إلى غير ذلك من الأخبار.
Ve buna benzer diğer haberler.
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ أي فلا تزجره ولكن تفضل عليه بشيء أورده بقول جميل وأريد به عند جمع السائل المستجدي الطالب لشيء من الدنيا، وتدل الآية على الاعتناء بشأنه أيضا وعن إبراهيم بن أدهم نعم القوم السؤّال يحملون زادنا إلى الآخرة. وعن إبراهيم النخعي: السائل يريد الآخرة يجيء إلى باب أحدكم فيقول: أتبعثون إلى أهليكم بشيء وشاع
{ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ } “İsteyeni de sakın azarlama!” Yani onu paylama; bilakis ona bir şey lütfet ya da onu güzel bir sözle sav. Bir topluluğa göre bundan kasıt, dünyalıktan bir şey isteyen dilencidir. Bu ayet de onun durumuna ihtimam göstermeye delalet eder. İbrâhim b. Edhem'den şöyle nakledilmiştir: 'İsteyenler ne güzel topluluktur! Azığımızı ahirete taşırlar.' İbrâhim en-Nehaî'den de şöyle nakledilmiştir: 'İsteyen kimse ahireti kasteder; birinizin kapısına gelir ve: Ailenize bir şey gönderiyor musunuz? der.' Yaygınlaşmıştır ki
حديث «للسائل حق وإن جاء على فرس»
«İsteyenin, at üzerinde gelse bile bir hakkı vardır» hadisi [şöhret bulmuştur].
وقد قال فيه الإمام أحمد كما في تمييز الطيب من الخبيث لا أصل له وأخرجه أبو داود عن الحسين بن علي رضي الله تعالى عنهما موقوفا وسكت عنه، وقال العراقي سنده جيد وتبعه غيره، وقال ابن عبد البر إنه ليس بالقوي وعوّل كثير على ما قال الإمام أحمد وفي معناه احتمالان كل منهما يؤذن بالاهتمام بأمر السائل. وروي من طرق عن عائشة وغيرها: لو صدق السائل ما أفلح من رده. وهو أيضا على ما قال ابن المديني لا أصل له، وقال ابن عبد البر جميع أسانيده ليست بالقوية. نعم
Temyîzü't-Tayyib mine'l-Habîs'te geçtiği üzere İmam Ahmed onun hakkında: 'Aslı yoktur' demiştir. Ebû Dâvûd onu Hüseyin b. Ali'den radıyallâhu teâlâ anhümâ mevkuf olarak rivayet etmiş ve hakkında sükût etmiştir. Irâkî: 'Senedi ceyyiddir' demiş, başkaları da ona uymuştur. İbn Abdilberr ise onun güçlü olmadığını söylemiştir. Pek çok kimse İmam Ahmed'in dediğine dayanmıştır. Anlamında iki ihtimal olup her ikisi de isteyenin durumuna önem verilmesini bildirir. Âişe ve başkalarından çeşitli yollarla: 'Şayet isteyen doğru söyleseydi, onu geri çeviren iflah olmazdı' şeklinde rivayet edilmiştir. Bu da İbnü'l-Medînî'nin dediğine göre aslı olmayan bir rivayettir. İbn Abdilberr: 'Onun bütün isnatları güçlü değildir' demiştir. Evet,
أخرج الطبراني في الكبير عن أبي أمامة مرفوعا ما يقرب منه وهو «لولا أن المساكين يكذبون ما أفلح من ردهم»
Taberânî el-Kebîr'de Ebû Ümâme'den merfu olarak buna yakın bir rivayet tahric etmiştir ki o da şudur: «Eğer yoksullar yalan söylemeseydi, onları geri çeviren iflah olmazdı.»
ولم أقف على من تعقبه. ثم النهي على النهر على ما قالوا إذا لم يلح في السؤال فإن ألح ولم ينفع الرد اللين فلا بأس بالزجر. وقال أبو الدرداء والحسن وسفيان وغيرهم: المراد بالسائل هنا السائل عن العلم والدين لا سائل المال ولعل النهي عن زجره على القول الأول يعلم بالأولى ويشهد للأولوية أنه لا وعيد على ترك إعطاء المستجدي لمن يجد ما يستجديه بخلاف ترك جواب سائل العلم لمن يعلم ففي الحديث «من سئل عن علم فكتمه ألجم بلجام من نار» وسيأتي إن شاء الله تعالى ما قيل من أن الظاهر الثاني من القولين.
