وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً حسبما بين في تضاعيف ما أنزل من الآيات المبينات.
{ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً } “Kim Allah'a inanır ve yararlı iş yaparsa”, indirilen apaçık ayetlerin satır aralarında açıklandığı üzere [amel ederse].
يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وقرأ نافع وابن عامر- ندخله- بنون العظمة وقوله تعالى:
{ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “[Allah] onu, altından ırmaklar akan cennetlere koyar”. Nâfi ve İbn Âmir azamet nunuyla «nüdhilhu» şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın:
خالِدِينَ فِيها أَبَداً حال من مفعول يُدْخِلْهُ والجمع باعتبار معنى من كما أن الإفراد في الضمائر الثلاثة باعتبار لفظها، وقوله تعالى: قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً حال أخرى منه أو من الضمير في خالِدِينَ بطريق التداخل، وإفراد ضمير لَهُ باعتبار اللفظ أيضا، وفيه معنى التعجيب والتعظيم لما رزقه الله تعالى المؤمنين من الثواب وإلا لم يكن في الإخبار بما ذكرها هنا كثير فائدة كما لا يخفى.
{ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebedî olarak kalıcılar olarak” kavli, { يُدْخِلْهُ } fiilinin mefulünden haldir. Çoğul yapılması { مَنْ } kelimesinin manası itibariyledir; nitekim önceki üç zamirin tekil olması da lafzı itibariyledir. Yüce Allah'ın: { قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً } “Allah ona gerçekten güzel bir rızık vermiştir” kavli ise ondan veya tedâhül yoluyla { خالِدِينَ } içindeki zamirden başka bir haldir. { لَهُ } zamirinin tekil kılınması da yine lafız itibariyledir. Bunda, Allah Teâlâ'nın müminlere rızık olarak bahşettiği sevabı hayretle karşılama ve tazim manası vardır; aksi takdirde gizli olmadığı üzere burada zikredilen hususu haber vermekte pek bir fayda olmazdı.
واستدل أكثر النحويين بهذه الآية على جواز مراعاة اللفظ أولا. ثم مراعاة المعنى. ثم مراعاة اللفظ، وزعم بعضهم أن ما فيها ليس كما ذكر لأن الضمير في خالِدِينَ ليس عائدا على من كالضمائر قبل، وإنما هو عائد على مفعول- يدخل- وخالِدِينَ حال منه، والعامل فيها- يدخل- لا فعل الشرط وهو كما ترى اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ مبتدأ وخبر وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ أي وخلق من الأرض مثلهن على أن مِثْلَهُنَّ مفعول لفعل محذوف والجملة عطف على الجملة قبلها، وقيل: مِثْلَهُنَّ عطف على سبع سماوات، وإليه ذهب الزمخشري، وفيه الفصل بالجار والمجرور بين حرف العطف والمعطوف وهو مختص بالضرورة عند أبي علي الفارسي، وقرأ المفضل عن عاصم. وعصمة عن أبي بكر مِثْلَهُنَّ بالرفع على الابتداء وَمِنَ الْأَرْضِ الخبر.
Nahivcilerin çoğu bu ayeti, önce lafzın, sonra mananın, ardından tekrar lafzın gözetilmesinin caiz olduğuna delil getirmişlerdir. Bazıları ise ayetteki durumun zikredildiği gibi olmadığını, çünkü { خالِدِينَ } içindeki zamirin önceki zamirler gibi { مَنْ } kelimesine dönmeyip bilakis «yudhılhu» fiilinin mefulüne döndüğünü, { خالِدِينَ } kelimesinin ondan hal olduğunu ve amilinin de şart fiili değil «yudhılhu» olduğunu iddia etmişlerdir ki bu [iddia] gördüğün gibidir. { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ } “Yedi göğü yaratan Allah'tır” ifadesi mübteda ve haberdir. { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } “Yerden de onların bir mislini [yaratmıştır]” kavli ise, { مِثْلَهُنَّ } kelimesinin mahzuf bir fiilin mefulü olması ve cümlenin önceki cümleye atfedilmesi takdiriyle «ve haleka mine'l-ardı mislehunne» manasındadır. { مِثْلَهُنَّ } kelimesinin { سَبْعَ سَماواتٍ } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir ki Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir. Bunda atıf harfi ile matuf arasına car-mecrur girmesi söz konusudur ki bu durum Ebû Ali el-Fârisî'ye göre şiir zaruretine mahsustur. Mufaddal Âsım'dan, İsme de Ebû Bekir'den { مِثْلَهُنَّ } kelimesini mübteda olarak merfu, { وَمِنَ الْأَرْضِ } ifadesini de haber olarak okumuşlardır.
والمثلية تصدق بالاشتراك في بعض الأوصاف فقال الجمهور: هي هاهنا في كونها سبعا وكونها طباقا بعضها
Misliyet (benzerlik), bazı vasıflarda ortaklıkla gerçekleşir. Cumhur şöyle demiştir: Buradaki benzerlik, yedi tane olmasında ve bazısının bazısının...
