3969. Metin
{سُبْحَان} أَيْ تَنْزِيه {الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ} مُحَمَّد ﷺ {لَيْلًا} نُصِبَ عَلَى الظَّرْف وَالْإِسْرَاء سَيْر اللَّيْل وَفَائِدَة ذِكْره الْإِشَارَة بِتَنْكِيرِهِ إلَى تَقْلِيل مُدَّته {مِنْ الْمَسْجِد الْحَرَام إلَى الْمَسْجِد الْأَقْصَى} بَيْت الْمَقْدِس لِبُعْدِهِ مِنْهُ {الَّذِي بَارَكْنَا حَوْله} بِالثِّمَارِ وَالْأَنْهَار {لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتنَا} عَجَائِب قُدْرَتنَا {إنَّهُ هُوَ السَّمِيع الْبَصِير} أَيْ الْعَالِم بِأَقْوَالِ النَّبِيّ ﷺ وَأَفْعَاله فَأَنْعَمَ عَلَيْهِ بِالْإِسْرَاءِ الْمُشْتَمِل عَلَى اجْتِمَاعه بِالْأَنْبِيَاءِ وَعُرُوجه إلَى السَّمَاء وَرُؤْيَة عَجَائِب الْمَلَكُوت وَمُنَاجَاته لَهُ تَعَالَى فَإِنَّهُ ﷺ قَالَ أُتِيت بِالْبُرَاقِ وَهُوَ دَابَّة أَبْيَض فَوْق الْحِمَار وَدُون الْبَغْل يَضَع حَافِره عِنْد مُنْتَهَى طَرَفه فَرَكِبْته فَسَارَ بِي حَتَّى أَتَيْت بَيْت الْمَقْدِس فَرَبَطْت الدَّابَّة بِالْحَلْقَةِ الَّتِي تَرْبِط فِيهَا الْأَنْبِيَاء ثُمَّ دَخَلْت فَصَلَّيْت فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ خَرَجْت فَجَاءَنِي جِبْرِيل بِإِنَاءٍ مِنْ خَمْر وَإِنَاء مِنْ لَبَن فَاخْتَرْت اللَّبَن قَالَ جِبْرِيل أَصَبْت الْفِطْرَة قَالَ ثُمَّ عُرِجَ بِي إلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل قِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ جِبْرِيل قِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد قِيلَ أَوَ قَدْ أُرْسِلَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ أُرْسِلَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بِآدَم فَرَحَّبَ بِي وَدَعَا لِي بِالْخَيْرِ ثُمَّ عُرِجَ بِي إلَى السَّمَاء الثَّانِيَة فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل فقيل مَنْ أَنْتَ قَالَ
{سُبْحَان} “[Her türlü eksiklikten] uzaktır” yani tenzih etmektir, {الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ} “kulunu geceleyin yürüten” Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem {لَيْلًا} “geceleyin” zarf olarak mansub kılınmıştır. İsra, gece yürüyüşüdür. Zikredilmesinin faydası, nekire (belirsiz) kılınmasıyla süresinin azlığına işaret etmektir. {مِنْ الْمَسْجِد الْحَرَام إلَى الْمَسْجِد الْأَقْصَى} “Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksâ'ya” oradan uzaklığı sebebiyle Beytülmakdis'e, {الَّذِي بَارَكْنَا حَوْله} “çevresini bereketlendirdiğimiz” meyveler ve nehirlerle, {لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتنَا} “ona ayetlerimizden gösterelim diye” kudretimizin harikalarını. {إنَّهُ هُوَ السَّمِيع الْبَصِير} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” Yani Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözlerini ve fiillerini bilendir. Böylece peygamberlerle buluşmasını, semaya yükselmesini, melekûtun harikalarını görmesini ve Yüce Allah ile münacatını içeren İsrâ ile ona lütufta bulundu. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana Burak getirildi. O, merkepten büyük, katırdan küçük beyaz bir hayvandır; tırnağını (ayağını) gözünün gördüğü en uzak noktaya koyar. Ona bindim; öyle ki beni Beytülmakdis'e getirdi. Hayvanı peygamberlerin bağladığı halkaya bağladım. Sonra içeri girip orada iki rekât namaz kıldım. Sonra çıktım; Cebrail bana bir kap şarap ve bir kap süt getirdi. Ben sütü seçtim. Cebrail:
3970. Metin
جِبْرِيل قِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد قِيلَ أَوَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا بِابْنَيْ الْخَالَة يَحْيَى وَعِيسَى فَرَحَّبَا بِي وَدَعَوَا لِي بِالْخَيْرِ ثُمَّ عُرِجَ بِنَا إلَى السَّمَاء الثَّالِثَة فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل فَقِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ
Fıtrata isabet ettin
3971. Metin
جِبْرِيل فَقِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد فَقِيلَ أَوَ قَدْ أُرْسِلَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ أُرْسِلَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بِيُوسُف وَإِذَا هُوَ قَدْ أُعْطِيَ شَطْر الْحُسْن فَرَحَّبَ بِي وَدَعَا لِي بِخَيْرٍ ثُمَّ عُرِجَ بِنَا إلَى السَّمَاء الرَّابِعَة فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل فَقِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ جِبْرِيل فَقِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد فَقِيلَ أَوَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بِإِدْرِيس فَرَحَّبَ بِي وَدَعَا لِي بِخَيْرٍ ثُمَّ عُرِجَ بنا السَّمَاء الْخَامِسَة فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل فَقِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ جِبْرِيل فَقِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد فَقِيلَ أَوَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بَهَارُونَ فَرَحَّبَ بِي وَدَعَا لِي بِخَيْرٍ ثُمَّ عُرِجَ بِنَا إلَى السَّمَاء السَّادِسَة فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيل فَقِيلَ مَنْ أَنْتَ قَالَ جِبْرِيل فَقِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد فَقِيلَ أَوَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى فَرَحَّبَ بِي وَدَعَا لِي بِخَيْرٍ ثُمَّ عُرِجَ بِنَا إلَى السَّمَاء السَّابِعَة فَاسْتَفْتَحَ جبريل فقيل مَنْ أَنْتَ قَالَ جِبْرِيل قِيلَ وَمَنْ مَعَك قَالَ مُحَمَّد فَقِيلَ أَوَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ قَالَ قَدْ بُعِثَ إلَيْهِ فَفُتِحَ لَنَا فَإِذَا أَنَا بِإِبْرَاهِيم فَإِذَا هُوَ مُسْتَنِد إلَى الْبَيْت الْمَعْمُور وَإِذَا هُوَ يَدْخُلهُ كُلّ يَوْم سَبْعُونَ أَلْف مَلَك ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إلَيْهِ ثُمَّ ذَهَبَ إلَى سِدْرَة الْمُنْتَهَى فَإِذَا أَوْرَاقهَا كَآذَانِ الْفِيَلَة وَإِذَا ثَمَرهَا كَالْقِلَالِ فَلَمَّا غَشِيَهَا مِنْ أمر الله ما غشيها تغير فَمَا أَحَد مِنْ خَلْق اللَّه تَعَالَى يَسْتَطِيع أَنْ يَصِفَهَا مِنْ حُسْنهَا قَالَ فَأَوْحَى اللَّه إلَيَّ مَا أَوْحَى وَفَرَضَ عَلَيَّ فِي كُلّ يَوْم وَلَيْلَة خَمْسِينَ صَلَاة فَنَزَلْت حَتَّى انْتَهَيْت إلَى مُوسَى فَقَالَ مَا فَرَضَ رَبّك عَلَى أُمَّتك قُلْت خَمْسِينَ صَلَاة فِي كُلّ يَوْم وَلَيْلَة قَالَ ارْجِعْ إلَى رَبّك فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيف فَإِنَّ أُمَّتك لَا تُطِيق ذَلِكَ وَإِنِّي قَدْ بَلَوْت بَنِي إسْرَائِيل وَخَبَرْتهمْ قَالَ فَرَجَعْت إلَى رَبِّي فَقُلْت أَيْ رَبّ خَفِّفْ عَنْ أُمَّتِي فَحَطَّ عَنِّي خَمْسًا فَرَجَعْت إلَى مُوسَى قَالَ مَا فَعَلْت فَقُلْت قَدْ حَطَّ عَنِّي خَمْسًا قَالَ إنَّ أُمَّتك لَا تُطِيق ذَلِكَ فَارْجِعْ إلَى رَبّك فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيف لِأُمَّتِك قَالَ فَلَمْ أَزَلْ أَرْجِع بَيْن رَبِّي وَبَيْن مُوسَى وَيَحُطّ عَنِّي خَمْسًا خَمْسًا حَتَّى قَالَ يَا مُحَمَّد هِيَ خَمْس صَلَوَات فِي كُلّ يَوْم وَلَيْلَة بِكُلِّ صَلَاة عَشْر فَتِلْكَ خَمْسُونَ صَلَاة وَمَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَة فَإِنْ عَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ عَشْرًا وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ وَلَمْ يَعْمَلْهَا لَمْ تُكْتَبْ فَإِنْ عَمِلَهَا كتبت له سيئة واحدة فنزلت حتى انتهت إلَى مُوسَى فَأَخْبَرْته فَقَالَ ارْجِعْ إلَى رَبّك فَاسْأَلْهُ التَّخْفِيف لِأُمَّتِك فَإِنَّ أُمَّتك لَا تُطِيق ذَلِكَ فَقُلْت قَدْ رَجَعْت إلَى رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْت رَوَاهُ الشَّيْخَانِ وَاللَّفْظ لِمُسْلِمٍ وَرَوَى الْحَاكِم في المستدرك عن بن عَبَّاس قَالَ قَالَ رَسُول اللَّه ﷺ رأيت ربي عز وجل
dedi. [Peygamber] buyurdu ki:
3972. Metin
قال تعالى {واتينا موسى الكتاب} التوراة {وجعلناه هدى لبني إسرائيل} ل {أ} ن {لا يتخذوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا} يُفَوِّضُونَ إلَيْهِ أَمْرهمْ وَفِي قِرَاءَة تَتَّخِذُوا بِالْفَوْقَانِيَّةِ الْتِفَاتًا فَأَنْ زَائِدَة وَالْقَوْل مضمر
Allah Teâlâ buyurdu: {واتينا موسى الكتاب} “Musa'ya Kitab'ı verdik” Tevrat'ı, {وجعلناه هدى لبني إسرائيل} “ve onu İsrailoğullarına bir hidayet rehberi kıldık:” {أ} n {لا يتخذوا مِنْ دُونِي وَكِيلًا} “benden başkasını vekil edinmesinler diye.” İşlerini kendisine havale edecekleri [bir vekil]. Bir kıraatte iltifat yoluyla muhatap sîgasıyla (tâ ile) تَتَّخِذُوا şeklindedir; bu takdirde “en” (أن) zâidedir ve “kavl” (söz) takdir edilmiştir.
3973. Metin
يا {ذُرِّيَّة مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوح} فِي السَّفِينَة {إنه كان عبدا شَكُورًا} كَثِير الشُّكْر لَنَا حَامِدًا فِي جَمِيع أحواله
Ey {ذُرِّيَّة مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوح} “Nuh ile beraber taşıdıklarımızın soyu!” gemide, {إنه كان عبدا شَكُورًا} “Şüphesiz o, çok şükreden bir kuldu.” Bize çokça şükreden, her hâlükârda hamdeden [biriydi].
3974. Metin
{وقضينا} أوحينا {إلى بني إسرائيل فِي الْكِتَاب} التَّوْرَاة {لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْض} أَرْض الشام بالمعاصي {مرتين وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا} تَبْغُونَ بَغْيًا عَظِيمًا
{وقضينا} “Ve bildirdik” vahyettik {إلى بني إسرائيل فِي الْكِتَاب} “İsrailoğullarına Kitap'ta” Tevrat'ta: {لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْض} “Muhakkak yeryüzünde fesat çıkaracaksınız” Şam topraklarında günahlar işleyerek {مرتين وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا} “iki defa ve büyük bir azgınlıkla kibirlenip kabaracaksınız.” Büyük bir zorbalık yapacaksınız.
