بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla
{الر} اللَّه أَعْلَم بِمُرَادِهِ بِذَلِكَ {تِلْكَ} أَيْ هَذِهِ الْآيَات {آيَات الْكِتَاب} الْقُرْآن وَالْإِضَافَة بِمَعْنَى مِنْ {الْحَكِيم} الْمُحْكِم
{الر} “Elif, Lâm, Râ.” Allah bununla ne kastettiğini en iyi bilendir. {تِلْكَ} “İşte bunlar” yani bu ayetler {آيَات الْكِتَاب} “Kitab’ın ayetleridir.” Kur'an'ın [ayetleridir]. Buradaki tamlama (izâfet) min (من/den) anlamındadır. {الْحَكِيم} “Hikmet dolu [Kitab'ın].” Muhkem kılınmış [Kitab'ın].
{أَكَانَ لِلنَّاسِ} أَيْ أَهَلْ مَكَّة اسْتِفْهَام إنْكَار وَالْجَار وَالْمَجْرُور حَال مِنْ قَوْله {عَجَبًا} بِالنَّصْبِ خَبَر كَانَ وَبِالرَّفْعِ اسْمهَا وَالْخَبَر وَهُوَ اسْمهَا عَلَى الْأُولَى {أَنْ أَوْحَيْنَا} أَيْ إيحَاؤُنَا {إلَى رَجُل مِنْهُمْ} مُحَمَّد ﷺ {أَنْ} مُفَسِّرَة {أَنْذِرْ} خَوِّفْ {النَّاس} الْكَافِرِينَ بِالْعَذَابِ {وَبَشِّرْ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ} أَيْ بِأَنَّ {لَهُمْ قَدَم} سَلَف {صِدْق عِنْد رَبّهمْ} أَيْ أَجْرًا حَسَنًا بِمَا قَدَّمُوهُ مِنْ الْأَعْمَال {قَالَ الْكَافِرُونَ إن هذا} القرآن المشتمل على ذلك {لسحر مُبِين} بَيِّن وَفِي قِرَاءَة لَسَاحِر وَالْمُشَار إلَيْهِ النَّبِيّ صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
{أَكَانَ لِلنَّاسِ} “İnsanlar için ... oldu mu?” yani Mekke halkı için. Bu bir inkârî soru (istifhâm-ı inkârî) olup câr-mecrûr {عَجَبًا} “şaşılacak bir şey” kelimesinden hâldir. [عَجَبًا kelimesi] mansûb okunuşta kâne'nin haberi, merfû okunuşta ise ismidir. Birinci kıraate göre kâne'nin ismi, {أَنْ أَوْحَيْنَا} “vahyettiğimiz” yani vahyetmemiz ifadesidir; {إلَى رَجُل مِنْهُمْ} “içlerinden bir adama:” Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e. Buradaki {أَنْ} tefsir edatıdır. {أَنْذِرْ} “Uyar” korkut {النَّاس} “insanları” azapla kâfirleri [korkut] {وَبَشِّرْ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ} “ve iman edenleri ... müjdele!” yani şununla [müjdele]: {لَهُمْ قَدَم} “onlar için bir öncelik / geçmiş” {صِدْق عِنْد رَبّهمْ} “Rableri katında sadakat [makamı vardır].” Yani önden gönderdikleri ameller sebebiyle kendilerine güzel bir mükâfat vardır. {قَالَ الْكَافِرُونَ إن هذا} “Kâfirler dediler ki: ‘Şüphesiz bu” bunları içeren Kur'an {لسحر مُبِين} “apaçık bir büyüdür.’” [Mübîn,] apaçık demektir. Bir kıraatte 'şüphesiz bu apaçık bir büyücüdür' (لَسَاحِر) şeklindedir ki işaret edilen Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)’dir.
إنَّ رَبّكُمْ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} مِنْ أَيَّام الدُّنْيَا أَيْ فِي قَدْرهَا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ ثَمَّ شَمْس وَلَا قَمَر وَلَوْ شَاءَ لَخَلَقَهُنَّ فِي لَمْحَة وَالْعُدُول عَنْهُ لِتَعْلِيمِ خَلْقه التَّثَبُّت {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْش} اسْتِوَاء يَلِيق بِهِ {يُدَبِّر الْأَمْر} بَيْن الْخَلَائِق {مَا مِنْ} صِلَة {شَفِيع} يَشْفَع لِأَحَدٍ {إلَّا مِنْ بَعْد إذْنه} رَدّ لِقَوْلِهِمْ إنَّ الْأَصْنَام تَشْفَع لَهُمْ {ذَلِكُمْ} الْخَالِق الْمُدَبِّر {اللَّه رَبّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} وَحِّدُوهُ {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} بِإِدْغَامِ التَّاء فِي الْأَصْل فِي الذَّال
{إنَّ رَبّكُمْ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” dünya günlerinden [altı günde], yani onun miktarında bir sürede. Çünkü o sırada güneş ve ay yoktu. Dileseydi onları bir göz açıp kapama süresinde yaratırdı; bundan dönülmesi (tedrici yaratılması) yaratıklarına acele etmemeyi öğretmek içindir. {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْش} “Sonra Arş'a istivâ etti;” Kendisine layık bir istivâ ile [istivâ etti]. {يُدَبِّر الْأَمْر} “İşleri çekip çevirir.” Yaratıklar arasında [çekip çevirir]. {مَا مِنْ} sıladır (zâiddir). {شَفِيع} “Hiçbir şefaatçi yoktur” bir kimseye şefaat edecek, {إلَّا مِنْ بَعْد إذْنه} “O'nun izni olmadıkça.” Bu, putların kendilerine şefaat edeceği şeklindeki sözlerini reddir. {ذَلِكُمْ} “İşte bu” Yaratan ve çekip çeviren, {اللَّه رَبّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} “Rabbiniz olan Allah'tır; öyleyse O'na kulluk edin.” O'nu birleyin. {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünmüyor musunuz?” Aslında [تَتَذَكَّرُونَ olup] tâ (ت) harfinin zâl (ذ) harfine idğâmı iledir.
{إلَيْهِ} تَعَالَى {مَرْجِعكُمْ جَمِيعًا وَعْد اللَّه حَقًّا} مَصْدَرَانِ مَنْصُوبَانِ بِفِعْلِهِمَا الْمُقَدَّر {إنَّهُ} بِالْكَسْرِ اسْتِئْنَافًا وَالْفَتْح عَلَى تَقْدِير اللَّام {يَبْدَأ الْخَلْق} أَيْ بَدَأَهُ بِالْإِنْشَاءِ {ثُمَّ يُعِيدهُ} بِالْبَعْثِ {لِيَجْزِيَ} يُثِيب {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات بِالْقِسْطِ وَاَلَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَاب مِنْ حَمِيم} مَاء بَالِغ نِهَايَة الْحَرَارَة {وَعَذَاب أَلِيم} مُؤْلِم {بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} أَيْ بِسَبَبِ كُفْرهمْ
{إلَيْهِ} “Yalnızca O'nadır” Yüce Allah'adır {مَرْجِعكُمْ جَمِيعًا وَعْد اللَّه حَقًّا} “hepinizin dönüşü. Allah'ın vaadi bir gerçektir.” [Va'd ve hakkan] takdir edilen fiilleriyle mansûb iki mastardır. {إنَّهُ} [İnnehû] kesre ile istînâf olarak, fetha ile ise (ennehû) gizli lâm harfinin takdiri iledir: {يَبْدَأ الْخَلْق} “Şüphesiz O, yaratılışı başlatır,” yani yoktan var ederek yaratır {ثُمَّ يُعِيدهُ} “sonra onu tekrar iade eder;” dirilterek [tekrar yaratır], {لِيَجْزِيَ} “karşılığını versin diye” mükâfatlandırsın diye {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات بِالْقِسْطِ وَاَلَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَاب مِنْ حَمِيم} “iman edip salih ameller işleyenleri adaletle. İnkâr edenlere ise kaynar sudan bir içecek” sıcaklığın son noktasına ulaşmış su {وَعَذَاب أَلِيم} “ve can yakıcı bir azap vardır,” acı veren {بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “inkâr ettiklerinden dolayı.” Yani küfürleri sebebiyle.
{هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْس ضِيَاء} ذَات ضِيَاء أَيْ نُور {وَالْقَمَر نُورًا وَقَدَّرَهُ} مِنْ حَيْثُ سَيَّرَهُ {مَنَازِل} ثَمَانِيَة وَعِشْرِينَ مَنْزِلًا فِي ثَمَان وَعِشْرِينَ لَيْلَة مِنْ كُلّ شَهْر وَيَسْتَتِر لَيْلَتَيْنِ إنْ كَانَ الشَّهْر ثَلَاثِينَ يَوْمًا أَوْ لَيْلَة إنْ كَانَ تِسْعَة وَعِشْرِينَ يَوْمًا {لِتَعْلَمُوا} بِذَلِكَ {عَدَد السِّنِينَ وَالْحِسَاب مَا خَلَقَ اللَّه ذَلِكَ} الْمَذْكُور {إلَّا بِالْحَقِّ} لَا عَبَثًا تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ {يُفَصِّل} بِالْيَاءِ وَالنُّون يُبَيِّن {الْآيَات لِقَوْمٍ يعلمون} يتدبرون
{هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْس ضِيَاء} “Güneşi ışık” yani aydınlık sahibi, ışık kılan {وَالْقَمَر نُورًا وَقَدَّرَهُ} “ve ayı bir nur yapan, ona takdir buyuran O'dur” hareketi bakımından {مَنَازِل} “menziller” her ayda yirmi sekiz gecede yirmi sekiz menzil [takdir eden]. Eğer ay otuz gün ise iki gece, yirmi dokuz gün ise bir gece gizlenir. {لِتَعْلَمُوا} “Bilesiniz diye” bununla {عَدَد السِّنِينَ وَالْحِسَاب مَا خَلَقَ اللَّه ذَلِكَ} “yılların sayısını ve hesabı. Allah bunu yaratmamıştır” adı geçen şeyleri {إلَّا بِالْحَقِّ} “ancak hak ile [yaratmıştır].” Boş yere değil; Yüce Allah bundan münezzehtir. {يُفَصِّل} “Açıklıyor” yâ ve nûn ile (yüfassilu / nüfassilu); yani açıklar {الْآيَات لِقَوْمٍ يعلمون} “ayetleri, bilen bir kavim için.” [Ayetler üzerinde] düşünen [bir kavim için].
{إنَّ فِي اخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} بِالذَّهَابِ وَالْمَجِيء وَالزِّيَادَة وَالنُّقْصَان {وَمَا خَلَقَ اللَّه فِي السَّمَاوَات} مِنْ مَلَائِكَة وَشَمْس وَقَمَر وَنُجُوم وَغَيْر ذَلِكَ {و} فِي {الْأَرْض} مِنْ حَيَوَان وَجِبَال وَبِحَار وَأَنْهَار وَأَشْجَار وَغَيْرهَا {لَآيَات} دَلَالَات عَلَى قُدْرَته تعالى {لقوم يتقون} هـ فَيُؤْمِنُونَ خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ الْمُنْتَفِعُونَ بِهَا
{إنَّ فِي اخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار} “Şüphesiz gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” gidip gelmelerinde, uzayıp kısalmalarında {وَمَا خَلَقَ اللَّه فِي السَّمَاوَات} “ve Allah'ın göklerde yarattığı şeylerde” melekler, güneş, ay, yıldızlar ve diğer şeylerde {و} “ve” {الْأَرْض} “yerde [yarattığı şeylerde]” hayvanlar, dağlar, denizler, nehirler, ağaçlar ve diğerlerinde {لَآيَات} “elbette ayetler vardır” Yüce Allah'ın kudretine dair deliller vardır {لقوم يتقون} “sakınan bir kavim için.” O'ndan sakınıp iman edenler [için]. Onları özellikle zikretti, çünkü bunlardan istifade edenler onlardır.
{إنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا} بِالْبَعْثِ {وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا} بَدَل الْآخِرَة لِإِنْكَارِهِمْ لَهَا {وَاطْمَأَنُّوا بِهَا} سَكَنُوا إلَيْهَا {وَاَلَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتنَا} دَلَائِل وَحْدَانِيّتنَا {غَافِلُونَ} تَارِكُونَ النَّظَر فِيهَا
{إنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا} “Bize kavuşmayı ummayanlar” yeniden dirilme ile [kavuşmayı], {وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “ve dünya hayatına razı olanlar” ahireti inkâr ettikleri için onun yerine [dünya hayatına razı olanlar] {وَاطْمَأَنُّوا بِهَا} “ve onunla tatmin bulanlar” ona meyledip huzur bulanlar {وَاَلَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتنَا} “ve ayetlerimizden” birliğimizin delillerinden {غَافِلُونَ} “gafil olanlar [var ya],” onlar üzerinde düşünmeyi terk edenler;
{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ النَّار بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} مِنْ الشرك والمعاصي
{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ النَّار بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “İşte onların kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle varacakları yer ateştir.” Şirkten ve günahlardan [kazandıkları sebebiyle].
{إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات يَهْدِيهِمْ} يُرْشِدهُمْ {رَبّهمْ بِإِيمَانِهِمْ} بِهِ بِأَنْ يَجْعَل لَهُمْ نُورًا يهتدون به يوم القيامة {تجري من تحتهم الأنهار في جنات النعيم}
{إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات يَهْدِيهِمْ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince,” [onlara] yol gösterir {رَبّهمْ بِإِيمَانِهِمْ} “Rableri imanları sebebiyle;” O'na olan [imanları sebebiyle], kendilerine kıyamet günü hidayet bulacakları bir nur var ederek [yol gösterir]. {تجري من تحتهم الأنهار في جنات النعيم} “Naim cennetlerinde altlarından ırmaklar akar.”
