ما يكون فيه من الجمع وَقُرْآنَهُ
[yani] onda olacak toplanmayı; { وَقُرْآنَهُ } “ve onu okutmayı da”
ما يتضمن شرح أحواله وأهواله من القرآن.
Kur'an'dan, onun hallerini ve dehşetlerini açıklamayı içeren şeyleri [bize aittir].
فَإِذا قَرَأْناهُ
{ فَإِذا قَرَأْناهُ } “Onu okuduğumuz zaman”
ما يتعلق به فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ
ona dair olan şeyleri; { فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } “artık onun okunuşuna uy”
بالعمل بما يقتضيه من الاستعداد له ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ إظهاره وقوعا بالنفخ في الصور وهو الطامة الكبرى وحاصله لا تسأل عن توقيت ذلك اليوم العظيم مستعجلا
ona hazırlık yapmayı gerektiren şeylerle amel ederek [uy]. { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } [“Sonra şüphesiz onu açıklamak da bize aittir”], Sûr'a üflenmesiyle fiilen vuku bularak ortaya çıkarılması [bize aittir] ki o en büyük felakettir (et-Tâmmetü'l-Kübrâ). Bunun özeti şudur: Acele ederek o büyük günün vaktini sorma,
معرفة ذلك فإن الواجب علينا حكمة حشر الجمع فيه وإنزال قرآن يتضمن بيان أحواله ليستعد له وإظهاره بالوقوع الذي هو الداهية العظمى وما عدا ذلك من تعيين وقته فلا يجب علينا حكمة بل هو مناف للحكمة فإذا سألت فقد سألت ما ينافيها فلا تجاب انتهى. وفيه ما فيه وما كنت أذكره لولا هذا التنبيه واللائق بجزالة التنزيل ولطيف إشاراته ما أشار إليه ذو اليد الطولى جار الله تجاوز الله تعالى عن تقصيراته فتأمل فلا حجر على فضل الله ﷿. ولما ردع سبحانه عن حب العاجلة وترك الآخرة عقب ذلك بما يتضمن تأكيد هذا الردع مما يشير إلى حسن عاقبة حب الآخرة وسوء مغبة العاجلة فقال عز من قائل وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ أي وجوه كثيرة وهي وجوه المؤمنين المخلصين يوم إذ تقوم القيامة بهية متهللة من عظيم المسرة يشاهد عليها نضرة النعيم على أن وُجُوهٌ مبتدأ وناضِرَةٌ خبره ويَوْمَئِذٍ منصوب ب ناضِرَةٌ وناظِرَةٌ في قوله تعالى إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ خبر ثان للمبتدأ أو نعت ل ناضِرَةٌ وإِلى رَبِّها متعلق ب ناظِرَةٌ وصح وقوع النكرة مبتدأ لأن الموضع موضع تفصيل كما في قوله:
bunu bilmeyi [isteme]. Zira hikmet gereği bize vacip olan; insanları o günde toplamak, o gün için hazırlık yapılsın diye hallerinin açıklamasını içeren bir Kur'an indirmek ve en büyük felaket olan fiilen gerçekleşmesiyle onu ortaya çıkarmaktır. Bunun dışındaki vaktinin belirlenmesine gelince, bu hikmet gereği bize vacip değildir; aksine hikmete aykırıdır. Sen sorduğunda hikmete aykırı olan şeyi sormuş olursun, bu yüzden sana cevap verilmez. [el-Kaffâl'in sözü] bitti. Bunda eleştirilecek yönler vardır; eğer bu tenbih olmasaydı onu zikretmezdim. Tenzîlin fesahatine ve latif işaretlerine layık olan, fazilette üstün olan Cârullah'ın —Allah Teâlâ kusurlarını bağışlasın— işaret ettiğidir; iyi düşün, zira Allah azze ve celle'nin lütfuna sınır konulamaz. Sübhânehu [insanları] dünyayı sevmekten ve ahireti terk etmekten sakındırınca, bunun ardından ahiret sevgisinin güzel akıbetine ve peşin olan dünyanın kötü sonucuna işaret eden bu sakındırmayı teyit edici hususları getirerek şöyle buyurdu: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün nice yüzler ışıl ışıl parlar”. Yani kıyamet koptuğu gün ihlaslı müminlerin yüzleri olan pek çok yüz, büyük bir sevinçten ötürü göz alıcı ve parıltılıdır, üzerlerinde nimetin tazeliği ve parlaklığı görülür. { وُجُوهٌ } mübteda (özne), { ناضِرَةٌ } onun haberi (yüklemi), { يَوْمَئِذٍ } ise { ناضِرَةٌ } ile mansubdur. Yüce Allah'ın: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } kavlindeki { ناظِرَةٌ } mübtedanın ikinci haberi veya { ناضِرَةٌ } için bir sıfattır; { إِلى رَبِّها } ise { ناظِرَةٌ } lafzına mütealliktir. Nekire bir kelimenin mübteda olması caiz olmuştur; çünkü burası şu beyitte olduğu gibi tafsilat (ayrıntı verme) makamıdır:
فيوم لنا ويوم علينا ... ويوم نساء ويوم نسرّ
'Bir gün bizim lehimizedir, bir gün aleyhimize... / Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz.'
لا على أن النكرة تخصصت بيومئذ كما زعم ابن عطية لأن ظرف الزمان لا يكون صفة للجثث ولا على أن ناضِرَةٌ صفة لها والخبر ناظِرَةٌ كما قيل لما أن المشهور الغالب كون الصفة معلومة الانتساب إلى الموصوف عند السامع وثبوت النظرة للوجوه ليس كذلك فحقه أن يخبر به نعم ذكر هذا غير واحد احتمالا في الآية وقال فيه أبو حيان هو قول سائغ. ومعنى كونها ناظرة إلى ربها أنها تراه تعالى مستغرقة في مطالعة جماله بحيث تغفل عما سواه وتشاهده تعالى على ما يليق بذاته سبحانه ولا حجر على الله ﷿ وله جل وعلا لتنزه الذاتي التام في جميع تجلياته. واعترض بأن تقديم المعمول يعني إِلى رَبِّها يفيد الاختصاص كما في نظائره في هذه السورة وغيرها وهو لا يتأتى لو حمل ذلك على النظر بالمعنى المذكور ضرورة أنهم ينظرون إلى غيره تعالى. وحيث كان الاختصاص ثابتا كان الحمل على ذلك باطلا وفيه أن التقديم لا يتمحض للاختصاص كيف والموجب من رعاية الفاصلة والاهتمام قائم ثم لو سلم فهو باق بمعنى أن النظر إلى غيره تعالى في جنب النظر إليه سبحانه لا يعد نظرا كما قيل في نحو ذلك الكتاب على أن ذلك ليس في جميع الأحوال بل في بعضها وفي ذلك لالتفات إلى ما سواه ﷻ
İbn Atıyye'nin iddia ettiği gibi nekirenin { يَوْمَئِذٍ } ile tahsis edildiği gerekçesiyle değildir; çünkü zaman zarfı zatların/cesetlerin sıfatı olamaz. Denildiği gibi { ناضِرَةٌ } lafzının sıfat, haberin ise { ناظِرَةٌ } olması şeklinde de değildir; zira meşhur ve galip olan, sıfatın dinleyici nezdinde mevsufla irtibatının bilinir olmasıdır; yüzlerin parlaklığının sabit olması ise böyle değildir, dolayısıyla onun haber verilmesi gerekirdi. Evet, birden fazla âlim bunu ayette bir ihtimal olarak zikretmiş ve Ebû Hayyân bunun için 'caiz bir görüştür' demiştir. Yüzlerin Rablerine bakıcı olmasının anlamı; O'nun dışındakilerden gafil kalacak şekilde O'nun cemalini temaşaya dalarak Allah Teâlâ'yı görmeleri ve Sübhânehu'nun zatına layık bir şekilde O Teâlâ'yı müşahede etmeleridir. Allah azze ve celle'ye hiçbir sınır çizilemez; O'nun celle ve alâ bütün tecellilerinde tam zâtî tenzihi vardır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Mamulün yani { إِلى رَبِّها } ibaresinin öne geçirilmesi, bu suredeki ve diğer surelerdeki benzerlerinde olduğu gibi ihtisas (özgüleme) ifade eder; bu durum zikredilen manadaki görmeye/bakmaya hamledilirse gerçekleşmez; çünkü onların O Teâlâ'dan başkasına da bakacakları açıktır. İhtisas sabit olduğuna göre buna hamletmek batıldır. Buna [şöyle] cevap verilir: Takdim sırf ihtisasa mahsus değildir; nitekim fasıla riayeti ve ehemmiyet gösterme gerekçesi mevcuttur. Kabul edilse bile, O Teâlâ'ya bakmanın yanında O'ndan başkasına bakmanın bir bakış sayılmaması anlamında bu [ihtisas] yine bakidir; nitekim { ذلِكَ الْكِتابُ } benzerlerinde de böyle denilmiştir. Kaldı ki bu durum bütün hallerde değil, bazı hallerdedir ve bunda O'ndan celle celâluhu başkasına iltifat etmeme vardır.