فوق بعض بين كل أرض وأرض مسافة كما بين السماء والأرض وفي كل أرض سكان من خلق الله ﷿ لا يعلم حقيقتهم إلا الله تعالى، وعن ابن عباس أنهم إما ملائكة أو جن، وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم والحاكم وصححه والبيهقي- في شعب الإيمان. وفي الأسماء والصفات- من طريق أبي الضحى عنه أنه قال في الآية: سبع أرضين في كل أرض نبي كنبيكم وآدم كآدم ونوح كنوح وإبراهيم كإبراهيم وعيسى كعيسى، قال الذهبي: إسناده صحيح ولكنه شاذ بمرة لا أعلم لأبي الضحى عليه متابعا. وذكر أبو حيان في البحر نحوه عن الحبر وقال: هذا حديث لا شك في وضعه وهو من رواية الواقدي الكذاب.
...üstünde tabakalar halinde bulunmasında; yer ile gök arası kadar her yer tabakası arasında da bir mesafe olmasında ve her yerde Allah azze ve celle'nin yaratıklarından, hakikatlerini ancak Allah Teâlâ'nın bildiği sakinlerin bulunmasındadır. İbn Abbas'tan onların ya melek ya da cin oldukları rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Beyhakî —Şuabü'l-Îmân ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta— Ebu'd-Duhâ tarikiyle İbn Abbas'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yedi yer vardır; her yerde peygamberiniz gibi bir peygamber, Âdem gibi bir Âdem, Nûh gibi bir Nûh, İbrâhîm gibi bir İbrâhîm ve Îsâ gibi bir Îsâ vardır.» Zehebî şöyle demiştir: «İsnadı sahihtir ancak son derece şazzdır; Ebu'd-Duhâ'ya bu rivayette bir mütâbi' olduğunu bilmiyorum.» Ebû Hayyân da el-Bahr'da İbn Abbas'tan benzerini zikretmiş ve şöyle demiştir: «Bu, uydurma olduğunda şüphe bulunmayan bir hadistir ve yalancı Vâkıdî'nin rivayetindendir.»
وأقول لا مانع عقلا ولا شرعا من صحته، والمراد أن في كل أرض خلقا يرجعون إلى أصل واحد رجوع بني آدم في أرضنا إلى آدم ﵇، وفيه أفراد ممتازون على سائرهم كنوح وإبراهيم وغيرهما فينا.
Ben derim ki: Bunun sahih olmasına aklen de şer'an de bir engel yoktur. Bundan murat; bizim yerimizdeki Âdemoğullarının Âdem aleyhisselâm'a dayandığı gibi her yerde tek bir asla dayanan yaratıkların bulunması ve içlerinde, bizdeki Nûh, İbrâhîm ve diğerleri gibi diğerlerine üstün kılınmış seçkin fertlerin yer almasıdır.
وأخرج ابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن ابن عمر مرفوعا أن بين كل أرض والتي تليها خمسمائة عام والعليا منها على ظهر حوت قد التقى طرفاه في السماء والحوت على صخرة والصخرة بيد ملك والثانية مسجن الريح والثالثة فيها حجارة جهنم والرابعة فيها كبريتها والخامسة فيها حياتها والسادسة فيها عقاربها والسابعة فيها سقر وفيها إبليس مصفد بالحديد يد أمامه ويد خلفه يطلقه الله تعالى لمن يشاء، وهو حديث منكر- كما قال الذهبي- لا يعول عليه أصلا فلا تغتر بتصحيح الحاكم، ومثله في ذلك أخبار كثيرة في هذا الباب لولا خوف الملل لذكرناها لك لكن كون ما بين كل أرضين خمسمائة سنة كما بين كل سماءين جاء في أخبار معتبرة كما
İbn Ebî Hâtim ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— İbn Ömer'den merfû olarak şunu rivayet etmişlerdir: «Her yer ile onu takip eden yer arasında beş yüz yıllık mesafe vardır. Bunların en üstte olanı, iki ucu gökte birleşmiş bir balığın sırtındadır; balık bir kayanın üzerindedir, kaya da bir meleğin elindedir. İkincisi rüzgârın hapsedildiği yerdir. Üçüncüsünde cehennem taşları, dördüncüsünde cehennem kükürdü, beşincisinde cehennem yılanları, altıncısında cehennem akrepleri, yedincisinde ise Sekar vardır; İblis orada bir eli önde bir eli arkada demirle bağlanmıştır, Allah Teâlâ dilediği kimseler için onu salıverir.» Bu —Zehebî'nin de belirttiği gibi— kesinlikle itimat edilmeyecek münker bir hadistir; dolayısıyla Hâkim'in tashihi seni yanıltmasın. Bıktırma endişesi olmasaydı sana zikredeceğimiz bu konudaki pek çok haber de böyledir. Ancak her iki gök arası gibi her iki yer arasının da beş yüz yıl olduğu hususu muteber haberlerde gelmiştir; nitekim...
