{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} أَجْلَسَهُمَا مَعَهُ {عَلَى الْعَرْش} السَّرِير {وَخَرُّوا} أَيْ أَبَوَاهُ وَإِخْوَته {لَهُ سُجَّدًا} سُجُود انْحِنَاء لَا وَضْع جَبْهَة وَكَانَ تَحِيَّتهمْ فِي ذلك الزمان {وقال يا أبت هَذَا تَأْوِيل رُؤْيَايَ مِنْ قَبْل قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي} إلَيَّ {إذْ أَخْرَجَنِي مِنْ السِّجْن} لَمْ يَقُلْ مِنْ الْجُبّ تَكَرُّمًا لِئَلَّا تَخْجَل إخْوَته {وَجَاءَ بِكُمْ مِنْ الْبَدْو} الْبَادِيَة {مِنْ بَعْد أَنْ نَزَغَ} أَفْسَدَ {الشَّيْطَان بَيْنِي وَبَيْن إخْوَتِي إنَّ رَبِّي لَطِيف لِمَا يَشَاء إنَّهُ هُوَ الْعَلِيم} بِخَلْقِهِ {الْحَكِيم} فِي صُنْعه وَأَقَامَ عِنْده أَبُوهُ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ سنة أو سبع عشرة سنة وكان مُدَّة فِرَاقه ثَمَانِي عَشْرَة أَوْ أَرْبَعِينَ أَوْ ثَمَانِينَ سَنَة وَحَضَرَهُ الْمَوْت فَوَصَّى يُوسُفَ أَنْ يَحْمِلهُ وَيَدْفِنهُ عِنْد أَبِيهِ فَمَضَى بِنَفْسِهِ وَدَفَنَهُ ثَمَّةَ ثُمَّ عَادَ إلَى مِصْر وَأَقَامَ بَعْده ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ سَنَة وَلَمَّا تَمَّ أَمْره وَعَلِمَ أَنَّهُ لَا يَدُوم تَاقَتْ نَفْسه إلَى الْمُلْك الدائم فقال
{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ} “Ve ana babasını yükseltti” kendisiyle beraber oturttu {عَلَى الْعَرْش} “tahtın üzerine;” kürsüye; {وَخَرُّوا} “ve kapandılar” yani ana babası ve kardeşleri {لَهُ سُجَّدًا} “onun önünde secdeye;” alın koyma değil, eğilme secdesi; bu, o dönemde onların selamlaşma şekliydi. {وقال يا أبت هَذَا تَأْوِيل رُؤْيَايَ مِنْ قَبْل قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي} “Ve dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın yorumudur. Doğrusu Rabbim onu gerçekleştirdi ve bana gerçekten iyilik etti;'” ihsanda bulundu; {إذْ أَخْرَجَنِي مِنْ السِّجْن} “'beni zindandan çıkardığı zaman.'” Kardeşleri utanmasın diye bir incelik olarak “kuyudan” demedi. {وَجَاءَ بِكُمْ مِنْ الْبَدْو} “'Ve sizi çölden getirdi;'” badiyeden; {مِنْ بَعْد أَنْ نَزَغَ} “'bozduktan sonra'” fesada verdikten sonra {الشَّيْطَان بَيْنِي وَبَيْن إخْوَتِي إنَّ رَبِّي لَطِيف لِمَا يَشَاء إنَّهُ هُوَ الْعَلِيم} “'şeytan benimle kardeşlerimin arasını. Şüphesiz Rabbim, dilediği şeye karşı lütufkârdır. Şüphesiz O'dur hakkıyla bilen,'” yarattıklarını {الْحَكِيم} “'hikmet sahibi olan.'” fiilinde. Babası onun yanında yirmi dört yıl yahut on yedi yıl ikamet etti. Ondan ayrı kaldığı süre ise on sekiz, kırk yahut seksen yıldı. Babasına ölüm geldiğinde Yusuf'a, kendisini taşıyıp babasının yanına defnetmesini vasiyet etti. [Yusuf] bizzat gidip onu oraya defnetti, sonra Mısır'a döndü ve ondan sonra yirmi üç yıl yaşadı. İşi kemale erip bunun devam etmeyeceğini anlayınca nefsi ebedî mülke iştiyak duydu ve şöyle dedi:
{رَبّ قَدْ آتَيْتنِي مِنْ الْمُلْك وَعَلَّمْتنِي مِنْ تأويل الأحاديث} تعبير الرؤيا {فاطر} خالق {السماوات والأرض أنت وليي} مُتَوَلِّي مَصَالِحِي {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} مِنْ آبَائِي فَعَاشَ بَعْد ذَلِكَ أُسْبُوعًا أَوْ أَكْثَر وَمَاتَ وَلَهُ مِائَة وَعِشْرُونَ سَنَة وَتَشَاحَّ الْمِصْرِيُّونَ فِي قَبْره فَجَعَلُوهُ فِي صُنْدُوق مِنْ مَرْمَر وَدَفَنُوهُ فِي أَعْلَى النِّيل لِتَعُمّ الْبَرَكَة جَانِبَيْهِ فَسُبْحَان مَنْ لَا انْقِضَاء لملكه
{رَبّ قَدْ آتَيْتنِي مِنْ الْمُلْك وَعَلَّمْتنِي مِنْ تأويل الأحاديث} “'Rabbim! Doğrusu Sen bana mülkten verdin ve bana olayların yorumunu öğrettin;'” rüyaların tabirini. {فاطر} “'Ey yoktan var edeni,'” yaratıcısı {السماوات والأرض أنت وليي} “'göklerin ve yerin! Sen benim velimsin;'” işlerimi üstlenensin {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “'dünyada da ahirette de. Beni Müslüman olarak vefat ettir ve beni salihler arasına kat!'” atalarımın arasına. Bundan sonra bir hafta veya daha fazla yaşadı ve yüz yirmi yaşında iken vefat etti. Mısırlılar kabri konusunda çekiştiler; sonunda onu mermerden bir sandukaya koyup bereketi iki yakasını da kuşatsın diye Nil'in en üst tarafına defnettiler. Hükümranlığının sonu olmayan [Allah] her türlü eksiklikten münezzehtir.
{ذَلِكَ} الْمَذْكُور مِنْ أَمْر يُوسُف {مِنْ أَنْبَاء} أَخْبَار {الْغَيْب} مَا غَابَ عَنْك يَا مُحَمَّد {نُوحِيهِ إلَيْك وَمَا كُنْت لَدَيْهِمْ} لَدَى إخْوَة يُوسُف {إذْ أَجْمَعُوا أَمْرهمْ} فِي كَيْده أَيْ عَزَمُوا عَلَيْهِ {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} بِهِ أَيْ لَمْ تَحْضُرهُمْ فَتَعْرِف قِصَّتهمْ فَتُخْبِر بِهَا وَإِنَّمَا حَصَلَ لَك عِلْمهَا مِنْ جِهَة الْوَحْي
{ذَلِكَ} “İşte bu,” Yusuf'un kıssasından zikredilenler {مِنْ أَنْبَاء} “haberlerindendir” bilgilerindendir {الْغَيْب} “gaybın;” senden gizli kalan hususların, ey Muhammed! {نُوحِيهِ إلَيْك وَمَا كُنْت لَدَيْهِمْ} “Sana vahyediyoruz onu. Ve sen onların yanında değildin;” Yusuf'un kardeşlerinin yanında; {إذْ أَجْمَعُوا أَمْرهمْ} “işlerinde fikir birliğine vardıkları zaman,” ona tuzak kurma hususunda, yani buna azmettiklerinde; {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “onlar tuzak kurarlarken.” ona. Yani sen onların yanında bulunmadın ki kıssalarını bilesin de haber veresin; bu bilgi sana ancak vahiy yoluyla ulaşmıştır.