فقد أخرج مسلم والترمذي عن صهيب عن النبيّ ﷺ أنه قال: «إذا دخل أهل الجنة الجنة يقول الله تعالى تريدون شيئا أزيدكم فيقولون ألم تبيض وجوهنا ألم تدخلنا الجنة وتنجنا من النار قال فيكشف الله تعالى الحجاب فما أعطوا شيئا أحب إليهم من النظر إلى ربهم» .
Nitekim Müslim ve Tirmizî'nin Suheyb'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli cennete girdiği zaman Allah Teâlâ: 'Size artıracağım bir şey ister misiniz?' buyurur. Onlar: 'Yüzlerimizi ağartmadın mı? Bizi cennete koyup ateşten kurtarmadın mı?' derler. [Resûlullah] dedi ki: 'Bunun üzerine Allah Teâlâ perdeyi kaldırır. Artık onlara Rablerine bakmaktan daha sevimli hiçbir şey verilmiş olmaz.'”
وفي حديث جابر وقد رواه ابن ماجة: «فينظر إليهم وينظرون إليه فلا يلتفتون إلى شيء من النعيم ما داموا ينظرون إليه حتى يحتجب عنهم» .
Câbir'in İbn Mâce tarafından rivayet edilen hadisinde ise şöyle buyrulur: “O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar; O kendilerinden perdeleninceye kadar O'na baktıkları müddetçe nimetlerden hiçbir şeye dönüp bakmazlar.”
ومن هنا قيل:
Bundan dolayı şöyle denilmiştir:
فينسون النعيم إذا رأوه ... فيا خسران أهل الاعتزال
'O'nu gördüklerinde nimeti unuturlar... / Vah İ'tizâl (Mutezile) ehlinin hüsranına!'
وكثيرا ما يحصل نحو ذلك للعارفين في هذه النشأة فيستغرقون في بحار الحب وتستولي على قلوبهم أنوار الكشف فلا يلتفتون إلى شيء من جميع الكون:
Bu dünyada da ariflerin başına çoğunlukla buna benzer haller gelir; sevgi denizlerine dalarlar ve kalplerini keşif nurları kaplar da bütün kâinattan hiçbir şeye dönüp bakmazlar:
فلما استبان الصبح أدرج ضوءه ... بإسفاره أنوار ضوء الكواكب
'Sabah belirince, ağarmasıyla / Yıldızların ışığının nurlarını kendi aydınlığı içinde dürdü [görünmez kıldı].'
وقيل الكلام على حذف مضاف أي إلى ملك أو رحمة أو ثواب ربها ناظرة والنظر على معناه المعروف أو على حذف مضاف والنظر بمعنى الانتظار فقد جاء لغة بهذا المعنى أي إلى أنعام ربها منتظرة وتعقب بأن
Sözün bir muzâfın hazfi üzere olduğu, yani 'Rablerinin mülküne, rahmetine veya sevabına bakıcıdır' demek olduğu ve 'nazar'ın bilinen anlamında olduğu söylenmiştir. Yahut bir muzâfın hazfiyle birlikte 'nazar'ın 'intizâr' (bekleme) anlamında olduğu söylenmiştir; nitekim bu kelime lügatte bu manada da gelmiştir; yani 'Rablerinin nimetlerini bekleyicidir' demektir. Fakat şu gerekçeyle buna itiraz edilmiştir:
الحذف خلاف الظاهر وما زعموا من الداعي مردود في محله وبأن النظر بمعنى الانتظار لا يتعدى بإلى بل بنفسه وبأنه لا يسند إلى الوجه فلا يقال وجه زيد منتظر، والمتبادر من الإسناد إسناد النظر إلى الوجوه الحقيقية وهو يأني إرادة الذات من الوجه وتفصّى الشريف المرتضى في الدرر عن بعض هذا بأن إِلى اسم بمعنى النعمة واحد الآلاء وهو مفعول به ل ناظِرَةٌ بمعنى منتظرة فيكون الانتظار قد تعدى بنفسه وفيه من البعد ما فيه والزمخشري إذا تحققت كلامه رأيته لم يدع أن النظر بمعنى الانتظار ليتعقب عليه بما تعقب، بل أراد أن النظر بالمعنى المتعارف كناية عن التوقع والرجاء، فالمعنى عنده أنهم لا يتوقعون النعمة والكرامة إلّا من ربهم كما كانوا في الدنيا لا يخشون ولا يرجون إلّا إياه ﷾. ويرد عليه أنه يرجع إلى إدارة الانتظار لكن كناية والانتظار لا يساعده المقام إذ لا نعمة فيه وفي مثله قيل الانتظار موت أحمر والذي يقطع الشغب ويدق في فروة من أخس الطلب ما
Hazif zahire aykırıdır; iddia ettikleri gerekçe ise yerinde reddedilmiştir. Ayrıca 'intizâr' (bekleme) manasındaki 'nazar', { إِلَى } ile değil bizzat geçişli olur ve yüze isnad edilmez; nitekim 'Zeyd'in yüzü bekleyicidir' denilmez. İsnaddan ilk akla gelen, bakmanın hakiki yüzlere isnad edilmesidir; bu da yüzden zatın kastedilmesine engeldir. eş-Şerîf el-Murtazâ ed-Durer'de, { إِلَى } lafzının nimet manasında bir isim ve 'âlâ'nın tekili olduğunu, 'bekleyen' anlamındaki { ناظِرَةٌ } lafzının mef'ûlü olduğunu, dolayısıyla intizârın bizzat geçişli olduğunu söyleyerek bu [itirazların] bir kısmından sıyrılmaya çalışmıştır; ancak bunda da son derece uzaklık vardır. Zemahşerî'nin sözünü tahkik ettiğinde, kendisine yapılan itirazların yöneltilmesi için nazarın intizâr manasında olduğunu iddia etmediğini görürsün; aksine o, örfte bilinen manadaki nazarın, beklenti ve umuttan kinaye olduğunu kastetmiştir. Dolayısıyla ona göre mana; tıpkı dünyada sadece O'ndan azze ve celle korkup O'nu umdukları gibi, [ahirette de] nimeti ve ikramı yalnızca Rablerinden bekledikleridir. Ona karşı da şöyle itiraz edilir: Bu da intizârın kastedilmesine döner, ancak kinaye yoluyladır; intizâr ise bu makama uygun düşmez, çünkü onda bir nimet yoktur ve böylesi durumlar için 'Beklemek kızıl ölümdür' denilmiştir. Tartışmayı kesip atan ve en değersiz talebe sahip olanın burnunu sürten husus ise şudur:
أخرجه الإمام أحمد والترمذي والدارقطني وابن جرير وابن المنذر والطبراني والبيهقي وعبد بن حميد وابن أبي شيبة وغيرهم عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما قال قال رسول الله ﷺ: «إن أدنى أهل الجنة منزلة لمن ينظر إلى جنانه وأزواجه ونعيمه وخدمه وسرره مسيرة ألف سنة وأكرمهم على الله من ينظر إلى وجهه غدوة وعشية» ثم قرأ رسول الله ﷺ: «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ»
İmam Ahmed, Tirmizî, Dârekutnî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Beyhakî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe ve başkalarının İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cennet ehlinin derece bakımından en aşağıda olanı; bahçelerine, eşlerine, nimetine, hizmetçilerine ve tahtlarına bin yıllık mesafeden bakan kimsedir. Allah katında onların en değerlisi ise sabah akşam O'nun vechine bakan kimsedir.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün nice yüzler ışıl ışıl parlar; Rablerine bakarlar” [ayetini] okudu.
فهو تفسير منه ﵊: ومن المعلوم أنه أعلم الأولين والآخرين لا سيما بما أنزل عليه من كلام رب العالمين ومثل هذا فيما ذكر ما
Bu, ondan aleyhisselâm bir tefsirdir. Malumdur ki o, bilhassa kendisine âlemlerin Rabbinin kelamından indirilenler hususunda öncekilerin ve sonrakilerin en bilgilisisidir. Zikredilen konuda bunun benzeri bir rivayet de şudur:
أخرجه الدارقطني والخطيب في تاريخه عن أنس أن النبي ﷺ أقرأه وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ فقال: «والله ما نسخها منذ أنزلها يزورون ربهم ﵎ فيطعمون ويسقون ويطيبون ويحلون ويرفع الحجاب بينه فينظرون إليه وينظر إليهم ﷿»
Dârekutnî ve Hatîb'in Târîh'inde Enes'ten rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } [ayetini] okutmuş ve şöyle buyurmuştur: “Allah'a yemin olsun ki [Allah] onu indirdiğinden beri neshetmemiştir. Onlar Rablerini tebâreke ve teâlâ ziyaret ederler; onlara yedirilir, içirilir, güzel kokular sürülür, süslenirler ve O'nunla aralarındaki perde kaldırılır da onlar O'na bakarlar, O da azze ve celle onlara bakar.”