{دَعْوَاهُمْ فِيهَا} طَلَبهمْ يَشْتَهُونَهُ فِي الْجَنَّة أَنْ يَقُولُوا {سُبْحَانك اللَّهُمَّ} أَيْ يَا اللَّه فَإِذَا مَا طَلَبُوهُ وَجَدُوهُ بَيْن أَيْدِيهمْ {وَتَحِيَّتهمْ} فِيمَا بَيْنهمْ {فِيهَا سَلَام وَآخِر دَعْوَاهُمْ أَنْ} مُفَسِّرَة {الحمد لله رب العالمين} وَنَزَلَ لَمَّا اسْتَعْجَلَ الْمُشْرِكُونَ الْعَذَاب
{دَعْوَاهُمْ فِيهَا} “Oradaki duaları” cennette arzuladıkları şeyleri istemeleri {سُبْحَانك اللَّهُمَّ} “‘Seni tenzih ederiz, Allah'ım!’” yani 'Ey Allah!' demeleridir. Bir şey istediklerinde onu önlerinde hazır bulurlar. {وَتَحِيَّتهمْ} “ve ... temennileri” kendi aralarındaki [temennileri] {فِيهَا سَلَام وَآخِر دَعْوَاهُمْ أَنْ} “orada selamdır. Dualarının sonu ise şudur:” [Buradaki en] tefsir edatıdır: {الحمد لله رب العالمين} “‘Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.’” [Aşağıdaki ayet] müşrikler azabın acele gelmesini istediklerinde indi:
{وَلَوْ يُعَجِّل اللَّه لِلنَّاسِ الشَّرّ اسْتِعْجَالهمْ} أَيْ كَاسْتِعْجَالِهِمْ {بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ} بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَلِلْفَاعِلِ {إلَيْهِمْ أَجَلهمْ} بِالرَّفْعِ وَالنَّصْب بِأَنْ يُهْلِكهُمْ وَلَكِنْ يُمْهِلهُمْ {فَنَذَر نَتْرُك الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانهمْ يَعْمَهُونَ} يَتَرَدَّدُونَ مُتَحَيِّرِينَ
{وَلَوْ يُعَجِّل اللَّه لِلنَّاسِ الشَّرّ اسْتِعْجَالهمْ} “Eğer Allah insanlara şerri, onların acele istemeleri gibi çarçabuk verseydi” yani onların acele istemeleri gibi {بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ} “hayrı [acele istedikleri gibi], elbette onların ecelleri yerine getirilirdi” [لقضي fiili] meçhul ve mâlum sîgada okunmuştur, {إلَيْهِمْ أَجَلهمْ} “kendilerine ecelleri” [ecelühüm/ecelehüm kelimesi] merfû ve mansûb kıraatle okunmuştur; onları helak etmek suretiyle [ecelleri sona erdirilirdi], fakat onlara mühlet verir. {فَنَذَر نَتْرُك الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانهمْ يَعْمَهُونَ} “Bize kavuşmayı ummayanları azgınlıkları içinde bocalayıp dururlarken bırakırız.” Tereddüt edip şaşkınlık içinde bırakırız.
{وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَان} الْكَافِر {الضُّرّ} الْمَرَض وَالْفَقْر {دَعَانَا لِجَنْبِهِ} أَيْ مُضْطَجِعًا {أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} أَيْ فِي كُلّ حَال {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرّه مَرَّ} عَلَى كُفْره {كَأَنْ} مُخَفَّفَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ كَأَنَّهُ {لَمْ يَدْعُنَا إلَى ضُرّ مَسَّهُ كَذَلِكَ} كَمَا زَيَّنَ لَهُ الدُّعَاء عِنْد الضَّرَر وَالْإِعْرَاض عِنْد الرَّخَاء {زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ} المشركين {ما كانوا يعملون}
{وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَان} “İnsana dokunduğu zaman” kâfire [dokunduğu zaman] {الضُّرّ} “bir sıkıntı” hastalık ve fakirlik, {دَعَانَا لِجَنْبِهِ} “yan yatarken Bize dua eder” yani uzanmış hâldeyken {أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} “yahut otururken veya ayaktayken;” yani her durumda. {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرّه مَرَّ} “Fakat biz ondan sıkıntısını giderdiğimiz zaman ise geçer gider” küfrü üzere [devam eder], {كَأَنْ} [ke-en] muhaffefedir ve ismi mahzuftur; yani sanki o {لَمْ يَدْعُنَا إلَى ضُرّ مَسَّهُ كَذَلِكَ} “kendisine dokunan bir sıkıntı için Bize hiç dua etmemiş gibi. İşte böylece” darlık anında dua edip ferahlık anında yüz çevirmek kendisine süslü gösterildiği gibi {زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ} “haddi aşanlara süslü gösterilmiştir” müşriklere [süslü gösterilmiştir] {ما كانوا يعملون} “yapmakta oldukları şeyler.”
وَلَقَدْ أَهَلَكْنَا الْقُرُون} الْأُمَم {مِنْ قَبْلكُمْ} يَا أَهْل مَكَّة {لَمَّا ظَلَمُوا}
{وَلَقَدْ أَهَلَكْنَا الْقُرُون} “Andolsun ki nice nesilleri helak ettik” kavimleri {مِنْ قَبْلكُمْ} “sizden önceki” ey Mekke halkı! {لَمَّا ظَلَمُوا} “zulmettikleri zaman;”
بِالشِّرْكِ {و} قَدْ {جَاءَتْهُمْ رُسُلهمْ بِالْبَيِّنَاتِ} الدَّالَّات عَلَى صِدْقهمْ {وَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} عَطْف عَلَى ظَلَمُوا {كَذَلِكَ} كَمَا أَهْلَكْنَا أُولَئِكَ {نَجْزِي الْقَوْم الْمُجْرِمِينَ} الْكَافِرِينَ
Şirk ile [zulmettikleri zaman]. {و} “ve” muhakkak {جَاءَتْهُمْ رُسُلهمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “onlara peygamberleri apaçık delillerle gelmişti.” Doğruluklarına delalet eden [delillerle]. {وَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “Onlar iman edecek değillerdi.” [Bu ifade] 'zulmettikleri zaman' (zalemû) üzerine matuftur. {كَذَلِكَ} “İşte böyle” onları helak ettiğimiz gibi {نَجْزِي الْقَوْم الْمُجْرِمِينَ} “suçlu bir kavmi cezalandırırız.” Kâfirleri [cezalandırırız].
{ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ} يَا أَهْل مَكَّة {خَلَائِف} جَمْع خَلِيفَة {فِي الْأَرْض مِنْ بَعْدهمْ لِنَنْظُر كَيْفَ تَعْمَلُونَ} فِيهَا وَهَلْ تَعْتَبِرُونَ بِهِمْ فَتُصَدِّقُوا رُسُلنَا
{ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ} “Sonra sizi kıldık” ey Mekke halkı! {خَلَائِف} “halifeler” halîfe kelimesinin çoğuludur {فِي الْأَرْض مِنْ بَعْدهمْ لِنَنْظُر كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “onların ardından yeryüzünde, nasıl davranacağınızı görelim diye;” orada [nasıl amel edeceğinizi] ve onlardan ibret alıp peygamberlerimizi tasdik edip etmeyeceğinizi [görelim diye].
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتنَا} الْقُرْآن {بَيِّنَات} ظَاهِرَات حَال {قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا} لَا يَخَافُونَ الْبَعْث {ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْر هَذَا} لَيْسَ فِيهِ عَيْب آلِهَتنَا {أَوْ بَدِّلْهُ} مِنْ تِلْقَاء نَفْسك {قُلْ} لَهُمْ {مَا يَكُون} يَنْبَغِي {لِي أَنْ أُبَدِّلهُ مِنْ تِلْقَاء} قِبَل {نَفْسِي إنْ} مَا {أَتَّبِع إلَّا مَا يُوحَى إلَيَّ إنِّي أَخَاف إنْ عَصَيْت رَبِّي} بِتَبْدِيلِهِ {عَذَاب يَوْم عَظِيم} هُوَ يَوْم الْقِيَامَة
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتنَا} “Kendilerine ayetlerimiz okunduğu zaman” Kur'an [okunduğu zaman], {بَيِّنَات} “apaçık olarak” zâhir oldukları hâlde; {قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا} “Bize kavuşmayı ummayanlar dediler ki:” yeniden dirilmekten korkmayanlar [dediler ki]: {ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْر هَذَا} “‘Bundan başka bir Kur'an getir” içinde ilahlarımızı yerme bulunmayan [bir Kur'an], {أَوْ بَدِّلْهُ} “yahut onu değiştir!’” kendiliğinden [değiştir]. {قُلْ} “De ki:” onlara; {مَا يَكُون} “benim için olacak şey değildir” yakışmaz {لِي أَنْ أُبَدِّلهُ مِنْ تِلْقَاء} “onu kendiliğimden” kendi tarafımdan {نَفْسِي إنْ} “değiştirmem. Ben ancak... başkasına” {أَتَّبِع إلَّا مَا يُوحَى إلَيَّ إنِّي أَخَاف إنْ عَصَيْت رَبِّي} “bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem” onu değiştirmek suretiyle [isyan edersem], {عَذَاب يَوْم عَظِيم} “büyük bir günün azabından [korkarım].” O da kıyamet günüdür.
{قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّه مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ} أَعْلَمَكُمْ {بِهِ} وَلَا نَافِيَة عَطْف عَلَى مَا قَبْله وَفِي قِرَاءَة بِلَامِ جَوَاب لَوْ أَيْ لِأُعْلِمكُمْ بِهِ عَلَى لِسَان غَيْرِي {فَقَدْ لَبِثْت} مَكَثْت {فِيكُمْ عُمْرًا} سَنِينًا أَرْبَعِينَ {مِنْ قَبْله} لَا أُحَدِّثكُمْ بِشَيْءٍ {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ قَبْلِي
{قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّه مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ} “De ki: ‘Eğer Allah dileseydi, ben onu size okumazdım ve O da size onu bildirmezdi.’” Size onu bildirmezdi. [Buradaki] 'lâ' (لَا) nâfiyedir, kendisinden öncekine matuftur. Bir kıraatte 'lev'in (لَوْ) cevap lâm'ı ile okunmuştur; yani 'onu size benim dışımdakilerin diliyle bildirirdi'. {فَقَدْ لَبِثْت} “Ben kaldım” durdum {فِيكُمْ عُمْرًا} “aranızda bir ömür” kırk yıl {مِنْ قَبْله} “bundan önce;” size hiçbir şeyden bahsetmeksizin. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Bunun benden kaynaklanmadığını [akletmiyor musunuz]?
{فَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَظْلَم مِمَّنْ افْتَرَى عَلَى اللَّه كَذِبًا} بِنِسْبَةِ الشَّرِيك إلَيْهِ {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} الْقُرْآن {إنَّهُ} أَيْ الشَّأْن {لَا يُفْلِح} يُسْعِد {الْمُجْرِمُونَ} الْمُشْرِكُونَ
{فَمَنْ} “Kimdir?” yani hiç kimse [olamaz] {أَظْلَم مِمَّنْ افْتَرَى عَلَى اللَّه كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim” O'na ortak koşarak, {أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan [daha zalim]?” Kur'an'ı [yalanlayandan]. {إنَّهُ} “Şüphesiz ki gerçek şudur:” {لَا يُفْلِح} “kurtuluşa ermez” saadete kavuşmaz {الْمُجْرِمُونَ} “suçlular.” Müşrikler.
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {مَا لَا يَضُرّهُمْ} إنْ لَمْ يَعْبُدُوهُ {وَلَا يَنْفَعهُمْ} إنْ عَبَدُوهُ وَهُوَ الْأَصْنَام {وَيَقُولُونَ} عَنْهَا {هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْد اللَّه قُلْ} لَهُمْ {أَتُنَبِّئُونَ اللَّه} تُخْبِرُونَهُ {بِمَا لَا يَعْلَم فِي السَّمَاوَات وَلَا فِي الْأَرْض} اسْتِفْهَام إنْكَار إذْ لَوْ كَانَ لَهُ شَرِيك لِعِلْمِهِ إذْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْء {سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ {وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} هـ معه
{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُون اللَّه} “Allah'ı bırakıp kulluk ediyorlar” yani O'ndan başkasına, {مَا لَا يَضُرّهُمْ} “kendilerine zarar vermeyecek” şayet ona tapmazlarsa {وَلَا يَنْفَعهُمْ} “ve kendilerine fayda sağlamayacak şeylere” şayet taparlarsa; bunlar putlardır. {وَيَقُولُونَ} “Ve diyorlar ki:” onlar hakkında: {هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْد اللَّه قُلْ} “‘Bunlar, Allah katında bizim şefaatçilerimizdir.’ De ki:” onlara; {أَتُنَبِّئُونَ اللَّه} “Siz Allah'a haber mi veriyorsunuz?” bildiriyor musunuz? {بِمَا لَا يَعْلَم فِي السَّمَاوَات وَلَا فِي الْأَرْض} “Göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi?” Bu bir inkârî sorudur; zira O'nun bir ortağı olsaydı bunu bilirdi, çünkü hiçbir şey O'na gizli kalmaz. {سُبْحَانه} “O, münezzehtir” O'nu tenzih ederiz {وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “ve onların ortak koştukları şeylerden yücedir.” Kendisiyle birlikte [koştukları ortaklardan].
{وَمَا كَانَ النَّاس إلَّا أُمَّة وَاحِدَة} عَلَى دِين وَاحِد وَهُوَ الْإِسْلَام مِنْ لَدُنْ آدَم إلَى نُوح وَقِيلَ مِنْ عَهْد إبْرَاهِيم إلَى عَمْرو بْن لُحَيّ {فَاخْتَلَفُوا} بِأَنْ ثَبَتَ بَعْض وَكَفَرَ بَعْض {وَلَوْلَا كَلِمَة سَبَقَتْ مِنْ رَبّك} بِتَأْخِيرِ الْجَزَاء إلَى يَوْم الْقِيَامَة {لَقُضِيَ بَيْنهمْ} أَيْ النَّاس فِي الدُّنْيَا {فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} مِنْ الدِّين بِتَعْذِيبِ الْكَافِرِينَ
{وَمَا كَانَ النَّاس إلَّا أُمَّة وَاحِدَة} “İnsanlar ancak tek bir ümmetti,” tek bir din, yani Âdem'den Nûh'a kadar İslâm üzere idiler; İbrâhim devrinden Amr b. Luhayy'a kadar olduğu da söylenmiştir. {فَاخْتَلَفُوا} “sonra ayrılığa düştüler.” Kimi [imanda] sebat etti, kimi inkâr etti. {وَلَوْلَا كَلِمَة سَبَقَتْ مِنْ رَبّك} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” cezanın kıyamet gününe ertelenmesine dair [bir söz], {لَقُضِيَ بَيْنهمْ} “elbette aralarında hüküm verilirdi” yani kâfirlerin cezalandırılmasıyla dünyada insanlar arasında [hüküm verilirdi] {فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “hakkında ayrılığa düştükleri şeyde.” Din konusunda [ayrılığa düştükleri şeyde].
