Binûn

İsrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Celâleyn Tefsiri · Mahallî & Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{أو لم يَرَوْا} يَعْلَمُوا {أَنَّ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض} مَعَ عِظَمهمَا {قَادِر عَلَى أَنْ يَخْلُق مِثْلهمْ} أَيْ الْأَنَاسِيّ فِي الصِّغَر {وَجَعَلَ لَهُمْ أجلا} للموت والبعث {لا ريب فيه فَأَبَى الظَّالِمُونَ إلَّا كُفُورًا} جُحُودًا لَهُ

{أو لم يَرَوْا} “Görmediler mi” bilmediler mi {أَنَّ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “gökleri ve yeri yaratan Allah'ın” büyüklüklerine rağmen {قَادِر عَلَى أَنْ يَخْلُق مِثْلهمْ} “onların benzerini yaratmaya kadir olduğunu?” yani küçüklükleri bakımından insanları. {وَجَعَلَ لَهُمْ أجلا} “Ve onlar için bir ecel belirledi” ölüm ve diriliş için {لا ريب فيه فَأَبَى الظَّالِمُونَ إلَّا كُفُورًا} “ki onda hiçbir şüphe yoktur. Yine de zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar.” onu inkâr etmekten başkasına.

{قُلْ} لَهُمْ {لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِن رَحْمَة رَبِّي} مِنْ الرِّزْق وَالْمَطَر {إذًا لَأَمْسَكْتُمْ} لَبَخِلْتُمْ {خشية الإنفاق} خوف نفادها بالإنفاق فتقتروا {وكان الإنسان قتورا} بخيلا

{قُلْ} “De ki:” onlara: {لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِن رَحْمَة رَبِّي} “Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız” rızık ve yağmur [hazinelerine] {إذًا لَأَمْسَكْتُمْ} “o takdirde yine de tutardınız” cimrilik ederdiniz {خشية الإنفاق} “harcama korkusuyla;” harcamakla tükenmesi korkusundan dolayı, böylece cimrilik ederdiniz. {وكان الإنسان قتورا} “Zaten insan çok cimridir.” pek eli sıkıdır.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْع آيَات بَيِّنَات} وَهِيَ الْيَد وَالْعَصَا وَالطُّوفَان وَالْجَرَاد وَالْقُمَّل وَالضَّفَادِع وَالدَّم أَوْ الطَّمْس وَنَقْص الثَّمَرَات {فَاسْأَلْ} يَا مُحَمَّد {بَنِي إسْرَائِيل} عَنْهُ سُؤَال تَقْرِير لِلْمُشْرِكِينَ عَلَى صِدْقك أَوْ فَقُلْنَا لَهُ اسْأَلْ وَفِي قِرَاءَة بلفظ الماضي {إذ جاءهم فقال له فرعون إني لأظنك يا موسى مَسْحُورًا} مَخْدُوعًا مَغْلُوبًا عَلَى عَقْلك

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْع آيَات بَيِّنَات} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik.” Bunlar: El, asa, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan veya [malların] silinip taşa dönmesi ve ürünlerin kıtlığıdır. {فَاسْأَلْ} “Sor” [Ey Muhammed] {بَنِي إسْرَائِيل} “İsrailoğullarına” ona dair, müşriklere karşı doğruluğunu ikrar ettirici bir soru olarak; yahut [anlamı]: 'Biz ona sor dedik' [şeklindedir]. Bir kıraatte geçmiş zaman kipiyle (فَسَأَلَ) okunmuştur. {إذ جاءهم فقال له فرعون إني لأظنك يا موسى مَسْحُورًا} “O kendilerine geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti.” aldatılmış, aklı örtülmüş.

{قَالَ لَقَدْ عَلِمْت مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} الْآيَات {إلَّا رَبّ السَّمَاوَات وَالْأَرْض بَصَائِر} عِبَرًا وَلَكِنَّك تُعَانِد وَفِي قِرَاءَة بِضَمِّ التَّاء {وَإِنِّي لَأَظُنّك يَا فِرْعَوْن مَثْبُورًا} هَالِكًا أَوْ مَصْرُوفًا عَنْ الخير

{قَالَ لَقَدْ عَلِمْت مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun sen de bildin ki bunları indirmedi” bu ayetleri/mucizeleri {إلَّا رَبّ السَّمَاوَات وَالْأَرْض بَصَائِر} “göklerin ve yerin Rabbinden başkası; birer ibret olarak.'” ibretler olarak; fakat sen inat ediyorsun. Bir kıraatte te harfinin dammesiyle (عَلِمْتُ - bildim) okunmuştur. {وَإِنِّي لَأَظُنّك يَا فِرْعَوْن مَثْبُورًا} “'Ve doğrusu ben de seni, ey Firavun, helak olmuş sanıyorum!'” helak edilmiş yahut hayırdan mahrum bırakılmış.

{فَأَرَادَ} فِرْعَوْن {أَنْ يَسْتَفِزّهُمْ} يُخْرِج مُوسَى وَقَوْمه {من الأرض} أرض مصر {فآغرقناه ومن معه جميعا}

{فَأَرَادَ} “Bunun üzerine istedi” Firavun {أَنْ يَسْتَفِزّهُمْ} “onları sürüp çıkarmak” Mûsâ ve kavmini çıkarmak {من الأرض} “o topraktan” Mısır topraklarından; {فآغرقناه ومن معه جميعا} “biz de onu ve beraberindekilerin hepsini suda boğduk.”