3975. Metin
{فَإِذَا جَاءَ وَعْد أُولَاهُمَا} أُولَى مَرَّتَيْ الْفَسَاد {بعثنا عليكم عبادا لنا أُولِي بَأْس شَدِيد} أَصْحَاب قُوَّة فِي الْحَرْب وَالْبَطْش {فَجَاسُوا} تَرَدَّدُوا لِطَلَبِكُمْ {خِلَال الدِّيَار} وَسْط دِيَاركُمْ لِيَقْتُلُوكُمْ وَيَسْبُوكُمْ {وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا} وَقَدْ أَفْسَدُوا الْأُولَى بِقَتْلِ زَكَرِيَّا فَبَعَثَ عَلَيْهِمْ جَالُوت وَجُنُوده فَقَتَلُوهُمْ وَسَبَوْا أَوْلَادهمْ وَخَرَّبُوا بَيْت الْمَقْدِس
{فَإِذَا جَاءَ وَعْد أُولَاهُمَا} “İkisinden ilkinin vaadi gelince” iki fesat zamanından birincisi {بعثنا عليكم عبادا لنا أُولِي بَأْس شَدِيد} “üzerinize pek çetin bir güce sahip kullarımızı gönderdik” savaşta ve kuvvette şiddet sahibi [olanları], {فَجَاسُوا} “dolaştılar” sizi aramak için gidip geldiler {خِلَال الدِّيَار} “yurtların aralarında” sizi öldürmek ve esir almak için evlerinizin arasında [dolaştılar]. {وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا} “Bu yerine getirilmiş bir vaatti.” Nitekim birincisinde Zekeriyya'yı öldürerek fesat çıkardılar; [Allah da] onların üzerine Câlût ve ordusunu musallat etti; onları öldürdüler, çocuklarını esir aldılar ve Beytülmakdis'i tahrip ettiler.
3976. Metin
{ثم رددنا لكم الْكَرَّة} الدَّوْلَة وَالْغَلَبَة {عَلَيْهِمْ} بَعْد مِائَة سَنَة بقتل جالوت {وأمددناكم بأموال وبنين وجعلناكم أكثر نفيرا} عشيرة
{ثم رددنا لكم الْكَرَّة} “Sonra tekrar size verdik” devleti ve üstünlüğü {عَلَيْهِمْ} “onlara karşı” yüz sene sonra Câlût'un öldürülmesiyle {وأمددناكم بأموال وبنين وجعلناكم أكثر نفيرا} “ve sizi mallarla, oğullarla destekledik; sayınızı da daha çok kıldık.” Aşiret [ve cemaat olarak].
3977. Metin
وقلنا {إنْ أَحْسَنْتُمْ} بِالطَّاعَةِ {أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ} لِأَنْ ثَوَابه لها {وإن أسأتم} بالفساد {فلها} إساءتكم {فإذا جاء وَعْد} الْمَرَّة {الْآخِرَة} بَعَثْنَاهُمْ {لِيَسُوءُوا وُجُوهكُمْ} يُحْزِنُوكُمْ بِالْقَتْلِ وَالسَّبْي حُزْنًا يَظْهَر فِي وُجُوهكُمْ {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِد} بَيْت الْمَقْدِس فَيُخَرِّبُوهُ {كَمَا دَخَلُوهُ} وَخَرَّبُوهُ {أول مرة وليتبروا} يهلكوا {ما علوا} غبلوا عَلَيْهِ {تَتْبِيرًا} هَلَاكًا وَقَدْ أَفْسَدُوا ثَانِيًا بِقَتْلِ يَحْيَى فَبَعَثَ عَلَيْهِمْ بُخْتُنَصَّر فَقَتَلَ مِنْهُمْ أُلُوفًا وسبى ذريتهم وخرب بيت المقدس
Ve dedik ki: {إنْ أَحْسَنْتُمْ} “Eğer iyilik ederseniz” itaatle {أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ} “kendinize iyilik etmiş olursunuz” çünkü sevabı onadır {وإن أسأتم} “ve eğer kötülük ederseniz” bozgunculukla {فلها} “o da kendinizedir.” Kötülüğünüzün [cezası]. {فإذا جاء وَعْد} “Vaat gelince” zamanı {الْآخِرَة} “ikincisinin” onları gönderdik {لِيَسُوءُوا وُجُوهكُمْ} “yüzlerinizi kederlendirsinler” öldürme ve esir almayla yüzlerinizde beliren bir hüzün versinler {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِد} “ve mescide girsinler” Beytülmakdis'e, böylece onu tahrip etsinler {كَمَا دَخَلُوهُ} “tıpkı girdikleri gibi” ve tahrip ettikleri gibi {أول مرة وليتبروا} “ilk defasında ve helak etsinler” yok etsinler {ما علوا} “üstün geldikleri şeyleri” ele geçirdikleri yerleri {تَتْبِيرًا} “tam bir helakle.” Bir yok edişle. İkincisinde de Yahya'yı öldürerek fesat çıkardılar; üzerlerine Buhtunnasr'ı musallat etti; o da onlardan binlercesini öldürdü, nesillerini esir aldı ve Beytülmakdis'i yerle bir etti.
3978. Metin
وقلنا في الكتاب {عسى ربكم أن يَرْحَمكُمْ} بَعْد الْمَرَّة الثَّانِيَة إنْ تُبْتُمْ {وَإِنْ عُدْتُمْ} إلَى الْفَسَاد {عُدْنَا} إلَى الْعُقُوبَة وَقَدْ عَادُوا بِتَكْذِيبِ مُحَمَّد ﷺ فَسُلِّطَ عَلَيْهِمْ بِقَتْلِ قُرَيْظَة وَنَفْي النَّضِير وَضَرْب الْجِزْيَة عَلَيْهِمْ {وجعلنا جهنم للكافرين حصيرا} محبسا وسجنا
Kitap'ta şöyle buyurduk: {عسى ربكم أن يَرْحَمكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” ikinci defadan sonra eğer tevbe ederseniz. {وَإِنْ عُدْتُمْ} “Eğer tekrar dönerseniz” fesada, {عُدْنَا} “biz de döneriz” cezalandırmaya. Nitekim Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayarak [fesada] döndüler; böylece [Allah] Kureyza'nın öldürülmesi, Nadîr'in sürgün edilmesi ve üzerlerine cizye konulması suretiyle [Resûlünü] onlara musallat kıldı. {وجعلنا جهنم للكافرين حصيرا} “Ve cehennemi inkârcılara bir zindan kıldık.” Bir hapis ve zindan [kıldık].
3979. Metin
{إن هذا القرآن يهدي لِلَّتِي} أَيْ لِلطَّرِيقَةِ الَّتِي {هِيَ أَقْوَم} أَعْدَل وأصوب {ويبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات أن لهم أجرا كبيرا}
{إن هذا القرآن يهدي لِلَّتِي} “Şüphesiz bu Kur'an en doğru olana iletir” yani yola {هِيَ أَقْوَم} “en adil ve en isabetli olana” {ويبشر المؤمنين الذين يعملون الصالحات أن لهم أجرا كبيرا} “ve salih ameller işleyen müminlere kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler.”
3981. Metin
{وَ} يُخْبِر {أَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا} أَعْدَدْنَا {لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} مُؤْلِمًا هُوَ النار
{وَ} “Ve” haber verir: {أَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا} “ahirete inanmayanlara hazırladığımızı” var ettiğimizi {لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “onlar için can yakıcı bir azap” elem verici ki o cehennem ateşidir.
3983. Metin
{ويدعو الْإِنْسَان بِالشَّرِّ} عَلَى نَفْسه وَأَهْله إذَا ضَجِرَ {دُعَاءَهُ} أَيْ كَدُعَائِهِ لَهُ {بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَان} الْجِنْس {عَجُولًا} بِالدُّعَاءِ عَلَى نَفْسه وَعَدَم النَّظَر في عاقبته
{ويدعو الْإِنْسَان بِالشَّرِّ} “İnsan şer için dua eder” canı sıkıldığında kendine ve ailesine {دُعَاءَهُ} “duası gibi” yani {بِالْخَيْرِ} “hayra dua ettiği gibi.” Kendisi için [hayır istemesi gibi]. {وَكَانَ الْإِنْسَان} “Ve insan... idi” cins olarak insan {عَجُولًا} “çok acelecidir.” Kendi aleyhine dua etmekte ve sonunu düşünmemekte [acelecidir].
3985. Metin
{وَجَعَلْنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} دَالَّتَيْنِ عَلَى قُدْرَتنَا {فَمَحَوْنَا آيَة اللَّيْل} طَمَسْنَا نُورهَا بِالظَّلَامِ لِتَسْكُنُوا فيه والإضافة للبيان {وجعلنا آية النهار مُبْصِرَة} أَيْ مُبْصِرًا فِيهَا بِالضَّوْءِ {لِتَبْتَغُوا} فِيهِ {فَضْلًا مِنْ رَبّكُمْ} بِالْكَسْبِ {وَلِتَعْلَمُوا} بِهِمَا {عَدَد السِّنِينَ وَالْحِسَاب} لِلْأَوْقَاتِ {وَكُلّ شَيْء} يُحْتَاج إلَيْهِ {فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا} بَيَّنَّاهُ تَبْيِينًا
{وَجَعَلْنَا اللَّيْل وَالنَّهَار آيَتَيْنِ} “Geceyi ve gündüzü iki ayet kıldık” kudretimize delalet eden [iki alamet kıldık]. {فَمَحَوْنَا آيَة اللَّيْل} “Gecenin ayetini sildik” içinde dinlenesiniz diye onun aydınlığını karanlıkla giderdik. Buradaki tamlama beyan içindir. {وجعلنا آية النهار مُبْصِرَة} “Gündüzün ayetini ise aydınlatıcı kıldık” yani ışıkla içinde görülebilir kıldık {لِتَبْتَغُوا} “arayasınız diye” onda {فَضْلًا مِنْ رَبّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf” kazanç sağlayarak {وَلِتَعْلَمُوا} “ve bilesiniz diye” her ikisiyle {عَدَد السِّنِينَ وَالْحِسَاب} “yılların sayısını ve hesabı” vakitlerin [hesabını]. {وَكُلّ شَيْء} “Ve her şeyi” ihtiyaç duyulan [her şeyi] {فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا} “ayrıntılı olarak açıkladık.” Açık seçik beyan ettik.
3987. Metin
{وَكُلّ إنْسَان أَلْزَمْنَاهُ طَائِره} عَمَله يَحْمِلهُ {فِي عُنُقه} خُصَّ بِالذِّكْرِ لِأَنْ اللُّزُوم فِيهِ أَشَدّ وَقَالَ مُجَاهِد مَا مِنْ مَوْلُود يُولَد إلَّا وَفِي عُنُقه وَرَقَة مَكْتُوب فِيهَا شَقِيّ أَوْ سعيد {ونخرج له يوم القيامة كِتَابًا} مَكْتُوبًا فِيهِ عَمَله {يَلْقَاهُ مَنْشُورًا} صِفَتَانِ لكتابا
{وَكُلّ إنْسَان أَلْزَمْنَاهُ طَائِره} “Her insanın amelini boynuna doladık” yükleneceği amelini {فِي عُنُقه} “kendi boynuna” ayrılmazlık onda daha kuvvetli olduğu için boyun özellikle zikredilmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: 'Doğan hiçbir çocuk yoktur ki boynunda bedbaht (şakî) veya bahtiyar (said) yazılı bir levha bulunmasın.' {ونخرج له يوم القيامة كِتَابًا} “Kıyamet günü onun için bir kitap çıkarırız” ameli onda yazılıdır {يَلْقَاهُ مَنْشُورًا} “açılmış olarak bulacağı.” Bunlar “kitap” kelimesinin iki sıfatıdır.
3989. Metin
ويقال له {اقرأ كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيبا} محاسبا
Ve ona şöyle denir: {اقرأ كتابك كفى بنفسك اليوم عليك حسيبا} “Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana nefsin yeter.” Hesap sorucu olarak.
3991. Metin
{مَنْ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} لِأَنَّ ثَوَاب اهْتِدَائِهِ لَهُ {وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلّ عَلَيْهَا} لِأَنَّ إثمه عليها {وَلَا تَزِر} نَفْس {وَازِرَة} آثِمَة أَيْ لَا تَحْمِل {وِزْر} نَفْس {أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ} أَحَدًا {حَتَّى نَبْعَث رَسُولًا} يُبَيِّن لَهُ مَا يَجِب عليه
{مَنْ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “Kim doğru yolu seçerse ancak kendi lehine seçmiş olur” çünkü hidayetinin mükâfatı kendisinedir; {وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلّ عَلَيْهَا} “kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur” çünkü günahı kendi aleyhinedir. {وَلَا تَزِر} “Yüklenmez” hiçbir can {وَازِرَة} “günahkâr olan” yani taşımaz {وِزْر} “günahını” [başka bir] canın {أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ} “başkasının. Biz azap edici de değiliz” hiç kimseye {حَتَّى نَبْعَث رَسُولًا} “bir elçi gönderinceye kadar.” Kendisine gereken şeyleri açıklayan [bir elçi].
3993. Metin
{وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مُتْرَفِيهَا} مُنَعَّمِيهَا بِمَعْنَى رُؤَسَائِهَا بِالطَّاعَةِ عَلَى لِسَان رُسُلنَا {فَفَسَقُوا فِيهَا} فَخَرَجُوا عَنْ أَمْرنَا {فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْل} بِالْعَذَابِ {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} أَهْلَكْنَاهَا بِإِهْلَاكِ أهلها وتخريبها
{وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مُتْرَفِيهَا} “Bir memleketi helak etmek istediğimizde oranın şımarık varlıklılarına emrederiz” nimet içinde yüzenlerine, yani ileri gelenlerine elçilerimizin diliyle itaati [emrederiz] {فَفَسَقُوا فِيهَا} “fakat onlar orada yoldan çıkarlar” emrimizin dışına çıkarlar {فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْل} “böylece aleyhlerine söz hak olur” azap [hükmü hak olur] {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} “biz de orayı kökünden helak ederiz.” Halkını helak etmek ve orayı yıkmak suretiyle yok ederiz.