{وَيَقُولُونَ} أَيْ أَهْل مَكَّة {لَوْلَا} هَلَّا {أُنْزِلَ عَلَيْهِ} عَلَى مُحَمَّد ﷺ {آيَة مِنْ رَبّه} كَمَا كَانَ لِلْأَنْبِيَاءِ مِنْ النَّاقَة وَالْعَصَا وَالْيَد {فَقُلْ} لَهُمْ {إنَّمَا الْغَيْب} ما غاب عن العباد أي أمره {لله} وَمِنْهُ الْآيَات فَلَا يَأْتِي بِهَا إلَّا هُوَ وَإِنَّمَا عَلَيَّ التَّبْلِيغ {فَانْتَظِرُوا} الْعَذَاب إنْ لَمْ تؤمنوا {إني معكم من المنتظرين}
{وَيَقُولُونَ} “Ve diyorlar ki:” yani Mekke halkı; {لَوْلَا} “‘Ona ... indirilmeli değil miydi?’” {أُنْزِلَ عَلَيْهِ} “ona indirilmeli [değil miydi?]” Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e {آيَة مِنْ رَبّه} “Rabbinden bir mucize?” Peygamberlerin sahip olduğu deve, asa ve [beyaz] el gibi. {فَقُلْ} “De ki:” onlara; {إنَّمَا الْغَيْب} “‘Gayb ancak’” kullardan gizli kalan şey, yani onun işi {لله} “‘Allah'a aittir.’” Mucizeler de bunlardandır; dolayısıyla onları O'ndan başkası getiremez, bana düşen ise ancak tebliğ etmektir. {فَانْتَظِرُوا} “‘Öyleyse bekleyin!’” İman etmezseniz azabı [bekleyin]. {إني معكم من المنتظرين} “‘Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.’”
{وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاس} أَيْ كُفَّار مَكَّة {رَحْمَة} مَطَرًا وَخِصْبًا {مِنْ بَعْد ضَرَّاء} بُؤْس وَجَدْب {مَسَّتْهُمْ إذَا لَهُمْ مَكْر فِي آيَاتنَا} بِالِاسْتِهْزَاءِ وَالتَّكْذِيب {قُلْ} لَهُمْ {اللَّه أَسْرَع مَكْرًا} مُجَازَاة {إنَّ رُسُلنَا} الْحَفَظَة {يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ} بِالتَّاءِ والياء
{وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاس} “İnsanlara tattırdığımız zaman” yani Mekke kâfirlerine {رَحْمَة} “bir rahmet” yağmur ve bolluk {مِنْ بَعْد ضَرَّاء} “bir darlıktan sonra” sıkıntı ve kuraklıktan [sonra] {مَسَّتْهُمْ إذَا لَهُمْ مَكْر فِي آيَاتنَا} “kendilerine dokunan; hemen ayetlerimiz hakkında bir tuzak kurmaya kalkışırlar.” Alay ederek ve yalanlayarak. {قُلْ} “De ki:” onlara; {اللَّه أَسْرَع مَكْرًا} “‘Allah tuzak kurmada daha hızlıdır.’” Cezalandırmada [daha hızlıdır]. {إنَّ رُسُلنَا} “Şüphesiz elçilerimiz” koruyucu melekler {يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ} “kurduğunuz tuzakları yazıyorlar.’” [Temkürûne fiili] tâ ve yâ ile (temkürûne / yemkürûne) okunmuştur.
{هُوَ الَّذِي يُسَيِّركُمْ} وَفِي قِرَاءَة يَنْشُركُمْ {فِي الْبَرّ وَالْبَحْر حَتَّى إذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْك} السُّفُن {وَجَرَيْنَ بِهِمْ} فِيهِ الْتِفَات عَنْ الْخِطَاب {بِرِيحٍ طَيِّبَة} لَيِّنَة {وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيح عَاصِف} شَدِيدَة الْهُبُوب تَكْسِر كُلّ شَيْء {وَجَاءَهُمْ الموج من كل مكان وظنوا أنهم أُحِيطَ بِهِمْ} أَيْ أُهْلِكُوا {دَعَوْا اللَّه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّين} الدُّعَاء {لَئِنْ} لَام قَسَم {أَنْجَيْتنَا مِنْ هَذِهِ} الْأَهْوَال {لَنَكُونَنَّ مِنْ الشَّاكِرِينَ} الْمُوَحِّدِينَ
{هُوَ الَّذِي يُسَيِّركُمْ} “Sizi gezdiren O'dur” bir kıraatte 'sizi yayan' (يَنْشُرُكُمْ) şeklindedir {فِي الْبَرّ وَالْبَحْر حَتَّى إذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْك} “karada ve denizde. Nihayet gemide olduğunuzda” gemilerde {وَجَرَيْنَ بِهِمْ} “ve onlar bunları alıp götürdüğünde” burada hitaptan [üçüncü şahsa] iltifat vardır; {بِرِيحٍ طَيِّبَة} “tatlı bir rüzgârla” yumuşak [bir rüzgârla] {وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيح عَاصِف} “ve bununla sevindiklerinde, ona şiddetli bir fırtına gelir çatar” esişi şiddetli olan, her şeyi kırıp döken [bir rüzgâr], {وَجَاءَهُمْ الموج من كل مكان وظنوا أنهم أُحِيطَ بِهِمْ} “her taraftan dalgalar üzerlerine gelir ve kuşatıldıklarını anlarlar;” yani helak edildiklerini [anlarlar], {دَعَوْا اللَّه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّين} “dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar:” duayı [has kılarak], {لَئِنْ} [buradaki lâm] kasem lâm'ıdır: {أَنْجَيْتنَا مِنْ هَذِهِ} “‘Andolsun, bizi bundan kurtarırsan’” bu korkulardan {لَنَكُونَنَّ مِنْ الشَّاكِرِينَ} “‘kesinlikle şükredenlerden olacağız.’” [Allah'ı] birleyenlerden [olacağız].
{فَلَمَّا أَنَجَاهُمْ إذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْض بغير الحق} بالشرك {يأيها النَّاس إنَّمَا بَغْيكُمْ} ظُلْمكُمْ {عَلَى أَنْفُسكُمْ} لِأَنَّ إثْمه عَلَيْهَا هُوَ {مَتَاع الْحَيَاة الدُّنْيَا} تُمَتَّعُونَ فِيهَا قَلِيلًا {ثُمَّ إلَيْنَا مَرْجِعكُمْ} بَعْد الْمَوْت {فَنُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} فَنُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ وَفِي قِرَاءَة بِنَصْبِ مَتَاع أَيْ تَتَمَتَّعُونَ
{فَلَمَّا أَنَجَاهُمْ إذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْض بغير الحق} “Fakat onları kurtarınca, hemen yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar.” Şirk koşarak. {يأيها النَّاس إنَّمَا بَغْيكُمْ} “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız” zulmünüz {عَلَى أَنْفُسكُمْ} “ancak kendi aleyhinizedir;” çünkü onun günahı kendi aleyhinedir. O, {مَتَاع الْحَيَاة الدُّنْيَا} “dünya hayatının bir geçimliğidir.” Onda az bir süre faydalanırsınız. {ثُمَّ إلَيْنَا مَرْجِعكُمْ} “Sonra dönüşünüz Bizedir” ölümden sonra {فَنُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “ve yapmakta olduklarınızı size haber veririz.” Bununla sizi cezalandırırız. Bir kıraatte 'metâ‘' kelimesinin nasbı iledir (مَتَاعَ), yani 'faydalanırsınız' anlamındadır.
{إنَّمَا مَثَل} صِفَة {الْحَيَاة الدُّنْيَا كَمَاءٍ} مَطَر {أَنْزَلْنَاهُ مِنْ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ} بِسَبَبِهِ {نَبَات الْأَرْض} وَاشْتَبَكَ بَعْضه بِبَعْضٍ {مِمَّا يَأْكُل النَّاس} مِنْ الْبُرّ وَالشَّعِير وَغَيْرهمَا {وَالْأَنْعَام} مِنْ الْكَلَأ {حَتَّى إذَا أَخَذَتْ الْأَرْض زُخْرُفهَا} بَهْجَتهَا مِنْ النَّبَات {وَازَّيَّنَتْ} بِالزَّهْرِ وَأَصْله تَزَيَّنَتْ أُبْدِلَتْ التَّاء زَايًا وَأُدْغِمَتْ فِي الزَّاي {وَظَنَّ أَهْلهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا} مُتَمَكِّنُونَ مِنْ تَحْصِيل ثِمَارهَا {أَتَاهَا أَمْرنَا} قَضَاؤُنَا أَوْ عَذَابنَا {لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا} أَيْ زَرْعهَا {حَصِيدًا} كَالْمَحْصُودِ بِالْمَنَاجِلِ {كَأَنْ} مُخَفَّفَة أَيْ كَأَنَّهَا {لَمْ تَغْنَ} تَكُنْ {بِالْأَمْسِ كذلك نفصل} نبين {الآيات لقوم يتفكرون}
{إنَّمَا مَثَل} “Durumu / misali ancak şöyledir:” vasfı {الْحَيَاة الدُّنْيَا كَمَاءٍ} “dünya hayatının, bir su gibidir” yağmur suyu [gibidir], {أَنْزَلْنَاهُ مِنْ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ} “ki onu gökten indirdik de onunla birbirine karıştı” onun sebebiyle [birbirine karıştı] {نَبَات الْأَرْض} “yeryüzünün bitkileri” birbirine sarmaş dolaş oldu {مِمَّا يَأْكُل النَّاس} “insanların yedikleri şeylerden” buğday, arpa ve diğerlerinden {وَالْأَنْعَام} “ve hayvanların [yedikleri şeylerden].” Ottan. {حَتَّى إذَا أَخَذَتْ الْأَرْض زُخْرُفهَا} “Nihayet yer güzelliğini takınıp” bitkiden gelen albenisini [takınıp] {وَازَّيَّنَتْ} “süslendiği” çiçeklerle [süslendiği] -aslı tezeyyenet (تَزَيَّنَتْ) olup tâ (ت) harfi zây (ز) harfine dönüştürülmüş ve zâya idğâm edilmiştir- {وَظَنَّ أَهْلهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا} “ve sahipleri de onun üzerinde güç sahibi olduklarını sandıkları zaman” meyvelerini toplamaya güç yetirebileceklerini [sandıklarında], {أَتَاهَا أَمْرنَا} “ona emrimiz geliverdi” hükmümüz veya azabımız {لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا} “geceleyin veya gündüzün; böylece onu kıldık” yani ekinini [kıldık] {حَصِيدًا} “biçilmiş [bir ekin gibi],” oraklarla biçilmiş gibi {كَأَنْ} [ke-en] muhaffefedir; yani sanki o {لَمْ تَغْنَ} “hiç var olmamış gibi” bulunmamış gibi {بِالْأَمْسِ كذلك نفصل} “dün. İşte böylece açıklarız” beyan ederiz {الآيات لقوم يتفكرون} “ayetleri, düşünen bir kavim için.”
{وَاَللَّه يَدْعُو إلَى دَار السَّلَام} أَيْ السَّلَامَة وَهِيَ الْجَنَّة بِالدُّعَاءِ إلَى الْإِيمَان {وَيَهْدِي مَنْ يَشَاء} هِدَايَته {إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} دِين الْإِسْلَام
{وَاَللَّه يَدْعُو إلَى دَار السَّلَام} “Allah esenlik yurduna çağırır” yani selâmet yurduna ki o da Cennet'tir, imana davet ederek [çağırır] {وَيَهْدِي مَنْ يَشَاء} “ve dilediğini iletir” hidayetini dilediğini {إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “doğru bir yola.” İslâm dinine.
{لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا} بِالْإِيمَانِ {الْحُسْنَى} الْجَنَّة {وَزِيَادَة} هِيَ النَّظَر إلَيْهِ تَعَالَى كَمَا فِي حَدِيث مُسْلِم {وَلَا يَرْهَق} يَغْشَى {وُجُوههمْ قَتَر} سَوَاد {وَلَا ذلة} كآبة {أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون}
{لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا} “Güzel davrananlara” iman ile [güzel davrananlara] {الْحُسْنَى} “daha güzeli” Cennet {وَزِيَادَة} “ve bir de fazlası vardır.” Müslim hadisinde geçtiği üzere o da Yüce Allah'a bakmaktır. {وَلَا يَرْهَق} “Bürümez” kaplamaz {وُجُوههمْ قَتَر} “onların yüzlerini bir karalık” bir siyahlık {وَلَا ذلة} “ve bir zillet de.” Bir keder de. {أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون} “İşte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
{وَاَلَّذِينَ} عَطْف عَلَى لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا أَيْ وَلِلَّذِينَ {كَسَبُوا السَّيِّئَات} عَمِلُوا الشِّرْك {جَزَاء سَيِّئَة بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقهُمْ ذِلَّة مَا لَهُمْ مِنْ اللَّه مِنْ} زَائِدَة {عَاصِم} مَانِع {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ} أَلُبِسَتْ {وُجُوههمْ قِطَعًا} بِفَتْحِ الطَّاء جَمْع قِطْعَة وَإِسْكَانهَا أَيْ جزءا {من الليل مظلما أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون
{وَاَلَّذِينَ} “O kimseler ki” 'güzel davrananlara' (lillezîne ahsenû) ifadesine matuftur; yani ve o kimseler için {كَسَبُوا السَّيِّئَات} “kötülükleri kazandılar,” şirk işlediler; {جَزَاء سَيِّئَة بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقهُمْ ذِلَّة مَا لَهُمْ مِنْ اللَّه مِنْ} “kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet bürür. Onları Allah'tan [koruyacak] hiçbir” [min] zâiddir {عَاصِم} “koruyucu yoktur.” Engelleyici yoktur. {كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ} “Sanki bürünmüş gibidir” giydirilmiş gibidir {وُجُوههمْ قِطَعًا} “yüzleri parçalarla;” kıt'a (قِطْعَة) kelimesinin çoğulu olarak tâ (ط) harfinin fethasıyla veya sükûnuyla, yani bir parça ile {من الليل مظلما أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون
{و} اُذْكُرْ {يَوْم نَحْشُرهُمْ} أَيْ الْخَلْق {جَمِيعًا ثُمَّ نَقُول لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانكُمْ} نُصِبَ بِأُلْزِمُوا مُقَدَّرًا {أَنْتُمْ} تَأْكِيد لِلضَّمِيرِ الْمُسْتَتِر فِي الْفِعْل الْمُقَدَّر لِيَعْطِف عَلَيْهِ {وَشُرَكَاؤُكُمْ} أَيْ الْأَصْنَام {فَزَيَّلْنَا} مَيَّزْنَا {بَيْنهمْ} وَبَيْن الْمُؤْمِنِينَ كَمَا فِي آيَة {وَامْتَازُوا الْيَوْم أَيّهَا الْمُجْرِمُونَ} {وَقَالَ} لَهُمْ {شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إيَّانَا تَعْبُدُونَ} مَا نَافِيَة وَقَدَّمَ المفعول للمفاصلة
{و} “Ve” hatırla {يَوْم نَحْشُرهُمْ} “onları toplayacağımız günü;” yani mahlukatı [toplayacağımız günü], {جَمِيعًا ثُمَّ نَقُول لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانكُمْ} “hepsini [toplayıp] sonra şirk koşanlara deriz ki: ‘Olduğunuz yerde kalın!’” [Mekâneküm,] takdir edilen bir fiille mansûbdur. {أَنْتُمْ} “Siz” takdir edilen fiildeki müstetir zamiri tekittir ki üzerine atıf yapılabilsin: {وَشُرَكَاؤُكُمْ} “ve ortaklarınız da!’” yani putlarınız da. {فَزَيَّلْنَا} “Artık ayırmışızdır” birbirinden ayırmışızdır {بَيْنهمْ} “aralarını” onlarla müminlerin arasını; nitekim şu ayette de böyledir: {وَامْتَازُوا الْيَوْم أَيّهَا الْمُجْرِمُونَ} “‘Ayrılın bugün, ey suçlular!’” {وَقَالَ} “Ve der ki:” onlara {شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إيَّانَا تَعْبُدُونَ} “ortakları: ‘Siz bize kulluk etmiyordunuz.’” [Buradaki] 'mâ' nâfiyedir; mef'ûl ise ayrışma ifade etmek için öne geçirilmiştir.
{فَكَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا بَيْننَا وَبَيْنكُمْ إنْ} مُخَفَّفَة أي إنا {كنا عن عبادتكم لغافلين}
{فَكَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا بَيْننَا وَبَيْنكُمْ إنْ} “Bizimle sizin aranızda Allah'ın şahitliği yeter; doğrusu” [İn] muhaffefedir, yani şüphesiz biz {كنا عن عبادتكم لغافلين} “sizin bize kulluk ettiğinizden habersizdik.’”
{هنالك} أي ذلك اليوم {تبلوا} مِنْ الْبَلْوَى وَفِي قِرَاءَة بِتَاءَيْنِ مِنْ التِّلَاوَة {كُلّ نَفْس مَا أَسْلَفَتْ} قَدَّمَتْ مِنْ الْعَمَل {وَرُدُّوا إلَى اللَّه مَوْلَاهُمْ الْحَقّ} الثَّابِت الدَّائِم {وَضَلَّ} غَابَ {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} عَلَيْهِ من الشركاء
{هنالك} “Orada” yani o gün {تبلوا} “deneyip öğrenir” 'belvâ' kökündendir; iki tâ (ت) ile okunuşta ise 'tilâvet' kökündendir, {كُلّ نَفْس مَا أَسْلَفَتْ} “her nefis önceden yaptıklarını;” önden gönderdiği amelleri {وَرُدُّوا إلَى اللَّه مَوْلَاهُمْ الْحَقّ} “ve gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler.” [O el-Hakk], varlığı sabit ve daim olandır. {وَضَلَّ} “Ve kaybolup gider” gayb olur {عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “uydurageldikleri şeyler onlardan.” ortak koştukları [uydurmalar].
{قُلْ} لَهُمْ {مَنْ يَرْزُقكُمْ مِنْ السَّمَاء} بِالْمَطَرِ {وَالْأَرْض} بِالنَّبَاتِ {أَمَّنْ يَمْلِك السَّمْع} بِمَعْنَى الْأَسْمَاع أَيْ خَلْقهَا {وَالْأَبْصَار وَمَنْ يُخْرِج الْحَيّ مِنْ الْمَيِّت وَيُخْرِج الْمَيِّت مِنْ الْحَيّ وَمَنْ يُدَبِّر الْأَمْر} بَيْن الْخَلَائِق {فَسَيَقُولُونَ} هُوَ {اللَّه فَقُلْ} لَهُمْ {أَفَلَا تَتَّقُونَ} هُ فَتُؤْمِنُونَ
{قُلْ} “De ki:” onlara, {مَنْ يَرْزُقكُمْ مِنْ السَّمَاء} “‘Gökten sizi kim rızıklandırıyor’” yağmurla {وَالْأَرْض} “ve yerden?’” bitkiyle; {أَمَّنْ يَمْلِك السَّمْع} “‘yahut o işitme duyusuna’” işitmeler manasındadır; yani onları yaratmaya {وَالْأَبْصَار وَمَنْ يُخْرِج الْحَيّ مِنْ الْمَيِّت وَيُخْرِج الْمَيِّت مِنْ الْحَيّ وَمَنْ يُدَبِّر الْأَمْر} “ve görme duyularına kim mâliktir? Ölüden diriyi kim çıkarıyor, diriden ölüyü kim çıkarıyor ve bütün işleri kim yönetip yürütüyor?’” yaratılmışlar arasındaki [bütün işleri]. {فَسَيَقُولُونَ} “Hemen diyecekler ki:” O, {اللَّه فَقُلْ} “‘Allah!’ De ki:” onlara {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “‘O hâlde [O'ndan] sakınmaz mısınız?’” [O'ndan sakınıp] da iman etmez misiniz?
{فَذَلِكُمْ} الْفَاعِل لِهَذِهِ الْأَشْيَاء {اللَّه رَبّكُمْ الْحَقّ} الثَّابِت {فَمَاذَا بَعْد الْحَقّ إلَّا الضَّلَال} اسْتِفْهَام تَقْرِير أَيْ لَيْسَ بَعْده غَيْره فَمَنْ أَخْطَأَ الْحَقّ وَهُوَ عِبَادَة اللَّه وَقَعَ فِي الضَّلَال {فَأَنَّى} كَيْفَ {تُصْرَفُونَ} عَنْ الْإِيمَان مَعَ قِيَام الْبُرْهَان
{فَذَلِكُمْ} “İşte bu,” bütün bunları yapan, {اللَّه رَبّكُمْ الْحَقّ} “sizin hak Rabbiniz olan Allah'tır.” [Varlığı ve rubûbiyyeti] sabit olandır. {فَمَاذَا بَعْد الْحَقّ إلَّا الضَّلَال} “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” İkrâr istifhamıdır; yani O'ndan sonra başkası yoktur. Dolayısıyla kim hakkı —ki o Allah'a kulluktur— terk ederse sapıklığa düşer. {فَأَنَّى} “O hâlde nasıl” nice {تُصْرَفُونَ} “çevriliyorsunuz?” delil apaçık dururken imandan [nasıl çevriliyorsunuz]?
{كَذَلِكَ} كَمَا صَرَفَ هَؤُلَاءِ عَنْ الْإِيمَان {حَقَّتْ كَلِمَة رَبّك عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا} كَفَرُوا وَهِيَ {لَأَمْلَأَن جَهَنَّم} الْآيَة أَوْ هِيَ {أَنَّهُمْ لَا يؤمنون
{كَذَلِكَ} “İşte böylece,” bunların imandan çevrildiği gibi, {حَقَّتْ كَلِمَة رَبّك عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا} “yoldan çıkanların aleyhine Rabbinin sözü gerçekleşmiştir:” kâfir olanların [aleyhine;] o da {لَأَمْلَأَن جَهَنَّم} “‘Cehennemi mutlaka dolduracağım’” ayetidir yahut {أَنَّهُمْ لَا يؤمنون
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأ الْخَلْق ثُمَّ يُعِيدهُ قُلْ اللَّه يَبْدَأ الْخَلْق ثُمَّ يُعِيدهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} تُصْرَفُونَ عَنْ عِبَادَته مَعَ قيام الدليل
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأ الْخَلْق ثُمَّ يُعِيدهُ قُلْ اللَّه يَبْدَأ الْخَلْق ثُمَّ يُعِيدهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “De ki: ‘Ortaklarınız arasında ilk defa yaratıp sonra onu tekrar var edecek biri var mı?’ De ki: ‘Allah yaratmayı ilk defa başlatır, sonra onu tekrar var eder. O hâlde nasıl döndürülüyorsunuz?’” Delil ortadayken O'na kulluk etmekten [nasıl] çevriliyorsunuz?
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إلَى الْحَقّ} بِنَصْبِ الْحُجَج وَخَلْق الِاهْتِدَاء {قُلْ اللَّه يهدي للحق فمن يَهْدِي إلَى الْحَقّ} وَهُوَ اللَّه {أَحَقّ أَنْ يُتَّبَع أَمَّنْ لَا يَهِدِّي} يَهْتَدِي {إلَّا أَنْ يُهْدَى} أَحَقّ أَنْ يُتَّبَع اسْتِفْهَام تَقْرِير وَتَوْبِيخ أَيْ الْأَوَّل أَحَقّ {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} هَذَا الْحُكْم الْفَاسِد مِنْ اتِّبَاع مَا لَا يحق اتباعه
{قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إلَى الْحَقّ} “De ki: ‘Ortak koştuklarınızdan gerçeğe iletecek olan var mı?’” Delilleri ortaya koyarak ve hidayeti yaratarak [gerçeğe iletecek olan]. {قُلْ اللَّه يهدي للحق فمن يَهْدِي إلَى الْحَقّ} “De ki: ‘Allah gerçeğe iletir. Öyleyse gerçeğe ileten mi’” ki O Allah'tır, {أَحَقّ أَنْ يُتَّبَع أَمَّنْ لَا يَهِدِّي} “uyulmaya daha layıktır, yoksa doğru yola ulaşamayan mı’” hidayet bulamayan [mı], {إلَّا أَنْ يُهْدَى} “ancak kendisine yol gösterilirse [ulaşabilen mi]?’” 'uyulmaya daha layıktır?' [kısmı], ikrar ve azarlama istifhamıdır; yani birincisi daha layıktır. {فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?’” Uyulmaya layık olmayana uymak şeklindeki bu bozuk hükmü [nasıl veriyorsunuz]?
{وَمَا يَتَّبِع أَكْثَرهمْ} فِي عِبَادَة الْأَصْنَام {إلَّا ظَنًّا} حَيْثُ قَلَّدُوا فِيهِ آبَاءَهُمْ {إنَّ الظَّنّ لَا يُغْنِي مِنْ الْحَقّ شَيْئًا} فِيمَا الْمَطْلُوب مِنْهُ الْعِلْم {إنَّ اللَّه عَلِيم بِمَا يَفْعَلُونَ} فيجازيهم عليه
{وَمَا يَتَّبِع أَكْثَرهمْ} “Onların çoğu uymaz,” putlara tapma hususunda, {إلَّا ظَنًّا} “ancak bir zanna [uyar].” Zira bu hususta atalarını taklit etmişlerdir. {إنَّ الظَّنّ لَا يُغْنِي مِنْ الْحَقّ شَيْئًا} “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz;” kendisinde kesin bilgi talep edilen hususlarda [hiçbir fayda vermez]. {إنَّ اللَّه عَلِيم بِمَا يَفْعَلُونَ} “şüphesiz Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla onları bununla cezalandıracaktır.
{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآن أَنْ يُفْتَرَى} أَيْ افْتِرَاء {مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {وَلَكِنْ} أُنْزِلَ {تَصْدِيق الَّذِي بَيْن يَدَيْهِ} مِنْ الْكُتُب {وَتَفْصِيل الْكِتَاب} تَبْيِين مَا كَتَبَهُ اللَّه مِنْ الْأَحْكَام وَغَيْرهَا {لَا رَيْب} شَكّ {فِيهِ مِنْ رَبّ الْعَالَمِينَ} مُتَعَلِّق بِتَصْدِيقِ أَوْ بِأُنْزِلَ الْمَحْذُوف وَقُرِئَ بِرَفْعِ تَصْدِيق وَتَفْصِيل بِتَقْدِيرِ هُوَ
{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآن أَنْ يُفْتَرَى} “Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir,” uydurulmuş [olamaz], {مِنْ دُون اللَّه} “Allah'tan başkası tarafından;” yani O'nun gayrısı tarafından. {وَلَكِنْ} “Fakat [o],” indirilmiştir {تَصْدِيق الَّذِي بَيْن يَدَيْهِ} “kendinden öncekileri doğrulayan” kitapları [doğrulayan] {وَتَفْصِيل الْكِتَاب} “ve Kitab'ı açıklayan olarak;” Allah'ın takdir ettiği hükümleri ve diğer hususları beyan eden olarak [indirilmiştir]. {لَا رَيْب} “Hiçbir şüphe yoktur” hiçbir şek [yoktur] {فِيهِ مِنْ رَبّ الْعَالَمِينَ} “onda; âlemlerin Rabbindendir.” [Min Rabbi'l-âlemîn ifadesi] 'tasdîk' kelimesine veya hazfedilmiş olan 'ünzile' fiiline müteallıktır. 'Tasdîk' ve 'tafsîl' kelimeleri, takdiri 'o' (hüve) olan [bir mübtedanın haberi olarak] merfû da okunmuştur.
{أم} بل أ {يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} اخْتَلَقَهُ مُحَمَّد {قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْله} فِي الْفَصَاحَة وَالْبَلَاغَة عَلَى وَجْه الِافْتِرَاء فَإِنَّكُمْ عَرَبِيُّونَ فُصَحَاء مِثْلِي {وَادْعُوَا} لِلْإِعَانَةِ عَلَيْهِ {مَنْ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي أَنَّهُ افْتِرَاء فَلَمْ تقدروا على ذلك قال تعالى
{أم} “Yoksa,” bilakis mı? {يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “‘Onu uydurdu’ mu diyorlar?” [Yani] Muhammed onu kendisi uydurdu [mu diyorlar]? {قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْله} “De ki: ‘Onun benzeri bir sure getirin’” fesahat ve belağatta, uydurma yoluyla da olsa [bir sure getirin]; zira sizler de benim gibi fasih Araplarsınız; {وَادْعُوَا} “ve çağırın” ona güç yetirmek için yardıma {مَنْ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُون اللَّه} “Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini,” yani O'nun gayrısını, {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz.’” onun bir uydurma olduğu hususunda [doğru söyleyenler iseniz]. Fakat buna güç yetiremediler. Yüce Allah buyurdu ki:
{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} أَيْ الْقُرْآن وَلَمْ يَتَدَبَّرُوهُ {وَلَمَّا} لَمْ {يَأْتِهِمْ تَأْوِيله} عَاقِبَة مَا فِيهِ مِنْ الْوَعِيد {كَذَلِكَ} التَّكْذِيب {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} رُسُلهمْ {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الظَّالِمِينَ} بِتَكْذِيبِ الرُّسُل أَيْ آخِر أَمْرهمْ مِنْ الْهَلَاك فَكَذَلِكَ نُهْلِك هَؤُلَاءِ
{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} “Bilakis, bilgisini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar;” yani Kur'an'ı ve onu derinlemesine düşünmediler. {وَلَمَّا} “Henüz [kendilerine] gelmemişken” henüz gelmemişken {يَأْتِهِمْ تَأْوِيله} “onun tevili;” onda yer alan tehditlerin akıbeti [gelmemişken]. {كَذَلِكَ} “İşte böylece” böylesi bir yalanlamayla {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} “onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” kendi elçilerini. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الظَّالِمِينَ} “Bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu!” Elçileri yalanlamak suretiyle [zalim olanların akıbetine bir bak], yani onların sonunun helak oluşuna; işte Biz bunları da öylece helak ederiz.
