu onun ayakta durmaktan aciz olmasından ileri gelmiştir; aksi takdirde Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in tatbikatına muhalefet etmiş olurdu;

فقد أخرج البخاري ومسلم والترمذي والنسائي وابن ماجة عن ابن عمر أن النبي ﵊ كان يخطب خطبتين يجلس بينهما

Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki: 'Peygamber aleyhisselâm aralarında oturduğu iki hutbe irad ederdi'

، وذكر أبو حيان أن أول من استراح في الخطبة عثمان رضي الله تعالى عنه، وكأنه أراد بالاستراحة غير الجلوس بين الخطبتين إذ ذاك ما كان عليه صلّى الله تعالى عليه وسلم وأبو بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ فإن ذلك نفع محقق مخلد بخلاف ما فيهما من النفع، فإن نفع اللهو ليس بمحقق بل هو متوهم، ونفع التجارة ليس بمخلد، وتقديم اللهو ليس من تقديم العدم على الملكة كما توهم بل لأنه أقوى مذمة، فناسب تقديمه في مقام الذم، وقال ابن عطية: قدمت التجارة على اللهو في الرؤية لأنها أهم، وأخرت مع التفضيل لتقع النفس أولا على الأبين، وهو قريب مما ذكرنا.

. Ebû Hayyân, hutbede ilk istirahat edenin Osman radıyallâhu teâlâ anh olduğunu zikretmiştir; o istirahat ile iki hutbe arasındaki oturuştan başka bir şeyi kastetmiş gibidir, zira iki hutbe arasında oturmak sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın uygulamasıydı. { قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ } “De ki: Allah'ın katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır.” Çünkü Allah katındaki [mükafat] kesin ve ebedî bir menfaattir; o ikisindeki menfaat ise böyle değildir; zira eğlencenin menfaati kesin olmayıp bilakis zannîdir, ticaretin menfaati ise ebedî değildir. Eğlencenin öne alınması zannedildiği gibi yokluğun varlığa takdimi kabilinden değildir; bilakis kınanmaya daha layık olduğu içindir; bu sebeple kınama makamında öne alınması uygun düşmüştür. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Görmede ticaret eğlenceden öne alınmıştır; çünkü o daha önemlidir. Üstünlük bildirmede ise tehir edilmiştir ki nefis ilk önce daha açık ve belirgin olanla karşılaşsın.' Bu bizim zikrettiğimize yakındır.

وقال الطيبي: قدم ما كان مؤخرا وكرر الجار لإرادة الإطلاق في كل واحد، واستقلاله فيما قصد منه ليخالف السابق في اتحاد المعنى لأن ذلك في قصة مخصوصة، واستدل الشيخ عبد الغني النابلسي عفا الله تعالى عنه على حل الملاهي بهذه الآية لمكان أفعل التفضيل المقتضي لإثبات أصل الخيرية للهو كالتجارة، وأنت تعلم أن ذلك مبني على الزعم والتوهم، وأعجب منه استدلاله على ذلك بعطف التجارة المباحة على اللهو في صدر الآية، والأعجب الأعجب أنه ألف رسائل في إباحة ذلك مما يستعمله الطائفة المنسوبة إلى مولانا جلال الدين الرومي دائرة على أدلة أضعف من خصر شادن يدور على محور الغنج في مقابلتهم، ومنها أكاذيب لا أصل لها لن يرتضيها عاقل ولن يقبلها، ولا أظن ما يفعلونه إلا شبكة لاصطياد طائر الرزق والجهلة يظنونه مخلصا من ربقة الرق، فإياك أن تميل إلى ذلك وتوكل على الله تعالى المالك وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فإليه سبحانه اسعوا ومنه ﷿ اطلبوا الرزق.