روى الإمام أحمد والترمذي عن أبي هريرة قال: «بينما النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم جالس وأصحابه قال: هل تدرون ما فوقكم؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: فإنها الرقيع سقف محفوظ وموج مكفوف، قال: هل تدرون ما بينكم وبينها؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال:
...İmam Ahmed ve Tirmizî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ashabıyla otururken şöyle buyurdu: "Üstünüzde ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki: "O, korunmuş bir tavan ve tutulmuş bir dalga olan Rakî'dir (dünya semasıdır)." Buyurdu ki: "Sizinle onun arasında ne kadar mesafe olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki:
بينكم وبينها خمسمائة عام، ثم قال: هل تدرون ما فوق ذلك؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: سماء وإن بعد ما بينها خمسمائة سنة، ثم قال كذلك حتى عد سبع سماوات ما بين كل سماءين ما بين السماء والأرض، ثم قال هل تدرون ما فوق ذلك؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: وإن فوق ذلك العرش بينه وبين السماء بعد ما بين السماءين، ثم قال: هل تدرون ما تحتكم؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: إنها الأرض، ثم قال: هل تدرون ما تحت ذلك؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: إن تحتها أرضا أخرى بينهما مسيرة خمسمائة سنة حتى عد صلّى الله تعالى عليه وسلم سبع أرضين ما بين كل أرضين خمسمائة سنة.
"Sizinle onun arasında beş yüz yıllık mesafe vardır." Sonra buyurdu ki: "Bunun üstünde ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki: "Diğer bir göktür ki iki gök arası uzaklık beş yüz yıldır." Sonra her iki gök arasının yer ile gök arası kadar olduğunu belirterek yedi göğü sayıncaya kadar böyle devam etti. Sonra buyurdu ki: "Bunun üstünde ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki: "Bunun üstünde Arş vardır; onunla gök arasındaki mesafe iki gök arasındaki mesafe kadardır." Sonra buyurdu ki: "Altınızda ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki: "O, yerdir." Sonra buyurdu ki: "Bunun altında ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir." Buyurdu ki: "Onun altında, aralarında beş yüz yıllık yürüme mesafesi olan başka bir yer vardır." Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem böylece her iki yer arası beş yüz yıl olmak üzere yedi yeri saydı.»
والأخبار في تقدير المسافة بما ذكر بين كل سماءين أكثر من الأخبار في تقديرها بين كل أرضين وأصح، ومنها ما هو مذكور في صحيح البخاري وغيره من الصحاح، وفيها أيضا أن ثخن كل سماء خمسمائة عام فقول الرازي في ذلك إنه غير معتبر عند أهل التحقيق كلام لا يخفى بشاعته على من سلك من السنة أقوم طريق، نعم ما حكاه من أن السماء الأولى موج مكفوف والثانية صخر والثالثة حديد والرابعة نحاس والخامسة فضة والسادسة ذهب والسابعة ياقوت ليس بمعتبر أصلا ولم يرد بما تضمنه من التفصيل خبر صحيح لكن في قوله: إنه مما يأباه العقل إن أراد به نفي الإمكان عقلا منع ظاهر، وقال الضحاك: هي في كونها سبعا بعضها فوق بعض لا في كونها كذلك مع وجود مسافة بين أرض وأرض، واختاره بعضهم زاعما أن المراد بهاتيك السبع طبقة التراب الصرفة المجاورة للمركز والطبقة الطينية والطبقة المعدنية التي يتكون فيها المعادن والطبقة الممتزجة بغيرها المنكشفة التي هي مسكن الإنسان ونحوه من الحيوان وفيها ينبت النبات وطبقة الأدخنة والطبقة الزمهريرية وطبقة النسيم الرقيق جدا، ولا يخفى أنه أشبه شيء بالهذيان، ومثله ما يزعمه بعض الناظرين في كتب العلوم المسماة بالحكمة الجديدة من أن الأرض انفصلت بسبب
Her iki gök arasındaki mesafenin zikredilen miktar ile takdirine dair haberler, her iki yer arasındaki mesafenin takdirine dair haberlerden daha çok ve daha sahihtir; bunlardan Sahîh-i Buhârî ve diğer sahih kaynaklarda zikredilenler de vardır. Bu rivayetlerde ayrıca her bir göğün kalınlığının da beş yüz yıl olduğu geçmektedir. Dolayısıyla Râzî'nin bu hususta «tahkik ehli katında muteber değildir» demesi, sünnetten en doğru yolu tutan kimselere çirkinliği gizli kalmayacak bir sözdür. Evet, onun naklettiği; birinci semanın tutulmuş bir dalga, ikincisinin kaya, üçüncüsünün demir, dördüncüsünün bakır, beşincisinin gümüş, altıncısının altın ve yedincisinin yakut olduğuna dair rivayet ise asla muteber değildir ve bu tafsilatı içeren sahih bir haber gelmemiştir. Ancak onun: «Bu, aklın reddettiği şeylerdendir» sözüyle şayet aklen imkânı nefyetmeyi kastettiyse bunda açık bir itiraz vardır. Dahhâk şöyle demiştir: «Benzerlik, her yer tabakası arasında mesafe bulunmasıyla birlikte değil, sadece üst üste yedi tane olmasındadır.» Bazıları da bunu tercih ederek bu yedi şeyden kastın; merkeze bitişik olan sırf toprak tabakası, killi tabaka, madenlerin oluştuğu maden tabakası, başkalarıyla karışmış ve açığa çıkmış olup insanın ve benzeri hayvanların meskeni olan ve içinde bitkilerin bittiği tabaka, dumanlar tabakası, zemherir tabakası ve son derece latif esinti tabakası olduğunu iddia etmişlerdir. Gizli değildir ki bu hezeyana en çok benzeyen şeydir. Yeni felsefe (hikmet-i cedîde) diye adlandırılan ilim kitaplarını inceleyen bazılarının, yeryüzünün...