{وَمَا أَكْثَر النَّاس} أَيْ أَهْل مَكَّة {وَلَوْ حرصت} على إيمانهم {بمؤمنين}
{وَمَا أَكْثَر النَّاس} “Ve insanların çoğu değildir,” yani Mekke ehli; {وَلَوْ حرصت} “sen ne kadar hırs göstersen de” iman etmelerine {بمؤمنين} “iman edecek.”
{وَمَا تَسْأَلهُمْ عَلَيْهِ} أَيْ الْقُرْآن {مِنْ أَجْر} تَأْخُذهُ {إنْ} مَا {هُوَ}
{وَمَا تَسْأَلهُمْ عَلَيْهِ} “Ve sen onlardan buna karşılık istemiyorsun” yani Kur'an'a karşılık {مِنْ أَجْر} “hiçbir ücret” aldığın. {إنْ} “Değildir” mâ (مَا) anlamındadır; {هُوَ} “o,”
أَيْ الْقُرْآن {إلَّا ذكر} عظة للعالمين
yani Kur'an {إلَّا ذكر} “ancak bir öğüttür” bir vaazdır {للعالمين} “âlemler için.”
{وَكَأَيِّنْ} وَكَمْ {مِنْ آيَة} دَالَّة عَلَى وَحْدَانِيَّة الله {في السماوات وَالْأَرْض يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} يُشَاهِدُونَهَا {وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} لَا يَتَفَكَّرُونَ بِهَا
{وَكَأَيِّنْ} “Nice” [ve] nice {مِنْ آيَة} “ayet vardır ki” Allah'ın birliğine delalet eden {في السماوات وَالْأَرْض يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “göklerde ve yerde, üzerinden geçerler” onu görürler {وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} “ve onlar ondan yüz çevirirler.” üzerinde tefekkür etmezler.
{وَمَا يُؤْمِن أَكْثَرهمْ بِاَللَّهِ} حَيْثُ يُقِرُّونَ بِأَنَّهُ الخالق الرزاق {إلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} بِهِ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَام وَلِذَا كَانُوا يَقُولُونَ فِي تَلْبِيَتهمْ لَبَّيْكَ لَا شَرِيك لَك إلَّا شَرِيكًا هُوَ لَك تَمْلِكهُ وَمَا ملك يعنونها
{وَمَا يُؤْمِن أَكْثَرهمْ بِاَللَّهِ} “Ve onların çoğu Allah'a iman etmez” O'nun Yaratıcı ve Rızık Verici olduğunu ikrar ettikleri halde {إلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “müşrik olmadan;” putlara tapmak suretiyle O'na ortak koşmadan. Bundan dolayı telbiyelerinde şöyle derlerdi: "Lebbeyk! Senin ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, Senin sahip olduğun ve onun sahip olduğu şeylere de malik olduğun bir ortak müstesna." Bununla putları kastederlerdi.
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيهِمْ غَاشِيَة} نِقْمَة تَغْشَاهُمْ {مِنْ عَذَاب اللَّه أَوْ تَأْتِيهِمْ السَّاعَة بَغْتَة} فَجْأَة {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بِوَقْتِ إتْيَانهَا قَبْله
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيهِمْ غَاشِيَة} “Emin mi oldular kendilerini kuşatacak bir şeyin gelmesinden” kendilerini bürüyecek bir azabın {مِنْ عَذَاب اللَّه أَوْ تَأْتِيهِمْ السَّاعَة بَغْتَة} “Allah'ın azabından yahut kıyametin onlara ansızın gelmesinden” apansızın {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında değillerken?” gelmesinden önce vaktini.