3995. Metin
{وَكَمْ} أَيْ كَثِيرًا {أَهْلَكْنَا مِنْ الْقُرُون} الْأُمَم {من بعد نوح وكفى بربك بذنوب عباده خَبِيرًا بَصِيرًا} عَالِمًا بِبَوَاطِنِهَا وَظَوَاهِرهَا وَبِهِ يَتَعَلَّق بذنوب
{وَكَمْ} “Ve nicesini” yani pek çok {أَهْلَكْنَا مِنْ الْقُرُون} “nesilleri helak ettik” ümmetleri {من بعد نوح وكفى بربك بذنوب عباده خَبِيرًا بَصِيرًا} “Nuh'tan sonra. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar ve onları hakkıyla görücü olarak Rabbin yeter.” Onların gizlisini ve açığını bilendir; bu ifade günahlar (bi-zünûb) ile bağlantılıdır.
3997. Metin
{مَنْ كَانَ يُرِيد} بِعَمَلِهِ {الْعَاجِلَة} أَيْ الدُّنْيَا {عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد} بالتعجيل لَهُ بَدَل مِنْ لَهُ بِإِعَادَةِ الْجَارّ {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ} فِي الْآخِرَة {جَهَنَّم يَصْلَاهَا} يَدْخُلهَا {مَذْمُومًا} مَلُومًا {مَدْحُورًا} مَطْرُودًا عَنْ الرَّحْمَة
{مَنْ كَانَ يُرِيد} “Kim isterse” ameliyle {الْعَاجِلَة} “çarçabuk geçeni” yani dünyayı {عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد} “dilediğimiz kimseye orada istediğimiz kadarını çarçabuk veririz” acele vermeyi dilediğimiz kimseye; [bu ifade], harf-i cerrin tekrarıyla “lehu”dan bedeldir {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ} “sonra onun için kılarız” ahirette {جَهَنَّم يَصْلَاهَا} “cehennemi; oraya girer” {مَذْمُومًا} “kınanmış olarak” yerilmiş olarak {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak.” Rahmetten uzaklaştırılmış vaziyette.
3999. Metin
{وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَة وَسَعَى لَهَا سَعْيهَا} عَمِلَ عملها اللائق بها {وهو مؤمن} حال {فأولئك كان سعيهم مَشْكُورًا} عِنْد اللَّه أَيْ مَقْبُولًا مُثَابًا عَلَيْهِ
{وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَة وَسَعَى لَهَا سَعْيهَا} “Kim de ahireti ister ve ona layık bir çabayla çabalarsa” ona layık amelini işlerse {وهو مؤمن} “ve kendisi de bir mümin olarak” hâl cümlesidir {فأولئك كان سعيهم مَشْكُورًا} “işte onların çabası karşılık bulur.” Allah katında makbuldür, mükâfatlandırılır.
4001. Metin
{كُلًّا} مِنْ الْفَرِيقَيْنِ {نُمِدّ} نُعْطِي {هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} بَدَل {مِنْ} مُتَعَلِّق بِنُمِدّ {عَطَاء رَبّك} فِي الدُّنْيَا {وَمَا كَانَ عَطَاء رَبّك} فِيهَا {مَحْظُورًا} مَمْنُوعًا عَنْ أَحَد
{كُلًّا} “Her birine” iki zümreden her birine {نُمِدّ} “destek veririz” ihsan ederiz {هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} “şunlara da bunlara da” bedeldir {مِنْ} “...den” numiddü fiiline müteallıktır {عَطَاء رَبّك} “Rabbinin bağışından” dünyada. {وَمَا كَانَ عَطَاء رَبّك} “Rabbinin bağışı değildir” orada {مَحْظُورًا} “yasaklanmış.” Hiç kimseden engellenmiş değildir.
4003. Metin
{اُنْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضهمْ عَلَى بَعْض} فِي الرِّزْق وَالْجَاه {وَلَلْآخِرَة أَكْبَر} أَعْظَم {دَرَجَات وَأَكْبَر تَفْضِيلًا} مِنْ الدُّنْيَا فَيَنْبَغِي الِاعْتِنَاء بِهَا دُونهَا
{اُنْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضهمْ عَلَى بَعْض} “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık!” Rızık ve makamda {وَلَلْآخِرَة أَكْبَر} “Elbette ahiret daha büyüktür” daha yücedir {دَرَجَات وَأَكْبَر تَفْضِيلًا} “dereceler bakımından ve üstünlükçe daha büyüktür.” Dünyadan daha büyüktür; öyleyse dünya yerine ona önem verilmelidir.
4005. Metin
{لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا} لا ناصر لك
{لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme! Yoksa kınanmış ve yalnız bırakılmış olarak oturup kalırsın.” Sana hiçbir yardımcı bulunmaz.
4007. Metin
{وقضى} أمر {ربك أَ} نْ أَيْ بِأَنْ {لَا تَعْبُدُوا إلَّا إياه و} أن تحسنوا {بالوالدين إحسانا} بأن تبروهما {إما يبلغن عندك الكبر أحدهما} فاعل {أو كلاهما} وَفِي قِرَاءَة يَبْلُغَانِّ فَأَحَدهمَا بَدَل مِنْ أَلِفه {فلا تقل لهما أُفّ} بِفَتْحِ الْفَاء وَكَسْرهَا مُنَوَّنًا وَغَيْر مُنَوَّن مَصْدَر بِمَعْنَى تَبًّا وَقُبْحًا {وَلَا تَنْهَرهُمَا} تَزْجُرهُمَا {وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا} جَمِيلًا لَيِّنًا
{وقضى} “Ve hükmetti” emretti {ربك أَ} n {لَا تَعْبُدُوا إلَّا إياه و} “Rabbin, sadece O'na ibadet etmenizi ve” iyilik etmenizi {بالوالدين إحسانا} “ana babaya iyi davranmanızı” onlara iyilik yapmanızı [emretti]. {إما يبلغن عندك الكبر أحدهما} “Onlardan biri senin yanında yaşlılığa ulaşırsa” faildir {أو كلاهما} “yahut her ikisi” bir kıraatte يَبْلُغَانِّ şeklindedir ki “biri” kelimesi fiildeki elif zamirinden bedel olur; {فلا تقل لهما أُفّ} “onlara 'öf' bile deme!” Fâ'nın fethasıyla, kesrasıyla, tenvinli ve tenvinsiz olarak okunur; yazıklar olsun ve çirkin olsun anlamında bir masdardır. {وَلَا تَنْهَرهُمَا} “Ve onları azarlama!” Onlara sert çıkışma! {وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا} “Ve onlara güzel söz söyle!” Tatlı ve yumuşak [söz].
4009. Metin
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاح الذُّلّ} أَلِنْ لَهُمَا جَانِبك الذليل {من الرحمة} أي لرقتك عليهما {وقل رب ارحمهما كَمَا} رَحِمَانِي حِين {رَبَّيَانِي صَغِيرًا}
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاح الذُّلّ} “Onlara alçakgönüllülük kanadını indir” alttan alarak onlara yumuşak davran {من الرحمة} “merhametten ötürü” yani onlara karşı şefkatinden dolayı {وقل رب ارحمهما كَمَا} “ve de ki: 'Rabbim! Onlara merhamet et, tıpkı” bana merhamet ettikleri gibi {رَبَّيَانِي صَغِيرًا} “beni küçükken yetiştirdikleri gibi.'”
4011. Metin
{رَبّكُمْ أَعْلَم بِمَا فِي نُفُوسكُمْ} مِنْ إضْمَار الْبِرّ وَالْعُقُوق {إنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ} طَائِعِينَ لِلَّهِ {فإنه كان لِلْأَوَّابِينَ} الرَّجَّاعِينَ إلَى طَاعَته {غَفُورًا} لِمَا صَدَرَ مِنْهُمْ فِي حَقّ الْوَالِدَيْنِ مِنْ بَادِرَة وَهُمْ لَا يُضْمِرُونَ عُقُوقًا
{رَبّكُمْ أَعْلَم بِمَا فِي نُفُوسكُمْ} “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” iyilik veya itaatsizlik niyetinizden [olanı]. {إنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ} “Eğer siz salih kimseler olursanız” Allah'a itaat edenler olursanız {فإنه كان لِلْأَوَّابِينَ} “şüphesiz O, çokça tevbe edenler için... dir” O'nun itaatine tekrar tekrar dönenler için {غَفُورًا} “çok bağışlayıcıdır.” Ana babaya itaatsizlik kastı taşımaksızın onlara karşı kendilerinden aniden sadır olan kusurlar için [bağışlayıcıdır].
4013. Metin
{وَآتِ} أَعْطِ {ذَا الْقُرْبَى} الْقَرَابَة {حَقّه} مِنْ الْبِرّ وَالصِّلَة {والمسكين وبن السبيل وَلَا تُبَذِّر تَبْذِيرًا} بِالْإِنْفَاقِ فِي غَيْر طَاعَة الله
{وَآتِ} “Ve ver” ihsan et {ذَا الْقُرْبَى} “akrabaya” yakınlara {حَقّه} “hakkını” iyilik ve sıla-i rahimden [olan hakkını] {والمسكين وبن السبيل وَلَا تُبَذِّر تَبْذِيرًا} “yoksula ve yolda kalmışa da; saçıp savurma!” Allah'a itaatin dışında harcamada bulunarak [israf etme].
4015. Metin
{إنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إخْوَان الشَّيَاطِين} أَيْ عَلَى طريقتهم {وكان الشيطان لربه كَفُورًا} شَدِيد الْكُفْر لِنِعَمِهِ فَكَذَلِكَ أَخُوهُ الْمُبَذِّر
{إنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إخْوَان الشَّيَاطِين} “Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” yani onların yolundadırlar. {وكان الشيطان لربه كَفُورًا} “Ve şeytan Rabbine karşı çok nankördür.” O'nun nimetlerine karşı pek nankördür; aynı şekilde onun kardeşi olan müsrif de öyledir.
4017. Metin
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمْ} أَيْ الْمَذْكُورِينَ مِنْ ذِي الْقُرْبَى وَمَا بَعْدهمْ فَلَمْ تُعْطِهِمْ {ابْتِغَاء رَحْمَة مِنْ رَبّك تَرْجُوهَا} أَيْ لِطَلَبِ رِزْق تَنْتَظِرهُ يأتيك فتعطيهم منه {فقل لهم قَوْلًا مَيْسُورًا} لَيِّنًا سَهْلًا بِأَنْ تَعِدهُمْ بِالْإِعْطَاءِ عِنْد مَجِيء الرِّزْق
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمْ} “Eğer onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan” yani zikredilen akraba ve sonrakilere veremeyip yüz çevirirsen {ابْتِغَاء رَحْمَة مِنْ رَبّك تَرْجُوهَا} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere” yani sana gelmesini beklediğin bir rızkı talep etmek ve ondan kendilerine vermek amacıyla, {فقل لهم قَوْلًا مَيْسُورًا} “o takdirde onlara tatlı bir söz söyle!” Rızık geldiğinde onlara vereceğini vaat ederek yumuşak ve kolay [bir söz söyle].
4019. Metin
{وَلَا تَجْعَل يَدك مَغْلُولَة إلَى عُنُقك} أَيْ لَا تُمْسِكهَا عَنْ الْإِنْفَاق كُلّ الْمَسْك {وَلَا تَبْسُطهَا} فِي الْإِنْفَاق {كُلّ الْبَسْط فَتَقْعُد مَلُومًا} رَاجِع لِلْأَوَّلِ {مَحْسُورًا} مُنْقَطِعًا لَا شَيْء عِنْدك راجع للثاني
{وَلَا تَجْعَل يَدك مَغْلُولَة إلَى عُنُقك} “Elini boynuna bağlanmış kılma” yani harcamaktan elini büsbütün çekip cimrilik etme {وَلَا تَبْسُطهَا} “ve onu açıp saçma” harcamada bulunurken {كُلّ الْبَسْط فَتَقْعُد مَلُومًا} “büsbütün; sonra kınanmış olarak oturup kalırsın” [bu ifade] ilkine racidir; {مَحْسُورًا} “eli boş, muhtaç [kalırsın]” yanında hiçbir şey kalmamış, tükenmiş bir hâlde [kalırsın ki bu da] ikincisine racidir.