{وَمِنْهُمْ} أَيْ أَهْل مَكَّة {مَنْ يُؤْمِن بِهِ} لِعِلْمِ اللَّه ذَلِكَ مِنْهُمْ {وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِن بِهِ} أَبَدًا {وَرَبّك أَعْلَم بِالْمُفْسِدِينَ} تَهْدِيد لهم
{وَمِنْهُمْ} “Onlardan” yani Mekke ehlinden {مَنْ يُؤْمِن بِهِ} “ona iman edecek kimse de vardır,” Allah'ın onlardan bunu bilmesi sebebiyle; {وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِن بِهِ} “onlardan ona iman etmeyecek kimse de vardır,” asla [iman etmeyecek olan]. {وَرَبّك أَعْلَم بِالْمُفْسِدِينَ} “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir;” onlara yönelik bir tehdittir.
{وَإِنْ كَذَّبُوك فَقُلْ} لَهُمْ {لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلكُمْ} أَيْ لِكُلٍّ جَزَاء عَمَله {أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعَمَل وَأَنَا بَرِيء مِمَّا تَعْمَلُونَ} وَهَذَا مَنْسُوخ بِآيَةِ السَّيْف
{وَإِنْ كَذَّبُوك فَقُلْ} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki:” onlara, {لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلكُمْ} “‘Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir.’” Yani herkes kendi amelinin karşılığını alır. {أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعَمَل وَأَنَا بَرِيء مِمَّا تَعْمَلُونَ} “‘Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.’” Bu hüküm kılıç ayetiyle neshedilmiştir.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إلَيْك} إذَا قَرَأْت الْقُرْآن {أَفَأَنْتَ تُسْمِع الصُّمّ} شَبَّهَهُمْ بِهِمْ فِي عَدِم الِانْتِفَاع بِمَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ {وَلَوْ كَانُوا} مَعَ الصم {لَا يَعْقِلُونَ} يَتَدَبَّرُونَ
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إلَيْك} “İçlerinden seni dinleyenler de vardır;” Kur'an okuduğun vakit. {أَفَأَنْتَ تُسْمِع الصُّمّ} “sağırlara sen mi işittireceksin,” kendilerine okunan şeyden faydalanamama hususunda onları sağırlara benzetti, {وَلَوْ كَانُوا} “hele bir de” sağırlıkla beraber {لَا يَعْقِلُونَ} “akletmiyorlarsa?” [yani] düşünmüyorlarsa?
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُر إلَيْك أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْي وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} شَبَّهَهُمْ بِهِمْ فِي عَدِم الِاهْتِدَاء بَلْ أَعْظَم {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَار وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوب الَّتِي فِي الصُّدُور}
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُر إلَيْك أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْي وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} “Onlardan sana bakanlar da vardır. Körleri sen mi doğru yola ileteceksin, hele bir de görmüyorlarsa?” Hidayete erememe hususunda onları körlere benzetti; hatta daha da ileri düzeydedir: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَار وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوب الَّتِي فِي الصُّدُور} “‘Gerçek şu ki gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur.’”
{إن الله لا يظلم الناس شيئا ولكن الناس أنفسهم يظلمون}
{إن الله لا يظلم الناس شيئا ولكن الناس أنفسهم يظلمون} “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”
{وَيَوْم يَحْشُرهُمْ كَأَنْ} أَيْ كَأَنَّهُمْ {لَمْ يَلْبَثُوا} فِي الدُّنْيَا أَوْ الْقُبُور {إلَّا سَاعَة مِنْ النَّهَار} لِهَوْلِ مَا رَأَوْا وَجُمْلَة التَّشْبِيه حَال مِنْ الضَّمِير {يَتَعَارَفُونَ بَيْنهمْ} يَعْرِف بَعْضهمْ بَعْضًا إذَا بُعِثُوا ثُمَّ يَنْقَطِع التَّعَارُف لِشِدَّةِ الْأَهْوَال وَالْجُمْلَة حَال مُقَدَّرَة أَوْ مُتَعَلِّق الظَّرْف {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّه} بِالْبَعْثِ {وما كانوا مهتدين
{وَيَوْم يَحْشُرهُمْ كَأَنْ} “Onları toplayacağı gün sanki” yani sanki onlar {لَمْ يَلْبَثُوا} “kalmamış gibidirler” dünyada veya kabirlerde {إلَّا سَاعَة مِنْ النَّهَار} “gündüzün ancak bir saati kadar;” gördükleri şeyin dehşetinden dolayı. Teşbih cümlesi zamirden hâldir. {يَتَعَارَفُونَ بَيْنهمْ} “birbirlerini tanırlar.” Diriltildiklerinde birbirlerini tanırlar; sonra korkuların şiddetinden dolayı tanışma kesilir. Bu cümle mukadder bir hâldir yahut zarfın müteallakıdır. {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّه} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır;” [yani] dirilişi [yalanlayanlar] {وما كانوا مهتدين
{وَإِمَّا} فِيهِ إدْغَام نُون إنْ الشَّرْطِيَّة فِي مَا الْمَزِيدَة {نُرِيَنَّكَ بَعْض الَّذِي نَعِدهُمْ} بِهِ مِنْ الْعَذَاب فِي حَيَاتك وَجَوَاب الشَّرْط مَحْذُوف أَيْ فَذَاكَ {أَوْ نَتَوَفَّيَنك} قَبْل تَعْذِيبهمْ {فَإِلَيْنَا مَرْجِعهمْ ثُمَّ اللَّه شَهِيد} مُطَّلِع {عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} مِنْ تَكْذِيبهمْ وَكُفْرهمْ فَيُعَذِّبهُمْ أَشَدّ الْعَذَاب
{وَإِمَّا} “Ya” bunda şart edatı olan 'in'in nun harfi zâid 'mâ'ya idgam edilmiştir; {نُرِيَنَّكَ بَعْض الَّذِي نَعِدهُمْ} “onlara vaad ettiğimiz şeylerin bir kısmını sana gösteririz” azaptan olanları senin hayatında [gösteririz;] şartın cevabı mahzuftur, yani 'öyle de olsa', {أَوْ نَتَوَفَّيَنك} “yahut senin canını alırız” onları azaplandırmadan önce; {فَإِلَيْنَا مَرْجِعهمْ ثُمَّ اللَّه شَهِيد} “sonunda onların dönüşü bizedir. Sonra Allah şahittir” muttalidir {عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} “onların yaptıklarına;” yalanlamalarına ve küfürlerine [şahittir]. Artık onlara en şiddetli azabı verecektir.
{وَلِكُلِّ أُمَّة} مِنْ الْأُمَم {رَسُول فَإِذَا جَاءَ رَسُولهمْ} إلَيْهِمْ فَكَذَّبُوهُ {قُضِيَ بَيْنهمْ بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ فَيُعَذَّبُونَ وَيُنَجَّى الرَّسُول وَمَنْ صَدَّقَهُ {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} بِتَعْذِيبِهِمْ بِغَيْرِ جُرْم فَكَذَلِكَ نَفْعَل بِهَؤُلَاءِ
{وَلِكُلِّ أُمَّة} “Her ümmetin” ümmetlerden [her birinin] {رَسُول فَإِذَا جَاءَ رَسُولهمْ} “bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiğinde” kendilerine gelip de onu yalanladıklarında, {قُضِيَ بَيْنهمْ بِالْقِسْطِ} “aralarında adaletle hükmolunur;” hakkaniyetle [hükmedilir]; böylece onlar azaplandırılır, Peygamber ve onu doğrulayan kimse ise kurtarılır. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Ve onlara asla haksızlık edilmez;” günahsız yere azaplandırılmak suretiyle [haksızlığa uğramazlar]. İşte bunlara da böyle muamele edeceğiz.
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْد} بِالْعَذَابِ {إنْ كُنْتُمْ صادقين} فيه
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْد} “Ve derler ki: ‘Bu vaad ne zaman’” azaba dair [olan vaad], {إنْ كُنْتُمْ صادقين} “‘eğer doğru sözlü iseniz?’” bunda [doğru sözlü iseniz].
{قُلْ لَا أَمْلِك لِنَفْسِي ضَرًّا} أَدْفَعهُ {وَلَا نَفْعًا} أَجْلِبهُ {إلَّا مَا شَاءَ اللَّه} أَنْ يُقْدِرنِي عَلَيْهِ فَكَيْفَ أَمْلِك لَكُمْ حُلُول الْعَذَاب {لِكُلِّ أُمَّة أَجَل} مُدَّة مَعْلُومَة لِهَلَاكِهِمْ {إذَا جَاءَ أَجَلهمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ} يَتَأَخَّرُونَ عَنْهُ {سَاعَة وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} يَتَقَدَّمُونَ عَلَيْهِ
{قُلْ لَا أَمْلِك لِنَفْسِي ضَرًّا} “De ki: ‘Ben kendi kendime bir zarar vermeye’” [zararı] defetmeye {وَلَا نَفْعًا} “ne de bir fayda sağlamaya mâlikim;” [faydayı] celbetmeye [mâlik değilim], {إلَّا مَا شَاءَ اللَّه} “Allah'ın dilediği müstesna.’” beni ona muktedir kılması müstesna. O hâlde sizin başınıza azabın inmesine nasıl mâlik olabilirim? {لِكُلِّ أُمَّة أَجَل} “Her ümmetin bir eceli vardır;” helakleri için belirlenmiş bir süre [vardır]. {إذَا جَاءَ أَجَلهمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ} “Ecelleri geldiği zaman bir an dahi geri kalamazlar” ondan geri kalamazlar {سَاعَة وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “ve öne de geçemezler.” onun önüne de geçemezler.
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} أَخْبِرُونِي {إنْ أَتَاكُمْ عَذَابه} أَيْ اللَّه {بَيَاتًا} لَيْلًا {أَوْ نَهَارًا مَاذَا} أَيّ شَيْء {يَسْتَعْجِل مِنْهُ} أَيْ الْعَذَاب {الْمُجْرِمُونَ} الْمُشْرِكُونَ فِيهِ وَضَعَ الظَّاهِر مَوْضِع الْمُضْمَر وَجُمْلَة الِاسْتِفْهَام جَوَاب الشَّرْط كَقَوْلِك إذَا أَتَيْتُك مَاذَا تُعْطِينِي وَالْمُرَاد بِهِ التَّهْوِيل أَيْ مَا أَعْظَم مَا استعجلوه
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: ‘Bana haber verin;’” söyleyin bana, {إنْ أَتَاكُمْ عَذَابه} “‘şayet O'nun azabı size gelirse’” yani Allah'ın [azabı], {بَيَاتًا} “‘geceleyin’” gece vaktinde {أَوْ نَهَارًا مَاذَا} “‘veya gündüzün, neyi’” hangi şeyi {يَسْتَعْجِل مِنْهُ} “‘acele istemektedir ondan’” yani azaptan {الْمُجْرِمُونَ} “‘suçlular?’” Müşrikler [neyi acele istemektedir]? Burada zâhir isim zamir yerine konmuştur. İstifham cümlesi şartın cevabıdır; tıpkı 'sana geldiğimde bana ne verirsin?' demen gibidir. Bununla kastedilen ise korkunçluğu vurgulamaktır; yani ne kadar da büyük bir şeyi acele istediler!
{أَثُمَّ إذَا مَا وَقَعَ} حَلَّ بِكُمْ {آمَنْتُمْ بِهِ} أَيْ اللَّه أَوْ الْعَذَاب عِنْد نُزُوله وَالْهَمْزَة لِإِنْكَارِ التَّأْخِير فَلَا يَقْبَل مِنْكُمْ وَيُقَال لَكُمْ {آلْآنَ} تُؤْمِنُونَ {وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} استهزاء
{أَثُمَّ إذَا مَا وَقَعَ} “Sonra o gerçekleştikten sonra mı’” başınıza indikten [sonra mı], {آمَنْتُمْ بِهِ} “‘O'na iman edeceksiniz?’” Yani Allah'a veya inişi anında azaba [mı inanacaksınız?] Hemze, tehir etmeyi inkâr (kınama) içindir; artık sizden kabul edilmez ve size şöyle denir: {آلْآنَ} “‘Şimdi mi’” iman ediyorsunuz? {وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “‘hâlbuki siz onu acele istiyordunuz!’” alay ederek.
{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَاب الْخُلْد} أَيْ الَّذِي تَخْلُدُونَ فِيهِ {هَلْ} مَا {تُجْزَوْنَ إلا} جزاء {بما كنتم تكسبون
{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَاب الْخُلْد} “Sonra o zulmedenlere denir ki: ‘Tadın ebedî azabı!’” yani içinde ebedî kalacağınız [azabı]. {هَلْ} “Acaba” [hel, mâ/olumsuzluk manasındadır;] {تُجْزَوْنَ إلا} “cezalandırılıyor musunuz, ancak” cezasıyla {بما كنتم تكسبون
{وَيَسْتَنْبِئُونَك} يَسْتَخْبِرُونَك {أَحَقّ هُوَ} أَيْ مَا وَعَدْتنَا بِهِ مِنْ الْعَذَاب وَالْبَعْث {قُلْ إي} نَعَمْ {وَرَبِّي إنَّهُ لَحَقّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} بِفَائِتِينَ العذاب
{وَيَسْتَنْبِئُونَك} “Senden haber sorarlar:” senden haber almak isterler: {أَحَقّ هُوَ} “‘O gerçek midir?’” Yani bize vadettiğin azap ve diriliş [gerçek midir]? {قُلْ إي} “De ki: ‘Evet,” evet, {وَرَبِّي إنَّهُ لَحَقّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Rabbime andolsun ki o elbette bir gerçektir ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.’” Azabın elinden kaçıp kurtulacak değilsiniz.