{قُلْ} لَهُمْ {هَذِهِ سَبِيلِي} وَفَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ {أَدْعُو إلَى} دِين {اللَّه عَلَى بَصِيرَة} حُجَّة وَاضِحَة {أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} آمَنَ بِي عُطِفَ عَلَى أَنَا الْمُبْتَدَأ الْمُخْبَر عَنْهُ بِمَا قَبْله {وَسُبْحَان اللَّه} تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ الشُّرَكَاء {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} مِنْ جُمْلَة سَبِيله أَيْضًا
{قُلْ} “De ki:” onlara: {هَذِهِ سَبِيلِي} “'İşte bu benim yolumdur;'” ve bunu şu sözüyle açıklamıştır: {أَدْعُو إلَى} “davet ediyorum” dinine {اللَّه عَلَى بَصِيرَة} “Allah'ın; basiret üzere,” açık bir delil üzere {أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} “ben ve bana tabi olanlar.'” bana iman edenler. [Bu ifade,] öncesiyle kendisinden haber verilen mübteda (özne) durumundaki "ene" (أَنَا / ben) zamirine atfedilmiştir. {وَسُبْحَان اللَّه} “'Allah'ı tenzih ederim;'” O'nu ortaklardan tenzih etmek için {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “'ve ben müşriklerden değilim.'” Bu da yine onun yolunun bir parçasıdır.
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلك إلَّا رِجَالًا يُوحَى} وَفِي قِرَاءَة بِالنُّونِ وَكَسْر الْحَاء {إلَيْهِمْ} لَا مَلَائِكَة {مِنْ أَهْل الْقُرَى} الْأَمْصَار لِأَنَّهُمْ أَعْلَم وَأَحْلَم بِخِلَافِ أَهْل الْبَوَادِي لِجَفَائِهِمْ وَجَهْلهمْ {أَفَلَمْ يَسِيرُوا} أَهْل مَكَّة {فِي الْأَرْض فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} أَيْ آخِر أَمْرهمْ مِنْ إهْلَاكهمْ بِتَكْذِيبِهِمْ رُسُلهمْ {وَلَدَار الْآخِرَة} أَيْ الْجَنَّة {خَيْر لِلَّذِينَ اتَّقُوا} اللَّه {أَفَلَا تعقلون} بِالْيَاءِ وَالتَّاء يَا أَهْل مَكَّة هَذَا فَتُؤْمِنُونَ
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلك إلَّا رِجَالًا يُوحَى} “Senden önce de ancak vahiy verdiğimiz birtakım adamlar gönderdik;” bir kıraatte nûn harfiyle ve hâ harfinin kesresiyle (نُوحِي / vahyettiğimiz) şeklindedir; {إلَيْهِمْ} “kendilerine,” melekler değil; {مِنْ أَهْل الْقُرَى} “şehirler halkından;” kentlerden. Çünkü onlar daha bilgili ve daha hilim sahibidirler; çöl halkı ise kabalıkları ve cehaletleri sebebiyle bunun aksinedir. {أَفَلَمْ يَسِيرُوا} “Hiç gezmediler mi” Mekke ehli {فِي الْأَرْض فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَة الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} “yeryüzünde de kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı?” yani elçilerini yalanlamaları sebebiyle helak edilerek işlerinin sonunun nasıl olduğuna? {وَلَدَار الْآخِرَة} “Ahiret yurdu ise” yani cennet {خَيْر لِلَّذِينَ اتَّقُوا} “sakınanlar için elbette daha hayırlıdır,” Allah'tan. {أَفَلَا تعقلون} “Hâlâ akletmiyor musunuz?” yâ ve tâ ile [okunmuştur]: Ey Mekke ehli, bunu [akledip] de iman etmez misiniz?