4021. Metin
{إن ربك يَبْسُط الرِّزْق} يُوَسِّعهُ {لِمَنْ يَشَاء وَيَقْدِر} يُضَيِّقهُ لِمَنْ يَشَاء {إنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} عَالِمًا بِبَوَاطِنِهِمْ وَظَوَاهِرهمْ فَيَرْزُقهُمْ عَلَى حسب مصالحهم
{إن ربك يَبْسُط الرِّزْق} “Şüphesiz Rabbin rızkı genişletir” bollaştırır {لِمَنْ يَشَاء وَيَقْدِر} “dilediğine ve [dilediğine de] daraltır.” Dilediğine de kısar. {إنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.” Onların içlerini de dışlarını da bilendir; dolayısıyla onlara menfaatlerine uygun şekilde rızık verir.
4023. Metin
{وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادكُمْ} بِالْوَأْدِ {خَشْيَة} مَخَافَة {إمْلَاق} فقر {نحن نرزقهم وإياكم إن قتلهم كان خطئا} إثما {كبيرا} عظيما
{وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادكُمْ} “Çocuklarınızı öldürmeyin” diri diri toprağa gömerek {خَشْيَة} “korkusuyla” endişesiyle {إمْلَاق} “yoksulluk” fakirlik [korkusuyla]. {نحن نرزقهم وإياكم إن قتلهم كان خطئا} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek bir günahtır” bir vebaldir {كبيرا} “büyük [bir günahtır].” Pek büyüktür.
4025. Metin
{ولا تقربوا الزنى} أبلغ من لا تأتوه {إنه كان فَاحِشَة} قَبِيحًا {وَسَاءَ} بِئْسَ {سَبِيلًا} طَرِيقًا هُوَ
{ولا تقربوا الزنى} “Zinaya yaklaşmayın” [bu ifade,] "onu yapmayın" demekten daha beliğdir; {إنه كان فَاحِشَة} “çünkü o, bir hayâsızlıktır” çirkindir {وَسَاءَ} “ve ne kötüdür” pek kötüdür {سَبِيلًا} “bir yol olarak!” o yol.
4027. Metin
{وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْس الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إلَّا بالحق ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لِوَلِيِّهِ} لِوَارِثِهِ {سُلْطَانًا} تَسَلُّطًا عَلَى الْقَاتِل {فَلَا يُسْرِف} يَتَجَاوَز الْحَدّ {فِي الْقَتْل} بِأَنْ يَقْتُل غَيْر قَاتِله أَوْ بِغَيْرِ مَا قُتِلَ بِهِ {إنه كان منصورا}
{وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْس الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إلَّا بالحق ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لِوَلِيِّهِ} “Allah'ın haram kıldığı canı, hak bir sebep olmadıkça öldürmeyin. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine” vârisine {سُلْطَانًا} “bir yetki kılmışızdır” katil üzerinde bir salahiyet vermişizdir; {فَلَا يُسْرِف} “artık o da aşırı gitmesin” haddi aşmasın {فِي الْقَتْل} “öldürmede” katilden başkasını öldürerek veya maktulün öldürüldüğü şeklin dışına çıkarak [haddi aşmasın]. {إنه كان منصورا} “Şüphesiz o, yardım görmüştür.”
4029. Metin
{ولا تقربوا مال اليتيم إلابالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} إذَا عَاهَدْتُمْ اللَّه أَوْ النَّاس {إن العهد كان مسئولا} عنه
{ولا تقربوا مال اليتيم إلابالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel olanın dışında yaklaşmayın ve ahdi yerine getirin” Allah'a yahut insanlara söz verdiğinizde; {إن العهد كان مسئولا} “çünkü ahid, sorumluluk gerektirir.” Ondan hesaba çekilecektir.
4031. Metin
{وأوفوا الكيل} أتموه {إذا كلتم وزنوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيم} الْمِيزَان السَّوِيّ {ذَلِكَ خَيْر وَأَحْسَن تأويلا} مالا
{وأوفوا الكيل} “Ölçüyü tam tutun” tastamam yapın {إذا كلتم وزنوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيم} “ölçtüğünüz vakit ve dosdoğru terazi ile tartın!” Düzgün terazi ile. {ذَلِكَ خَيْر وَأَحْسَن تأويلا} “Bu daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.” Akıbeti daha güzeldir.
4033. Metin
{ولا تقف} تتبع {ما ليس لك به علم إن السمع والبصر وَالْفُؤَاد} الْقَلْب {كُلّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} صَاحِبه مَاذَا فَعَلَ بِهِ
{ولا تقف} “Hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme” peşinden gitme {ما ليس لك به علم إن السمع والبصر وَالْفُؤَاد} “çünkü kulak, göz ve gönül” kalp; {كُلّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} “bunların hepsi ondan sorumludur.” Sahibi bunlarla ne yaptığından sorguya çekilecektir.
4035. Metin
{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْض مَرَحًا} أَيْ ذَا مَرَح بِالْكِبْرِ وَالْخُيَلَاء {إنَّك لَنْ تَخْرِق الْأَرْض} تَثْقُبهَا حَتَّى تَبْلُغ آخِرهَا بِكِبْرِك {وَلَنْ تَبْلُغ الْجِبَال طُولًا} الْمَعْنَى أَنَّك لَا تَبْلُغ هَذَا المبلغ فكيف تختال
{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْض مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme!” Yani kibir ve gurur içinde çalım satarak yürüme. {إنَّك لَنْ تَخْرِق الْأَرْض} “Çünkü sen asla yeri yaramazsın” kibrinle onu delip sonuna ulaşamazsın {وَلَنْ تَبْلُغ الْجِبَال طُولًا} “ve boyca da asla dağlara erişemezsin.” Anlamı: Sen bu dereceye varamazsın, öyleyse nasıl böbürlenebilirsin?
4037. Metin
{كل ذلك} المذكور {كان سيئة عند ربك مكروها}
{كل ذلك} “Bütün bunların” zikredilenlerin {كان سيئة عند ربك مكروها} “kötü olanı, Rabbinin katında hoş karşılanmayan bir şeydir.”
4039. Metin
{ذلك مما أوحى إليك} يا محمد {ربك من الحكمة} الموعظة {ولا تجعل مع الله إلها آخر فتلقى في جهنم ملوما مَدْحُورًا} مَطْرُودًا عَنْ رَحْمَة اللَّه
{ذلك مما أوحى إليك} “İşte bunlar sana vahyettiği şeylerdendir” ey Muhammed {ربك من الحكمة} “Rabbinin sana hikmetten” öğütten [vahyettiğidir]. {ولا تجعل مع الله إلها آخر فتلقى في جهنم ملوما مَدْحُورًا} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.” Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılmış olarak.
4041. Metin
{أفأصفاكم} أخلصكم يا أهل مكة {ربكم بالبنين واتخذ من الملائكة إناثا} بنات لنفسه بزعمكم {إنكم لتقولون} بذلك {قولا عظيما}
{أفأصفاكم} “[Rabbiniz] size seçip ayırdı da” ey Mekke halkı, size has kıldı da {ربكم بالبنين واتخذ من الملائكة إناثا} “Rabbiniz oğulları ve meleklerden dişiler edindi [öyle mi?]” iddianıza göre melekleri kendisine kız evlatlar edindi [öyle mi?] {إنكم لتقولون} “Şüphesiz siz söylüyorsunuz” bu sözünüzle {قولا عظيما} “büyük bir söz!”
4043. Metin
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} بَيَّنَّا {فِي هَذَا الْقُرْآن} مِنْ الْأَمْثَال وَالْوَعْد وَالْوَعِيد {لِيَذَّكَّرُوا} يَتَّعِظُوا {وَمَا يَزِيدهُمْ} ذَلِكَ {إلَّا نُفُورًا} عَنْ الْحَقّ
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} “Andolsun ki biz açıkladık” beyan ettik {فِي هَذَا الْقُرْآن} “bu Kur'an'da” misallerden, vaat ve tehditlerden [olanları] {لِيَذَّكَّرُوا} “öğüt alsınlar diye” ibret alsınlar diye; {وَمَا يَزِيدهُمْ} “oysa bu onlara artırmıyor” bu durum {إلَّا نُفُورًا} “ancak bir kaçıştan başkasını” haktan uzaklaşmaktan başka bir şeyi [artırmıyor].
4045. Metin
{قُلْ} لَهُمْ {لَوْ كَانَ مَعَهُ} أَيْ اللَّه {آلهة كما يقولون إذا لا بتغوا} طَلَبُوا {إلَى ذِي الْعَرْش} أَيْ اللَّه {سَبِيلًا} ليقاتلوه
{قُلْ} “De ki:” onlara {لَوْ كَانَ مَعَهُ} “Eğer O'nunla birlikte olsaydı” yani Allah ile birlikte {آلهة كما يقولون إذا لا بتغوا} “ilahlar, dedikleri gibi; o takdirde mutlaka ararlardı” talep ederlerdi {إلَى ذِي الْعَرْش} “Arş'ın sahibine” yani Allah'a {سَبِيلًا} “bir yol” O'nunla savaşmak için.
4047. Metin
{سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ {وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ} مِنْ الشركاء {علوا كبيرا}
{سُبْحَانه} “O münezzehtir” O'nu tenzih ederiz {وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ} “ve onların söylediklerinden yücedir” ortak koştukları şeylerden {علوا كبيرا} “pek büyük bir yücelikle!”
4049. Metin
{تسبح له} تنزهه {السماوات السبع والأرض ومن فيهن وَإِنْ} مَا {مِنْ شَيْء} مِنْ الْمَخْلُوقَات {إلَّا يسبح} مُتَلَبِّسًا {بِحَمْدِهِ} أَيْ يَقُول سُبْحَان اللَّه وَبِحَمْدِهِ {وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ} تَفْهَمُونَ {تَسْبِيحهمْ} لِأَنَّهُ لَيْسَ بِلُغَتِكُمْ {إنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} حَيْثُ لَمْ يُعَاجِلكُمْ بالعقوبة
{تسبح له} “O'nu tesbih eder” tenzih eder {السماوات السبع والأرض ومن فيهن وَإِنْ} “yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar. Hiçbir” {مِنْ شَيْء} “şey yoktur ki” yaratılmışlardan {إلَّا يسبح} “tesbih etmesin” eşlik ederek {بِحَمْدِهِ} “O'na hamd ile” yani 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' demesin; {وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ} “fakat siz anlamazsınız” kavramazsınız {تَسْبِيحهمْ} “onların tesbihini” çünkü sizin dilinizle değildir. {إنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz O, Halîm'dir, çok bağışlayıcıdır.” Cezalandırmakta acele etmemesi hasebiyle.
4051. Metin
{وإذا قرأت القرآن جعلنا بينك وبين الذين لا يؤمنون بالآخرة حجابا مَسْتُورًا} أَيْ سَاتِرًا لَك عَنْهُمْ فَلَا يَرَوْنَك نَزَلَ فِيمَنْ أَرَادَ الْفَتْك بِهِ ﷺ
{وإذا قرأت القرآن جعلنا بينك وبين الذين لا يؤمنون بالآخرة حجابا مَسْتُورًا} “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde koyarız.” Yani seni onlardan gizleyen [bir perde koyarız] da seni göremezler. O'na sallallâhu aleyhi ve sellem suikast düzenlemek isteyen kimseler hakkında inmiştir.
4053. Metin
{وجعلنا على قلوبهم أَكِنَّة} أَغْطِيَة {أَنْ يَفْقَهُوهُ} مِنْ أَنْ يَفْهَمُوا الْقُرْآن أَيْ فَلَا يَفْهَمُونَهُ {وَفِي آذَانهمْ وَقْرًا} ثقلا فلا يسمعونه {وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا} عنه
{وجعلنا على قلوبهم أَكِنَّة} “Ve kalpleri üzerine örtüler koyarız” kılıflar [koyarız] {أَنْ يَفْقَهُوهُ} “onu anlamalarını [engelleyen]” Kur'an'ı anlamalarından [alıkoyan örtüler, yani] artık onu anlayamazlar {وَفِي آذَانهمْ وَقْرًا} “ve kulaklarına bir ağırlık [koyarız]” ağırlık [koyarız ki] artık onu işitemezler. {وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا} “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman arkalarını dönüp nefretle kaçarlar” ondan uzaklaşarak.
4055. Metin
{ونحن أعلم بما يستمعون بِهِ} بِسَبَبِهِ مِنْ الْهُزْء {إذْ يَسْتَمِعُونَ إلَيْك} قِرَاءَتك {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} يَتَنَاجَوْنَ بَيْنهمْ أَيْ يَتَحَدَّثُونَ {إذْ} بَدَل مِنْ إذْ قَبْله {يَقُول الظالمون} في تناجيهم {إنْ} مَا {تَتَّبِعُونَ إلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا} مَخْدُوعًا مغلوبا على عقله قال تعالى
{ونحن أعلم بما يستمعون بِهِ} “Biz onların ne maksatla dinlediklerini en iyi bileniz” alay maksadıyla [dinlediklerini], {إذْ يَسْتَمِعُونَ إلَيْك} “seni dinledikleri vakit” senin okuyuşunu [dinledikleri vakit], {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} “ve fısıldaştıkları zaman” kendi aralarında gizli gizli konuştukları vakit; {إذْ} “zaman” önceki iz'den bedeldir; {يَقُول الظالمون} “o zalimler dediği [zaman]” fısıldaşmalarında {إنْ} “siz ancak” {تَتَّبِعُونَ إلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا} “büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz [derler].” Kandırılmış, aklı örtülmüş [bir kimseye uyuyorsunuz, derler]. Yüce Allah şöyle buyurdu:
4057. Metin
{اُنْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَك الْأَمْثَال} بِالْمَسْحُورِ وَالْكَاهِن وَالشَّاعِر {فَضَلُّوا} بِذَلِكَ عَنْ الْهُدَى {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سبيلا} طريقا إليه
{اُنْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَك الْأَمْثَال} “Bak senin için nasıl misaller getirdiler” büyülenmiş, kâhin ve şair diyerek {فَضَلُّوا} “böylece saptılar” bu sebeple hidayetten [saptılar] {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سبيلا} “artık hiçbir yol bulamazlar.” O [hidayete] ulaştıracak bir yol.