وهذا الحجاب على ما قال السادة من قبلهم لا من قبله ﷿ وأنشدوا:
Bu perde, büyük zatların söylediğine göre O'nun azze ve celle tarafından değil, onların tarafındandır; nitekim şu beyitleri okumuşlardır:
وكنا حسبنا أن ليلى تبرقعت ... وأن حجابا دونها يمنع اللثما
'Biz Leylâ'nın peçe taktığını, / Önündeki bir perdenin yüzünü örtüp engellediğini sanmıştık.'
فلاحت فلا والله ما ثم حاجب ... سوى أن طرفي كان عن حسنها أعمى
'Derken o göründü; hayır, Allah'a yemin olsun ki orada hiçbir perde yoktu, / Meğer benim gözüm onun güzelliğine karşı körmüş!'
ثم إن أجهل الخلق عندهم المعتزلة وأشدهم عمى وأدناهم منزلة حيث أنكروا صحة رؤية من لا ظاهر سواه بل لا موجود على الحقيقة إلّا إياه وأدلة إنكارهم صحة رؤيته تعالى مذكورة مع ردودها في كتب الكلام وكذا أدلة القدوم على الصحة وكأني بك بعد الإحاطة وتدقيق النظر تميل إلى أنه ﷾ يرى لكن لا من حيث ذاته سبحانه البحت ولا من حيث كل تجل حتى تجليه بنوره الشعشعاني الذي لا يطاق. وقرأ زيد بن عليّ «وجوه يومئذ نضرة» بغير ألف وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ أي شديدة العبوس وباسل أبلغ من باسر فيما ذكر لكنه غلب في الشجاع إذا اشتدت كلوحته فعدل عنه لإيهامه غير المراد وعنى بهذه الوجوه وجوه الكفرة تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ أي داهية عظيمة تقصم فقار الظهر من فقره أصاب فقاره وقال أبو عبيدة فاقِرَةٌ من فقرت البعير إذا وسمت أنفه بالنار وفاعل تَظُنُّ ضمير (الوجوه) بتقدير مضاف أي تظن أربابها وجوز أن يكون الضمير راجعا إليها على أن الوجه بمعنى الذات استخداما وفيه بعد. والظن قيل أريد به اليقين واختاره الطيبي وأن المصدرية لا تقع بعد فعل التحقيق الصرف دون فعل الظن أو ما يؤدي معنى العلم فتقع بعده كالمشددة والمخففة على ما نص عليه الرضي وقيل هو على معناه الحقيقي المشهور والمراد تتوقع ذلك واختاره من اختاره ولا دلالة فيه بواسطة التقابل على أن يكون النظر ثم بالمعنى المذكور كما زعمه من زعمه وتحقيق ذلك أن ما يفعل بهم في مقابلة النظر إلى الرب سبحانه لكون ذلك غاية النعمة وهذا غاية النقمة وجيء
Onlara göre mahlukatın en cahili, en körü ve mertebece en aşağı olanı Mutezile'dir; zira onlar, kendisinden başka zahir olmayan, hatta hakikatte kendisinden başka varlık bulunmayan Zât'ın görülmesinin sıhhatini inkâr etmişlerdir. Onların Allah Teâlâ'nın görülmesinin sıhhatini inkâr delilleri ve bunlara verilen cevaplar, sıhhatine dair getirilen delillerle birlikte kelam kitaplarında zikredilmiştir. Sanki sen, meseleyi kavrayıp dikkatle inceledikten sonra, O'nun azze ve celle görüleceğine; fakat ne sırf zâtı bakımından ne de takat getirilemeyen parlak nuruyla tecellisi dahil her bir tecelli bakımından [görülemeyeceğine] meyledeceksin. Zeyd b. Ali, elifsiz olarak 'Vucûhun yevmeizin nadireh' şeklinde okumuştur. { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ } “Ve o gün nice yüzler de asıktır”, yani son derece çatık ve ekşidir. Zikredilen manada 'bâsil' kelimesi 'bâsir'den daha beliğdir; fakat yüzü iyice asıldığında cesur kimse hakkında galip geldiği için, kastedilmeyeni vehmettirmemesi amacıyla ondan vazgeçilmiştir. Bu yüzlerle kâfirlerin yüzleri kastedilmiştir. { تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “Kendilerine beli büken bir felaketin yapılacağını anlarlar”, yani sırt omurlarını kıran büyük bir felaket [anlarlar]. Bu, omuruna vurduğunda kullanılan 'fakarehu' fiilindendir. Ebû Ubeyde ise: 'Fâkira, burnunu ateşle dağladığında kullanılan fakartü'l-be‘îra ifadesindendir' demiştir. { تَظُنُّ } fiilinin fâili (öznesi), muzâf takdiriyle 'yüzler' zamiridir; yani 'onların sahipleri zannederler' demektir. İstihdam yoluyla yüzün zat anlamına gelmesiyle zamirin doğrudan yüzlere dönmesi de caiz görülmüştür, ancak bunda uzaklık vardır. 'Zan' ile yakînin kastedildiği söylenmiş ve et-Tîbî bunu tercih etmiştir; zira mastariyye olan { أَنْ }, zan veya ilim manası taşıyan fiillerin dışındaki sırf tahkik fiillerinden sonra gelmez, Radî'nin de belirttiği gibi şeddeli veya muhaffefe olanlar gibi bunların ardından gelir. Meşhur hakiki manasında olduğu, kastın 'bunu beklerler' demek olduğu da söylenmiş ve tercih edenler bunu tercih etmiştir. Birilerinin iddia ettiği gibi, karşılıklılık yoluyla oradaki 'nazar'ın söz konusu manada olduğuna dair bunda bir delalet yoktur. Bunun tahkiki şudur: Onlara yapılacak olan şey, Rab Sübhânehu'ya bakmanın karşılığıdır; çünkü o nimetin son noktası, bu ise azabın son noktasıdır. Ve
بفعل الظن هاهنا دلالة على أن ما هم فيه وإن كان غاية الشر يتوقع بعده أشد منه وهكذا أبدا وذلك لأن المراد بالفاقرة ما لا يكننه من العذاب فكل ما يفعل به من أشده استدل منه على آخر وتوقع أشد منه وإذا كان ظانا كان أشد عليه مما إذا كان عالما موطنا نفسه على الأمر على أن العلم بالكائن واقع لا بما يتجدد آنا فآنا فهذا وجه الإتيان بفعل الظن ولم يؤت في المقابل بفعل ظن أو علم لأنهم وصلوا إلى ما لا مطلوب وراءه وذاقوه ثم بعد ذلك التفاوت في ذلك النظر قوة وضعفا بالنسبة إلى الرائي على ما قرره فلعل هذا حجة على الزاعم لا له أسبغ الله علينا برؤيته فضله كَلَّا ردع عن إيثار العاجلة على الآخرة كأنه قيل ارتدعوا عن ذلك وتنبهوا لما بين أيديكم من الموت الذي تنقطع عنده ما بينكم وبين العاجلة من العلاقة إِذا بَلَغَتِ أي النفس أو الروح الدال على سياق الكلام كما في قول حاتم:
burada zan fiilinin getirilmesi; içinde bulundukları durum her ne kadar şerrin son noktası olsa da arkasından bundan daha şiddetlisinin beklendiğine ve bunun ebediyen böyle süreceğine delalet etmek içindir. Çünkü 'fâkira' ile kastedilen, azaptan saklayamayacakları/takamayacakları şeydir; dolayısıyla kendisine en şiddetlisinden yapılan her muameleden başka birine delil çıkarır ve daha şiddetlisini bekler. Zanneden/bekleyen bir halde olması, bilip nefsini buna hazırlamış olmasından kendisi için daha şiddetlidir; ayrıca var olan şeye dair ilim gerçekleşmiştir, anbean yenilenen şeye dair değil. Zan fiilinin getirilme sebebi işte budur. Karşıtı için ise bir zan veya ilim fiili getirilmemiştir; çünkü onlar arkasında başka bir talep olmayan şeye ulaşmış ve onu tatmışlardır; daha sonra ise takrir ettiği üzere bu bakışta bakan kişiye göre kuvvet ve zayıflık bakımından farklılıklar söz konusudur. Belki de bu, iddia sahibinin lehine değil aleyhine bir delildir. Allah O'nu görme lütfunu üzerimize tamamlasın. { كَلَّا } “Hayır!”, dünyayı ahirete tercih etmekten vazgeçirmedir (red). Sanki şöyle denilmiştir: Bundan vazgeçin ve önünüzdeki ölümün farkına varın ki onunla dünya ile aranızdaki bağ kopar. { إِذا بَلَغَتِ } “[Can] dayandığı zaman”, yani Hâtim'in şu sözünde olduğu gibi sözün bağlamının delalet ettiği nefis veya ruh [köprücük kemiklerine dayandığı zaman]:
أماويّ ما يغني الثراء عن الفتى ... إذا حشرجت يوما وضاق بها الصدر
'Ey Mâviyye! Can bir gün hırıldayıp onunla göğüs daraldığında, / Zenginlik gence hiçbir fayda vermez!'
