وعلى هذا الأخير قيل لا حاجة إلى توجيه القرب لأن العذاب في ذلك اليوم قريب لا فاصل بينه وبين المرء، ونظر فيه بأن الظاهر جعل المنذر به قريبا في وقت الإنذار لأنه المناسب للتهديد والوعيد إذ لا فائدة في ذكر قربه منهم يوم القيامة فإذا تعلق به فالمراد بيان قرب اليوم نفسه فتأمل.
Bu son ihtimale göre, yakınlığın gerekçelendirilmesine gerek olmadığı söylenmiştir; zira o gündeki azap yakındır, onunla insan arasında hiçbir engel yoktur. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Zahir olan, kendisiyle uyarılan şeyin uyarı anında yakın kılınmasıdır; çünkü tehdit ve sakındırmaya uygun olan budur; zira kıyamet gününde azabın onlara yakınlığının zikredilmesinde bir fayda yoktur. Dolayısıyla eğer [zarf] ona taalluk ediyorsa, kastedilen şey bizzat o günün yakınlığının beyanıdır; iyi düşün!
والظاهر أنْ المَرْءُ عام للمؤمن والكافر
Zahir olan, { الْمَرْءُ } lafzının hem mümini hem de kâfiri kapsayan genel bir ifade olmasıdır.
و"ما" موصولة منصوبة بـ ينْظُرُ
{ ما } ismi mevsuldür ve { يَنْظُرُ } fiili ile mansuptur.
والعائد محذوف والمراد يوم يشاهد المكلف المؤمن والكافر ما قدمه من خير أو شر وجوز أن تكون ما استفهامية منصوبة بـ قدَّمَتْ أي ينظر أي شيء قدمت يداه والجملة معلق عنها لأن النظر طريق العلم والكلام في قوله ينْظُرُ جواب ما قدمت يداه وفي الكلام على ما ذكره العلامة التفتازاني تغليب ما وقع بوجه مخصوص على ما وقع بغير هذا الوجه حيث ذكر اليدان لأن أكثر الأعمال تزاول بهما فجعل الجميع كالواقع بهما تغليبا. وقرأ ابن أبي إسحاق «المرء» بضم الميم وضعفها أبو حاتم ولا ينبغي أن تضعف لأنها لغة بعض العرب يتبعون حركة الهمزة فيقولون مرء ومرأ ومرء على حسب الإعراب ويَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
Âid zamir mahzuftur. Kastedilen, mükellefin (mümin ve kâfirin) hayır veya şerden önceden takdim ettiğini müşahede edeceği gündür. { ما } edatının istifhamiye olup { قَدَّمَتْ } fiiliyle mansup olması da caiz görülmüştür; yani 'iki elinin neyi takdim ettiğine bakar' demektir. Bu durumda cümle amilden ta'lik edilmiştir; çünkü bakmak ilmin yoludur. { يَنْظُرُ } buyruğundaki söz { ما قَدَّمَتْ يَداهُ } ifadesinin cevabıdır. Allâme Teftâzânî'nin belirttiğine göre, bu ifadede özel bir yolla meydana gelenin, bu yolun dışında meydana gelene tağlibi vardır; zira eller zikredilmiştir çünkü işlerin çoğu ellerle yapılır, dolayısıyla tağlib yoluyla hepsi ellerle yapılmış gibi kılınmıştır. İbn Ebî İshak { الْمَرْءُ } kelimesini mîm harfinin dammesiyle («الْمُرْءُ») okumuştur; Ebû Hâtim ise bu kıraati zayıf saymıştır. Oysa zayıf sayılmaması gerekirdi; çünkü bu, hemzenin harekesine tabi olan bazı Arapların lehçesidir; nitekim iraba göre 'mür'ün', 'mer'en' ve 'mir'in' derler. { وَيَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Kâfir de: 'Ah, keşke ben bir toprak olsaydım!' der.”
تخصيص لأحد الفريقين اللذين تناولهما المرء فيما قبل منه بالذكر وخص قول الكافر دون المؤمن لدلالة قوله على غاية الخيبة ونهاية التحسر ودلالة حذف قول المؤمنين على غاية التبجح ونهاية الفرح والسرور. وقال عطاء "الْمَرْءُ" هنا الكافر لقوله تعالى: إ نَّا أَنْذَرْناكُمْ
[Bu ifade], kendisinden önce geçen 'el-mer' (insan) lafzının kapsadığı iki gruptan birinin zikir ile tahsis edilmesidir. Müminin değil de kâfirin sözünün tahsis edilmesi, onun sözünün son derece hüsrana ve nihai bir pişmanlığa delalet etmesindendir; müminlerin sözünün hazfedilmesi ise son derece iftihara ve nihai sevinç ile mutluluğa delalet ettiğindendir. Atâ şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ } “Şüphesiz biz sizi uyardık” buyruğundan ötürü buradaki { الْمَرْءُ } kâfirdir.