4059. Metin
{وقالوا} منكرين للبعث {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعوثون خلقا جديدا}
{وقالوا} “Ve dediler ki:” yeniden dirilmeyi inkâr ederek: {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعوثون خلقا جديدا} “Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra gerçekten yeni bir yaratılışla mı diriltileceğiz?”
4061. Metin
{قل} لهم {كونوا حجارة أو حديدا}
{قل} “De ki:” onlara {كونوا حجارة أو حديدا} “Taş olun yahut demir!”
4063. Metin
{أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُر فِي صُدُوركُمْ} يَعْظُم عَنْ قَبُول الْحَيَاة فَضْلًا عَنْ الْعِظَام وَالرُّفَات فَلَا بُدّ مِنْ إيجَاد الرُّوح فِيكُمْ {فَسَيَقُولُونَ من يعيدنا} إلى الحياة {قل الذي فَطَرَكُمْ} خَلَقَكُمْ {أَوَّل مَرَّة} وَلَمْ تَكُونُوا شَيْئًا لِأَنَّ الْقَادِر عَلَى الْبَدْء قَادِر عَلَى الْإِعَادَة بل هي أهون {فسينغضون} يحركون {إليك رؤوسهم} تَعَجُّبًا {وَيَقُولُونَ} اسْتِهْزَاء {مَتَى هُوَ} أَيْ الْبَعْث {قل عسى أن يكون قريبا}
{أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُر فِي صُدُوركُمْ} “Yahut gönüllerinizde büyüyen başka bir yaratık [olun]!” Hayatı kabul etmesi imkânsız görünen; kemik ve ufalanmış toprağı bir yana bırakın, mutlaka size ruh verilmesi gerekecektir. {فَسَيَقُولُونَ من يعيدنا} “Diyecekler ki: 'Bizi kim yeniden diriltecek?'” hayata [kim döndürecek?] {قل الذي فَطَرَكُمْ} “De ki: 'Sizi yaratan'” sizi yoktan var eden {أَوَّل مَرَّة} “ilk defa.” Ve siz hiçbir şey değilken. Zira ilk defa yaratmaya kadir olan, yeniden diriltmeye de kadirdir; hatta bu [O'na göre] daha da kolaydır. {فسينغضون} “Bunun üzerine sallayacaklar” oynatacaklar {إليك رؤوسهم} “sana başlarını” hayret ederek {وَيَقُولُونَ} “ve diyecekler ki:” alay yoluyla: {مَتَى هُوَ} “'O ne zaman?'” yani yeniden dirilme. {قل عسى أن يكون قريبا} “De ki: 'Umarım yakın olur!'”
4065. Metin
{يَوْم يَدْعُوكُمْ} يُنَادِيكُمْ مِنْ الْقُبُور عَلَى لِسَان إسْرَافِيل {فَتَسْتَجِيبُونَ} فَتُجِيبُونَ دَعْوَتَهُ مِنْ الْقُبُور {بِحَمْدِهِ} بأمره وقيل وله الحمد {وتظنون إنْ} مَا {لَبِثْتُمْ} فِي الدُّنْيَا {إلَّا قَلِيلًا} لِهَوْلِ مَا تَرَوْنَ
{يَوْم يَدْعُوكُمْ} “Sizi çağıracağı gün” İsrâfîl'in diliyle kabirlerden sizi çağıracağı [gün], {فَتَسْتَجِيبُونَ} “hemen icabet edersiniz” kabirlerden O'nun davetine cevap verirsiniz {بِحَمْدِهِ} “O'na hamd ederek” O'nun emriyle; [diğer bir yoruma göre de] 've hamd O'nadır' diyerek; {وتظنون إنْ} “ve zannedersiniz ki ancak” {لَبِثْتُمْ} “kaldınız” dünyada {إلَّا قَلِيلًا} “pek az [kaldınız]” gördüğünüz şeyin dehşetinden ötürü.
4067. Metin
{وقل لعبادي} المؤمنين {يقولوا} للكفار الكلمة {التي هي أحسن إن الشيطان ينزغ} يفسد {بينهم إنَّ الشَّيْطَان كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا} بَيِّن العداوة والكلمة التي هي أحسن هي
{وقل لعبادي} “Kullarıma söyle” müminlere {يقولوا} “söylesinler” kâfirlere şu sözü: {التي هي أحسن إن الشيطان ينزغ} “en güzel olanı! Çünkü şeytan aralarını bozar” fesat sokar {بينهم إنَّ الشَّيْطَان كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا} “şüphesiz şeytan insan için apaçık bir düşmandır.” Düşmanlığı açık olandır. En güzel olan söz ise şudur:
4069. Metin
{رَبّكُمْ أَعْلَم بِكُمْ إنْ يَشَأْ يَرْحَمكُمْ} بِالتَّوْبَةِ وَالْإِيمَان {أَوْ إنْ يَشَأْ} تَعْذِيبكُمْ {يُعَذِّبكُمْ} بِالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْر {وَمَا أَرْسَلْنَاك عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} فَتُجْبِرهُمْ عَلَى الْإِيمَان وَهَذَا قَبْل الْأَمْر بِالْقِتَالِ
{رَبّكُمْ أَعْلَم بِكُمْ إنْ يَشَأْ يَرْحَمكُمْ} “Rabbiniz sizi en iyi bilendir; dilerse size merhamet eder” tevbe ve iman nasip ederek {أَوْ إنْ يَشَأْ} “yahut dilerse” size azap etmeyi {يُعَذِّبكُمْ} “size azap eder” küfür üzere ölmeniz suretiyle. {وَمَا أَرْسَلْنَاك عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” ki onları imana zorlayasın. Bu, savaş emrinden önceydi.
4071. Metin
{وَرَبّك أَعْلَم بِمَنْ فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} فَيَخُصّهُمْ بِمَا شَاءَ عَلَى قَدْر أَحْوَالهمْ {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْض النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْض} بِتَخْصِيصِ كُلّ مِنْهُمْ بِفَضِيلَةٍ كَمُوسَى بِالْكَلَامِ وَإِبْرَاهِيم بِالْخُلَّةِ وَمُحَمَّد بِالْإِسْرَاءِ {وآتينا داود زبورا
{وَرَبّك أَعْلَم بِمَنْ فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Rabbin, göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir.” Dolayısıyla durumlarına göre onları dilediği şeyle özel kılar. {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْض النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْض} “Andolsun biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık” her birini bir faziletle tahsis ederek; nitekim Mûsâ'yı [kendisiyle] konuşmakla, İbrâhîm'i dost edinmekle (hulle) ve Muhammed'i İsrâ ile [özel kıldığımız gibi]. {وآتينا داود زبورا
4073. Metin
{قُلْ} لَهُمْ {اُدْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} أَنَّهُمْ آلِهَة {من دونه} كالملائكة وعيسى وعزير {فلا يملكون كشف الضر عنكم ولا تَحْوِيلًا} لَهُ إلَى غَيْركُمْ
{قُلْ} “De ki:” onlara {اُدْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “İddia ettiklerinizi çağırın” ilah olduklarını [iddia ettiklerinizi] {من دونه} “O'ndan başka” melekler, Îsâ ve Üzeyr gibi; {فلا يملكون كشف الضر عنكم ولا تَحْوِيلًا} “onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye ne de [onu] değiştirmeye güç yetirebilirler.” [ne de] onu sizden başkasına [çevirmeye].
4075. Metin
{أولئك الذين يدعون} هم آلِهَة {يَبْتَغُونَ} يَطْلُبُونَ {إلَى رَبّهمْ الْوَسِيلَة} الْقُرْبَة بِالطَّاعَةِ {أَيّهمْ} بَدَل مِنْ وَاو يَبْتَغُونَ أَيْ يَبْتَغِيهَا الَّذِي هُوَ {أَقْرَب} إلَيْهِ فَكَيْفَ بِغَيْرِهِ {وَيَرْجُونَ رَحْمَته وَيَخَافُونَ عَذَابه} كَغَيْرِهِمْ فَكَيْفَ تَدْعُونَهُمْ آلهة {إن عذاب ربك كان محذورا}
{أولئك الذين يدعون} “O yalvardıkları kimseler” ilah olduklarını [iddia ettikleri varlıklar bizzat kendileri] {يَبْتَغُونَ} “ararlar” talep ederler {إلَى رَبّهمْ الْوَسِيلَة} “Rablerine bir vesile” itaatle yakınlık [ararlar], {أَيّهمْ} “hangileri” 've yebteğûne'deki vav'dan bedeldir; yani bizzat kendisi {أَقْرَب} “daha yakın” olan kimse O'na [vesile arar], o hâlde diğerleri nasıl [arar]? {وَيَرْجُونَ رَحْمَته وَيَخَافُونَ عَذَابه} “ve O'nun rahmetini umarlar, azabından da korkarlar” başkaları gibi. O hâlde onları nasıl ilah edinip çağırıyorsunuz? {إن عذاب ربك كان محذورا} “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir.”
4077. Metin
{وإن} ما {من قرية} أريد أهلها {إلا نحن مهلكوها قبل يوم القيامة} بِالْمَوْتِ {أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا} بِالْقَتْلِ وَغَيْره {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَاب} اللَّوْح الْمَحْفُوظ {مَسْطُورًا} مكتوبا
{وإن} “Yoktur” {من قرية} “hiçbir memleket” halkı kastedilmektedir {إلا نحن مهلكوها قبل يوم القيامة} “kıyamet gününden önce mutlaka bizim helak edeceğimiz” ölümle {أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا} “yahut şiddetli bir azapla azap edeceğimiz.” öldürme ve benzeri yollarla. {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَاب} “Bu, Kitap'ta” Levh-i Mahfuz'da {مَسْطُورًا} “yazılmış bulunmaktadır.” kayda geçmiştir.
4079. Metin
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِل بِالْآيَاتِ} الَّتِي اقْتَرَحَهَا أَهْل مَكَّة {إلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} لما أرسلناها فأهلكناهم ولو أرسلناها إلى هولاء لَكَذَّبُوا بِهَا وَاسْتَحَقُّوا الْإِهْلَاك وَقَدْ حَكَمْنَا بِإِمْهَالِهِمْ لِإِتْمَامِ أَمْر مُحَمَّد ﷺ {وَآتَيْنَا ثَمُود النَّاقَة} آيَة {مُبْصِرَة} بَيِّنَة وَاضِحَة {فظلموا} كفروا {بها} فأهلكوا {وما نرسل بِالْآيَاتِ} الْمُعْجِزَات {إلَّا تَخْوِيفًا} لِلْعِبَادِ فَيُؤْمِنُوا
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِل بِالْآيَاتِ} “Bizi ayetleri göndermekten alıkoyan şey ancak” Mekke ehlinin teklif ettiği [mucizeleri], {إلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır.” Biz onları gönderdiğimizde [yalanladılar da] bu yüzden onları helak ettik. Eğer bunları şunlara gönderseydik onlar da bunları yalanlar ve helak edilmeyi hak ederlerdi. Oysa biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının tamamlanması için onlara mühlet vermeye hükmettik. {وَآتَيْنَا ثَمُود النَّاقَة} “Ve Semûd'a o deveyi verdik” bir mucize olarak {مُبْصِرَة} “açık ve apaçık bir delil” apaçık ve net {فظلموا} “bunun üzerine zulmettiler” inkâr ettiler {بها} “onun sebebiyle” ve helak edildiler. {وما نرسل بِالْآيَاتِ} “Biz o ayetleri göndermeyiz” mucizeleri {إلَّا تَخْوِيفًا} “ancak korkutmak için [göndeririz]” kullara, ta ki iman etsinler.