ونحو قول العرب أرسلت يريدون جاء المطر ولا تكاد تسمعهم يقولون أرسلت السماء نعم قد يصرح فيما هنا بالفاعل فيقال بلغت النفس التَّراقِيَ أي أعالي الصدر وهي العظام المكتنفة ثغرة النحر عن يمين وشمال جمع ترقوة وأنشدوا لدريد بن الصمة:
Ve Arapların 'arselat' (gönderdi) deyip yağmurun geldiğini kastetmeleri gibi; onların 'gökyüzü gönderdi' dediklerini neredeyse hiç duymazsın. Evet, buradaki fâil (özne) açıkça belirtilerek 'nefis köprücük kemiklerine dayandı' da denilir. { التَّراقِيَ } göğsün üst kısımlarıdır; bunlar boğaz çukurunu sağdan ve soldan kuşatan kemiklerdir, 'terkuve' kelimesinin çoğuludur. Düreyd b. es-Sımme'nin şu beytini okumuşlardır:
ورب عظيمة رافعت عنهم ... وقد بلغت نفوسهم التراقي
'Nice büyük felaketi onlardan defettim; / Oysa canları köprücük kemiklerine dayanmıştı.'
وَقِيلَ مَنْ راقٍ
{ وَقِيلَ مَنْ راقٍ } “Ve: 'Kim tedavi edebilir/okuyup şifa verebilir?' denildiği”
أي قال من حضر صاحبها من يرقيه وينجيه مما هو فيه من الرقية وهي ما يستشفى به الملسوع والمريض من الكلام المعد لذلك ومنه آيات الشفاء ولعلة أريد به مطلق الطبيب أعم من أن يطب بالقول أو بالفعل وروي عن ابن عباس والضحاك وأبو قلابة وقتادة ما هو ظاهر فيه والاستفهام عند بعض حقيقي وقيل هو استفهام استبعاد وإنكار أي قد بلغ مبلغا لا أحد يرقيه كما يقال عند اليأس من ذا الذي يقدر أن يرقى هذا المشرف على الموت وروي ذلك عن عكرمة وابن زيد وقيل هو من كلام ملائكة الموت أي أيكم يرقى بروحه أملائكة الرحمة أم ملائكة العذاب من الرقي وهو العروج وروي هذا عن ابن عباس أيضا وسليمان التيمي والاستفهام عليه حقيقي وتعقب بأن اعتبار ملائكة الرحمة يناسب قوله تعالى بعد فَلا صَدَّقَ إلخ ودفع بأن الضمير للإنسان والمراد به الجنس والاقتصار بعد ذلك على أحوال بعض الفريقين لا ينافي العموم فيما قبل ووقف حفص رواية عن عاصم على من وابتدأ راقٍ
yani onun başında bulunanlar: 'Onu okuyup tedavi edecek ve içinde bulunduğu durumdan kurtaracak kim var?' derler; bu da rukyedendir (okuyup üflemedir) ki o, zehirli hayvan sokulanın ve hastanın bunun için hazırlanmış sözlerle şifa aradığı şeydir, şifa ayetleri de bundandır. Muhtemelen bununla, ister sözle ister fiille tedavi etsin mutlak tabip kastedilmiştir; İbn Abbâs, Dahhâk, Ebû Kılâbe ve Katâde'den bu anlamda açık rivayetler gelmiştir. Bazılarına göre istifham (soru) hakikidir; bir görüşe göre ise istib'âd ve inkâr istifhamıdır, yani 'artık hiç kimsenin okuyup şifa veremeyeceği bir noktaya gelmiştir' demektir; nitekim ümitsizlik anında 'Ölüme yaklaşmış bu kimseye kim şifa verebilir ki?' denilir; bu [görüş] İkrime ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de bu, ölüm meleklerinin sözüdür: 'Onun ruhunu hanginiz yükseltecek; rahmet melekleri mi yoksa azap melekleri mi?' demektir; bu da 'urûc' (yukarı çıkmak) manasındaki rukıyy kökündendir. Bu görüş İbn Abbâs'tan ve Süleyman et-Teymî'den de rivayet edilmiştir ve buna göre istifham hakikidir. Ancak rahmet meleklerinin dikkate alınmasının, daha sonra gelen: { فَلا صَدَّقَ } ...vd. ayetine uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiş; buna da zamirin insana ait olduğu, onunla cinsin kastedildiği ve bundan sonra iki gruptan birinin halleriyle yetinilmesinin önceki kısmın umumi olmasına engel teşkil etmeyeceği şeklinde cevap verilmiştir. Âsım'dan rivayetle Hafs { مَنْ } lafzında durmuş (sekte yapmış) ve { راقٍ } ile başlamıştır.
وأدغم الجمهور قال أبو علي: لا أدري ما وجه قراءته وكذلك قرأ بَلْ رانَ [المطففين: ١٤] وقال بعضهم كأنه قصد أن لا يتوهم أنها كلمة واحدة فسكت سكتة لطيفة ليشعر أنهما كلمتان وإلّا فكان ينبغي أن يدعم في مَنْ راقٍ
Cumhur ise idgam yapmıştır. Ebû Ali: 'Onun bu kıraatinin vechini bilmiyorum; nitekim { بَلْ رانَ } [Mutaffifîn: 14] lafzını da böyle okumuştur' demiştir. Bazıları şöyle demiştir: Sanki o, bunun tek bir kelime olduğu zannedilmesin diye iki kelime olduğunu hissettirmek için latif bir sekte yaptı; aksi takdirde { مَنْ راقٍ } ibaresinde idgam yapması gerekirdi.
فقد قال سيبويه إن النون تدغم في الراء وذلك نحو من راشد والإدغام بغنة وبغير غنة ولم يذكر الإظهار ويمكن أن يقال لعل الإظهار رأي كوفي فعاصم شيخ حفص يذكر أنه كان عالما بالنحو، وأما بَلْ رانَ فقد ذكر سيبويه في ذلك أيضا أن إظهار اللام وإدغامها مع الراء حسنان، فلعل حفصا لما أفرط في إظهار الإظهار فيه صار كالوقف القليل واستدل بقوله تعالى إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ على أن النفس جسم لا جوهر مجرد إذ لا يتصف بالحركة والتحيز وأجاب بعض بأن هذه النفس المسند إليها بلوغ التراقي هي النفس الحيوانية لا الروح الأمرية وهي الجوهر المجرد دون الحيوانية وآخر بأن المراد ببلوغها التراقي قرب انقطاع التعلق وهو مما يتصف به المجرد إذ لا يستدعي حركة ولا تحيزا ولا نحوهما مما يستحيل عليه. وزعم أنه لا يمكن إرادة الحقيقة ولو كانت النفس جسما ضرورة أن بلوغها التراقي لا يتحقق إلّا بعد مفارقتها القلب وحينئذ يحصل الموت ولا يقال مَنْ راقٍ
Zira Sîbeveyh, 'men râşid' örneğinde olduğu gibi nûn harfinin râ harfine idgam edileceğini, idgamın gunneli ve gunnesiz olacağını söylemiş, izhârı ise zikretmemiştir. Şöyle denilebilir: Belki de izhâr bir Kûfe görüşüdür; nitekim Hafs'ın hocası Âsım'ın nahiv ilminde yetkin olduğu zikredilir. { بَلْ رانَ } lafzına gelince; Sîbeveyh bu hususta da râ harfiyle birlikte lâm harfinin izhâr edilmesinin de idgam edilmesinin de güzel olduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla belki de Hafs oradaki izhârı iyice belirginleştirince bu durum kısa bir vakfe (duraklama) gibi olmuştur. Yüce Allah'ın: { إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ } kavliyle, nefsin mücerred bir cevher değil bir cisim olduğuna delil getirilmiştir; zira mücerred cevher hareket ve yer kaplama (tahayyüz) ile nitelenemez. Bir kısmı, köprücük kemiklerine dayanması isnad edilen bu nefsin emrî ruh değil hayvânî nefis olduğu, hayvânî nefsin değil de emrî ruhun mücerred cevher olduğu şeklinde cevap vermiştir. Bir başkası ise onun köprücük kemiklerine dayanmasıyla irtibatın kesilmesinin yaklaşmasının kastedildiğini, bunun da mücerred olanın nitelenebileceği bir durum olduğunu, zira hareket, yer kaplama ve imkânsız olan benzeri şeyleri gerektirmediğini söyleyerek cevap vermiştir. O kimse, nefis bir cisim olsa bile hakiki mananın kastedilmesinin mümkün olmadığını, zira köprücük kemiklerine dayanmasının ancak kalpten ayrılmasından sonra gerçekleşebileceğini, o anda ise ölümün meydana geleceğini ve artık { مَنْ راقٍ } denilmeyeceğini iddia etmiştir;
كما هو ظاهر
nitekim bu açıktır.