وكان الظاهر عليه الضمير فيما بعد إلّا أنه وضع الظاهر موضعه لزيادة الذم. وفيه أن تناول الفريقين هو المطابق لما سبق من صف يوم مفصل لما اشتمل على حالهما وهم الوجه لقوله تعالى فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً و"إنَّا أَنْذَرْناكُمْ "
Buna göre bundan sonra zamir gelmesi zahir olandı; ancak yermeyi artırmak için zamir yerine açık isim (zahir isim) konulmuştur. Buna karşı şu itiraz yapılmıştır: İki grubu da kapsaması, daha önce geçen ve her iki grubun durumunu içeren günün tafsilatlı vasfına uygun düşendir. Yüce Allah'ın { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً } “Artık dileyen Rabbine bir varış yeri edinir” ve { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ } “Şüphesiz biz sizi uyardık” buyrukları için uygun olan da budur.
لا يخص الكافر لأن الإنذار عام للفريقين أيضا فلا دلالة على الاختصاص. وقال ابن عباس وقتادة والحسن: المراد به المؤمن، قال الإمام دل عليه قول الكافر فيما كان هذا بيانا لحال الكافر وجب أن يكون الأول بيانا لحال المؤمن، ولا يخفى ما فيه من الضعف كاستدلال الرياشي بالآية على أن المرء لا يطلق إلّا على المؤمن وأراد الكافر بقوله هذا يا ليْتَنِي كُنْتُ تُراباً
[Bu uyarı] sadece kâfire has değildir; çünkü uyarı her iki grup için de geneldir, dolayısıyla tahsise delalet etmez. İbn Abbas, Katâde ve el-Hasan şöyle demiştir: Bununla kastedilen mümindir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Devamındaki kâfirin sözü buna delalet etmiştir; zira bu kâfirin halini beyan olunca, ilkinin de müminin halini beyan olması vacip olmuştur. Ancak bundaki zayıflık gizli değildir; tıpkı er-Riyâşî'nin bu ayetle 'el-mer' lafzının yalnızca mümin için kullanılacağına dair istidlalindeki zayıflık gibi. Kâfir bu sözüyle: { يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Ah, keşke ben bir toprak olsaydım!” derken şunu kastetmiştir:
في الدنيا فلم أخلق ولم أكلف، أو ليتني كنت ترابا في هذا اليوم فلم أبعث. وعن ابن عمر وأبي هريرة ومجاهد أن الله تعالى يحضر البهائم فيقتص لبعضها من بعض ثم يقول سبحانه لها كوني ترابا فيعود جميعها ترابا فإذا رأى الكافر ذلك تمنى مثله. وإلى حشر البهائم والاقتصاص لبعضها من بعض ذهب الجمهور وسيأتي الكلام في ذلك في سورة التكوير إن شاء الله تعالى. وقيل: الكافر في الآية إبليس عليه اللعنة لما شاهد آدم ﵊ ونسله المؤمنين وما لهم من الثواب تمنى أن يكون ترابا لأنه احتقره لما قال "خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ" [الأعراف: ١٢، ص: ٧٦] وهو بعيد عن السياق وإن كان حسنا. والتراب على جميع ما ذكر بمعناه المعروف والكلام على ظاهره وحقيقته وجوز لا سيما على الأخير أن يكون المراد بقول ليتني كنت في الدنيا متواضعا لطاعة الله تعالى لا جبارا ولا متكبرا والمعول عليه ما تقدم كما لا يخفى
Dünyada [toprak olsaydım da] yaratılmasaydım ve mükellef tutulmasaydım yahut bu günde toprak olsaydım da ba's olunmasaydım (yeniden diriltilmeseydim). İbn Ömer, Ebû Hureyre ve Mücâhid'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ hayvanları huzura getirir, birbiriyle kısaslarını yaptırır, sonra da Yüce Zâtı onlara: 'Toprak olun!' buyurur, bunun üzerine hepsi toprağa döner. Kâfir bunu görünce kendisi için de aynısını temenni eder. Hayvanların haşredilmesi ve birbiriyle kısas edilmesi görüşüne cumhur gitmiştir; bu konudaki açıklama Tekvîr Suresi'nde inşaallahu teâlâ gelecektir. Şöyle de denilmiştir: Ayetteki kâfir, aleyhillâne İblis'tir. Âdem aleyhisselâm'ı, onun mümin zürriyetini ve onlar için olan sevabı görünce, { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [el-A'râf: 12, Sâd: 76] dediğinde onu hakir gördüğü için toprak olmayı temenni etmiştir. Her ne kadar güzel olsa da bu görüş bağlamdan uzaktır. Toprak, zikredilenlerin hepsinde bilinen manasındadır; söz de zahiri ve hakikati üzeredir. Özellikle bu son görüşe göre 'Keşke dünyada Allah Teâlâ'ya itaat için mütevazı olsaydım da zorba ve mütekebbir olmasaydım' manasının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak itimad edilen görüş gizli kalmayacağı üzere daha önce geçendir.