et-Tîbî şöyle demiştir: 'Daha önce tehir edilmiş olan öne alınmış ve her birinde mutlaklığın ve kastedilen hususta bağımsızlığın murad edilmesi için harf-i cer tekrarlanmıştır; ta ki mana birliği hususunda öncekine muhalif olsun, çünkü bu belirli bir kıssa hakkındadır.' Şeyh Abdülganî en-Nablusî -Allah Teâlâ onu affetsin- eğlencelerin helal olduğuna bu ayetle istidlal etmiştir; zira ism-i tafdil, ticaret gibi eğlence için de asıl bir hayrın varlığını gerektirir. Sen ise bilirsin ki bu, sırf bir zan ve kuruntuya dayanmaktadır. Bundan daha şaşırtıcı olanı ise onun ayetin başında mubah olan ticaretin eğlence üzerine atfedilmesiyle buna istidlal etmesidir. En şaşırtıcı olanı da Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye nispet edilen taifenin icra ettiği bu kabil şeylerin mubahlığı hakkında, onların raks ve cilvelerinin ekseninde dönen ceylan yavrusunun belinden daha zayıf delillere dayalı risaleler yazmış olmasıdır. Bunların içinde aklı başında hiçbir kimsenin razı olmayacağı ve kabul etmeyeceği asılsız yalanlar vardır. Onların yaptıklarının rızık kuşunu avlamak için bir tuzaktan ibaret olduğunu düşünüyorum; cahiller ise bunu kölelik bağından kurtuluş zannederler. Sakın ha buna meyledip kanma ve gerçek Mâlik olan Allah Teâlâ'ya tevekkül et; { وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.” O halde yalnız O Sübhânehu'ya koşun ve rızkı yalnız O azze ve celle'den isteyin.

واستدل بما وقع في القصة على أقل العدد المعتبر في جماعة الجمعة بأنه اثنا عشر بناء على ما في أكثر الروايات من أن الباقين بعد الانفضاض كانوا كذلك، ووجه الدلالة منه أن العدد المعتبر في الابتداء يعتبر في الدوام فلما لم تبطل الجمعة بانفضاض الزائد على اثني عشر دل على أن هذا العدد كاف، وفيه أن ذلك وإن كان دالا على صحتها باثني عشر رجلا بلا شبهة لكن ليس فيه دلالة على اشتراط اثني عشر، وأنها لا تصح بأقل من هذا العدد، فإن هذه واقعة عين أكثر ما فيها أنهم انفضوا وبقي اثنا عشر رجلا وتمت بهم الجمعة، وليس فيها أنه لو بقي أقل من هذا العدد لم تتم بهم، وفيما يصنع الإمام إن اتفق تفرق الناس عنه في صلاة الجمعة خلاف: فعند أبي حنيفة إن بقي وحده، أو مع أقل من ثلاثة رجال يستأنف الظهر إذا نفروا عنه قبل الركوع، وعند صاحبيه إذا كبروهم معه مضى فيها، وعند زفر إذا نفروا قبل القعدة بطلت لأن العدد شرط ابتداء فلا بد من دوامه كالوقت، ولهما أنه شرط الانعقاد فلا

Bu hadisede gerçekleşen durumdan, rivayetlerin çoğunda dağılmadan sonra geriye kalanların on iki kişi olduğu belirtilmesine dayanılarak cuma cemaatinde muteber olan en az sayının on iki kişi olduğuna istidlal edilmiştir. Buradaki delalet yönü şudur: Başlangıçta muteber olan sayı devamında da muteberdir; dolayısıyla on iki kişiden fazlasının dağılmasıyla cuma bozulmadığına göre bu sayının yeterli olduğuna delalet etmiştir. Buna karşı şu söylenebilir: Bu durum şüphesiz on iki kişiyle cumanın sıhhatine delalet etse de, on iki kişinin şart olduğuna ve bu sayıdan daha azıyla sahih olmayacağına dair bir delalet içermez; zira bu muayyen bir olaydır, en fazla ifade ettiği şey onların dağıldığı, geriye on iki kişinin kaldığı ve cuma namazının onlarla tamamlandığıdır; geriye bu sayıdan daha azı kalsaydı namazın tamamlanamayacağına dair bir hüküm içermemektedir. Cuma namazında insanların imamın etrafından dağılması durumunda imamın ne yapacağı hususunda ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe'ye göre eğer tek başına yahut üç kişiden daha az erkekle kalırsa ve rükûdan önce dağılmışlarsa öğle namazına baştan başlar. İki talebesine (İmâmeyn'e) göre ise onunla birlikte iftitah tekbiri almışlarsa namaza devam eder. Züfer'e göre ise teşehhüt miktarı oturuştan (ka'de) önce dağılırlarsa namaz batıl olur; çünkü sayı başlangıçta şarttır, dolayısıyla tıpkı vakit gibi devamında da bulunması gerekir. İmâmeyn'e göre ise sayı namazın sıhhatle münakit olma şartıdır, dolayısıyla