على الوجه الأول فيه ولا يتأنى أيضا ما يذكر بعد على ما ستعلمه إن شاء الله تعالى فيه والذي عليه جمهور الأمة سلفا وخلفا أن النفس وهي الروح الأمرية جسم لطيف جدا ألطف من الضوء عند القائل بجسميته والنفس الحيوانية مركب لها وهي سارية في البدن نحو سريان ماء الورد في الورد والنار في الفحم وسريان السيال الكهربائي عند القائل به في الأجسام والأدلة على جسميتها كثيرة وقد استوفاها الشيخ ابن القيم في كتاب الروح وأتى فيه بالعجب ثم الظاهر أن المراد ببلوغ التراقي مشارفة الموت وقرب خروج الروح من البدن سلمت الضرورة التي في كلام ذلك الزاعم أم لم تسلم لقوله تعالى وَقِيلَ مَنْ راقٍ
Bu durum onda birinci veche göre açıktır ve onda inşâallahu teâlâ öğreneceğin üzere daha sonra zikredilecek olan hususlar da gerçekleşmez. Selef ve haleften ümmetin cumhurunun benimsediği görüşe göre ise emrî ruh olan nefis, cisme kail olanlara göre ışıktan daha latif, son derece latif bir cisimdir; hayvânî nefis ise onun bineğidir ve gül suyunun gülde, ateşin kömürde, kabul edenlere göre elektrik akımının cisimlerde yayılması gibi bedende yayılmıştır. Onun cisim olduğuna dair deliller pek çoktur; Şeyh İbnü'l-Kayyim Kitâbu'r-Rûh'ta bunları etraflıca ele almış ve harika açıklamalar yapmıştır. Sonra zahir olan şudur ki köprücük kemiklerine dayanmaktan maksat, ölüme yaklaşmak ve ruhun bedenden çıkışının yakınlaşmasıdır; ister o iddia sahibinin sözündeki zorunluluk kabul edilsin ister edilmesin, zira Allah Teâlâ: { وَقِيلَ مَنْ راقٍ } buyurmuştur.
وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ أي وظن الإنسان المحتضر أن ما نزل به الفراق من حبيبته الدنيا ونعيمها وقيل فراق الروح الجسد، والظن هنا عند أبي حيان على بابه وأكثر المفسرين على تفسيره باليقين قال الإمام ولعله إنما سمي اليقين هاهنا بالظن لأن الإنسان ما دامت روحه متعلقة ببدنه يطمع في الحياة لشدة حبه لهذه الحياة العاجلة ولا ينقطع رجاؤه عنها فلا يحصل له يقين الموت بل الظن الغالب مع رجاء الحياة أو لعله سماه بالظن على سبيل التهكم وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ أي التفّت ساقه بساقه والتوت عليها عند هلع الموت وقلبه كما روي عن الشعبي وقتادة وأبي مالك وقال الحسن وابن المسيب هما ساقا الميت عند ما لفا في الكفن وقيل المراد بالتفافهما انتهاء أمرهما وما يراد فيهما يعني موتهما وقيل يبسهما بالموت وعدم تحرك إحداهما عن الأخرى حتى كأنهما ملتفتان فهما أول ما يخرج الروح منه فتبردان قبل سائر الأعضاء وتيبسان فالساق بمعناها الحقيقي وأل فيها عهدية أو عوض
{ وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ } “Ve artık onun ayrılık olduğunu anladığı”, yani can çekişen insan başına gelenin, sevgilisi olan dünyadan ve nimetlerinden ayrılık olduğunu anladığında; ruhun bedenden ayrılması olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân'a göre buradaki zan kendi hakiki manasındadır; müfessirlerin çoğu ise onu yakîn (kesin bilgi) olarak tefsir etmişlerdir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Burada yakînin zan olarak isimlendirilmesi, belki de insanın ruhu bedenine bağlı olduğu müddetçe bu peşin hayata olan aşırı sevgisinden ötürü yaşamayı umması ve ondan ümidini kesmemesi sebebiyledir; dolayısıyla ona ölüm yakîni değil, hayat ümidiyle birlikte galip zan hasıl olur. Yahut belki de alay yoluyla onu zan olarak isimlendirmiştir.' { وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } “Ve bacak bacağa dolaştığı [zaman]”, yani Şa'bî, Katâde ve Ebû Mâlik'ten rivayet edildiği gibi, ölüm korkusu ve çırpınışı esnasında bacağı bacağına dolaştı ve birbirine dolandı demektir. Hasan[-ı Basrî] ve İbnü'l-Müseyyeb: 'Bunlar, kefene sarıldıklarında ölünün iki bacağıdır' demişlerdir. İkisinin birbirine dolaşmasından maksadın, işlerinin ve kendilerinden istenen şeyin sona ermesi, yani ölmeleri olduğu söylenmiştir. Ölüm sebebiyle kurumaları ve sanki birbirine dolaşmış gibi birinin diğerinden hareket edememesi olduğu da söylenmiştir; nitekim ruhun ilk çıktığı yer orasıdır, dolayısıyla diğer organlardan önce soğur ve kururlar. Bu durumda 'sâk' (bacak) hakiki manasındadır; başındaki elif-lâm ise ahd içindir yahut
عن المضاف إليه وقال ابن عباس والربيع بن أنس وإسماعيل بن أبي خالد. وهو رواية عن الحسن أيضا الْتَفَّتِ شدة فراق الدنيا لشدة إقبال الآخرة واختلطتا ونحوه قول عطاء: اجتمع عليه بشدة مفارقة المألوف من الوطن والأهل والولد والصديق وشدة القوم على ربه جل شأنه لا يدري بماذا يقدم عليه، فالساق عبارة عن الشدة وهو مثل في ذلك والتعريف للعهد وأخرج عبد بن حميد وابن جرير عن الضحاك الْتَفَّتِ أسوق حاضريه من الإنس والملائكة هؤلاء يجهزون بدنه إلى القبر وهؤلاء يجهزون روحه إلى المساء فكأنهم للاختلاف في الذهاب والإياب والتردد في الأعمال قد التفّت أسوقهم وهذا الالتفاف على حد اشتباك الأسنة إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ أي إلى الله تعالى وحكمه سوقه لا إلى غيره على أن المساق مصدر ميمي كالمقال وتقدم الخير للحصر والكلام على تقدير مضاف هو حكم وقيل هو موعد والمراد به الجنة والنار وقيل ليس هناك مضاف مقدر على أن الرب جل شأنه هو السائق أي سوق هؤلاء مفوض إلى ربك لا إلى غيره والظاهر ما تقدم ثم إن كان هذا في أن الفاجر أو فيما يعمه والبر يراد بالسوق السوق المناسب للمسوق وهذه الآية لعمري بشارة لمن حسن ظنه بربه وعلم أنه الرب الذي سبقت رحمته غضبه:
muzâfun ileyhten ivazdır (onun yerine geçmiştir). İbn Abbâs, er-Rebî' b. Enes ve İsmâil b. Ebî Hâlid —ki bu Hasan'dan da bir rivayettir— şöyle demişlerdir: 'Dünyadan ayrılmanın şiddeti ile ahirete yönelmenin şiddeti birbirine dolaşmış ve karışmıştır.' Atâ'nın şu sözü de buna benzer: 'Vatan, aile, evlat ve dost gibi alışılmış şeylerden ayrılmanın şiddeti ile neyle karşılaşacağını bilmeksizin şânı yüce olan Rabbine varmanın şiddeti onun üzerinde birleşmiştir.' Bu durumda 'sâk', şiddetten ibarettir ve bu hususta bir meseldir; belirteç (harf-i tarif) ise ahd içindir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre: 'Yanında bulunan insan ve meleklerin bacakları birbirine dolaşmıştır; bunlar onun bedenini kabre hazırlar, şunlar ise ruhunu semaya hazırlar; sanki gidip gelmedeki ve işlerdeki koşuşturmadaki farklılıktan ötürü bacakları birbirine dolaşmıştır.' Bu dolaşma, mızrakların birbirine girmesi gibidir. { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } “O gün sevk, ancak Rabbinedir”, yani başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya ve O'nun hükmünedir. { الْمَساقُ } lafzı { المقال } gibi mîmli mastardır. Haberin öne geçmesi hasr (özgüleme) içindir ve söz 'hüküm' olan bir muzâfın takdiri üzeredir. 'Mîad' (buluşma yeri) takdirinde olduğu, bununla cennet ve cehennemin kastedildiği de söylenmiştir. Şânı yüce olan Rabbin bizzat sevk eden olması üzere takdir edilmiş bir muzâfın bulunmadığı, yani 'bunların sevki başkasına değil yalnızca Rabbine bırakılmıştır' demek olduğu da söylenmiştir; zahir olan ise daha önce geçendir. Sonra eğer bu günahkâr hakkında ise yahut onu ve iyiyi kapsayacak şekilde ise, sevk ile sevk edilene uygun olan sevk kastedilir. Ömrüme yemin olsun ki bu ayet, Rabbine hüsnüzan besleyen ve O'nun rahmeti gazabını geçmiş olan Rab olduğunu bilen kimse için bir müjdedir:
قالوا غدا نأتي ديار الحمى ... وينزل الركب بمغناهم
'Dediler ki: Yarın korunan yurdun diyarına varacağız / Ve kervan onların yurduna konaklayacak.'