4081. Metin
{و} اذكر {إِذْ قُلْنَا لَك إنَّ رَبّك أَحَاطَ بِالنَّاسِ} عِلْمًا وَقُدْرَة فَهُمْ فِي قَبْضَته فَبَلِّغْهُمْ وَلَا تخف أحدا فهو يعصمك منهم {وما جعلنا الرؤيا التي أَرَيْنَاك} عِيَانًا لَيْلَة الْإِسْرَاء {إلَّا فِتْنَة لِلنَّاسِ} أَهْل مَكَّة إذْ كَذَّبُوا بِهَا وَارْتَدَّ بَعْضهمْ لَمَّا أَخْبَرَهُمْ بِهَا {وَالشَّجَرَة الْمَلْعُونَة فِي الْقُرْآن} وَهِيَ الزَّقُّوم الَّتِي تَنْبُت فِي أَصْل الْجَحِيم جَعَلْنَاهَا فِتْنَة لَهُمْ إذْ قَالُوا النَّار تُحْرِق الشَّجَر فَكَيْفَ تُنْبِتهُ {وَنُخَوِّفهُمْ} بِهَا {فَمَا يَزِيدهُمْ} تخويفنا {إلا طغيانا كبيرا}
{و} “Ve” hatırla {إِذْ قُلْنَا لَك إنَّ رَبّك أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik.” ilim ve kudret olarak; onlar O'nun kabzasındadır, dolayısıyla [tebliğini] onlara ulaştır ve kimseden korkma, O seni onlardan korur. {وما جعلنا الرؤيا التي أَرَيْنَاك} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı kılmadık” İsrâ gecesinde bizzat gözünle gördüğün [manzaraları] {إلَّا فِتْنَة لِلنَّاسِ} “ancak insanlar için bir imtihan [kıldık]” Mekke halkı için; zira onu yalanladılar ve [Peygamber] kendilerine bunu haber verince içlerinden bazıları dinden döndü. {وَالشَّجَرَة الْمَلْعُونَة فِي الْقُرْآن} “Ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” o da zakkum ağacıdır ki cehennemin dibinde biter; onlar için bir imtihan kıldık; çünkü 'Ateş ağacı yakar, nasıl olur da ağaç bitirir?' dediler. {وَنُخَوِّفهُمْ} “Ve onları korkutuyoruz” onunla {فَمَا يَزِيدهُمْ} “fakat bu onlara artırmıyor” bizim korkutmamız {إلا طغيانا كبيرا} “büyük bir azgınlıktan başka bir şey.”
4083. Metin
{وَ} اُذْكُرْ {إذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم} سجود تحية بالانحناء {فسجدوا إلا إبليس قال أأسجد لمن خلقت طِينًا} نُصِبَ بِنَزْعِ الْخَافِض أَيْ مِنْ طِين
{وَ} “Ve” hatırla {إذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم} “hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik.” eğilerek yapılan bir selamlama secdesi [kastıyla]. {فسجدوا إلا إبليس قال أأسجد لمن خلقت طِينًا} “İblîs hariç hemen secde ettiler. O: 'Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeyim?' dedi.” [kelime], harf-i cerin hazfedilmesiyle mansub olmuştur; yani 'çamurdan' [anlamındadır].
4085. Metin
{قَالَ أَرَأَيْتُك} أَيْ أَخْبِرْنِي {هَذَا الَّذِي كَرَّمْت} فضلت {علي} بالأمر بالسجود له و {أنا خَيْر مِنْهُ خَلَقْتنِي مِنْ نَار} {لَئِنْ} لَام قسم {أخرتن إلى يوم القيامة لَأَحْتَنِكَنَّ} لَأَسْتَأْصِلَنَّ {ذُرِّيَّته} بِالْإِغْوَاءِ {إلَّا قَلِيلًا} مِنْهُمْ ممن عصمته
{قَالَ أَرَأَيْتُك} “Dedi ki: 'Bana bildirir misin:'” yani bana haber ver {هَذَا الَّذِي كَرَّمْت} “'bu şerefli kıldığın'” üstün tuttuğun {علي} “benden” ona secdeyi emretmek suretiyle; [oysa] {أنا خَيْر مِنْهُ خَلَقْتنِي مِنْ نَار} “ben ondan daha hayırlıyım, beni ateşten yarattın”. {لَئِنْ} “Andolsun eğer” yemin lamıdır {أخرتن إلى يوم القيامة لَأَحْتَنِكَنَّ} “beni kıyamet gününe kadar ertelersen, mutlaka kökünü kazıyacağım” saptırmak suretiyle helak edeceğim {ذُرِّيَّته} “onun soyunun” {إلَّا قَلِيلًا} “pek azı müstesna.'” senin koruduğun kimseler hariç.
4087. Metin
{قَالَ} تَعَالَى لَهُ {اذْهَبْ} مُنْظَرًا إلَى وَقْت النفخة الأولى {فمن تبعك منهم فإن جهنم جَزَاؤُكُمْ} أَنْتَ وَهُمْ {جَزَاء مَوْفُورًا} وَافِرًا كَامِلًا
{قَالَ} “[Allah] buyurdu ki:” ona {اذْهَبْ} “Git!” ilk sûr üfleniş vaktine kadar mühlet verilmiş olarak; {فمن تبعك منهم فإن جهنم جَزَاؤُكُمْ} “artık onlardan kim sana uyarsa şüphesiz cehennem sizin cezanızdır” senin ve onların {جَزَاء مَوْفُورًا} “tastamam bir ceza olarak.” bol ve eksiksiz.
4089. Metin
{واستفزز} استخف {من استطعت منهم بِصَوْتِك} بِدُعَائِك بِالْغِنَاءِ وَالْمَزَامِير وَكُلّ دَاعٍ إلَى الْمَعْصِيَة {وَأَجْلِبْ} صِحْ {عَلَيْهِمْ بِخَيْلِك وَرَجِلك} وَهُمْ الرُّكَّاب وَالْمُشَاة فِي الْمَعَاصِي {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَال} الْمُحَرَّمَة كَالرِّبَا وَالْغَصْب {وَالْأَوْلَاد} مِنْ الزِّنَى {وَعِدْهُمْ} بِأَنْ لَا بَعْث وَلَا جَزَاء {وَمَا يَعِدهُمْ الشَّيْطَان} بِذَلِكَ {إلَّا غُرُورًا} بَاطِلًا
{واستفزز} “Ve ayart” hafifmeşrep kıl, aldat {من استطعت منهم بِصَوْتِك} “onlardan gücünün yettiğini sesinle” şarkı, çalgı aletleri ve günaha çağıran her davetçinle yaptığın çağrınla; {وَأَجْلِبْ} “yaygara kopar” haykır {عَلَيْهِمْ بِخَيْلِك وَرَجِلك} “süvarilerinle ve piyadelerinle onların üzerine” onlar günahlarda süvari ve yaya olanlardır; {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَال} “ve mallarda onlara ortak ol” faiz ve gasp gibi haram mallarda {وَالْأَوْلَاد} “ve evlatlarda” zinadan olan [çocuklarda] {وَعِدْهُمْ} “ve onlara vaatte bulun” yeniden dirilme ve ceza olmayacağına dair. {وَمَا يَعِدهُمْ الشَّيْطَان} “Şeytan onlara vaatte bulunmaz” bununla {إلَّا غُرُورًا} “aldatmadan başka bir şey.” batıldan ibaret.
4091. Metin
{إن عبادي} المؤمنين {ليس لك عليهم سُلْطَان} تَسَلُّط وَقُوَّة {وَكَفَى بِرَبِّك وَكِيلًا} حَافِظًا لهم منك
{إن عبادي} “Şüphesiz benim kullarım” müminler {ليس لك عليهم سُلْطَان} “senin onlar üzerinde bir hâkimiyetin yoktur” bir tahakküm ve gücün. {وَكَفَى بِرَبِّك وَكِيلًا} “Rabbin vekil olarak yeter.” senden onları koruyucu olarak.
4093. Metin
{ربكم الذي يزجي} يجري {لكم الفلك} السفن {في البحر لِتَبْتَغُوا} تَطْلُبُوا {مِنْ فَضْله} تَعَالَى بِالتِّجَارَةِ {إنَّهُ كان بكم رحيما} في تسخيرها لكم
{ربكم الذي يزجي} “Rabbiniz O'dur ki yürütür” akıtır {لكم الفلك} “sizin için gemileri” {في البحر لِتَبْتَغُوا} “denizde arayasınız diye” talep edesiniz [diye] {مِنْ فَضْله} “O'nun lütfundan” ticaret ile. {إنَّهُ كان بكم رحيما} “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir” bunları sizin hizmetinize sunmasıyla.
4095. Metin
{وإذا مسكم الضُّرّ} الشِّدَّة {فِي الْبَحْر} خَوْف الْغَرَق {ضَلَّ} غَابَ عَنْكُمْ {مَنْ تَدْعُونَ} تَعْبُدُونَ مِنْ الْآلِهَة فَلَا تَدْعُونَهُ {إلَّا إيَّاهُ} تَعَالَى فَإِنَّكُمْ تَدْعُونَهُ وحده لأنكم في شدة لا يكفشها إلَّا هُوَ {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ} مِنْ الْغَرَق وَأَوْصَلَكُمْ {إلى البر أَعْرَضْتُمْ} عَنْ التَّوْحِيد {وَكَانَ الْإِنْسَان كَفُورًا} جَحُودًا للنعم
{وإذا مسكم الضُّرّ} “Size bir darlık dokunduğu zaman” bir zorluk {فِي الْبَحْر} “denizde” boğulma korkusu, {ضَلَّ} “kaybolur” sizden uzaklaşır {مَنْ تَدْعُونَ} “yalvardığınız kimseler” ibadet ettiğiniz ilahlar; artık onlara dua etmezsiniz {إلَّا إيَّاهُ} “yalnızca O'ndan başka” zira yalnız O'na dua edersiniz; çünkü O'ndan başkasının kaldıramayacağı bir darlık içindesinizdir. {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ} “Fakat sizi kurtardığı zaman” boğulmaktan ve sizi ulaştırdığında {إلى البر أَعْرَضْتُمْ} “karaya, yüz çevirirsiniz” tevhitten. {وَكَانَ الْإِنْسَان كَفُورًا} “İnsan pek nankördür.” nimetleri çokça inkâr edendir.
4097. Metin
{أفأمنتم أن يخسف بكم جَانِب الْبَرّ} أَيْ الْأَرْض كَقَارُونَ {أَوْ يُرْسِل عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} أَيْ يَرْمِيكُمْ بِالْحَصْبَاءِ كَقَوْمِ لُوط {ثم لا تجدوا لكم وكيلا} حافظا منه
{أفأمنتم أن يخسف بكم جَانِب الْبَرّ} “Yoksa emin mi oldunuz kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden” yani Kārûn gibi yerin dibine; {أَوْ يُرْسِل عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden” yani Lût kavmi gibi size taş atmasından? {ثم لا تجدوا لكم وكيلا} “Sonra kendiniz için bir vekil de bulamazsınız.” O'ndan koruyacak.
4099. Metin
{أم أمنتم أن نعيدكم فيه} أي البحر {تارة} مرة {أخرى فنرسل عليكم قَاصِفًا مِنْ الرِّيح} أَيْ رِيحًا شَدِيدَة لَا تَمُرّ بِشَيْءٍ إلَّا قَصَفَتْهُ فَتَكْسِر فُلْككُمْ {فَيُغْرِقكُمْ بما كفرتم} بكفركم {ثم لا تجدوا لكم علينا به تَبِيعًا} نَاصِرًا وَتَابِعًا يُطَالِبنَا بِمَا فَعَلْنَا بِكُمْ
{أم أمنتم أن نعيدكم فيه} “Yoksa sizi oraya döndürmemizden emin mi oldunuz” yani denize {تارة} “bir defa” kez {أخرى فنرسل عليكم قَاصِفًا مِنْ الرِّيح} “daha, derken üzerinize kırıp döken bir rüzgâr göndermemizden” yani hiçbir şeye uğramayıp mutlaka kırıp döken ve gemilerinizi parçalayan şiddetli bir rüzgâr; {فَيُغْرِقكُمْ بما كفرتم} “böylece inkârınız sebebiyle sizi boğmasından” küfrünüz sebebiyle. {ثم لا تجدوا لكم علينا به تَبِيعًا} “Sonra buna karşı bize karşı kendinize bir yardımcı bulamazsınız” bir yardımcı ve size yaptığımız şeyden ötürü bizden hak talep edecek bir iz sürücü.