{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْس ظَلَمَتْ} كَفَرَتْ {مَا فِي الْأَرْض} جَمِيعًا مِنْ الْأَمْوَال {لَافْتَدَتْ بِهِ} مِنْ الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة {وَأَسَرُّوا النَّدَامَة} عَلَى تَرْك الْإِيمَان {لَمَّا رَأَوْا الْعَذَاب} أَخْفَاهَا رُؤَسَاؤُهُمْ عن الضعفاء الذين أضلوهم مخافة التعبير {وَقُضِيَ بَيْنهمْ} بَيْن الْخَلَائِق {بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} شَيْئًا
{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْس ظَلَمَتْ} “Zulmetmiş olan her nefis için” inkâr etmiş olan [her nefis], {مَا فِي الْأَرْض} “yeryüzünde bulunanların hepsi” malların tamamı [kendisine ait olsaydı], {لَافْتَدَتْ بِهِ} “kıyamet günü azaptan kurtulmak için elbette onu feda ederdi.” {وَأَسَرُّوا النَّدَامَة} “Ve pişmanlıklarını gizlediler” imanı terk ettiklerine dair [pişmanlığı]. {لَمَّا رَأَوْا الْعَذَاب} “Azabı gördükleri zaman” onların önderleri, ayıplanma korkusuyla saptırdıkları zayıflardan bunu gizledi. {وَقُضِيَ بَيْنهمْ} “Aralarında hüküm verilmiştir” mahlûkat arasında {بِالْقِسْطِ} “adaletle” adilce, {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlar asla zulme uğratılmazlar.” hiçbir şekilde [haksızlık görmezler].
{أَلَا إنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَلَا إنَّ وَعْد اللَّه} بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاء {حَقّ} ثَابِت {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ} أَيْ النَّاس {لَا يعلمون} ذلك
{أَلَا إنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض أَلَا إنَّ وَعْد اللَّه} “Bilesiniz ki, göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah'ındır. Bilesiniz ki, Allah'ın vaadi” yeniden diriltme ve karşılık verme konusundaki [vaadi] {حَقّ} “haktır,” sabittir; {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ} “fakat onların çoğu” yani insanların [çoğu] {لَا يعلمون} “bilmezler.” bunu.
{هو يحيي وَيُمِيت وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فِي الْآخِرَة فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ
{هو يحيي وَيُمِيت وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “O, hem diriltir hem öldürür ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” ahirette; böylece amellerinizin karşılığını size verir.
{يأيها النَّاس} أَيْ أَهْل مَكَّة {قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَة مِنْ رَبّكُمْ} كِتَاب فِيهِ مَا لَكُمْ وَمَا عَلَيْكُمْ وَهُوَ الْقُرْآن {وَشِفَاء} دَوَاء {لِمَا فِي الصُّدُور} مِنْ الْعَقَائِد الْفَاسِدَة وَالشُّكُوك {وَهُدًى} مِنْ الضَّلَال {وَرَحْمَة لِلْمُؤْمِنِينَ} بِهِ
{يأيها النَّاس} “Ey insanlar!” yani Mekke ehli! {قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَة مِنْ رَبّكُمْ} “Size Rabbinizden bir öğüt gelmiştir;” içinde yararınıza ve zararınıza olan şeylerin bulunduğu bir kitap ki o Kur'an'dır; {وَشِفَاء} “ve bir şifa” bir ilaç {لِمَا فِي الصُّدُور} “göğüslerde olana,” bozuk inançlara ve şüphelere [karşı], {وَهُدًى} “bir hidayet” sapıklıktan [kurtarıcı] {وَرَحْمَة لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir rahmettir.” ona inananlar için.
{قُلْ بِفَضْلِ اللَّه} الْإِسْلَام {وَبِرَحْمَتِهِ} الْقُرْآن {فَبِذَلِكَ} الْفَضْل وَالرَّحْمَة {فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْر مِمَّا يَجْمَعُونَ} مِنْ الدُّنْيَا بِالْيَاءِ وَالتَّاء
{قُلْ بِفَضْلِ اللَّه} “De ki: ‘Allah'ın lütfuyla’” İslâm ile {وَبِرَحْمَتِهِ} “‘ve rahmetiyle,’” Kur'an ile, {فَبِذَلِكَ} “‘işte sadece bununla’” bu lütuf ve rahmetle {فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْر مِمَّا يَجْمَعُونَ} “‘ferahlasınlar! O, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.’” dünyalıklardan [daha hayırlıdır]. (يَجْمَعُونَ) kelimesi [kıraatte] yâ ve tâ ile okunmuştur.
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} أَخْبِرُونِي {مَا أَنَزَلَ اللَّه} خَلَقَ {لَكُمْ مِنْ رِزْق فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} كَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَة وَالْمَيْتَة {قُلْ آللَّه أَذِنَ لَكُمْ} فِي ذَلِكَ بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيم لَا {أَمْ بَلْ عَلَى اللَّه تَفْتَرُونَ} تُكَذِّبُونَ بِنِسْبَةِ ذَلِكَ إلَيْهِ
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ} “De ki: ‘Bana haber verin;’” söyleyin bana, {مَا أَنَزَلَ اللَّه} “‘Allah'ın indirdiği’” yarattığı {لَكُمْ مِنْ رِزْق فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “‘rızkı ki, siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?’” bahîre, sâibe ve ölü hayvan eti gibi. {قُلْ آللَّه أَذِنَ لَكُمْ} “De ki: ‘Allah mı size izin verdi’” bunda helal ve haram kılma konusunda? Hayır! {أَمْ بَلْ عَلَى اللَّه تَفْتَرُونَ} “‘yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?’” bunu O'na isnat ederek yalan mı söylüyorsunuz?
{وَمَا ظَنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِب} أَيْ أَيّ شَيْء ظَنّهُمْ بِهِ {يَوْم الْقِيَامَة} أَيَحْسَبُونَ أَنَّهُ لَا يُعَاقِبهُمْ لَا {إنَّ اللَّه لَذُو فَضْل عَلَى النَّاس} بِإِمْهَالِهِمْ وَالْإِنْعَام عَلَيْهِمْ {ولكن أكثرهم لا يشكرون}
{وَمَا ظَنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِب} “Allah'a karşı yalan uyduranların zannı nedir” yani O'nun hakkındaki zannı ne olabilir {يَوْم الْقِيَامَة} “kıyamet günü?” Kendilerine ceza vermeyeceğini mi sanıyorlar? Hayır! {إنَّ اللَّه لَذُو فَضْل عَلَى النَّاس} “Şüphesiz Allah insanlara karşı elbette lütuf sahibidir;” onlara mühlet vererek ve onlara nimet bahşederek, {ولكن أكثرهم لا يشكرون} “fakat onların çoğu şükretmezler.”
{وَمَا تَكُون} يَا مُحَمَّد {فِي شَأْن} أَمْر {وما تتلو مِنْهُ} أَيْ مِنْ الشَّأْن أَوْ اللَّه {مِنْ قُرْآن} أَنْزَلَهُ عَلَيْك {وَلَا تَعْمَلُونَ} خَاطَبَهُ وَأُمَّته {مِنْ عَمَل إلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا} رُقَبَاء {إذْ تُفِيضُونَ} تَأْخُذُونَ {فِيهِ} أَيْ الْعَمَل {وَمَا يَعْزُب} يَغِيب {عَنْ رَبّك مِنْ مِثْقَال} وَزْن {ذَرَّة} أَصْغَر نَمْلَة {فِي الْأَرْض وَلَا فِي السَّمَاء وَلَا أَصْغَر مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَر إلَّا فِي كِتَاب مُبِين} بَيِّن هُوَ اللَّوْح الْمَحْفُوظ
{وَمَا تَكُون} “Sen bulunmazsın” ey Muhammed, {فِي شَأْن} “hiçbir durumda,” hiçbir işte {وما تتلو مِنْهُ} “ve ona dair okumazsın” yani o duruma veya Allah'a dair [okumazsın] {مِنْ قُرْآن} “Kur'an'dan hiçbir şey” sana indirdiği [Kur'an'dan], {وَلَا تَعْمَلُونَ} “ve siz işlemezsiniz” Peygamber'e ve ümmetine hitap etmektedir {مِنْ عَمَل إلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا} “hiçbir amel ki, biz sizin üzerinizde şahitler olmayalım;” gözetleyiciler [olmayalım], {إذْ تُفِيضُونَ} “daldığınız” koyulduğunuz {فِيهِ} “zaman ona.” yani o amele. {وَمَا يَعْزُب} “Gizli kalmaz” gaip olmaz {عَنْ رَبّك مِنْ مِثْقَال} “Rabbinden ağırlığınca hiçbir şey;” miktarında {ذَرَّة} “bir zerre” en küçük karınca [kadar], {فِي الْأَرْض وَلَا فِي السَّمَاء وَلَا أَصْغَر مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَر إلَّا فِي كِتَاب مُبِين} “ne yerde ne de gökte; bundan daha küçüğü ve daha büyüğü de olmasın ki, hepsi apaçık bir kitapta olmasın.” Açık bir kitaptadır ki o da Levh-i Mahfuz'dur.
{أَلَا إنَّ أَوْلِيَاء اللَّه لَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} فِي الْآخِرَة
{أَلَا إنَّ أَوْلِيَاء اللَّه لَا خَوْف عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki, Allah'ın veli kullarına korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.” ahirette.
هم {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} اللَّه بِامْتِثَالِ أَمْره ونهيه
Onlar, {الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “iman edip sakınanlardır;” emirlerini ve yasaklarını yerine getirerek Allah'tan [sakınanlardır].
{لَهُمْ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} فُسِّرَتْ فِي حَدِيث صَحَّحَهُ الْحَاكِم بِالرُّؤْيَا الصَّالِحَة يَرَاهَا الرَّجُل أَوْ تُرَى لَهُ {وَفِي الْآخِرَة} الْجَنَّة وَالثَّوَاب {لَا تَبْدِيل لِكَلِمَاتِ اللَّه} لَا خُلْف لِمَوَاعِيدِهِ {ذلك} المذكور {هو الفوز العظيم}
{لَهُمْ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onlara müjde vardır;” Hâkim'in sahih olduğunu belirttiği bir hadiste bu, kişinin gördüğü veya kendisine gösterilen salih rüya olarak tefsir edilmiştir; {وَفِي الْآخِرَة} “ve ahirette de” cennet ve sevap vardır. {لَا تَبْدِيل لِكَلِمَاتِ اللَّه} “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişiklik yoktur;” vaatlerinden dönme yoktur. {ذلك} “İşte bu” zikredilen [nimetler], {هو الفوز العظيم} “büyük kurtuluşun ta kendisidir.”
{وَلَا يَحْزُنك قَوْلهمْ} لَك لَسْت مُرْسَلًا وَغَيْره {إنَّ} اسْتِئْنَاف {الْعِزَّة} الْقُوَّة {لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيع} لِلْقَوْلِ {الْعَلِيم} بِالْفِعْلِ فَيُجَازِيهِمْ وَيَنْصُرك
{وَلَا يَحْزُنك قَوْلهمْ} “Onların sözü seni üzmesin;” sana 'sen elçi değilsin' demeleri ve benzeri sözleri. {إنَّ} “Şüphesiz” [cümle başı/istînâfiyye] {الْعِزَّة} “izzet” güç {لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيع} “tamamen Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir” sözleri, {الْعَلِيم} “hakkıyla bilendir” yapılan fiilleri; böylece onları cezalandırır ve sana yardım eder.
{أَلَا إنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَات وَمَنْ فِي الْأَرْض} عَبِيدًا وَمُلْكًا وَخَلْقًا {وَمَا يَتَّبِع الَّذِينَ يَدْعُونَ} يَعْبُدُونَ {مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره أَصْنَامًا {شُرَكَاء} لَهُ عَلَى الْحَقِيقَة تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ {إنْ} مَا {يَتَّبِعُونَ} فِي ذَلِكَ {إلَّا الظَّنّ} أَيْ ظَنَّهُمْ أَنَّهَا آلِهَة تَشْفَع لَهُمْ {وَإِنْ} مَا {هُمْ إلَّا يَخْرُصُونَ} يَكْذِبُونَ فِي ذلك
{أَلَا إنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَات وَمَنْ فِي الْأَرْض} “Bilesiniz ki, göklerde kim var ve yerde kim varsa şüphesiz Allah'ındır;” kulluk, mülkiyet ve yaratılış bakımından. {وَمَا يَتَّبِع الَّذِينَ يَدْعُونَ} “Tapanlar uymazlar” ibadet edenler [uymazlar], {مِنْ دُون اللَّه} “Allah'tan başkasına” yani O'ndan başka putlara {شُرَكَاء} “ortaklara;” gerçek anlamda O'na [ortak koştuklarına]. Allah bundan yücedir! {إنْ} “Uymazlar” [in, olumsuzluk manasındadır;] {يَتَّبِعُونَ} “uymazlar” bunda {إلَّا الظَّنّ} “zandan başkasına;” yani onların kendilerine şefaat edecek ilahlar oldukları yönündeki zanlarına [uyarlar]. {وَإِنْ} “Ve değildirler” [ve-in, olumsuzluk manasındadır;] {هُمْ إلَّا يَخْرُصُونَ} “onlar ancak yalan söylerler.” bunda yalan uydurmaktadırlar.
{هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ اللَّيْل لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَار مُبْصِرًا} إسْنَاد الْإِبْصَار إلَيْهِ مَجَاز لِأَنَّهُ يُبْصِر فِيهِ {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَات} دَلَالَات عَلَى وَحْدَانِيّته تَعَالَى {لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} سَمَاع تَدَبُّر واتعاظ
{هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ اللَّيْل لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَار مُبْصِرًا} “O, içinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlık olarak da gündüzü sizin için var edendir.” Görmenin gündüze isnat edilmesi mecazdır; çünkü insan onun içinde görür. {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَات} “Şüphesiz bunda elbette ibretler vardır;” Yüce Allah'ın birliğine dair deliller [vardır], {لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “işiten bir topluluk için;” düşünüp ibret alma işitişiyle [işitenler için].