فقلت لي ذنب فما حيلتي ... بأي وجه أتلقاهم
'Dedim ki: Benim günahım var, çarem nedir? / Onları hangi yüzle karşılarım?'
قالوا أليس العفو من شأنهم ... لا سيما عمن ترجاهم
'Dediler ki: Affetmek onların şânından değil midir? / Bilhassa kendilerinden ümitvar olan kimseyi!'
ثم إن جواب إِذا محذوف دل عليه ما ذكر أي كان ما كان أو انكشفت للمرء حقيقة الأمر أو وجد الإنسان ما عمله من خير أو شر فَلا صَدَّقَ أي ما يجب تصديقه من الله ﷿ والرسول ﷺ والقرآن الذي أنزل عليه وَلا صَلَّى ما فرض عليه أي لم يصدق ولم يصل فلا داخلة على الماضي كما في قوله:
Sonra { إِذا } edatının cevabı hazfedilmiştir, zikredilenler ona delalet etmektedir; yani 'olan oldu' yahut 'işin hakikati insana açığa çıktı' veya 'insan hayır ve şerden ne yaptıysa onu buldu' demektir. { فَلا صَدَّقَ } “Ne tasdik etti”, yani Allah azze ve celle'den, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve ona indirilen Kur'an'dan tasdik edilmesi gereken şeyleri; { وَلا صَلَّى } “ne de namaz kıldı”, kendisine farz kılınan şeyleri; yani ne tasdik etti ne de namaz kıldı. [Buradaki] 'lâ', şu beyitte olduğu gibi mazi fiilin başına gelmiştir:
إن تغفر اللهم تغفر جما ... وأي عبد لك لا ألما
'Eğer bağışlarsan Allah'ım, pek çok günahı bağışlarsın / Senin hangi kulun günah işlememiştir ki!'
والضمير في الفعلين للإنسان المذكور في قوله تعالى أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ والجملة عطف على قوله سبحانه
İki fiildeki zamir, Yüce Allah'ın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ } kavlinde zikredilen insana aittir. Cümle ise Sübhânehu'nun:
يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ على ما ذهب إليه الزمخشري فالمعنى بناء على ما علمت من أن السؤال سؤال استهزاء واستبعاد استبعد البعث وأنكره فلم يأت بأصل الدين وهو التصديق بما يجب تصديقه به ولا بأهم فروعه وهو الصلاة ثم أكد ذلك بذكر ما يضاده بقوله تعالى وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى نفيا لتوهم السكوت أو الشك أي ومع ذلك أظهر الجحود والتولي عن الطاعة ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى يتبختر افتخارا بذلك ومن صدر عنه مثل ذلك ينبغي أن يخاف من حلول غضب الله تعالى به فيمشي خائفا متطامنا لا فرحا متبخترا فثم للاستبعاد ويَتَمَطَّى من المط فإن المتبختر يمد خطاه فيكون أصله يتمطط قلبت الطاء فيه حرف علة كراهة اجتماع الأمثال كما قالوا تظني من الظن وأصله تظنن أو من المطا وهو الظهر فإن المتبختر يلوي مطاه تبخترا فيكون معتلا بحسب الأصل
{ يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } kavline matuftur; bu, Zemahşerî'nin benimsediği görüştür. Buna göre mana —sorunun bir alay ve imkânsız görme sorusu olduğunu öğrendiğin üzere— şöyledir: Yeniden dirilmeyi uzak gördü ve inkâr etti; böylece ne dinin aslı olan tasdik edilmesi gereken şeyleri tasdik etmeyi ne de onun en mühim fürûu olan namazı yerine getirdi. Sonra bunu, susma veya şüphe vehmini nefyetmek için Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [“Fakat yalanladı ve yüz çevirdi”] kavliyle onun zıddını zikrederek teyit etti; yani bununla birlikte inkârı ve itaatten yüz çevirmeyi açığa vurdu. { ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى } “Sonra da çalım satarak ailesine gitti”, bununla övünerek böbürlendi. Kendisinden böyle bir şey sadır olan kimsenin, Allah Teâlâ'nın gazabının üzerine inmesinden korkması ve sevinçle böbürlenerek değil, korkarak ve boyun eğerek yürümesi gerekirdi. Dolayısıyla { ثُمَّ }, istib'âd (durumu yadırgama) içindir. { يَتَمَطَّى } ise 'el-mett' kökündendir; zira çalım satan kimse adımlarını uzatır (uzatarak yürür); bu durumda kelimenin aslı 'yetemettatu' olup aynı harflerin peş peşe gelmesi hoş karşılanmadığından tâ harfi illet harfine dönüştürülmüştür; nitekim aslı 'tezannene' olan kelime için 'tezannâ' dedikleri gibi. Yahut sırt manasına gelen 'el-matâ' kökündendir; zira çalım satan kimse böbürlenerek sırtını büker/eğer; bu takdirde aslı itibarıyla illetlidir.
وفي الحديث «إذا مشت أمتي المطيطاء وخدمتهم فارس والروم فقد جعل بأسهم بينهم وسلط شرارهم على خيارهم»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Ümmetim çalım satarak yürüdüğü, onlara Fars ve Rûm hizmet ettiği zaman, aralarındaki şiddet kendi aralarına verilir ve kötüleri iyilerinin üzerine musallat edilir.”
وجعل الطيبي عطف هذه الجملة للتعجب على معنى يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ وما استعد له إلّا ما يوجب دماره وهلاكه. وقال إن قوله تعالى فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ إلخ جواب عن السؤال أقحم بين المعطوف والمعطوف عليه لشدة الاهتمام وأن قوله سبحانه لا تُحَرِّكْ
et-Tîbî, bu cümlenin atfını taaccüb (şaşkınlık/kınama) için kılmış olup { يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } kavlinin manasına [bağlamıştır]: Oysa o gün için kendi helakini ve mahvını gerektirecek şeylerden başkasıyla hazırlanmamıştır. O, Yüce Allah'ın: { فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ } ...vd. kavlinin soruya bir cevap olduğunu, ehemmiyetinin büyüklüğünden ötürü matuf ile matufun aleyh arasına sokulduğunu ve Sübhânehu'nun: { لا تُحَرِّكْ }
إلخ استطراد على ما سمعت وجعل صَدَّقَ من التصدق هو المروي عن قتادة وقال قوم: هو من التصديق أي فلا صدّق ماله ولا زكاه. قال أبو حيان: وهذا الذي يظهر نفي عنه الزكاة والصلاة وأثبت له التكذيب كما في قوله تعالى قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ [المدثر: ٤٣- ٤٦] وحمله على نفي التصديق يقتضي أن يكون ولكن كذب تكرارا ولزم أن يكون استدراكا بعد وَلا صَلَّى لا بعد فَلا صَدَّقَ لأنهما متوافقان وفيه نظر يعلم مما قررناه ثم إنه استبعد العطف على قوله تعالى يَسْئَلُ إلخ وذكر أن الآية نزلت في أبي جهل وكادت تصرح به في قوله تعالى يَتَمَطَّى فإنها كانت مشيته ومشية قومه بني مخزوم وكان يكثر منها ولم يبين حال العطف على هذا وأنت تعلم أن العطف لا يأبي حديث النزول في أبي جهل وقد قيل إن قوله تعالى أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ نازل فيه أيضا والحكم على الجنس بأحكام لا يضر فيه تعين بعض أفراده في حكم منها نعم لا شك في بعد هذا العطف لفظا لكن في بعده معنى مقال ولعل فيما بعد ما يقوي جانب العطف على ذاك أَوْلى لَكَ فَأَوْلى من الولي بمعنى القرب فهو للتفضيل في الأصل غلب في قرب الهلاك ودعاء السوء كأنه قيل هلاكا أولى لك بمعنى أهلكك الله تعالى هلاكا أقرب لك من كل شر، وهلاك وهذا كما غلب بعدا وسحقا في الهلاك وفي الصحاح عن الأصمعي قاربه ما يهلكه أي نزل به وأنشد:
...vd. kavlinin işittiğin üzere bir istidrâd (konu dışı ara söz) olduğunu söylemiştir. { صَدَّقَ } fiilini sadaka vermekten kılmak Katâde'den rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise bunun tasdikten olduğunu söylemiştir; yani malını tasdik edip zekatını vermedi. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Zahir olan budur; ondan zekat ve namaz nefyedilmiş, Yüce Allah'ın: { قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ * وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ * وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ * وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } [Müddessir: 43-46] kavlinde olduğu gibi ona yalanlama isnad edilmiştir. Bunu tasdikin nefyi manasına hamletmek, { وَلكِنْ كَذَّبَ } ibaresinin bir tekrar olmasını gerektirir ve { فَلا صَدَّقَ } lafzından sonra değil, { وَلا صَلَّى } lafzından sonra bir istidrâk olmasını zorunlu kılar; çünkü ikisi birbirine uygundur.' Bunda ise takrir ettiğimiz şeylerden anlaşılacağı üzere itiraz edilecek yönler vardır. Sonra o, Yüce Allah'ın: { يَسْئَلُ } ...vd. kavline atfedilmesini uzak görmüş ve ayetin Ebû Cehil hakkında indiğini, Yüce Allah'ın: { يَتَمَطَّى } kavlinde neredeyse onu açıkça belirttiğini, zira bunun onun ve kavmi Benî Mahzûm'un yürüyüşü olduğunu ve bunu çokça yaptığını zikretmiştir; ancak buna göre atfın durumunu beyan etmemiştir. Sen bilirsin ki atıf, Ebû Cehil hakkında inmiş olma rivayetine engel değildir; nitekim Yüce Allah'ın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } kavlinin de onun hakkında indiği söylenmiştir. Cinsin birtakım hükümlerle hükme bağlanmasında, fertlerinden bazısının bu hükümlerden birinde tayin edilmiş olması zarar vermez. Evet, bu atfın lafız bakımından uzak olduğunda şüphe yoktur; ancak mana bakımından uzaklığı tartışmalıdır. Belki de sonraki kısımda, buna atfedilme yönünü güçlendiren hususlar vardır. { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } “Gerektir sana [o bela] gerek!”, yakınlık manasındaki 'el-vely' kökündendir; asılda tafdîl (üstünlük) için olup helakin yakınlaşması ve bedduada galip gelmiştir; sanki 'Helak sana daha layık/yakındır', yani 'Allah Teâlâ her şer ve helaktan sana daha yakın bir helakle seni helak etsin' denilmiş gibidir. Nitekim helak hakkında 'bu'den' ve 'suhkan' ifadelerinin galip gelmesi de böyledir. es-Sıhâh'ta Asmaî'den: 'Onu helak edecek şey ona yaklaştı, yani başına indi' dediği nakledilmiş ve şu beyti okumuştur:
فعادى بين هاديتين منها ... وأولى أن نزيد على الثلاث
'Onlardan ilk ikisini peş peşe vurdu / Ve üçe çıkarmaya yaklaştı.'