4101. Metin
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا} فَضَّلْنَا {بَنِي آدَم} بِالْعِلْمِ وَالنُّطْق وَاعْتِدَال الْخَلْق وَغَيْر ذَلِكَ وَمِنْهُ طَهَارَتهمْ بَعْد الْمَوْت {وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرّ} عَلَى الدَّوَابّ {وَالْبَحْر} على السفن {ورزقناهم من الطيبات وفضلناهم على كَثِير مِمَّنْ خَلَقْنَا} كَالْبَهَائِمِ وَالْوُحُوش {تَفْضِيلًا} فَمَنْ بِمَعْنَى مَا أَوْ عَلَى بَابهَا وَتَشْمَل الْمَلَائِكَة وَالْمُرَاد تَفْضِيل الْجِنْس وَلَا يَلْزَم تَفْضِيل أَفْرَاده إذْ هُمْ أَفْضَل مِنْ الْبَشَر غَيْر الْأَنْبِيَاء
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا} “Andolsun biz şerefli kıldık” üstün kıldık {بَنِي آدَم} “Âdemoğullarını” ilim, konuşma, yaratılışın dengeli olması ve benzeri şeylerle; öldükten sonraki temizlikleri de bundandır; {وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرّ} “ve onları karada taşıdık” binek hayvanları üzerinde {وَالْبَحْر} “ve denizde” gemilerde {ورزقناهم من الطيبات وفضلناهم على كَثِير مِمَّنْ خَلَقْنَا} “ve onları temiz şeylerle rızıklandırdık, yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık” hayvanlar ve vahşi yaratıklar gibi {تَفْضِيلًا} “tam bir üstünlükle.” Buradaki 'men' (مَنْ), 'mâ' (مَا) anlamındadır veya kendi asıl anlamındadır ve melekleri de kapsar. Kastedilen, cinsin üstünlüğüdür; zira peygamberler dışındaki insanlardan melekler daha üstün olduğu için fertlerin üstünlüğü gerekmez.
4103. Metin
اذكر {يوم ندعوا كل أناس بِإِمَامِهِمْ} نَبِيّهمْ فَيُقَال يَا أُمَّة فُلَان أَوْ بِكِتَابِ أَعْمَالهمْ فَيُقَال يَا صَاحِب الشَّرّ وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة {فَمَنْ أُوتِيَ} مِنْهُمْ {كِتَابه بِيَمِينِهِ} وهم السعداء أولو البصائر في الدنيا {فأولئك يقرؤون كتابهم وَلَا يُظْلَمُونَ} يُنْقَصُونَ مِنْ أَعْمَالهمْ {فَتِيلًا} قَدْر قِشْرَة النواة
Hatırla {يوم ندعوا كل أناس بِإِمَامِهِمْ} “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız günü” peygamberleriyle; dolayısıyla 'Ey filanın ümmeti' denilir; yahut amel defterleriyle; böylece 'Ey kötülüğün sahibi' denilir ki o gün kıyamet günüdür. {فَمَنْ أُوتِيَ} “Artık kime verilirse” onlardan {كِتَابه بِيَمِينِهِ} “kitabı sağından” bunlar dünyada basiret sahibi olan mutlu kimselerdir, {فأولئك يقرؤون كتابهم وَلَا يُظْلَمُونَ} “işte onlar kitaplarını okurlar ve haksızlığa uğratılmazlar” amellerinden eksiltilmez {فَتِيلًا} “hurma çekirdeğindeki lif kadar bile.” çekirdeğin zarı miktarınca.
4105. Metin
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ} أَيْ الدُّنْيَا {أَعْمَى} عَنْ الْحَقّ {فَهُوَ فِي الْآخِرَة أَعْمَى} عَنْ طَرِيق النَّجَاة وَقِرَاءَة الْقُرْآن {وَأَضَلّ سَبِيلًا} أَبْعَد طَرِيقًا عَنْهُ وَنَزَلَ فِي ثَقِيف وَقَدْ سَأَلُوهُ ﷺ أَنْ يُحَرِّم وَادِيَهُمْ وألحوا عليه
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ} “Kim de bunda” yani dünyada {أَعْمَى} “kaldıysa kör” haktan yana [kör], {فَهُوَ فِي الْآخِرَة أَعْمَى} “artık o ahirette de kördür” kurtuluş yolundan ve Kur'an okumaktan [yana], {وَأَضَلّ سَبِيلًا} “ve yolca daha sapıktır.” ondan en uzak yoldadır. Bu ayet Sakīf kabilesi hakkında inmiştir; zira onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den vadilerini haram [bölge] kılmasını istemiş ve bunda ısrar etmişlerdi.
4107. Metin
{وإن} مخففة {كادوا} قاربوا {ليفتنونك} ليستنزلونك {عن الذي أوحينا إليك لتفتري علينا غيره وإذا} لو فعلت ذلك {لا تخذوك خليلا}
{وإن} “Gerçekten onlar” muhaffefedir {كَادُوا} “neredeyse” yaklaştılar {لَيَفْتِنُونَك} “seni saptırmaya” seni indirmeye {عَنْ الَّذِي أَوْحَيْنَا إلَيْك لِتَفْتَرِي عَلَيْنَا غَيْره وَإِذًا} “sana vahyettiğimizden başkasını bize iftira edesin diye; o takdirde” şayet bunu yapsaydın {لا تَّخَذُوك خَلِيلًا} “seni mutlaka dost edinirlerdi.”
4109. Metin
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاك} عَلَى الْحَقّ بِالْعِصْمَةِ {لَقَدْ كِدْت} قَارَبْت {تَرْكَن} تَمِيل {إلَيْهِمْ شَيْئًا} رُكُونًا {قَلِيلًا} لِشِدَّةِ احْتِيَالهمْ وَإِلْحَاحهمْ وَهُوَ صَرِيح فِي أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَرْكَن ولا قارب
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاك} “Eğer seni sağlamlaştırmamış olsaydık” ismet (masumluk) ile hak üzere {لَقَدْ كِدْت} “andolsun neredeyse” yaklaşıyordun {تَرْكَن} “meyledecektin” yönelecektin {إلَيْهِمْ شَيْئًا} “onlara bir nebze” bir meyil ile {قَلِيلًا} “azıcık” onların hilelerinin ve ısrarlarının şiddetinden dolayı. Bu ifade, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne meylettiğini ne de yaklaştığını açıkça göstermektedir.
4111. Metin
{إذا} لو ركنت {لأذقناك ضعف} عذاب {الحياة وضعف} عذاب {الْمَمَات} أَيْ مِثْلَيْ مَا يُعَذَّب غَيْرك فِي الدنيا والآخرة {ثم لا تجد لك علينا نَصِيرًا} مَانِعًا مِنْهُ
{إذا} “O takdirde” şayet meyletseydin {لأذقناك ضعف} “sana kat kat tattırırdık” azabını {الحياة وضعف} “hayatın ve kat kat” azabını {الْمَمَات} “ölümün” yani dünyada ve ahirette başkasına çektirilen azabın iki katını; {ثم لا تجد لك علينا نَصِيرًا} “sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı bulamazdın.” ona engel olacak.
4113. Metin
وَنَزَلَ لَمَّا قَالَ لَهُ الْيَهُود إنْ كُنْت نَبِيًّا فَالْحَقْ بِالشَّامِ فَإِنَّهَا أَرْض الْأَنْبِيَاء {وَإِنْ} مُخَفَّفَة {كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَك مِنْ الْأَرْض} أَرْض الْمَدِينَة {ليخرجوك منها وَإِذًا} لَوْ أَخْرَجُوك {لَا يَلْبَثُونَ خِلَافك} فِيهَا {إلَّا قَلِيلًا} ثُمَّ يَهْلِكُونَ
Yahudilerin ona: 'Eğer bir peygambersen Şam'a git, çünkü orası peygamberler diyarıdır' dedikleri zaman indi: {وَإِنْ} “Ve gerçekten” muhaffefedir {كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَك مِنْ الْأَرْض} “neredeyse seni bu topraktan çıkaracaklardı” Medine toprağından {ليخرجوك منها وَإِذًا} “seni oradan sürmek için; o takdirde” şayet seni çıkarsalardı {لَا يَلْبَثُونَ خِلَافك} “senin ardından kalamazlardı” orada {إلَّا قَلِيلًا} “pek azından başka.” sonra helak olurlardı.
4115. Metin
{سُنَّة مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلك مِنْ رُسُلنَا} أَيْ كَسُنَّتِنَا فِيهِمْ مِنْ إهْلَاك مَنْ أَخْرَجَهُمْ {ولا تجد لسنتنا تحويلا} تبديلا
{سُنَّة مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلك مِنْ رُسُلنَا} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin sünneti [gereği böyledir]” yani onları çıkaranları helak etme konusundaki sünnetimiz gibi. {ولا تجد لسنتنا تحويلا} “Ve bizim sünnetimizde bir değişiklik bulamazsın.” bir tebdil.
4117. Metin
{أَقِمْ الصَّلَاة لِدُلُوكِ الشَّمْس} أَيْ مِنْ وَقْت زَوَالهَا {إلَى غَسَق اللَّيْل} إقْبَال ظُلْمَته أَيْ الظُّهْر وَالْعَصْر وَالْمَغْرِب وَالْعِشَاء {وَقُرْآن الْفَجْر} صَلَاة الصُّبْح {إنَّ قُرْآن الْفَجْر كَانَ مَشْهُودًا} تَشْهَدهُ ملائكة الليل وملائكة النهار
{أَقِمْ الصَّلَاة لِدُلُوكِ الشَّمْس} “Namazı güneşin batıya kaymasından itibaren kıl” yani zeval vaktinden itibaren {إلَى غَسَق اللَّيْل} “gecenin karanlığına kadar” karanlığının basmasına kadar; yani öğle, ikindi, akşam ve yatsı [namazlarını]; {وَقُرْآن الْفَجْر} “ve sabah Kur'an okumasını da [kıl]” sabah namazını. {إنَّ قُرْآن الْفَجْر كَانَ مَشْهُودًا} “Şüphesiz sabah Kur'an okuması şahitlidir.” Gece melekleri ve gündüz melekleri ona şahitlik eder.
4119. Metin
{ومن الليل فَتَهَجَّدْ} فَصَلِّ {بِهِ} بِالْقُرْآنِ {نَافِلَة لَك} فَرِيضَة زَائِدَة لَك دُون أُمَّتك أَوْ فَضِيلَة عَلَى الصَّلَوَات الْمَفْرُوضَة {عَسَى أَنْ يَبْعَثك} يُقِيمك {رَبّك} فِي الْآخِرَة {مَقَامًا مَحْمُودًا} يَحْمَدك فِيهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ وَهُوَ مَقَام الشَّفَاعَة فِي فَصْل الْقَضَاء ونزل لما أمر بالهجرة
{ومن الليل فَتَهَجَّدْ} “Gecenin bir kısmında da uyanıp [namaz] kıl” namaz kıl {بِهِ} “onunla” Kur'an ile {نَافِلَة لَك} “sana mahsus bir nafile olarak;” ümmetine değil de sana fazladan bir farz veya farz namazlara ilave bir fazilet olarak. {عَسَى أَنْ يَبْعَثك} “Umulur ki seni ulaştırır” diker {رَبّك} “Rabbin” ahirette {مَقَامًا مَحْمُودًا} “övgüye değer bir makama.” önceki ve sonraki herkesin seni öveceği bir makama; ki o da hükmün verilmesi (fasl-ı kaza) sırasındaki şefaat makamıdır. [Bu ayet] hicretle emrolunduğu vakit indi.
4121. Metin
{وقل رب أَدْخِلْنِي} الْمَدِينَة {مُدْخَل صِدْق} إدْخَالًا مَرْضِيًّا لَا أَرَى فِيهِ مَا أَكْرَه {وَأَخْرِجْنِي} مِنْ مَكَّة {مُخْرَج صِدْق} إخْرَاجًا لَا أَلْتَفِت بِقَلْبِي إلَيْهَا {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْك سُلْطَانًا نَصِيرًا} قُوَّة تَنْصُرنِي بِهَا عَلَى أَعْدَائِك
{وقل رب أَدْخِلْنِي} “Ve de ki: Rabbim, beni girdir” Medine'ye {مُدْخَل صِدْق} “hoşnut olunan bir girişle” içinde hoşlanmayacağım şeyleri görmeyeceğim razı olunmuş bir girişle {وَأَخْرِجْنِي} “ve beni çıkar” Mekke'den {مُخْرَج صِدْق} “hoşnut olunan bir çıkışla” kalbimin ona takılıp kalmayacağı bir çıkışla {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْك سُلْطَانًا نَصِيرًا} “ve bana katından yardımcı bir güç ver.” düşmanlarına karşı kendisiyle bana yardım edeceğin bir kuvvet ver.
4123. Metin
{وَقُلْ} عِنْد دُخُولك مَكَّة {جَاءَ الْحَقّ} الْإِسْلَام {وَزَهَقَ الْبَاطِل} بَطَلَ الْكُفْر {إنَّ الْبَاطِل كَانَ زَهُوقًا} مُضْمَحِلًّا زَائِلًا وَقَدْ دَخَلَهَا ﷺ وحول البيت ثلاثمائة وَسِتُّونَ صَنَمًا فَجَعَلَ يَطْعَنهَا بِعُودٍ فِي يَده وَيَقُول ذَلِكَ حَتَّى سَقَطَتْ رَوَاهُ الشَّيْخَانِ
Mekke'ye girişin esnasında: {وَقُلْ} “Ve de ki:” {جَاءَ الْحَقّ} “Hak geldi” İslam {وَزَهَقَ الْبَاطِل} “batıl yok oldu;” küfür boşa çıktı {إنَّ الْبَاطِل كَانَ زَهُوقًا} “şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.” yok olup zail olucudur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oraya (Mekke'ye) girdiğinde Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış put vardı. Elindeki bir değnekle onlara vurmaya ve onlar yıkılıncaya kadar bunu söylemeye başladı. (Bunu Şeyhân [Buhârî ve Müslim] rivayet etmiştir).