{قَالُوا} أَيْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه {اتَّخَذَ اللَّه وَلَدًا} قَالَ تَعَالَى لَهُمْ {سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ الْوَلَد {هُوَ الْغَنِيّ} عَنْ كُلّ أَحَد وَإِنَّمَا يَطْلُب الْوَلَد مَنْ يَحْتَاج إلَيْهِ {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا {إنْ} مَا {عِنْدكُمْ مِنْ سُلْطَان} حُجَّة {بِهَذَا} الَّذِي تَقُولُونَهُ {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّه مَا لَا تَعْلَمُونَ} اسْتِفْهَام تَوْبِيخ
{قَالُوا} “Dediler ki:” yani Yahudiler, Hristiyanlar ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler: {اتَّخَذَ اللَّه وَلَدًا} “‘Allah çocuk edindi.’” Allah Teâlâ onlara şöyle buyurdu: {سُبْحَانه} “O, münezzehtir;” çocuk edinmekten O'nu tenzih ederiz. {هُوَ الْغَنِيّ} “O, zengindir;” hiç kimseye muhtaç değildir. Çocuk edinmeyi ancak ona ihtiyacı olan ister. {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur;” mülkiyet, yaratılış ve kulluk bakımından. {إنْ} “Yoktur” [in, olumsuzluk manasındadır;] {عِنْدكُمْ مِنْ سُلْطَان} “sizin yanınızda hiçbir delil” hiçbir hüccet {بِهَذَا} “buna dair;” bu söylediğinize dair. {أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّه مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Allah'a karşı bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” Bu soru kınama (tevbih) içindir.
{قُلْ إنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِب} بِنَسَبِهِ الْوَلَد إلَيْهِ {لَا يُفْلِحُونَ} لَا يَسْعَدُونَ
{قُلْ إنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِب} “De ki: ‘Allah'a karşı yalan uyduranlar’” O'na çocuk nispet ederek [yalan uyduranlar], {لَا يُفْلِحُونَ} “kurtuluşa eremezler.’” saadete kavuşamazlar.
لَهُمْ {مَتَاع} قَلِيل {فِي الدُّنْيَا} يَتَمَتَّعُونَ بِهِ مُدَّة حَيَاتهمْ {ثُمَّ إلَيْنَا مَرْجِعهمْ} بِالْمَوْتِ {ثُمَّ نذيقهم العذاب الشديد} بعد الموت {بما كانوا يكفرون}
Onlar için {مَتَاع} “bir faydalanma vardır” az bir [faydalanma], {فِي الدُّنْيَا} “dünyada;” hayatları müddetince onunla faydalanırlar; {ثُمَّ إلَيْنَا مَرْجِعهمْ} “sonra dönüşleri bizedir” ölümle; {ثُمَّ نذيقهم العذاب الشديد} “sonra onlara şiddetli azabı tattırırız” ölümden sonra, {بما كانوا يكفرون} “inkâr edegeldiklerinden ötürü.”
{وَاتْلُ} يَا مُحَمَّد {عَلَيْهِمْ} أَيْ كُفَّار مَكَّة {نَبَأ} خَبَر {نُوح} وَيُبْدَل مِنْهُ {إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْم إنْ كَانَ كَبُرَ} شَقَّ {عَلَيْكُمْ مَقَامِي} لُبْثِي فِيكُمْ {وَتَذْكِيرِي} وَعْظِي إيَّاكُمْ {بِآيَاتِ اللَّه فَعَلَى اللَّه تَوَكَّلْت فَأَجْمِعُوا أَمْركُمْ} اعْزِمُوا عَلَى أَمْر تَفْعَلُونَهُ بِي {وَشُرَكَاءَكُمْ} الْوَاو بِمَعْنَى مَعَ {ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْركُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّة} مَسْتُورًا بَلْ أَظْهِرُوهُ وَجَاهِرُونِي بِهِ {ثُمَّ اقْضُوا إلَيَّ} امْضُوا فِيمَا أَرَدْتُمُوهُ {وَلَا تُنْظِرُونِ} تُمْهِلُونِ فَإِنِّي لَسْت مُبَالِيًا بِكُمْ
{وَاتْلُ} “Oku” ey Muhammed, {عَلَيْهِمْ} “onlara” yani Mekke kâfirlerine {نَبَأ} “haberini” {نُوح} “Nuh'un;” bundan bedel olarak: {إذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْم إنْ كَانَ كَبُرَ} “Hani kavmine demişti ki: ‘Ey kavmim! Şayet ağır geliyorsa’” zor geliyorsa {عَلَيْكُمْ مَقَامِي} “aranızda bulunuşum” aranızda ikamet etmem {وَتَذْكِيرِي} “ve öğüt vermem” size vaaz etmem {بِآيَاتِ اللَّه فَعَلَى اللَّه تَوَكَّلْت فَأَجْمِعُوا أَمْركُمْ} “Allah'ın ayetleriyle, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Artık siz kararınızı verin” bana yapacağınız işe azmedin {وَشُرَكَاءَكُمْ} “ve ortaklarınızı da [toplayın]!’” Vâv, 'birlikte/ile' (ma'a) anlamındadır. {ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْركُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّة} “Sonra işiniz sizin için gizli kalmasın;” gizli olmasın; bilakis onu açığa vurun ve bana karşı açık olun. {ثُمَّ اقْضُوا إلَيَّ} “Sonra benim hakkımdaki hükmünüzü uygulayın” yapmak istediğinizi yerine getirin {وَلَا تُنْظِرُونِ} “ve bana mühlet de vermeyin!’” bana süre tanımayın; zira ben size asla aldırış etmem.
{فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} عَنْ تَذْكِيرِي {فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر} ثَوَاب عَلَيْهِ فَتَوَلَّوْا {إنْ} مَا {أَجْرِيَ} ثوابي {إلا على الله وأمرت أن أكون من المسلمين}
{فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz,” benim hatırlatmamdan [yüz çevirirseniz], {فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْر} “zaten ben sizden hiçbir ücret istemedim” buna karşılık bir sevap [istemedim ki yüz çeviresiniz]. {إنْ} “Değildir” [in, olumsuzluk manasındadır;] {أَجْرِيَ} “benim ücretim” benim mükâfatım {إلا على الله وأمرت أن أكون من المسلمين} “ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emrolundu.”
{فكذبوه فنجيناه وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْك} السَّفِينَة {وَجَعَلْنَاهُمْ} أَيْ مَنْ مَعَهُ {خَلَائِف} فِي الْأَرْض {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} بِالطُّوفَانِ {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُنْذَرِينَ} مِنْ إهْلَاكهمْ فَكَذَلِكَ نَفْعَل بِمَنْ كَذَّبَ
{فكذبوه فنجيناه وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْك} “Bunun üzerine onu yalanladılar; biz de onu ve onunla beraber gemide bulunanları kurtardık” gemide {وَجَعَلْنَاهُمْ} “ve onları kıldık” yani onunla beraber olanları {خَلَائِف} “halifeler” yeryüzünde, {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk” tufan ile. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الْمُنْذَرِينَ} “Bak işte, o uyarılanların sonu nice oldu!” helak edilmeleri nasıl oldu; nitekim yalanlayan herkese de böyle yaparız.
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْده} أَيْ نُوح {رُسُلًا إلَى قَوْمهمْ} كَإِبْرَاهِيم وَهُود وَصَالِح {فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} الْمُعْجِزَات {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْل} أَيْ قَبْل بَعْث الرُّسُل إلَيْهِمْ {كَذَلِكَ نَطْبَع} نَخْتِم {عَلَى قُلُوب الْمُعْتَدِينَ} فَلَا تَقْبَل الْإِيمَان كَمَا طَبَعْنَا عَلَى قُلُوب أُولَئِكَ
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْده} “Sonra onun ardından gönderdik” yani Nuh'tan [sonra], {رُسُلًا إلَى قَوْمهمْ} “kavimlerine elçiler;” İbrahim, Hud ve Salih gibi. {فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Onlara apaçık delillerle geldiler;” mucizelerle, {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْل} “fakat onlar daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi;” yani elçiler kendilerine gönderilmeden önce [yalanladıklarına]. {كَذَلِكَ نَطْبَع} “İşte böyle mühürleriz” damgalarız {عَلَى قُلُوب الْمُعْتَدِينَ} “haddi aşanların kalplerini;” böylece imanı kabul etmezler; tıpkı öncekilerin kalplerini mühürlediğimiz gibi.
{ثم بعثنا من بعدهم مُوسَى وَهَارُونَ إلَى فِرْعَوْن وَمَلَئِهِ} قَوْمه {بِآيَاتِنَا} التسع {فاستكبروا} عن الإيمان بها {وكانوا قوما مجرمين}
{ثم بعثنا من بعدهم مُوسَى وَهَارُونَ إلَى فِرْعَوْن وَمَلَئِهِ} “Sonra onların ardından Musa ve Harun'u Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik” onun kavmine {بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizle;” dokuz mucizeyle. {فاستكبروا} “Fakat onlar büyüklük tasladılar” onlara iman etmekten kaçınarak {وكانوا قوما مجرمين} “ve suçlu bir kavim oldular.”
{فَلَمَّا جَاءَهُمْ الْحَقّ مِنْ عِنْدنَا قَالُوا إنَّ هَذَا لَسِحْر مُبِين} بَيِّن ظَاهِر
{فَلَمَّا جَاءَهُمْ الْحَقّ مِنْ عِنْدنَا قَالُوا إنَّ هَذَا لَسِحْر مُبِين} “Katımızdan onlara hak geldiği zaman: ‘Şüphesiz bu, apaçık bir büyüdür!’ dediler.” açık ve ortada [bir büyüdür].
{قال موسى أتقولون للحق لما جاءكم} إنه لسحر {أسحر هذا} وَقَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَتَى بِهِ وَأَبْطَلَ سِحْر السحرة {ولا يفلح الساحرون} وَالِاسْتِفْهَام فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلْإِنْكَارِ
{قال موسى أتقولون للحق لما جاءكم} “Musa dedi ki: ‘Size geldiğinde hak hakkında böyle mi söylüyorsunuz?’” şüphesiz bu bir büyüdür [diye mi?] {أسحر هذا} “‘Bu bir büyü müdür?’” Hâlbuki onu getiren kurtuluşa ermiş ve büyücülerin büyüsünü iptal etmiştir. {ولا يفلح الساحرون} “‘Hâlbuki büyücüler kurtuluşa eremezler.’” Her iki yerdeki istifham da inkâr (kınama) içindir.
{قَالُوا أَجِئْتنَا لِتَلْفِتنَا} لِتَرُدّنَا {عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آباءنا وتكون لَكُمَا الْكِبْرِيَاء} الْمُلْك {فِي الْأَرْض} أَرْض مِصْر {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} مُصَدِّقِينَ
{قَالُوا أَجِئْتنَا لِتَلْفِتنَا} “Dediler ki: ‘Bizi çevirmek için mi geldin’” bizi döndürmek için mi {عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آباءنا وتكون لَكُمَا الْكِبْرِيَاء} “atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden ve büyüklük ikinizin olsun diye mi’” hâkimiyet {فِي الْأَرْض} “yeryüzünde?’” Mısır toprağında. {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} “‘Biz ikinize de inanacak değiliz.’” tasdik edecek değiliz.
{وَقَالَ فِرْعَوْن ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِر عَلِيم} فَائِق فِي عِلْم السِّحْر
{وَقَالَ فِرْعَوْن ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِر عَلِيم} “Firavun: 'Bana bütün bilgili büyücüleri getirin!' dedi.” büyü ilminde üstün [olanları].
{فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَة قَالَ لَهُمْ مُوسَى} بَعْد مَا قَالُوا لَهُ {إمَّا أَنْ تُلْقِي وَإِمَّا أَنْ نَكُون نَحْنُ الْمُلْقِينَ} {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ}
{فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَة قَالَ لَهُمْ مُوسَى} “Büyücüler gelince, Musa onlara dedi ki:” —onlar kendisine {إمَّا أَنْ تُلْقِي وَإِمَّا أَنْ نَكُون نَحْنُ الْمُلْقِينَ} “'Ya sen at ya da ilk atanlar biz olalım'” dedikten sonra— {أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “'Ne atacaksanız atın!'”
{فَلَمَّا أَلْقَوْا} حِبَالهمْ وَعِصِيّهمْ {قَالَ مُوسَى مَا} اسْتِفْهَامِيَّة مُبْتَدَأ خَبَره {جِئْتُمْ بِهِ السِّحْر} بَدَل وَفِي قِرَاءَة بِهَمْزَةٍ وَاحِدَة إخْبَار فَمَا اسْم مَوْصُول مُبْتَدَأ {إنَّ اللَّه سَيُبْطِلُهُ} أَيْ سَيَمْحَقُهُ {إن الله لا يصلح عمل المفسدين}
{فَلَمَّا أَلْقَوْا} “Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca” {قَالَ مُوسَى مَا} “Musa dedi ki: 'Sizin” [mâ] istifhamiyye olup mübtedadır, haberi şudur: {جِئْتُمْ بِهِ السِّحْر} “getirdiğiniz şey büyüdür.” [es-Sihru] bedeldir. Tek hemze ile olan [haber kipi] kıraatinde ise "mâ" ismi mevsul olup mübtedadır. {إنَّ اللَّه سَيُبْطِلُهُ} “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır.” yani onu yok edecektir. {إن الله لا يصلح عمل المفسدين} “Şüphesiz Allah, bozguncuların işini düzeltmez.'”
{وَيُحِقّ} يُثْبِت وَيُظْهِر {اللَّه الْحَقّ بِكَلِمَاتِهِ} بِمَوَاعِيدِهِ {ولو كره المجرمون}
{وَيُحِقّ} “Ve hakkı gerçekleştirir” sabit kılar ve açığa çıkarır {اللَّه الْحَقّ بِكَلِمَاتِهِ} “Allah kelimeleriyle” vaatleriyle {ولو كره المجرمون} “günahkârlar hoşlanmasa bile.”
{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إلَّا ذُرِّيَّة} طَائِفَة {مِنْ} أَوْلَاد {قَوْمه} أَيْ فِرْعَوْن {عَلَى خَوْف مِنْ فرعون وملئهم أَنْ يَفْتِنهُمْ} يَصْرِفهُمْ عَنْ دِينه بِتَعْذِيبِهِ {وَإِنَّ فِرْعَوْن لَعَالٍ} مُتَكَبِّر {فِي الْأَرْض} أَرْض مِصْر {وَإِنَّهُ لَمِنْ الْمُسْرِفِينَ} الْمُتَجَاوِزِينَ الْحَدّ بِادِّعَاءِ الرُّبُوبِيَّة
{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إلَّا ذُرِّيَّة} “Musa'ya ancak bir zürriyet iman etti” bir topluluk {مِنْ} {قَوْمه} “kendi kavminin [gençlerinden]” yani Firavun'un [kavminden], {عَلَى خَوْف مِنْ فرعون وملئهم أَنْ يَفْتِنهُمْ} “Firavun'dan ve ileri gelenlerinden kendilerine işkence edip dinlerinden döndürür korkusuyla.” azap ederek onları dininden çevirmesinden [korkarak]. {وَإِنَّ فِرْعَوْن لَعَالٍ} “Şüphesiz Firavun çok üstün” kibirliydi {فِي الْأَرْض} “yeryüzünde;” Mısır toprağında {وَإِنَّهُ لَمِنْ الْمُسْرِفِينَ} “ve şüphesiz o, haddi aşanlardandı;” ilahlık iddiasıyla sınırı aşanlardandı.