بعض الحوادث من بعض الأجرام العلوية صغيرة ثم تكونت فوقها طبقة وهكذا حتى صار المجموع سبعا، وزعم أنهم شاهدوا بين كل طبقة وطبقة آثار من مخلوقات مختلفة، وقال أبو صالح: هي في كونها سبعا لا غير فهي سبع أرضين منبسطة ليس بعضها فوق بعض يفرق بينها البحار، ويظل جميعها السماء، وروي ذلك عن ابن عباس فالنسبة بين أرض وأرض على هذا نحو نسبة أمريقيا إلى آسيا أو أوروبا أو أفريقيا لكن قيل: إن تلك البحار الفارقة لا يمكن قطعها.
...bazı hadiseler sebebiyle semavi cisimlerin bazısından küçük olarak ayrıldığını, sonra üzerinde bir tabaka oluştuğunu ve böylece toplamın yediye ulaştığını ve her tabaka arasında farklı yaratıklara ait izler gördüklerini iddia etmeleri de böyledir. Ebû Sâlih ise şöyle demiştir: «Benzerlik sadece yedi olmasındadır; bunlar üst üste olmayan, aralarını denizlerin ayırdığı ve hepsini tek bir semanın gölgelediği düz yedi yerdir.» Bu görüş İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Buna göre bir yer ile diğer yer arasındaki nispet, Amerika'nın Asya'ya, Avrupa'ya veya Afrika'ya nispeti gibidir; ancak bu ayıran denizlerin aşılamayacağı söylenmiştir.
وقيل: من الأقاليم السبعة وهي مختلفة الحرارة والبرودة والليل والنهار إلى أمور أخر، واختاره بعضهم ولا أظنه شيئا لأن المتبادر اعتبار انفصال أرض عن أرض انفصالا حقيقيا في المثلية، وقيل: المثلية في الخلق لا في العدد ولا في غيره فهي أرض واحدة مخلوقة كالسماوات السبع، وأيد بأن الأرض لم تذكر في القرآن إلا موحدة،
[Yerin misli olmasından kastın] sıcaklık, soğukluk, gece, gündüz ve diğer hususlarda birbirinden farklı olan yedi iklim olduğu da söylenmiştir; bazıları da bunu tercih etmiştir. Fakat ben bunun [kayda değer] bir şey olduğunu düşünmüyorum; zira benzerlikte ilk akla gelen, bir yerin diğer yerden hakiki bir ayrılışla ayrılmış olmasıdır. Benzerliğin sayıda veya başka bir hususta değil, yaratılışta olduğu; dolayısıyla yedi gök gibi yaratılmış tek bir yer olduğu da söylenmiş ve yerin Kur'an'da sadece tekil olarak zikredilmiş olmasıyla teyit edilmiştir.
ورد بأنه قد صح من رواية البخاري وغيره «اللهم رب السماوات السبع وما أظللن ورب الأرضين السبع وما أقللن» الحديث
Ancak Buhârî ve diğerlerinin rivayetiyle şu hadisin sahih olmasıyla bu [görüş] reddedilmiştir: «Allahım! Yedi göğün ve gölgelediklerinin Rabbi, yedi yerin ve taşıdıklarının Rabbi...»
، وكذا
Aynı şekilde,
صح «من غصب قيد شبر من أرض طوقه من سبع أرضين»
«Kim bir karış yeri haksız yere gasbederse, o yer yedi kat yerden boynuna dolanır» [hadisi de] sahihtir.