يشترط دوامه كالخطبة، وللإمام أن الانعقاد بالشروع في الصلاة ولا يتم ذلك إلا بتمام الركعة لأن ما دونها ليس بصلاة فلا بد من دوامه إلى ذلك بخلاف الخطبة لأنها تنافي الصلاة فلا يشترط دوامها.

hutbe gibi devam etmesi şart değildir. İmam [Ebû Hanîfe]'ye göre ise in'ikad (münakit olma) namaza başlamakla olur ve bu da ancak rekatın tamamlanmasıyla biter, çünkü rekatın altındaki bir miktar namaz değildir; bu sebeple o vakte kadar devam etmesi şarttır; hutbe ise böyle değildir, zira o namaza aykırıdır, bu yüzden devamı şart koşulmaz.

وقال جمهور الشافعية: إن انفض الأربعون، أو بعضهم في الصلاة ولم يحرم عقب انفضاضهم في الركعة الأولى عدد نحوهم سمع الخطبة بطلت الجمعة فيتمونها ظهرا لنحو ما قال زفر، وفي قول: لا يضر إن بقي اثنان مع الإمام لوجود مسمى الجماعة إذ يغتفر في الدوام ما لا يغتفر في الابتداء وتمام ذلك في محله.

Şâfiîlerin cumhuru şöyle demiştir: Kırk kişi yahut onların bir kısmı namaz esnasında dağılır ve ilk rekatta onların dağılmasının akabinde hutbeyi dinlemiş benzer sayıda kişi namaza dahil olmazsa cuma batıl olur ve Züfer'in dediğine benzer gerekçeyle namazı öğle olarak tamamlarlar. Bir görüşe göre de: İmamla birlikte iki kişi kalırsa cemaat ismi tahakkuk ettiği için zarar vermez; zira devamda affedilen şey başlangıçta affedilmez. Bu konunun tam açıklaması kendi yerindedir.

وطعن الشيعة لهذه الآية الصحابة رضي الله تعالى عنهم بأنهم آثروا دنياهم على آخرتهم حيث انفضوا إلى اللهو والتجارة ورغبوا عن الصلاة التي هي عماد الدين وأفضل كثير من العبادات لا سيما مع رسول الله ﷺ، وروي أن ذلك قد وقع مرارا منهم، وفيه أن كبار الصحابة كأبي بكر وعمر وسائر العشرة المبشرة لم ينفضوا، والقصة كانت في أوائل زمن الهجرة، ولم يكن أكثر القوم تام التحلي بحلية آداب الشريعة بعد، وكان قد أصاب أهل المدينة جوع وغلاء سعر فخاف أولئك المنفضون اشتداد الأمر عليهم بشراء غيرهم ما يقتات به لو لم ينفضوا، ولذا لم يتوعدهم الله تعالى على ذلك بالنار أو نحوها بل قصارى ما فعل سبحانه أنه عاتبهم ووعظهم ونصحهم، ورواية أن ذلك وقع منهم مرارا إن أريد بها رواية البيهقي في شعب الإيمان عن مقاتل بن حيان أنه قال: بلغني- والله تعالى أعلم- أنهم فعلوا ذلك ثلاث مرات فمثل ذلك لا يلتفت إليه ولا يعلو عند المحدثين عليه، وإن أريد بها غيرها فليبين ولتثبت صحته، وأنى بذلك؟! والجملة الطعن بجميع الصحابة لهذه القصة التي كانت من بعضهم في أوائل أمرهم وقد عقبها منهم عبادات لا تحصى سفه ظاهر وجهل وافر.