Buna itiraz eden bir kimseye rastlamadım. Sonra, azarlamaktan nehiy âlimlerin belirttiklerine göre istemede ısrar etmediği takdirdedir; şayet ısrar eder ve yumuşaklıkla savmak fayda vermezse azarlamakta bir beis yoktur. Ebü'd-Derdâ, Hasan, Süfyân ve başkaları şöyle demiştir: 'Burada isteyenden kasıt, mal isteyen değil, ilim ve din hakkında soru sorandır.' Birinci görüşe göre onu azarlamaktan nehyedilmiş olması evleviyetle bilinir. Bu evleviyete şahitlik eden husus şudur ki: İstenilen şeye sahip olan kimsenin dilenciye vermeyi terk etmesi üzerine bir tehdit yoktur; oysa bilen kimsenin ilim soran kimseye cevap vermeyi terk etmesi öyle değildir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kime bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, ateşten bir gem ile gemlenir.» İki görüşten ikincisinin zahir olduğuna dair söylenenler inşâallâhu teâlâ gelecektir.
وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ فإن التحدث بها شكر لها كما قال عمر بن عبد العزيز والحسن وقتادة والفضيل بن عياض.
{ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } “Rabbinin nimetine gelince; onu anlat da anlat!” Çünkü Ömer b. Abdilazîz, Hasan, Katâde ve Fudayl b. İyâz'ın dediği gibi o nimeti anlatmak ona şükretmektir.
وأخرج البخاري في الأدب وأبو داود والترمذي وحسنه وأبو يعلى وابن حبان والبيهقي والضياء عن جابر بن عبد الله مرفوعا: «من أعطي عطاء فوجد فليجز به فإن لم يجد فليثن به فمن أثنى به فقد شكره، ومن كتمه فقد كفره، ومن تحلى بما لم يعط كان كلابس ثوبي زور»
Buhârî el-Edeb'de, Ebû Dâvûd, Tirmizî -ve onu hasen görmüştür-, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, Beyhakî ve Ziyâ, Câbir b. Abdillâh'tan merfu olarak rivayet etmişlerdir: «Kendisine bir bağışta bulunulan kimse imkân bulursa karşılığını versin; bulamazsa övgüde bulunsun. Zira kim övgüde bulunursa ona şükretmiş olur; kim de onu gizlerse ona nankörlük etmiş olur. Kendisine verilmeyen bir şeyle süslenen kimse ise sahte iki elbise giyen gibidir.»
ولذا استحب بعض السلف التحدث بما عمله من الخير إذ لم يرد به الرياء والافتخار وعلم الاقتداء به بل بعض أهل البيت رضي الله تعالى
Bundan dolayı Selef'ten bazıları, riya ve övünmeyi kastetmeyip kendisine uyulacağını bildiği zaman işlediği hayrı anlatmayı müstehap görmüşlerdir; hatta Ehl-i Beyt'ten bazısı radıyallâhu teâlâ
عنهم حمل الآية على ذلك.
anhüm ayeti buna hamletmişlerdir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مقسم قال: لقيت الحسن بن عليّ بن أبي طالب رضي الله تعالى عنهما وأرضاهما فقلت أخبرني عن قول الله تعالى وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ فقال: الرجل المؤمن يعمل عملا صالحا فيخبر به أهل بيته.
İbn Ebî Hâtim, Mıksem'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib ile radıyallâhu teâlâ anhümâ ve ardâhümâ karşılaştım ve: 'Bana Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ } “Rabbinin nimetine gelince; onu anlat da anlat!” kavlini haber ver' dedim. O da: 'Mümin bir adam salih bir amel işler, sonra bunu ailesine haber verir' dedi.