وأصح الأقوال- كما قال القرطبي- قول الجمهور السابق، وعليه اختلف في مشاهدة أهل ما عدا هذه الأرض السماء واستمدادهم الضوء منها فقيل: إنهم يشاهدون السماء من كل جانب من أرضهم ويستمدون الضياء منها.
Kurtubî'nin de belirttiği gibi görüşlerin en sahihi, cumhurun geçen görüşüdür. Bu görüşe binaen, bu yerin dışındakilerin sakinlerinin semayı görüp görmedikleri ve ışığı ondan alıp almadıkları hususunda ihtilaf edilmiştir. Denilmiştir ki: Onlar semayı yerlerinin her tarafından görmekte ve ışığı da ondan almaktadırlar.
وقيل: إنهم لا يشاهدون السماء وأن الله ﷿ خلق لهم ضياء يشاهدونه، وروى الإمامية عن بعض الأئمة نحوا مما قاله الجمهور،
Semayı görmedikleri ve Allah azze ve celle'nin kendilerine görecekleri bir ışık yarattığı da söylenmiştir. İmamiyye de bazı imamlardan cumhurun söylediğine benzer rivayetlerde bulunmuştur.
أخرج العياشي بإسناده عن الحسين بن خالد عن أبي الحسن الرضا رضي الله تعالى عنه قال: بسط كفه اليسرى ثم وضع اليمنى عليها فقال: «هذه الأرض الدنيا والسماء الدنيا عليها قبة، والأرض الثانية فوق السماء الدنيا والسماء الثانية فوقها قبة، والأرض الثالثة فوق السماء الثانية والسماء الثالثة فوقها قبة حتى ذكر الرابعة والخامسة والسادسة فقال: والأرض السابعة فوق السماء السادسة والسماء السابعة فوقها قبة وعرش الرحمن فوق السماء السابعة، وهو قوله تعالى: سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ
Ayyâşî kendi isnadıyla Hüseyin b. Hâlid'den, Ebu'l-Hasan er-Rızâ radıyallâhu teâlâ anh'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: Sol avucunu açıp sağ elini üzerine koydu ve şöyle dedi: «Şu dünya arzıdır; dünya seması ise onun üzerinde bir kubbedir. İkinci yer, dünya semasının üstündedir; ikinci sema ise onun üzerinde bir kubbedir. Üçüncü yer, ikinci semanın üstündedir; üçüncü sema ise onun üzerinde bir kubbedir.» Dördüncüyü, beşinciyi ve altıncıyı da böyle sayarak şöyle dedi: «Yedinci yer, altıncı semanın üstündedir; yedinci sema ise onun üzerinde bir kubbedir. Rahmân'ın Arşı da yedinci semanın üzerindedir. İşte Yüce Allah'ın: { سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَ } kavli...
إلخ.
...bunu ifade eder.» ilh.
وأنا أقول بنحو ما قاله الجمهور راجيا العصمة ممن على محور إرادته تدور أفلاك الأمور: هي سبع أرضين بين كل أرض وأرض منها مسافة عظيمة، وفي كل أرض خلق لا يعلم حقيقتهم إلا الله ﷿ ولهم ضياء يستضيئون به، ويجوز أن يكون عندهم ليل ونهار ولا يتعين أن يكون ضياؤهم من هذه الشمس ولا من هذا القمر، وقد غلب على ظن أكثر أهل الحكمة الجديدة أن القمر عالم كعالم أرضنا هذه وفيه جبال وبحار يزعمون أنهم يحسون بها بواسطة أرصادهم وهم مهتمون بالسعي في تحقيق الأمر فيه فليكن ما نقول به من الأرضين على هذا النحو، وقد قالوا أيضا:
Ben de işlerin felekleri kendi iradesinin ekseninde dönen Zât'tan ismet (yanılgıdan korunma) umarak cumhurun dediğine benzer şekilde şöyle derim: Bunlar, her bir yer arasında muazzam bir mesafe bulunan yedi yerdir. Her bir yerde hakikatlerini ancak Allah azze ve celle'nin bildiği yaratıklar vardır ve aydınlandıkları bir ışıkları bulunmaktadır. Onlarda da gece ve gündüzün bulunması caizdir; ışıklarının bu güneşten veya bu aydan olması gerekmez. Nitekim yeni felsefe ehlinin çoğunun zannı, Ay'ın da bizim şu yer âlemimiz gibi bir âlem olduğu, onda da rasatları vasıtasıyla hissettiklerini iddia ettikleri dağlar ve denizler bulunduğu yönünde galebe çalmıştır ve onlar bu meseleyi tahkik etme gayreti içindedirler. Dolayısıyla bizim savunduğumuz yerler de bu minvalde olabilir. Onlar ayrıca şöyle de demişlerdir:
إن هذه الشمس في عالم هي مركز دائرة وبلقيس مملكته بمعنى أن جميع ما فيه من كواكبهم السيارة تدور عليها فيه على وجه مخصوص ونمط مضبوط، وقد تقرب إليها فيه وتبعد عنها إلى غاية لا يعلمها إلا الله تعالى كواكب ذوات الأذناب، وهي عندهم كثيرة جدا تتحرك على شكل بيضي وأن الشمس بعالمها من توابع كوكب آخر تدور عليه دوران توابعها من السيارات عليها هو فيما نسمع أحد كواكب النجم، ولهم ظن في أن ذلك أيضا من توابع كوكب آخر وهكذا، وملك الله تعالى العظيم عظيم لا تكاد تحيط به منطقة الفكر ويضيق عنه نطاق الحصر، وسماء كل عالم كالقمر عندهم ما انتهى إليه هواؤه حتى صار ذلك الجرم في نحو خلاء فيه لا يعارضه ولا يضعف حركته شيء والجسم متى تحرك في خلاء لا يسكن لعدم المعارض فليكن كل أرض من هذه الأرضين محمولة بيد القدرة بين كل سماءين على نحو ما سمعت عن الرضا على آبائه وعليه السلام، وهناك ما يستضيء به أهلها سابحا في فلك بحر قدرة الله ﷿ ونسبة كل أرض إلى سمائها نسبة الحلقة إلى الفلاة وكذا نسبة السماء إلى السماء التي فوقها، ويمكن أن تكون الأرضون وكذا السماوات أكثر من سبع والاقتصار على العدد المذكور الذي هو عدد تام لا يستدعي نفي الزائد
Bu güneş kendi âleminde dairenin merkezidir ve bu âlemin Belkıs'ıdır (hükümranıdır); yani o âlemdeki tüm gezegenler onun etrafında özel bir biçimde ve muntazam bir düzende dönerler. Kuyruklu yıldızlar da bu sistemde ona yaklaşır ve ondan ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir sınıra kadar uzaklaşırlar; bunlar onlara göre son derece çoktur ve elips şeklinde hareket ederler. Güneş de kendi âlemiyle birlikte, gezegenlerinin kendi etrafında dönmesi gibi, etrafında döndüğü başka bir yıldızın uydusudur ki bu duyduğumuza göre Süreyya (Pleiades) yıldızlarından biridir. Onlar bunun da başka bir yıldızın uydusu olduğunu zannederler ve bu böyle devam eder. Allah Teâlâ'nın azametli mülkü pek büyüktür; fikir kuşağı onu neredeyse kuşatamaz ve sınırlandırma dairesi ona dar gelir. Ay gibi her bir âlemin seması da onlara göre, havasının bittiği ve o cismin içinde kendisine hiçbir şeyin engel olmadığı ve hareketini zayıflatmadığı bir tür boşlukta kaldığı yerdir. Cisim boşlukta hareket ettiğinde bir engel bulunmadığı için durmaz. O halde bu yerlerden her bir yer, Rızâ'dan —atalarına ve kendisine selam olsun— işittiğin şekilde her iki sema arasında kudret eliyle taşınmış olsun; orada ehlinin aydınlanacağı ve Allah azze ve celle'nin kudret denizinin feleğinde yüzen şeyler bulunsun. Her yerin kendi semasına nispeti, bir halkanın çöle nispeti gibidir; aynı şekilde her semanın üstündeki semaya nispeti de böyledir. Yerlerin ve aynı şekilde göklerin yediden fazla olması da mümkündür; zira tam bir sayı olan zikredilen sayıyla yetinilmiş olması fazlasının yokluğunu gerektirmez.
فقد صرحوا بأن العدد لا مفهوم له والسماء الدنيا منتهى دائرة يتحرك فيها أعلى كوكب من السيارات وبينها وبين هذه الأرض بعد بعيد.
Nitekim [usulcüler] sayının mefhum-i muhalifinin olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Dünya seması, gezegenlerin en yükseğinin hareket ettiği dairenin sonudur ve onunla bu yer arasında pek uzak bir mesafe vardır.
وقوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «خمسمائة عام» من باب التقريب للأفهام، ويقرب الأمر إذا اعتبر ذلك بالنسبة إلى الراكب المجد كما وقع في كثير من أخبار فيها تقدير مسافة، وقوله ﵊ في السماء الدنيا: «موج مكفوف» يمكن أن يكون من التشبيه البليغ في اللطافة ونحوها أو هو على حقيقته والتنوين فيه للنوعية حتى يقوم الدليل العقلي الصحيح على امتناعها، وتزيين هذه السماء بالكواكب لظهورها فيها على ما يشاهد فلا يضر في ذلك كونها كلا أو بعضا فوقها أو تحتها، ولم يقم دليل على أن شيئا من الكواكب مغروز في شيء من السماوات كالفص في الخاتم والمسمار في اللوح، بل في بعض الأخبار ما يدل على خلافة، نعم أكثر الأخبار في أمر السماوات والأرض والكواكب لا يعول عليها كما أشار إليه النسفي في بحر الكلام، وكذا ما قاله قدماء أهل الهيئة ومحدثوهم، وفي كل مما ذهب الفريقان إليه ما يوافق أصولنا وما يخالفه وما شريعتنا ساكتة عنه لم تتعرض له بنفي أو إثبات، وحيث كان من أصولنا أنه متى عارض الدليل العقلي الدليل السمعي وجب تأويل الدليل السمعي للدليل العقلي لأنه أصله ولو أبطل به لزم بطلانه نفسه فالأمر سهل لأن باب التأويل أوسع من فلك الثوابت ولا أرى بأسا في ارتكاب تأويل بعض الظواهر المستبعدة بما لا يستبعد وإن لم يصل الاستبعاد إلى حد الامتناع إذ تضمن ذلك مصلحة دينية ولم يستلزم مصادمة معلوم من الدين بالضرورة، وقد يلتزم الإبقاء على الظاهر وتفويض الأمر إلى قدرة الله تعالى التي لا يتعاصاها شيء رعاية لأذهان العوام المقيدين بالظواهر الذين يعدون الخروج عنها لا سيما إلى ما يوافق الحكمة الجديدة ضلالا محضا وكفرا صرفا ورحم الله تعالى امرأ جب الغيبة عن نفسه.
Sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in «beş yüz yıl» sözü, zihinlere yaklaştırma (temsil) kabilindendir. Mesafe takdiri içeren pek çok haberde geçtiği gibi, bu süratle yol alan bir biniciye nispetle düşünüldüğünde durum anlaşılır hale gelir. Aleyhisselâm'ın dünya seması hakkındaki: «tutulmuş bir dalga» sözü, letâfet ve benzeri hususlarda beliğ bir teşbihten ibaret olabilir yahut hakikati üzeredir ve buradaki tenvin nevi bildirmek içindir; ta ki imkânsızlığına dair sahih bir akli delil ikame edilinceye kadar. Bu semanın yıldızlarla süslenmesi ise müşahede edildiği üzere onların orada görünmesi sebebiyledir; dolayısıyla onların tamamının veya bir kısmının onun üstünde yahut altında olması buna zarar vermez. Yıldızlardan herhangi birinin, yüzükteki kaş veya levhadaki çivi gibi semaların herhangi birine çakılmış olduğuna dair hiçbir delil bulunmamaktadır; bilakis bazı haberlerde bunun aksine işaret eden hususlar vardır. Evet, Nesefî'nin Bahrü'l-Kelâm'da işaret ettiği gibi semalar, yer ve yıldızlar konusundaki haberlerin çoğuna itimat edilmez. Heyet (astronomi) ilminin kadim ve muasır ehlinin söyledikleri de böyledir. Her iki fırkanın vardığı görüşlerde; usulümüze uyanlar, uymayanlar ve şeriatımızın nefy veya ispatla değinmeyip hakkında sustuğu hususlar vardır. Akli delil nakli delille çatıştığında, akli delil naklin aslı olduğu ve onunla iptal edilirse kendi kendini iptal etmesi gerekeceği için nakli delili akli delile göre tevil etmenin vacip olması usulümüzden olduğuna göre, mesele kolaydır; zira tevil kapısı sabit yıldızlar feleğinden daha geniştir. Uzak görülen bazı zahirleri, uzak görülmeyen manalara tevil etmekte —bu uzak görme imkânsızlık derecesine varmasa bile— dini bir maslahat içerdiği ve dinden zaruri olarak bilinen bir esasla çatışmadığı takdirde bir sakınca görmüyorum. Zahirleri aşmayı, bilhassa yeni felsefeye uyan görüşleri benimsemeyi katıksız bir sapıklık ve sırf küfür sayan, zahire bağlı avamın zihinlerini gözeterek zahiri muhafaza etmek ve işi hiçbir şeyin kendisine güç gelmeyeceği Allah Teâlâ'nın kudretine havale etmek de benimsenebilir. Allah Teâlâ gıybeti kendisinden defeden kimseye rahmet etsin.
وقد أخرج عبد بن حميد وابن الضريس وابن جرير من طريق مجاهد عن ابن عباس في هذه الآية قال: لو حدثتكم بتفسيرها لكفرتم بتكذيبكم بها. وبالجملة من صدق بسعة ملك الله تعالى وعظيم قدرته ﷿ لا ينبغي أن يتوقف في وجود سبع أرضين على الوجه الذي قدمناه، ويحمل السبع على الأقاليم أو على الطبقات المعدنية والطينية ونحوهما مما تقدم، وليس في ذلك ما يصادم ضروريا من الدين أو يخالف قطعيا من أدلة المسلمين، ولعل القول بذلك التعدد هو المتبادر من الآية، وتقتضيه الأخبار، ومع هذا هو ليس من ضروريات الدين فلا يكفر منكره أو المتردد فيه لكن لا أرى ذلك إلا عن جهل بما هو الأليق بالقدرة والأخرى بالعظمة، والله تعالى الموفق للصواب.