Şîa bu ayetten ötürü, eğlence ve ticarete akın edip dinin direği ve -özellikle Resûlullah ﷺ ile kılınan- ibadetlerin çoğunun en faziletlisi olan namazdan yüz çevirerek dünyalarını ahiretlerine tercih ettikleri gerekçesiyle Sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'e dil uzatmış ve bunun onlardan defalarca vuku bulduğu rivayet edilmiştir. Buna karşı şu söylenir: Ebû Bekir, Ömer ve diğer aşere-i mübeşşere gibi büyük sahabiler dağılıp gitmemişlerdir; bu hadise hicretin ilk dönemlerindeydi ve topluluğun çoğu henüz şeriat edepleriyle tam anlamıyla bezenmiş değildi. Medine ehline bir kıtlık ve pahalılık isabet etmişti, bu yüzden dağılan o kimseler, eğer gitmezlerse başkalarının azık satın alıp işin kendileri için daha da zorlaşmasından korkmuşlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ onları cehennemle veya benzeri bir şeyle tehdit etmemiş, bilakis O Sübhânehu'nun yaptığı en ileri şey onları azarlamak, onlara vaaz ve nasihatte bulunmak olmuştur. Bunun onlardan defalarca vuku bulduğuna dair rivayete gelince: Şayet bununla Beyhakî'nin Şuabü'l-îmân'da Mukātil b. Hayyân'dan rivayet ettiği 'Bana ulaştığına göre -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir- onlar bunu üç defa yapmışlar' sözü kastediliyorsa, böylesi bir söze itibar edilmez ve muhaddisler katında bir değer taşımaz. Eğer bundan başkası kastediliyorsa o açıklansın ve sıhhati ispat edilsin; bu ise nerede?! Hülasa, ilk dönemlerinde bazılarından sâdır olan ve arkasından sayılamayacak kadar çok ibadetlerin geldiği bu hadiseden dolayı sahabenin tamamına dil uzatmak apaçık bir beyinsizlik ve koyu bir cehalettir.

هذا «ومن باب الإشارة» على ما قيل في الآيات: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ إشارة إلى عظيم قدرته ﷿ وأن إفاضة العلوم لا تتوقف على الأسباب العادية، ومنه قالوا: إن الولي يجوز أن يكون أميا كالشيخ معروف الكرخي- على ما قال ابن الجوزي- وعنده من العلوم اللدنية ما تقصر عنها العقول، وقال العز بن عبد السلام: قد يكون الإنسان عالما بالله تعالى ذا يقين وليس عنده علم من فروض الكفايات، وقد كان الصحابة أعلم من علماء التابعين بحقائق اليقين ودقائق المعرفة مع أن علماء التابعين من هو أقوم بعلم الفقه من بعض الصحابة، ومن انقطع إلى الله ﷿ وخلصت روحه أفيض على قلبه أنوار إلهية تهيأت بها لإدراك العلوم الربانية والمعارف اللدنية، فالولاية لا تتوقف قطعا على معرفة العلوم الرسمية كالنحو والمعاني والبيان وغير ذلك، ولا على معرفة الفقه مثلا على الوجه المعروف بل على تعلم ما يلزم الشخص من فروض العين على أي وجه كان من قراءة أو سماع من عالم أو نحو ذلك، ولا يتصور ولاية شخص لا يعرف ما يلزمه من الأمور الشرعية كأكثر من تقبل يده في زماننا، وقد رأيت منهم من يقول- وقد بلغ من العمر نحو سبعين سنة- إذا تشهد لا إله أن الله بأن بدل إلا فقلت له: منذ كم تقول هكذا؟ فقال: من صغري إلى اليوم فكررت عليه الكلمة الطيبة فما قالها على الوجه الصحيح إلا بجهد، ولا أظن ثباته على نحو ذلك،