{وقال موسى يا قوم إن كنتم آمنتم بالله فعليه توكلوا إن كنتم مسلمين}
{وقال موسى يا قوم إن كنتم آمنتم بالله فعليه توكلوا إن كنتم مسلمين} “Musa dedi ki: 'Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz ve O'na teslim olduysanız, artık yalnızca O'na tevekkül edin.'”
{فَقَالُوا عَلَى اللَّه تَوَكَّلْنَا رَبّنَا لَا تَجْعَلنَا فِتْنَة لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} أَيْ لَا تُظْهِرهُمْ عَلَيْنَا فَيَظُنُّوا أَنَّهُمْ عَلَى الحق فيفتتنوا بنا
{فَقَالُوا عَلَى اللَّه تَوَكَّلْنَا رَبّنَا لَا تَجْعَلنَا فِتْنَة لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Onlar da dediler ki: 'Biz yalnızca Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizi o zalimler kavmi için bir imtihan vesilesi kılma!'” yani bizi onlara galip kılma ki hak üzere olduklarını zannedip bizim yüzümüzden fitneye düşmesinler,
{ونجنا برحمتك من القوم الكافرين}
{ونجنا برحمتك من القوم الكافرين} “'Ve rahmetinle bizi o kâfirler kavminden kurtar!'”
{وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ} اتَّخِذَا {لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قِبْلَة} مُصَلًّى تُصَلُّونَ فِيهِ لِتَأْمَنُوا مِنْ الْخَوْف وَكَانَ فِرْعَوْن مَنَعَهُمْ مِنْ الصَّلَاة {وَأَقِيمُوا الصَّلَاة} أَتِمُّوهَا {وَبَشِّرْ الْمُؤْمِنِينَ} بِالنَّصْرِ وَالْجَنَّة
{وَأَوْحَيْنَا إلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ} “Musa'ya ve kardeşine vahyettik ki: 'Edinin” tutun {لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قِبْلَة} “kavminiz için Mısır'da evler ve evlerinizi kıble” korkudan emin olmak için içinde namaz kılacağınız ibadethane [kılın]. Firavun onları namaz kılmaktan men ediyordu. {وَأَقِيمُوا الصَّلَاة} “Ve namazı kılın!” eksiksiz kılın {وَبَشِّرْ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!'” zaferle ve cennetle.
{وَقَالَ مُوسَى رَبّنَا إنَّك آتَيْت فِرْعَوْن وَمَلَأَه زِينَة وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا رَبّنَا} آتَيْتهمْ ذَلِكَ {لِيُضِلُّوا} فِي {عَنْ سَبِيلك} دِينك {رَبّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالهمْ} امْسَخْهَا {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبهمْ} اطْبَعْ عَلَيْهَا وَاسْتَوْثِقْ {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوْا العذاب الأليم} المؤلم دعا عليه وَأَمَّنَ هَارُونَ عَلَى دُعَائِهِ
{وَقَالَ مُوسَى رَبّنَا إنَّك آتَيْت فِرْعَوْن وَمَلَأَه زِينَة وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا رَبّنَا} “Musa dedi ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz sen Firavun'a ve onun ileri gelenlerine dünya hayatında ziynet ve mallar verdin. Rabbimiz!'” onlara bunu verdin {لِيُضِلُّوا} “saptırsınlar diye” {عَنْ سَبِيلك} “senin yolundan'” dininden. {رَبّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالهمْ} “'Rabbimiz! Mallarını silip yok et'” onları başkalaştır [taş yap] {وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبهمْ} “'ve kalplerini mühürle'” üzerlerini damgala ve sımsıkı kapat {فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوْا العذاب الأليم} “'ki can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmesinler!'” elem verici [azabı]. Musa onların aleyhine dua etti, Harun da duasına amin dedi.
{قَالَ} تَعَالَى {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتكُمَا} فَمُسِخَتْ أَمْوَالهمْ حِجَارَة وَلَمْ يُؤْمِن فِرْعَوْن حَتَّى أَدْرَكَهُ الْغَرَق {فَاسْتَقِيمَا} عَلَى الرِّسَالَة وَالدَّعْوَة إلَى أَنْ يَأْتِيهِمْ الْعَذَاب {وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيل الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} فِي اسْتِعْجَال قَضَائِي رُوِيَ أَنَّهُ مَكَثَ بَعْدهَا أربعين سنة
{قَالَ} “[Allah] Teâlâ buyurdu:” {قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتكُمَا} “'İkinizin de duası kabul edilmiştir.'” Bunun üzerine onların malları taşa dönüştürüldü ve Firavun da boğulma anı gelip çatana kadar iman etmedi. {فَاسْتَقِيمَا} “'Şu halde dosdoğru olun'” kendilerine azap gelinceye kadar risalet ve davet üzere [sebat edin], {وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيل الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “'ve bilmeyenlerin yoluna uymayın!'” hükmümün acele gelmesini isteme hususunda. Rivayet edildiğine göre [Musa] bundan sonra kırk yıl daha kaldı.
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إسْرَائِيل الْبَحْر فَأَتْبَعَهُمْ} لَحِقَهُمْ {فِرْعَوْن وَجُنُوده بَغْيًا وَعَدْوًا} مَفْعُول لَهُ {حَتَّى إذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَق قَالَ آمَنْت أَنَّهُ} أَيْ بِأَنَّهُ وَفِي قِرَاءَة بِالْكَسْرِ اسْتِئْنَافًا {لَا إلَه إلَّا الذي آمنت به بنوا إسْرَائِيل وَأَنَا مِنْ الْمُسْلِمِينَ} كَرَّرَهُ لِيَقْبَل مِنْهُ فَلَمْ يَقْبَل وَدَسَّ جِبْرِيل فِي فِيهِ مِنْ حَمْأَة الْبَحْر مَخَافَة أَنْ تَنَالهُ الرَّحْمَة وَقَالَ له
{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إسْرَائِيل الْبَحْر فَأَتْبَعَهُمْ} “İsrailoğullarını denizden geçirdik; ardından” onlara yetişti {فِرْعَوْن وَجُنُوده بَغْيًا وَعَدْوًا} “Firavun ve askerleri azgınlık ve düşmanlıkla” mef'ûlun leh'tir {حَتَّى إذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَق قَالَ آمَنْت أَنَّهُ} “Nihayet boğulma ona ulaştığında dedi ki: 'İnandım ki” yani [bi-ennehû]. Kesre ile olan kıraatte [innehu] istînaftır. {لَا إلَه إلَّا الذي آمنت به بنوا إسْرَائِيل وَأَنَا مِنْ الْمُسْلِمِينَ} “İsrailoğullarının inandığından başka ilah yoktur ve ben de teslim olanlardanım.'” Kendisinden kabul edilsin diye bunu tekrarladı fakat kabul edilmedi; Cebrail de kendisine rahmet ulaşır korkusuyla ağzına denizin balçığından tıkadı ve ona şöyle dedi:
{آلْآنَ} تُؤْمِن {وَقَدْ عَصَيْت قَبْل وَكُنْت مِنْ الْمُفْسِدِينَ} بِضَلَالِك وَإِضْلَالك عَنْ الْإِيمَان
{آلْآنَ} “'Şimdi mi'” iman ediyorsun {وَقَدْ عَصَيْت قَبْل وَكُنْت مِنْ الْمُفْسِدِينَ} “'hâlbuki daha önce isyan etmiş ve bozguncular arasında yer almıştın?'” sapkınlığınla ve [insanları] imandan saptırmanla.
{فَالْيَوْم نُنَجِّيك} نُخْرِجك مِنْ الْبَحْر {بِبَدَنِك} جَسَدك الَّذِي لَا رُوح فِيهِ {لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفك} بَعْدك {آيَة} عِبْرَة فَيَعْرِفُوا عُبُودِيَّتك وَلَا يَقْدَمُوا على مثل فعلك وعن بن عَبَّاس أَنَّ بَعْض بَنِي إسْرَائِيل شَكُّوا فِي مَوْته فَأُخْرِجَ لَهُمْ لِيَرَوْهُ {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنْ النَّاس} أَيْ أَهْل مَكَّة {عَنْ آيَاتنَا لَغَافِلُونَ} لَا يَعْتَبِرُونَ بِهَا
{فَالْيَوْم نُنَجِّيك} “Bugün seni kurtaracağız” seni denizden çıkaracağız {بِبَدَنِك} “bedeninle” ruhu olmayan cesedinle {لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفك} “arkandan gelenlere” senden sonrakilere {آيَة} “bir ibret olsun diye;” böylece senin kul olduğunu anlasınlar ve senin yaptığın gibi yapmaya kalkışmasınlar. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, İsrailoğullarından bazıları onun ölümünden şüphe ettiler, bunun üzerine görsünler diye [cesedi] onlara çıkarıldı. {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنْ النَّاس} “Şüphesiz insanların çoğu” yani Mekke ehli {عَنْ آيَاتنَا لَغَافِلُونَ} “ayetlerimizden gerçekten habersizdirler;” onlardan ibret almazlar.
{وَلَقَدْ بَوَّأْنَا} أَنْزَلْنَا {بَنِي إسْرَائِيل مُبَوَّأ صِدْق} مَنْزِل كَرَامَة وَهُوَ الشَّام وَمِصْر {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنْ الطَّيِّبَات فَمَا اخْتَلَفُوا} بِأَنْ آمَنَ بَعْض وَكَفَرَ بَعْض {حَتَّى جَاءَهُمْ الْعِلْم إنَّ رَبّك يَقْضِي بَيْنهمْ يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} مِنْ أَمْر الدِّين بِإِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَتَعْذِيب الْكَافِرِينَ
{وَلَقَدْ بَوَّأْنَا} “Andolsun biz yerleştirdik” iskân ettik {بَنِي إسْرَائِيل مُبَوَّأ صِدْق} “İsrailoğullarını güzel bir yere;” şerefli bir konağa ki o Şam ve Mısır'dır. {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنْ الطَّيِّبَات فَمَا اخْتَلَفُوا} “Ve onlara temiz şeylerden rızık verdik; ihtilafa düşmediler” bazılarının iman edip bazılarının inkâr etmesiyle [ayrılığa düşmediler], {حَتَّى جَاءَهُمْ الْعِلْم إنَّ رَبّك يَقْضِي بَيْنهمْ يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “kendilerine ilim gelinceye kadar. Şüphesiz Rabbin kıyamet günü, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir;” müminleri kurtarıp kâfirlere azap ederek din hususunda [aralarında hüküm verecektir].
فَإِنْ كُنْت} يَا مُحَمَّد {فِي شَكّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إلَيْك} مِنْ الْقَصَص فَرْضًا {فَاسْأَلْ الَّذِينَ يقرؤون الْكِتَاب} التَّوْرَاة {مِنْ قَبْلك} فَإِنَّهُ ثَابِت عِنْدهمْ يخبرونك بِصِدْقِهِ قَالَ ﷺ لَا أَشُكّ وَلَا أَسْأَل {لَقَدْ جَاءَك الْحَقّ مِنْ رَبّك فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} الشَّاكِّينَ فِيهِ
{فَإِنْ كُنْت} “Eğer sen” ey Muhammed, faraza {فِي شَكّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إلَيْك} “sana indirdiğimiz şeyden şüphede isen” kıssalardan, {فَاسْأَلْ الَّذِينَ يقرؤون الْكِتَاب} “kitabı okuyanlara sor” Tevrat'ı {مِنْ قَبْلك} “senden önce;” çünkü bu onların yanında sabittir, sana doğruluğunu haber verirler. [Rasûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben ne şüphe ederim ne de sorarım" buyurdu. {لَقَدْ جَاءَك الْحَقّ مِنْ رَبّك فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} “Andolsun ki sana Rabbinden hak gelmiştir; sakın şüphe edenlerden olma!” onda şüpheye düşenlerden.
{ولا تكونن من الذين كذبوا بآيات الله فتكون من الخاسرين}
{ولا تكونن من الذين كذبوا بآيات الله فتكون من الخاسرين} “Ve Allah'ın ayetlerini yalanlayanlardan da olma, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursun!”
{إنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ} وَجَبَتْ {عَلَيْهِمْ كَلِمَة رَبّك} بالعذاب {لا يؤمنون}
{إنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ} “Şüphesiz hak olan kimseler” kesinleşen {عَلَيْهِمْ كَلِمَة رَبّك} “üzerlerine Rabbinin sözü” azap [sözü] {لا يؤمنون} “iman etmezler.”
{وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلّ آيَة حَتَّى يَرَوْا الْعَذَاب الْأَلِيم} فَلَا يَنْفَعهُمْ حِينَئِذٍ
{وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلّ آيَة حَتَّى يَرَوْا الْعَذَاب الْأَلِيم} “Kendilerine her türlü mucize gelse bile, can yakıcı azabı görünceye kadar [iman etmezler].” o vakit ise [iman etmeleri] kendilerine fayda vermez.
{فَلَوْلَا} فَهَلَّا {كَانَتْ قَرْيَة} أُرِيدَ أَهْلهَا {آمَنَتْ} قَبْل نُزُول الْعَذَاب بِهَا {فَنَفَعَهَا إيمَانهَا إلَّا} لَكِنْ {قَوْم يُونُس لَمَّا آمَنُوا} عِنْد رُؤْيَة أَمَارَة الْعَذَاب وَلَمْ يُؤَخَّرُوا إلَى حُلُوله {كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَاب الْخِزْي فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إلَى حِين} انْقِضَاء آجَالهمْ
{فَلَوْلَا} “Keşke” niçin olmasaydı {كَانَتْ قَرْيَة} “bir memleket” ahalisi kastedilmektedir {آمَنَتْ} “ki iman etmiş” başlarına azap inmeden önce {فَنَفَعَهَا إيمَانهَا إلَّا} “ve imanı kendisine fayda vermiş olsun! Ancak” lakin {قَوْم يُونُس لَمَّا آمَنُوا} “Yunus'un kavmi iman edince” azabın alametini gördüklerinde; azap başlarına inene kadar tehir etmediler {كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَاب الْخِزْي فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إلَى حِين} “onlardan dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar yararlandırdık;” ecelleri sona erene kadar.