وأخرج ابن أبي حاتم عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال فيها إذا أصبت خيرا فحدث إخوانك والظاهر أن المراد بالنعمة ما أفاضه الله تعالى على نبيه ﷺ من فنون النعم التي من جملتها ما تقدم. وأخرج ابن المنذر وغيره عن مجاهد تفسيرها بالنبوة ورووا عنه أيضا تفسيرها بالقرآن ووافقه في الأول محمد بن إسحاق وفي الثاني الكلبي، وعليهما المراد بالتحديث التبليغ ولا يخفى أن كلا التفسيرين غير مناسب لما قبل وهذه الجمل الثلاث مرتبة على ما قبلها فقيل على اللف والنشر المشوش وحاصل المعنى أنك كنت يتيما وضالا وعائلا فآواك وهداك وأغناك فمهما يكن من شيء فلا تنس نعمة الله تعالى عليك في هذه الثلاث واقتد بالله تعالى فتعطف على اليتيم وترحم على السائل فقد ذقت اليتم والفقر. وقوله تعالى وَأَمَّا بِنِعْمَةِ إلخ في مقابلة قوله سبحانه وَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى لعمومه وشموله لهدايته ﵊ من الضلال بتعليم الشرائع وغير ذلك من النعم، ولم يراع الترتيب لتقديم حقوق العباد على حقه ﷿ فإنه ﷾ غني عن العالمين، وقيل لتقديم التخلية على التحلية أو للترقي أو لمراعاة الفواصل ونظر في كل ذلك. وقال الطيبي: الظاهر أن المراد بالسائل طالب العلم لا المستجدي وعليه لا مانع من كون التفصيل على الترتيب فيقال إنه تعالى ذكر أحواله ﷺ على وفق الترتيب الخارجي بأن يراد بهدايته ﵊ ما يعم توفيقه للنظر الصحيح في صباه فقد كان ﷺ موفقا لذلك ولذا لم يعبد ﵊ صنما أو يراد بإغنائه ما كان بعد البعثة ثم فصّل سبحانه على ذلك الترتيب فجعل عدم قهر اليتيم في مقابلة إيوائه تعالى له ﵊ في يتمه، وعدم زجر السائل طالب العلم والمتعلم منه في مقابلة هدايته له، والتحدث بالنعمة في مقابلة الغنى وإن كانت النعمة شاملة له ولغيره. وآثر سبحانه فَحَدِّثْ على «فخبر» قيل ليكون ذكر النعمة ﵊ حديثا لا ينساه ويوجده ساعة غب ساعة والله تعالى أعلم. وندب التكبير عند خاتمة هذه السورة الكريمة وكذا ما بعدها إلى آخر القرآن العظيم فقد أخرج الحاكم وصححه وابن مردويه والبيهقي في الشعب من طريق أبي الحسن البزي المقري قال: سمعت عكرمة بن سليمان يقول: قرأت على إسماعيل بن قسطنطين فلما بلغت وَالضُّحى قال: كبّر عند خاتمة كل سورة حتى تختم فإني قرأت على عبد الله بن كثير فلما بلغت وَالضُّحى قال: كبّر حتى تختم، وأخبره عبد الله بن كثير أنه قرأ على مجاهد فأمره بذلك وأخبره أن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أمره بذلك وأخبره أن أبيّ بن كعب رضي الله تعالى عنه أمره بذلك، وأخبره أن النبي ﷺ أمره بذلك وكان ذلك منه ﵊ فرحا بنزول الوحي بعد تأخره وبطئه حتى قيل ما قيل هذا وعلى ذلك عمل الناس اليوم والحمد لله رب العالمين.