İşte bu, ayetler hakkında söylenen 'işarî tefsir kabilindendir': { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Ümmîler arasından, kendilerine ayetlerini okuyan, onları arındıran ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderen O'dur” ayeti, O azze ve celle'nin kudretinin büyüklüğüne ve ilimlerin feyzolunmasının âdet olan sebeplere bağlı olmadığına işarettir. Buradan hareketle şöyle demişlerdir: İbnü'l-Cevzî'nin dediğine göre Şeyh Ma'rûf el-Kerhî gibi bir veli ümmî olabilir ve onun akılların kavramaktan aciz kaldığı ledünnî ilimleri bulunabilir. İz b. Abdisselâm şöyle demiştir: 'Kişi Allah Teâlâ'yı bilen, yakîn sahibi biri olabilir ve onda farz-ı kifâyelere dair ilim bulunmayabilir. Nitekim sahabe, tâbiîn âlimlerinden bazısı fıkıh ilmini bazı sahabilerden daha iyi bilmesine rağmen yakîn hakikatlerini ve marifetin inceliklerini tâbiîn âlimlerinden daha iyi biliyorlardı.' Kim Allah azze ve celle'ye yönelir ve ruhu arınırsa, kalbine rabbânî ilimleri ve ledünnî marifetleri kavramaya hazır hale geleceği ilâhî nurlar feyzolunur. Velilik; nahiv, meânî, beyân vb. resmî ilimleri bilmeye ve bilinen şekliyle fıkıh bilgisine kesinlikle bağlı değildir; bilakis kişinin okuma yahut bir âlimden işitme gibi herhangi bir yolla kendisine gereken farz-ı aynları öğrenmesine bağlıdır. Zamanımızda eli öpülenlerin çoğunda olduğu gibi, kendisine gereken şer'î hususları bilmeyen bir kimsenin veliliği ise düşünülemez. Nitekim onlardan yaklaşık yetmiş yaşına gelmiş birini gördüm; teşehhüt getirirken 'illâ' (إِلَّا) yerine 'enne' (أَنَّ) diyerek 'lâ ilâhe ennallâh' diyordu. Kendisine: 'Ne zamandan beri böyle söylüyorsun?' dedim; 'Çocukluğumdan bugüne kadar' dedi. Kelime-i tayyibeyi ona defalarca tekrar ettirdim; doğru şekliyle ancak büyük bir zahmetle söyleyebildi ve onun bu şekilde sebat edeceğini de zannetmiyorum.

وخبر «لا يتخذ الله وليا جاهلا ولو اتخذه لعلمه»

«Allah cahil birini veli edinmez; şayet edinirse ona öğretir» haberi ise

ليس من كلامه ﵊، ومع ذلك لا يفيد في دعوى ولاية من ذكرنا.

O aleyhisselâm'ın kelâmından değildir; bununla birlikte zikrettiğimiz kimselerin velilik iddiasına da bir fayda sağlamaz.

وذكر بعضهم أن قوله تعالى: وَيُزَكِّيهِمْ بعد قوله سبحانه: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ إشارة إلى الإفاضة القلبية بعد الإشارة إلى الإفادة القالية اللسانية، وقال بحصولها للأولياء المرشدين: فيزكون مريديهم بإفاضة الأنوار على قلوبهم حتى تخلص قلوبهم وتزكو نفوسهم، وهو سر ما يقال له التوجه عند السادة النقشبندية، وقالوا: بالرابطة ليتهيأ ببركتها القلب لما يفاض عليه، ولا أعلم لثبوت ذلك دليلا يعول عليه عن الشارع الأعظم صلّى الله تعالى عليه وسلم،

Bazıları Allah Teâlâ'nın { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ } “onlara ayetlerini okuyan” kavlinden sonra gelen { وَيُزَكِّيهِمْ } “onları arındıran” kavlinin; sözlü ve lisânî ifadeden sonra kalbî feyze işaret ettiğini zikretmiş ve bunun mürşid veliler için de gerçekleştiğini söylemişlerdir: Onlar da kalplerine nurlar akıtarak müridlerini tezkiye ederler, böylece kalpleri arınır ve nefisleri temizlenir. İşte bu, Nakşibendî büyükleri nezdinde teveccüh denilen şeyin sırrıdır. Onlar bereketiyle kalbin feyzolunacak şeylere hazır hale gelmesi için râbıtanın gerekliliğini de söylemişlerdir. Ancak bunun sübutuna dair en büyük Şâri' sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den güvenilir bir delil bilmiyorum,