أي قارب ثم قال قال ثعلب: ولم يقل أحد في أَوْلى أحسن مما قاله الأصمعي وعلى هذا أَوْلى فعل مستتر فيه ضمير الهلاك بقرينة السياق واللام مزيدة على ما قيل وقيل هو فعل ماض دعائي من الولي أيضا إلّا أن الفاعل ضميره تعالى واللام مزيدة أي أولاك الله تعالى ما تكرهه أو غير مزيدة أي أدنى الله الهلاك لك وهو قريب مما ذكر عن الأصمعي وعن أبي علي أن أَوْلى لَكَ علم للويل مبني على زنة أفعل من لفظ الويل على القلب وأصله أويل وهو غير منصرف للعلمية والوزن فهو مبتدأ ولَكَ خبره وفيه أن الويل غير منصرف فيه ومثل يوم أيوم مع أنه غير منقاس لا يفرد عن الموصوف البتة وأن القلب على خلاف الأصل لا يرتكب إلّا بدليل وإن علم الجنس شيء خارج عن القياس مشكل التعقل خاصة فيما نحن فيه، وقيل اسم فعل مبني ومعناه ويلك شر بعد شر. واختار جمع أنه أفعل تفضيل بمعنى الأحسن والأحرى خبر لمبتدأ محذوف يقدر كما يليق بمقامه فالتقدير هنا النار أولى لك أي أنت أحق بها وأهل لها فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى تكرير للتأكيد وقد تقدم الكلام في ذلك فتذكر. والظاهر أن الجملة
yani yaklaştı. Sonra şöyle dedi: Sa'leb: 'Evlâ hakkında hiç kimse Asmaî'nin söylediğinden daha güzelini söylememiştir' dedi. Buna göre { أَوْلى }, bağlamın karinesiyle içinde helak zamiri müstetir (gizli) olan bir fiildir, 'lâm' ise denildiğine göre zâiddir. Bir görüşe göre de yine 'el-vely' kökünden mazi bir dua fiilidir; şu kadar var ki fâil Allah Teâlâ'nın zamiridir ve lâm zâiddir; yani 'Allah Teâlâ sana hoşlanmadığın şeyi versin' demektir; yahut zâid değildir, yani 'Allah helaki sana yaklaştırsın' demektir ki bu Asmaî'den nakledilene yakındır. Ebû Ali'den ise { أَوْلى لَكَ } ibaresinin kalp (harf değiştirme) yoluyla 'el-veyl' lafzından 'ef'al' vezninde mebni 'veyl' için bir özel isim (alem) olduğu, aslının 'eveyyl' olduğu, alemiyyet ve vezin sebebiyle gayrimunsarif olduğu, dolayısıyla mübteda, { لَكَ } ibaresinin ise onun haberi olduğu rivayet edilmiştir. Buna karşı; veylin gayrimunsarif olamayacağı, 'yevmün eyvem' gibi ifadelerin kıyasa uymamakla birlikte mevsufundan asla ayrılmadığı, kalbin ise asla aykırı olup delilsiz yapılamayacağı ve cins aleminin özellikle bulunduğumuz konuda akılla kavranması güç, kıyas dışı bir şey olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Mebni bir fiil ismi olduğu ve anlamının 'Sana veyl olsun, kötülük üstüne kötülük!' demek olduğu da söylenmiştir. Bir topluluk ise bunun 'en layık' ve 'daha uygun' manasında bir ism-i tafdil olup makamına uygun şekilde takdir edilen mahzuf bir mübtedanın haberi olduğunu tercih etmiştir; buradaki takdir 'Ateş sana daha layıktır', yani 'sen ona daha layıksın ve onun ehlisin' şeklindedir. { فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } [“Evet, gerektir sana [o bela] gerek! Sonra gerektir sana [o bela] gerek! Evet, gerektir sana [o bela] gerek!”] tekit için bir tekrardır; bu husustaki söz daha önce geçmişti, hatırla. Zahir olan şudur ki cümle,
تذييل للدعاء لا محل لها من الإعراب، وجوز أن تكون في موضع الحال بتقدير القول كأنه قيل ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى مقولا له أَوْلى لَكَ إلخ ويؤيده ما أخرج النسائي والحاكم وصححه وعبد بن حميد وابن جرير ابن المنذر وغيرهم عن سعيد بن جبير قال: سألت ابن عباس عن قول الله تعالى أَوْلى لَكَ فَأَوْلى أشيء قاله رسول الله ﷺ من نفسه أم أمره الله تعالى به؟ قال: بل قال من قبل نفسه ثم أنزله الله تعالى واستدل بقوله سبحانه فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى إلخ. على أن الكفار مخاطبون بالفروع فلا تغفل أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً أي مهملا فلا يكلف ولا يجزى وقيل أن يترك في قبره فلا يبعث ويقال: إبل سدى أي مهملة ترعى حيث شاءت بلا راع وأسديت الشيء أي أهملته وأسديت حاجتي ضيعتها ولم أعتن بها. قال الشاعر:
dua için bir tezyîldir (tamamlayıcı cümledir), iraptan mahalli yoktur. 'Kavil' takdiriyle hal konumunda olması da caiz görülmüştür; sanki 'Sonra kendisine { أَوْلى لَكَ } ...vd. denilerek böbürlene böbürlene ailesine gitti' denilmiş gibidir. Nesâî, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiği şu haber de bunu teyit eder: 'İbn Abbâs'a Allah Teâlâ'nın: { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } kavlini sordum; 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendiliğinden söylediği bir şey midir, yoksa Allah Teâlâ mı ona bunu emretmiştir?' dedim. Dedi ki: 'Aksine kendiliğinden söyledi, sonra Allah Teâlâ onu indirdi.' Sübhânehu'nun: { فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى } ...vd. kavliyle kâfirlerin füruatla (ibadetlerle) da muhatap olduklarına delil getirilmiştir, gafil olma! { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?”, yani teklif verilmeden ve karşılık görmeden başıboş bırakılacağını mı? Kabrinde bırakılıp diriltilmeyeceğini mi [sanır?] da denilmiştir. 'İbilün süden' denilir ki bu, çobansız bir şekilde dilediği yerde otlayan başıboş develer demektir. 'Esdeytü'ş-şey'e' ise 'onu başıboş bıraktım', 'esdeytü hâcetî' ise 'ihtiyacımı zayi ettim, ona özen göstermedim' demektir. Şair şöyle demiştir:
فأقسم بالله جهد اليم ... ين ما خلق الله شيئا سدى
'Bütün gücümle Allah'a yemin ederim ki, / Allah hiçbir şeyi başıboş yaratmamıştır.'