4125. Metin
{وننزل من} للبيان {القرآن ما هو شِفَاء} مِنْ الضَّلَالَة {وَرَحْمَة لِلْمُؤْمِنِينَ} بِهِ {وَلَا يَزِيد الظَّالِمِينَ} الْكَافِرِينَ {إلَّا خَسَارًا} لِكُفْرِهِمْ بِهِ
{وننزل من} “Biz indiriyoruz...” beyan içindir {القرآن ما هو شِفَاء} “Kur'an'dan şifa olan şeyi” sapıklıktan [kurtaran şifayı] {وَرَحْمَة لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için rahmettir;” ona inananlar için. {وَلَا يَزِيد الظَّالِمِينَ} “Zalimlerin ise artırmaz” inkârcıların {إلَّا خَسَارًا} “ziyandan başkasını.” onu inkâr etmelerinden dolayı.
4127. Metin
{وإذا أنعمنا على الْإِنْسَان} الْكَافِر {أَعْرَضَ} عَنْ الشُّكْر {وَنَأَى بِجَانِبِهِ} ثَنَى عِطْفه مُتَبَخْتِرًا {وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرّ} الْفَقْر وَالشِّدَّة {كَانَ يَئُوسًا} قَنُوطًا مِنْ رَحْمَة اللَّه
{وإذا أنعمنا على الْإِنْسَان} “İnsana nimet verdiğimiz zaman” kâfire {أَعْرَضَ} “yüz çevirir” şükretmekten {وَنَأَى بِجَانِبِهِ} “ve yan çizer” böbürlenerek omzunu büker, {وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرّ} “ona bir şer dokunduğunda ise” fakirlik ve darlık {كَانَ يَئُوسًا} “pek ümitsiz olur.” Allah'ın rahmetinden tamamen ümidini keser.
4129. Metin
{قُلْ كُلّ} مِنَّا وَمِنْكُمْ {يَعْمَل عَلَى شَاكِلَته} طريقته {فربكم أعلم بمن هو أَهْدَى سَبِيلًا} طَرِيقًا فَيُثِيبهُ
{قُلْ كُلّ} “De ki: Herkes” bizden ve sizden {يَعْمَل عَلَى شَاكِلَته} “kendi seciyesine göre davranır.” kendi yoluna göre. {فربكم أعلم بمن هو أَهْدَى سَبِيلًا} “Rabbiniz kimin daha doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.” yol olarak; dolayısıyla onu mükâfatlandıracaktır.
4131. Metin
{وَيَسْأَلُونَك} أَيْ الْيَهُود {عَنْ الرُّوح} الَّذِي يَحْيَا بِهِ الْبَدَن {قُلْ} لَهُمْ {الرُّوح مِنْ أَمْر رَبِّي} أَيْ عِلْمه لَا تَعْلَمُونَهُ {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ الْعِلْم إلَّا قَلِيلًا} بِالنِّسْبَةِ إلَى عِلْمه تعالى
{وَيَسْأَلُونَك} “Sana sorarlar” yani Yahudiler {عَنْ الرُّوح} “ruhtan” bedenin kendisiyle hayat bulduğu [şeyden]. {قُلْ} “De ki:” onlara: {الرُّوح مِنْ أَمْر رَبِّي} “Ruh Rabbimin emrindendir” yani O'nun ilmindendir, siz onu bilemezsiniz {وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ الْعِلْم إلَّا قَلِيلًا} “ve size ilimden pek az verilmiştir.” Yüce Allah'ın ilmine nispetle.
4133. Metin
{ولئن} لام قسم {شئنا لنذهبن بالذي أَوْحَيْنَا إلَيْك} أَيْ الْقُرْآن بِأَنْ نَمْحُوهُ مِنْ الصدور والمصاحف {ثم لا تجد لك به علينا وكيلا}
{ولئن} “Andolsun ki eğer” yemin lamıdır {شئنا لنذهبن بالذي أَوْحَيْنَا إلَيْك} “dileseydik sana vahyettiğimizi tamamen giderirdik” yani Kur'an'ı; onu göğüslerden ve mushaflardan silmek suretiyle; {ثم لا تجد لك به علينا وكيلا} “sonra bu hususta bize karşı kendine bir vekil de bulamazdın.”
4135. Metin
{إلَّا} لَكِنْ أَبْقَيْنَاهُ {رَحْمَة مِنْ رَبّك إنَّ فَضْله كَانَ عَلَيْك كَبِيرًا} عَظِيمًا حَيْثُ أَنْزَلَهُ عَلَيْك وَأَعْطَاك الْمَقَام الْمَحْمُود وَغَيْر ذَلِكَ مِنْ الفضائل
{إلَّا} “Ancak” fakat onu bâki kıldık {رَحْمَة مِنْ رَبّك إنَّ فَضْله كَانَ عَلَيْك كَبِيرًا} “Rabbinden bir rahmet olarak [bıraktık]. Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.” pek azametlidir; zira onu sana indirmiş ve sana Makâm-ı Mahmûd'u ve diğer faziletleri vermiştir.
4137. Metin
{قل لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن} في الفصاحة والبلاغة {لا يأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظَهِيرًا} مُعِينًا نَزَلَ رَدًّا لِقَوْلِهِمْ وَلَوْ نَشَاء لقلنا مثل هذا
{قل لئن اجتمعت الإنس والجن على أن يأتوا بمثل هذا القرآن} “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar” fesahat ve belağatte {لا يأتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظَهِيرًا} “onun bir benzerini getiremezler; birbirlerine arka çıksalar da.” yardımcı olsalar da. Onların: 'Dilesek biz de bunun benzerini söylerdik' sözlerine reddiye olarak inmiştir.
4139. Metin
{ولقد صرفنا} بينا {لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآن مِنْ كُلّ مَثَل} صِفَة لِمَحْذُوفٍ أَيْ مَثَلًا مِنْ جِنْس كُلّ مَثَل لِيَتَّعِظُوا {فَأَبَى أَكْثَر النَّاس} أَيْ أَهْل مَكَّة {إلَّا كُفُورًا} جُحُودًا للحق
{ولقد صرفنا} “Andolsun ki biz açıkladık” beyan ettik {لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآن مِنْ كُلّ مَثَل} “insanlara bu Kur'an'da her türlü misalden” mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; yani ibret alsınlar diye her türlü misal cinsinden bir misal [açıkladık], {فَأَبَى أَكْثَر النَّاس} “yine de insanların çoğu yüz çevirdi” yani Mekke halkı {إلَّا كُفُورًا} “inkârdan başkasına yanaşmadı.” hakkı inkâr etmekten başkasına.
4141. Metin
{وقالوا} عطف على أبي {لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الأرض ينبوعا} عينا ينبع منها الماء
{وقالوا} “Ve dediler ki:” 'ebâ' (yüz çevirdi) fiiline matuftur: {لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الأرض ينبوعا} “Yerden bize bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız.” içinden su kaynayan bir pınar.
4143. Metin
{أو تكون لك جنة} بستان {من نخيل وعنب فتفجر الأنهار خلالها} وسطها {تفجيرا}
{أو تكون لك جنة} “Yahut senin bir bahçen olsun” bir bostanın {من نخيل وعنب فتفجر الأنهار خلالها} “hurmalardan ve üzümlerden, aralarında da ırmaklar fışkırtasın” ortasında {تفجيرا} “gürül gürül.”
4145. Metin
{أو تسقط السماء كما زعمت علينا كسفا} قطعا {أو تأتي بالله والملائكة قبيلا} مقابلة وعيانا فنراهم
{أو تسقط السماء كما زعمت علينا كسفا} “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin” kısımlar halinde {أو تأتي بالله والملائكة قبيلا} “ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza getiresin.” karşı karşıya ve aşikâre olarak ki onları görelim.
4147. Metin
{أو يكون لك بيت من زُخْرُف} ذَهَب {أَوْ تَرْقَى} تَصْعَد {فِي السَّمَاء} بِسُلَّمٍ {وَلَنْ نُؤْمِن لِرُقِيِّك} لَوْ رَقِيت فِيهَا {حَتَّى تُنَزِّل عَلَيْنَا} مِنْهَا {كِتَابًا} فِيهِ تَصْدِيقك {نقرؤه قُلْ} لَهُمْ {سُبْحَان رَبِّي} تَعَجُّب {هَلْ} مَا {كُنْت إلَّا بَشَرًا رَسُولًا كَسَائِرِ الرُّسُل} وَلَمْ يكونوا يأتون بآية إلا بإذن الله
{أو يكون لك بيت من زُخْرُف} “Yahut altından bir evin olsun” altın {أَوْ تَرْقَى} “ya da yükselesin” çıkasın {فِي السَّمَاء} “göğe” bir merdivenle; {وَلَنْ نُؤْمِن لِرُقِيِّك} “senin yükselmene de asla inanmayız” şayet oraya çıksan bile {حَتَّى تُنَزِّل عَلَيْنَا} “bize indirene kadar” oradan {كِتَابًا} “bir kitap” içinde senin doğruluğun bulunan {نقرؤه قُلْ} “okuyacağımız. De ki:” onlara: {سُبْحَان رَبِّي} “Rabbimi tenzih ederim!” hayret ifadesidir {هَلْ} “Ben başka bir şey miyim” değilim {كُنْت إلَّا بَشَرًا رَسُولًا كَسَائِرِ الرُّسُل} “elçi olan bir insandan başka?” diğer elçiler gibi. Onlar da Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getiremezlerdi.
4149. Metin
{وما منع الناس أن يؤمنوا إذ جاءهم الهدى إلَّا أَنْ قَالُوا} أَيْ قَوْلهمْ مُنْكِرِينَ {أَبَعَثَ اللَّه بَشَرًا رَسُولًا} وَلَمْ يَبْعَث مَلَكًا
{وما منع الناس أن يؤمنوا إذ جاءهم الهدى إلَّا أَنْ قَالُوا} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları inanmaktan alıkoyan şey sadece şöyle demeleridir:” inkâr ederek söyledikleri şu sözdür: {أَبَعَثَ اللَّه بَشَرًا رَسُولًا} “'Allah elçi olarak bir insan mı gönderdi?'” Bir melek göndermedi mi?
4151. Metin
{قل} لهم {لو كان في الأرض} بدل البشر {ملائكة يمشون مطمئنين لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنْ السَّمَاء مَلَكًا رَسُولًا} إذْ لَا يُرْسَل إلَى قَوْم رَسُول إلَّا مِنْ جنسهم ليمكنهم مخاطبته والفهم عنه
{قل} “De ki:” onlara: {لو كان في الأرض} “Eğer yeryüzünde” insanların yerine {ملائكة يمشون مطمئنين لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنْ السَّمَاء مَلَكًا رَسُولًا} “huzur içinde yürüyen melekler bulunsaydı, elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik.” Zira bir topluluğa ancak kendisiyle konuşabilmeleri ve onu anlayabilmeleri için kendi cinslerinden bir elçi gönderilir.
4153. Metin
{قل كَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنكُمْ} عَلَى صِدْقِي {إنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} عَالِمًا بِبَوَاطِنِهِمْ وظواهرهم
{قل كَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنكُمْ} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter.” benim doğruluğuma; {إنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, hakkıyla görendir.” onların gizli ve açık hallerini bilendir.
4155. Metin
{ومن يهد الله فهو المهتد ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء} يهدونهم {من دونه ونحشرهم يوم القيامة} ماشين {على وجوههم عميا وبكما وصما مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم كُلَّمَا خَبَتْ} سَكَنَ لَهَبهَا {زِدْنَاهُمْ سعيرا} تلهبا واشتعالا
{ومن يهد الله فهو المهتد ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء} “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa, artık onlar için dostlar bulamazsın” onlara hidayet edecek {من دونه ونحشرهم يوم القيامة} “O'ndan başka. Kıyamet günü onları haşrederiz” yürür vaziyette {على وجوههم عميا وبكما وصما مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم كُلَّمَا خَبَتْ} “yüzükoyun, kör, dilsiz ve sağır olarak. Onların varacakları yer cehennemdir; o dindikçe” alevi hafifledikçe {زِدْنَاهُمْ سعيرا} “onlara çılgın alevi artırırız.” alevlenmesini ve tutuşmasını.
4157. Metin
{ذلك جزاؤهم بأنهم كفروا بآياتنا وقالوا} منكرين للبعث {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعثون خلقا جديدا
{ذلك جزاؤهم بأنهم كفروا بآياتنا وقالوا} “Bu, onların cezasıdır; çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ettiler ve” dirilişi inkâr ederek [şöyle] {أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعثون خلقا جديدا} “dediler: 'Biz kemikler ve ufalanmış parçalar haline geldikten sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?'”