ولا عن خلفائة رضي الله تعالى عنهم، وكل ما يذكرونه في هذه المسألة ويعدونه دليلا لا يخلو عن قادح بل أكثر تمسكاتهم فيها تشبه التمسك بحبال القمر، ولولا خوف الإطناب لذكرتها مع ما فيها، ومع هذا لا أنكر بركة كل من الأمرين: التوجه والرابطة، وقد شاهدت ذلك من فضل الله ﷿، وأيضا لا أدعي الجزم بعدم دليل في نفس الأمر، وفوق كل ذي علم عليم، ولعل أول من أرشد إليهما من السادة وجد فيهما ما يعول عليه، أو يقال: يكفي للعمل بمثل ذلك نحو ما تمسك به بعض أجلة متأخريهم وإن كان للبحث فيه مجال ولأرباب القال في أمره مقال، وفي قوله تعالى: وَآخَرِينَ إلخ بناء على عطفه على الضمير المنصوب قيل: إشارة إلى عدم انقطاع فيضه صلّى الله تعالى عليه وسلم عن أمته إلى يوم القيامة، وقد قالوا بعدم انقطاع فيض الولي أيضا بعد انتقاله من دار الكثافة والفناء إلى دار التجرد والبقاء: وفي قوله تعالى: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ إلخ إشارة إلى سوء حال المنكرين مع علمهم، وفي قوله تعالى: قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا الآية إشارة الى جواز امتحان مدعي الولاية ليظهر حاله بالامتحان فعند ذلك يكرم أو يهان، وفي عتاب الله تعالى المنفضين إشارة إلى نوع من كيفيات تربية المريد إذا صدر منه نوع خلاف ليسلك الصراط السوي ولا يرتكب الاعتساف، وفي الآيات بعد إشارات يضيق عنها نطاق العبارات، «ومن عمل بما علم أورثه الله ﷿ علم ما لم يعلم» .

ne de halifeleri radıyallâhu teâlâ anhüm'den [böyle bir delil bilmekteyim]. Bu meselede zikrettikleri ve delil saydıkları her şey tenkitten uzak değildir; hatta bu husustaki tutanaklarının çoğu ay ışığının iplerine tutunmaya benzer. Sözü uzatma endişesi olmasaydı içerdikleri kusurlarla birlikte bunları zikrederdim. Bununla birlikte her iki uygulamanın, yani teveccüh ve râbıtanın bereketini inkâr etmiyorum; nitekim bunu Allah azze ve celle'nin lütfuyla müşahede etmişimdir. Ayrıca işin aslında hiçbir delil bulunmadığını da kesin olarak iddia etmiyorum; zira her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır. Belki de bu büyüklere bu iki hususu ilk öğreten zat, kendilerinde güvenilecek bir dayanak bulmuştur; yahut müteahhir âlimlerinden bazılarının tutunduğu deliller bu kabil şeylerle amel etmek için yeterli görülür; gerçi bunda tartışmaya mahal ve lakırdı erbabının söz söylemesine yer vardır. Allah Teâlâ'nın { وَآخَرِينَ } “ve diğerlerine...” kavlinin mansub zamire atfedilmesine binaen: Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in feyzinin kıyamet gününe kadar ümmetinden kesilmeyeceğine işaret olduğu söylenmiştir. Nitekim velinin feyzinin de kesafet ve fena yurdundan tecerrüd ve beka yurduna intikal ettikten sonra kesilmeyeceğini söylemişlerdir. Allah Teâlâ'nın { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ } “Tevrat'la yükümlü tutulanların hali...” vb. kavlinde, ilimlerine rağmen inkârcıların kötü durumuna işaret vardır. Allah Teâlâ'nın { قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا } “De ki: Ey Yahudiler...” ayetinde, velilik iddia eden kimsenin durumunun imtihanla ortaya çıkması için imtihan edilmesinin caiz olduğuna işaret vardır; o zaman ya ikram görür ya da zelil olur. Allah Teâlâ'nın dağılanları azarlamasında ise müridden bir nevi aykırılık sadır olduğunda dosdoğru yola girip taşkınlık etmesin diye onun terbiyesinin usullerinden bir türe işaret vardır. Ayetlerde bundan başka ifadelerin çerçevesine sığmayacak nice işaretler vardır. «Kim bildiğiyle amel ederse Allah azze ve celle ona bilmediğinin ilmini miras bırakır.»