{حَتَّى} غَايَة لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلك إلَّا رِجَالًا} أَيْ فَتَرَاخَى نَصْرهمْ حتى {إذا اسْتَيْأَسَ} يَئِسَ {الرُّسُل وَظَنُّوا} أَيْقَنَ الرُّسُل {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا} بِالتَّشْدِيدِ تَكْذِيبًا لَا إيمَان بَعْده وَالتَّخْفِيف أَيْ ظَنَّ الْأُمَم أَنَّ الرُّسُل أُخْلِفُوا مَا وُعِدُوا بِهِ مِنْ النَّصْر {جَاءَهُمْ نَصْرنَا فَنُنَجِّي} بِنُونَيْنِ مُشَدَّدًا وَمُخَفَّفًا وَبِنُونٍ مُشَدَّدًا مَاضٍ {من نشاء ولا يرد بَأْسنَا} عَذَابنَا {عَنِ الْقَوْم الْمُجْرِمِينَ} الْمُشْرِكِينَ
{حَتَّى} “Nihayet,” {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلك إلَّا رِجَالًا} ayetinin delalet ettiği mananın gayesidir (son sınırıdır); yani [onlara] yardım gecikti de nihayet {إذا اسْتَيْأَسَ} “ümitlerini kestikleri” ye'se düştükleri {الرُّسُل وَظَنُّوا} “ve zannettikleri zaman elçiler,” elçiler kesin kanaat getirdikleri [zaman] {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا} “kendilerinin kesinlikle yalanlandıklarını,” şedde ile (كُذِّبُوا) okunursa, ardından artık iman gelmeyecek şekilde kesin bir yalanlanma; şeddesiz (şeddeli olmayan/hafif) okuyuşta ise ümmetlerin, elçilere vaad edilen zafer konusunda onların yanıltıldığını zannetmesi demektir {جَاءَهُمْ نَصْرنَا فَنُنَجِّي} “onlara yardımımız geldi ve kurtardık” iki nûn ile, şeddeli ve şeddesiz; tek nûn ile şeddeli olarak ise geçmiş zaman kalıbındadır {من نشاء ولا يرد بَأْسنَا} “dilediğimizi. Azabımız geri çevrilmez” cezamız {عَنِ الْقَوْم الْمُجْرِمِينَ} “mücrimler topluluğundan.” müşriklerden.
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصهمْ} أَيْ الرُّسُل {عِبْرَة لِأُولِي الْأَلْبَاب} أَصْحَاب الْعُقُول {مَا كَانَ} هَذَا الْقُرْآن {حَدِيثًا يُفْتَرَى} يُخْتَلَق {وَلَكِنْ} كَانَ {تَصْدِيق الَّذِي بَيْن يَدَيْهِ} قَبْله مِنْ الْكُتُب {وَتَفْصِيل} تَبْيِين {كُلّ شَيْء} يُحْتَاج إلَيْهِ فِي الدِّين {وَهُدَى} مِنْ الضَّلَالَة {وَرَحْمَة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} خُصُّوا بِالذِّكْرِ لِانْتِفَاعِهِمْ بِهِ دُون غَيْرهمْ = ١٣ سُورَة الرَّعْد
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصهمْ} “Andolsun onların kıssalarında vardır” yani elçilerin {عِبْرَة لِأُولِي الْأَلْبَاب} “akıl sahipleri için bir ibret.” basiret sahipleri için. {مَا كَانَ} “Değildir” bu Kur'an {حَدِيثًا يُفْتَرَى} “uydurulan bir söz” iftira edilen {وَلَكِنْ} “fakat” idi {تَصْدِيق الَّذِي بَيْن يَدَيْهِ} “kendinden öncekini doğrulayan” kendinden önceki kitapları {وَتَفْصِيل} “ve detaylıca açıklayan” beyan eden {كُلّ شَيْء} “her şeyi” dinde ihtiyaç duyulan {وَهُدَى} “ve bir hidayet” sapıklıktan [kurtaran bir rehber] {وَرَحْمَة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “ve bir rahmettir iman eden bir kavim için.” Başkaları değil de sadece onlar bundan istifade ettikleri için özellikle zikredilmişlerdir. = 13 RA'D SURESİ