İbn Ebî Hâtim ondan radıyallâhu teâlâ anh bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bir hayra eriştiğin zaman onu kardeşlerine anlat.' Zahir olan şudur ki nimetten kasıt, Allah Teâlâ'nın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem bahşettiği ve bir kısmı daha önce geçen türlü türlü nimetlerdir. İbnü'l-Münzir ve başkaları Mücâhid'den bu nimeti peygamberlik olarak tefsir ettiğini rivayet etmiş; yine ondan Kur'an olarak tefsir ettiğini de nakletmişlerdir. Birincisinde Muhammed b. İshâk, ikincisinde ise Kelbî ona muvafakat etmiştir. Bu iki tefsire göre anlatmaktan (tahdis) kasıt tebliğdir. Her iki tefsirin de önceki kısımla uyumlu olmadığı gizli değildir. Bu üç cümle öncekilere göre tertip edilmiştir; leff ü neşr-i müşevveş (düzensiz leff ü neşr) üzere olduğu söylenmiştir. Anlamın özü şudur: Sen yetim, yolunu kaybetmiş ve fakir idin; O seni barındırdı, hidayete erdirdi ve zenginleştirdi. Öyleyse her ne olursa olsun Allah Teâlâ'nın bu üç husustaki nimetini unutma ve Allah Teâlâ'ya uyarak yetime şefkat göster, isteyene merhamet et; zira sen yetimliği ve fakirliği tattın. Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا بِنِعْمَةِ } “[Rabbinin] nimetine gelince...” kavli, umumiyeti ve şeriatlerin öğretilmesiyle sapıklıktan hidayete erdirilmesini ve diğer nimetleri kapsaması sebebiyle Sübhânehu'nun: { وَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup da doğru yola iletmedi mi?” kavlinin karşılığıdır. Kulların haklarını Allah'ın [azze ve celle] hakkına takdim etmek için tertip gözetilmemiştir; zira O [celle celâlühû] âlemlerden müstağnidir. Tahliyeyi (arındırmayı) tahliyeye (süslemeye) takdim etmek, terakki (aşağıdan yukarıya yükselme) veya fasılaları (ayet sonu uyumunu) gözetmek için olduğu da söylenmiştir; ancak bütün bunlara itiraz edilmiştir. Tîbî şöyle demiştir: Zahir olan, isteyenden kastın dilenci değil, ilim talebesi olmasıdır. Buna göre tafsilatın tertip üzere olmasına bir engel yoktur. Şöyle denir: Allah Teâlâ O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem hallerini harici tertibe uygun olarak zikretmiştir; şöyle ki O'nun [aleyhisselâm] hidayetinden kasıt çocukluğundaki doğru bakışa muvaffak kılınmasını da içeren genel durumdur, zira kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem buna muvaffak kılınmıştı ve bu yüzden hiçbir puta tapmamıştı; ya da zenginleştirilmesinden kasıt peygamberlikten sonraki durumdur. Sonra Sübhânehu bu tertip üzere tafsilatta bulunmuş; yetimi ezmemeyi yetimliğinde O'nu barındırmasının karşılığı, ilim talebesi ve kendisinden öğrenmek isteyen kimseyi azarlamamayı O'nu hidayete erdirmesinin karşılığı, nimeti anlatmayı da -nimet hem kendisini hem de başkalarını kapsasa da- zenginliğin karşılığı kılmıştır. Sübhânehu'nun «fe-habbir» (haber ver) yerine { فَحَدِّثْ } “anlat” kelimesini tercih etmesinin sebebi, nimetin O'nun [aleyhisselâm] dilinde sürekli hatırlanan bir hadise (anlatı) olması ve onu her an yeniden var etmesi içindir, denilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Bu yüce surenin sonunda ve bundan sonra Kur'ân-ı Azîm'in sonuna kadarki surelerin bitiminde tekbir getirmek müstehap kılınmıştır. Nitekim Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir-, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî, mukri Ebü'l-Hasan el-Bezzî yoluyla rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: İkrime b. Süleymân'ın şöyle dediğini işittim: İsmâil b. Kustantîn'e [Kur'an] okudum; { وَالضُّحى } “Kuşluk vaktine andolsun” suresine geldiğimde şöyle dedi: Hatmedene kadar her surenin sonunda tekbir getir; zira ben Abdullah b. Kesîr'e okudum, { وَالضُّحى } “Kuşluk vaktine andolsun” suresine geldiğimde: 'Hatmedene kadar tekbir getir' dedi. Abdullah b. Kesîr de ona Mücâhid'e okuduğunu ve onun kendisine böyle emrettiğini haber verdi; o da İbn Abbas'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ kendisine böyle emrettiğini haber verdi; o da Übey b. Ka'b'ın radıyallâhu teâlâ anh kendisine böyle emrettiğini haber verdi; o da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine böyle emrettiğini haber verdi. Bu durum, vahyin gecikmesi ve yavaşlamasından sonra inmesi sebebiyle O'nun [aleyhisselâm] bir sevinci idi; nitekim söylenecekler söylenmişti. İşte bu husus üzerinedir ve bugün insanların ameli de bu şekildedir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.