Abd b. Humeyd, İbnü'd-Durays ve İbn Cerîr, Mücâhid tarikiyle İbn Abbas'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Eğer size bunun tefsirini anlatsaydım, onu yalanlamanız sebebiyle kâfir olurdunuz.» Hülasa, Allah Teâlâ'nın mülkünün genişliğini ve azze ve celle'nin kudretinin büyüklüğünü tasdik eden kimsenin, daha önce zikrettiğimiz şekilde yedi yerin varlığı hususunda tereddüt etmemesi ve yedi sayısını iklimlere yahut yukarıda geçen madeni ve killi tabakalara ve benzerlerine hamletmemesi gerekir. Bunda dinin zaruri bir esasıyla çatışan veya Müslümanların kat'î delillerine muhalif olan bir yön yoktur. Ayetten ilk akla gelen ve haberlerin gerektirdiği de muhtemelen bu taaddüt (birden fazla olma) görüşüdür. Bununla birlikte bu durum dinin zaruriyatından değildir; dolayısıyla bunu inkâr eden veya bu hususta tereddüt eden kimse tekfir edilmez; ancak ben bunu kudrete en layık ve azamete en yaraşır olan hususu bilmemekten başka bir şey olarak görmüyorum. Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ أي يجري أمر الله تعالى وقضاؤه وقدره ﷿ بينهن وينفذ ملكه فيهن وأخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة قال: في كل سماء وفي كل أرض خلق من خلقه تعالى وأمر من أمره وقضاء من قضائه ﷿، وقيل: يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ بحياة وموت وغنى وفقر، وقيل: هو ما يدبره سبحانه فيهن من عجيب تدبيره جل شأنه، وقال مقاتل وغيره: الْأَمْرُ هنا الوحي، وبَيْنَهُنَّ إشارة إلى بين هذه الأرض التي هي أدناها وبين السماء السابعة، والأكثرون على أنه القضاء والقدر كما سبق، وأن بَيْنَهُنَّ إشارة إلى بين الأرض السفلى التي هي أقصاها وبين السماء السابعة التي هي أعلاها وقرأ عيسى وأبو عمرو في رواية «ينزّل» مضارع نزل مشددا «الأمر» بالنصب أي ينزل الله الأمر لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ متعلق- بخلق- أو- بيتنزل- أو بمضمر يعمهما أي فعل ذلك لتعلموا أن من قدر على ما ذكر قادر على كل شيء، وقيل: التقدير أخبرتكم أو أعلمتكم بذلك لتعلموا، وقرىء- ليعلموا- بياء الغيبة.
{ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ } “Emir bunlar arasında inip durur”; yani Allah Teâlâ'nın emri, kazası ve azze ve celle'nin kaderi bunlar arasında cereyan eder ve mülkü bunlarda nafiz olur. İbnü'l-Münzir ve diğerleri Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Her gökte ve her yerde Allah Teâlâ'nın yarattıklarından bir yaratık, emrinden bir emir ve azze ve celle'nin kazasından bir kaza vardır.» { يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ } ifadesinin hayat, ölüm, zenginlik ve fakirlikle indiği de söylenmiştir. Şânı yüce olan Sübhânehu'nun akıllara durgunluk veren tedbiriyle onlarda idare ettiği şeyler olduğu da söylenmiştir. Mukâtil ve başkaları şöyle demiştir: «Buradaki { الْأَمْرُ } vahiy demektir; { بَيْنَهُنَّ } ise en aşağısı olan şu yer ile yedinci sema arasına işarettir.» Çoğunluğa göre ise daha önce geçtiği gibi o kaza ve kaderdir; { بَيْنَهُنَّ } ifadesi de en uzaktaki en alt yer ile en üstteki yedinci sema arasına işarettir. Îsâ ve bir rivayette Ebû Amr, «yüzezzilu» şeklinde şeddeli muzari ve meful olarak mansub «el-emra» lafzıyla okumuşlardır; yani «Allah emri indirir» takdirindedir. { لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın her şeye gücünün yettiğini bilesiniz diye” kavli; { خَلَقَ } fiiline veya { يَتَنَزَّلُ } fiiline yahut her ikisini de kapsayan mahzuf bir amile taalluk etmektedir. Yani zikredilenlere gücü yetenin her şeye kadir olduğunu bilesiniz diye bunu yaptı demektir. Takdirin: «Bilesiniz diye bunu size haber verdim veya bildirdim» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Gaib ya harfiyle «liya'lemû» (bilsinler diye) şeklinde de okunmuştur.
وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً لاستحالة صدور هذه الأفاعيل ممن ليس كذلك.
{ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً } “Ve Allah'ın ilmiyle her şeyi kuşattığını [bilesiniz diye]”; zira bu fiillerin böyle olmayan birinden sadır olması imkânsızdır.