ونصب سُدىً على الحال من ضمير يُتْرَكَ وأَنْ يُتْرَكَ في موضع المفعولين ليحسب والاستفهام إنكاري وكان تكريره بعد قوله تعالى أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ لتكرير إنكار الحشر قيل مع تضمن الكلام الدلالة على وقوعه حيث إن الحكمة تقتضي الأمر بالمحاسن والنهي عن القبائح والرذائل والتكليف لا يتحقق إلّا بمجازاة وهي قد لا تكون في الدنيا فتكون في الآخرة وجعل بعضهم هذا استدلالا عقليا على وقوع الحشر وفيه بحث لا يخفى وقوله تعالى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى إلخ استئناف وارد لإبطال الحسبان المذكور فإن مداره لما كان استبعادهم للإعادة دفع ذلك ببدء الخلق. وقرأ الحسن «ألم تك» بباء الخطاب على سبيل الالتفات وقرأ الأكثر «تمنى» بالتاء الفوقية فالضمير للنطفة أي يمنيها الرجل ويصبها في الرحم وعلى قراءة الياء وهي قراءة حفص وأبي عمرو بخلاف عنه ويعقوب وسلام والجحدري وابن محيصن للمني ثُمَّ كانَ عَلَقَةً أي بقدرة الله تعالى كما قال تعالى ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً [المؤمنون: ١٤] فَخَلَقَ أي فقدر الله ﷿ بأن جعلها سبحانه مخلقة فَسَوَّى فعدل وكمل فَجَعَلَ مِنْهُ أي من الإنسان وقيل من المني الزَّوْجَيْنِ أي الصنفين الذَّكَرَ وَالْأُنْثى بدل من الزوجين والخنثى لا يعدوهما. وقرأ زيد بن علي الزوجان بالألف على لغة بني الحارث بن كعب ومن وافقهم من العرب من كون المثنى بالألف في جميع حالاته أَلَيْسَ ذلِكَ العظيم الشأن الذي أنشأ هذا الإنشاء البديع بِقادِرٍ أي قادرا وقرأ زيد «يقدر» مضارعا عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى وهو أهون من البدء في قياس العقل. وقرأ طلحة بن سليمان والفيض بن غزوان «على أن يحيي» بسكون الياء وأنت تعلم أن حركاتها حركة إعراب لا تنحذف إلّا في الوقف وقد جاء في الشعر حذفها بدونه وعن بعضهم «يحيي» بنقل حركة الياء إلى الحاء وإدغام الياء في الياء قال ابن خالويه: لا يجيز أهل البصرة سيبويه وأصحابه إدغام يحيي قالوا لسكون الياء الثانية ولا يعتدون بالفتحة فيها لأنها حركة إعراب غير لازمة، والفراء أجاز ذلك واحتج بقوله تمشي بشدة فتعي يريد فتعيا، وبالجملة القراءة شاذة
{ سُدىً } lafzının nasbı, { يُتْرَكَ } fiilindeki zamirden hal olması sebebiyledir; { أَنْ يُتْرَكَ } ise { يَحْسَبُ } fiilinin iki mef'ûlü makamındadır. İstifham inkârîdir; Yüce Allah'ın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } kavlinden sonra bunun tekrar edilmesi, haşrin inkârını pekiştirmek içindir. Denilmiştir ki söz, vukuuna delaleti de içermektedir; zira hikmet, güzelliklerin emredilmesini, çirkinlik ve kötülüklerin yasaklanmasını gerektirir; mükellefiyet ise ancak bir karşılıkla gerçekleşir; bu karşılık bazen dünyada olmayabilir, o halde ahirette olacaktır. Bazıları bunu haşrin vukuuna aklî bir delil saymıştır ki bunda gizli kalmayacak bir inceleme/tartışma vardır. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى } “O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi?” ...vd. kavli, söz konusu zannı iptal etmek için gelmiş bir istînâftır; zira zannın dayanağı onların yeniden diriltilmeyi uzak görmeleri olunca, bu durum ilk yaratılışla defedilmiştir. Hasan[-ı Basrî], iltifat yoluyla hitap tâ'sı ile 'Elem tekü' şeklinde okumuştur. Çoğunluk ise üstten iki noktalı tâ ile 'tümnâ' okumuştur; buna göre zamir nutfeye aittir, yani 'adam onu akıtır ve rahme döker' demektir. Hafs'ın, kendisinden gelen bir ihtilafla Ebû Amr'ın, Ya'kûb'un, Sellâm'ın, el-Cahderî'nin ve İbn Muhaysın'ın kıraati olan yâ ile okuyuşta ise zamir meniye aittir. { ثُمَّ كانَ عَلَقَةً } “Sonra bir alaka (embriyo) oldu”, yani Yüce Allah'ın: { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً } [Mü'minûn: 14] buyurduğu gibi Allah Teâlâ'nın kudretiyle [oldu]. { فَخَلَقَ } “Böylece yarattı”, yani Allah azze ve celle onu yaratılışı tamamlanmış kılarak takdir etti; { فَسَوَّى } “ve şekil verip düzenledi”, yani dengeli ve eksiksiz kıldı. { فَجَعَلَ مِنْهُ } “Ondan var etti”, yani insandan, meniden olduğu da söylenmiştir; { الزَّوْجَيْنِ } “iki çifti”, yani iki cinsi; { الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “erkeği ve dişiyi”, { الزَّوْجَيْنِ } kelimesinden bedeldir; hünsâ (çift cinsiyetli) da bu ikisinin dışına çıkmaz. Zeyd b. Ali, tesniyenin her halükarda elif ile gelmesi şeklindeki Benî Hâris b. Kâ'b ve onlara uyan Arapların lügatine göre elif ile 'ez-Zevcân' okumuştur. { أَلَيْسَ ذلِكَ } “Şu [bütün bunları yapan] değil midir?”, bu eşsiz yaratılışı var eden o şânı yüce olan Zât; { بِقادِرٍ } “güç yetiren”, yani kâdir; Zeyd muzari olarak 'yakdiru' okumuştur; { عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } “ölüleri diriltmeye?”. Bu ise aklın kıyasında ilk yaratılıştan daha kolaydır. Talha b. Süleyman ve el-Feyz b. Gazvân, yâ harfinin sükûnu ile 'alâ en yuhyî' okumuşlardır; bilirsin ki oradaki hareke irap harekesidir ve vakıf hali dışında hazfedilmez, ancak şiirde vakıf olmaksızın hazfi gelmiştir. Bazılarından ise yâ'nın harekesinin hâ'ya nakledilmesi ve yâ'nın yâ'ya idgam edilmesiyle 'yuhyî' şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: 'Basralılar, Sîbeveyh ve arkadaşları 'yuhyî' kelimesinin idgamını caiz görmezler; ikinci yâ'nın sâkin olması sebebiyle böyle derler ve oradaki fethaya itibar etmezler, çünkü o lüzumlu olmayan bir irap harekesidir. Ferrâ ise bunu caiz görmüş ve 'Şiddetle yürür de yorulur' anlamındaki 'Temşî bi-şiddetin feta'î' [mısraını] hüccet getirmiştir ki 'feta'yâ' demek istemiştir.' Hülasa, bu kıraat şâzzdır.
وجاء في عدة أخبار أن النبيّ ﷺ كان إذا قرأ هذه الآية قال: «سبحانك اللهم وبلى» وفي بعضها «سبحانك فبلى»
Birçok rivayette, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuduğu zaman: «Sübhânekellâhümme ve belâ (Seni tenzih ederim Allahım, evet elbette)» dediği, bazılarında ise: «Sübhâneke fe-belâ (Seni tenzih ederim, evet elbette)» [dediği] gelmiştir.
وأخرج أحمد وأبو داود والترمذي وابن المنذر وابن مردويه والبيهقي والحاكم وصححه عن أبي هريرة قال قال رسول الله ﷺ: «من قرأ منكم والتين والزيتون فانتهى إلى آخرها أليس الله بأحكم الحاكمين فليقل بلى وأنا على ذلكم من الشاهدين، ومن قرأ لا أقسم بيوم القيامة فانتهى إلى أليس ذلك بقادر على أن يحيي الموتى فليقل بلى، ومن قرأ والمرسلات فبلغ فبأي حديث بعده يؤمنون فليقل آمنا بالله» .
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, Beyhakî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizden kim 'Ve't-tîni ve'z-zeytûn' [suresini] okur da sonundaki 'Eleysallâhu bi-ahkemi'l-hâkimîn' kısmına ulaşırsa; 'Belâ ve ene alâ zâlike mine'ş-şâhidîn (Evet elbette ve ben buna şahitlik edenlerdenim)' desin. Kim 'Lâ uksimu bi-yevmi'l-kıyâme' [suresini] okur da 'Eleyse zâlike bi-kâdirin alâ en yuhyiye'l-mevtâ' kısmına ulaşırsa; 'Belâ (Evet elbette)' desin. Kim de 'Ve'l-mürselât' [suresini] okur da 'Fe-bi-eyyi hadîsin ba'dehû yü'minûn' kısmına varırsa; 'Âmennâ billâh (Allah'a iman ettik)' desin.»