{وقلنا من بعده لبني إسرائيل اسكنوا الأرض فإذا جاء وَعْد الْآخِرَة} أَيْ السَّاعَة {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} جَمِيعًا أَنْتُمْ وَهُمْ

{وقلنا من بعده لبني إسرائيل اسكنوا الأرض فإذا جاء وَعْد الْآخِرَة} “Onun ardından İsrailoğullarına: 'O topraklarda oturun; ahiret vaadi geldiği zaman” yani kıyamet [vakti] {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} “hepinizi bir araya toplayıp getiririz' dedik.” sizleri ve onları hep birlikte.

{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ} أَيْ الْقُرْآن {وَبِالْحَقِّ} الْمُشْتَمِل عَلَيْهِ {نَزَلَ} كَمَا أُنْزِلَ لَمْ يَعْتَرِهِ تَبْدِيل {وَمَا أَرْسَلْنَاك} يَا مُحَمَّد {إلَّا مُبَشِّرًا} مَنْ آمَنَ بِالْجَنَّةِ {وَنَذِيرًا} مَنْ كَفَرَ بِالنَّارِ

{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ} “Biz onu hak olarak indirdik” yani Kur'an'ı {وَبِالْحَقِّ} “ve hak ile” kapsadığı [hakikat] ile {نَزَلَ} “indi.” indirildiği gibi [korunarak] indi, ona hiçbir değişiklik ilişmedi. {وَمَا أَرْسَلْنَاك} “Seni de göndermedik” [Ey Muhammed!] {إلَّا مُبَشِّرًا} “müjdeleyici olmandan başka” iman edeni cennetle {وَنَذِيرًا} “ve uyarıcı [olmandan başka].” inkâr edeni cehennemle.

{وَقُرْآنًا} مَنْصُوب بِفِعْلٍ يُفَسِّرهُ {فَرَقْنَاهُ} نَزَّلْنَاهُ مُفَرَّقًا في عشرين سنة أو وثلاث {لتقرأه على الناس على مُكْث} مَهْل وَتُؤَدَة لِيَفْهَمُوهُ {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} شَيْئًا بَعْد شَيْء عَلَى حَسَب الْمَصَالِح

{وَقُرْآنًا} “Ve bir Kur'an ki,” kendisini açıklayan bir fiille mansubdur (nesnedir); {فَرَقْنَاهُ} “onu parça parça indirdik” yirmi veya yirmi üç yılda peyderpey indirdik {لتقرأه على الناس على مُكْث} “insanlara dura dura okuyasın diye,” anlasınlar diye ağır ağır ve sindire sindire {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} “ve onu kısım kısım indirdik.” maslahatlara göre peyderpey [indirdik].

{قُلْ} لِكُفَّارِ مَكَّة {آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تؤمنوا} تهديد لهم {إن الذين أوتوا العلم من قبله} قبل نزوله وهم مؤمنوا أهل الكتاب {إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا}

{قُلْ} “De ki:” Mekke kâfirlerine: {آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تؤمنوا} “'İster ona inanın, ister inanmayın.'” onlara yönelik bir tehdittir. {إن الذين أوتوا العلم من قبله} “Şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenler” onun inişinden önce [kendilerine ilim verilen] Ehl-i Kitap müminleri, {إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا} “kendilerine okunduğu zaman yüzüstü secdeye kapanırlar.”

{وَيَقُولُونَ سُبْحَان رَبّنَا} تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ خُلْف الْوَعْد {إنْ} مُخَفَّفَة {كَانَ وَعْد رَبّنَا} بِنُزُولِهِ وبعث النبي ﷺ {لمفعولا

{وَيَقُولُونَ سُبْحَان رَبّنَا} “Ve derler ki: 'Rabbimizi tenzih ederiz!” vaadinden dönmekten O'nu tenzih etmek için {إنْ} [şeddesiz] muhaffefedir {كَانَ وَعْد رَبّنَا} “Şüphesiz Rabbimizin vaadi” onun indirilmesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesine dair [vaadi] {لمفعولا

{وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} عَطْف بِزِيَادَةِ صِفَة {وَيَزِيدهُمْ} الْقُرْآن {خُشُوعًا} تَوَاضُعًا لِلَّهِ

{وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} “Ağlayarak yüzüstü kapanırlar” sıfat ziyadesiyle atıftır {وَيَزِيدهُمْ} “ve [bu] onları artırır” Kur'an {خُشُوعًا} “derin bir saygıyı.” Allah'a karşı tevazuyu.

وكان ﷺ يقول ياألله يَا رَحْمَن فَقَالُوا يَنْهَانَا أَنْ نَعْبُد إلَهَيْنِ وَهُوَ يَدْعُو إلَهًا آخَرَ مَعَهُ فَنَزَلَ {قُلْ} لَهُمْ {اُدْعُوا اللَّه أَوْ اُدْعُوا الرَّحْمَن} أَيْ سَمُّوهُ بِأَيِّهِمَا أَوْ نَادُوهُ بِأَنْ تَقُولُوا يَا اللَّه يَا رَحْمَن {أَيًّا} شَرْطِيَّة {مَا} زَائِدَة أَيْ أَيّ هَذَيْنِ {تَدْعُوا} فَهُوَ حَسَن دَلَّ عَلَى هَذَا {فَلَهُ} أَيْ لِمُسَمَّاهُمَا {الْأَسْمَاء الْحُسْنَى} وَهَذَانِ مِنْهَا فَإِنَّهَا كَمَا فِي الْحَدِيث اللَّه الَّذِي لَا إلَه إلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم الْمَلِك الْقُدُّوس السَّلَام الْمُؤْمِن الْمُهَيْمِن الْعَزِيز الْجَبَّار الْمُتَكَبِّر الْخَالِق الْبَارِئ الْمُصَوِّر الْغَفَّار الْقَهَّار الْوَهَّاب الرَّزَّاق الْفَتَّاح الْعَلِيم الْقَابِض الْبَاسِط الْخَافِض الرَّافِع الْمُعِزّ الْمُذِلّ السَّمِيع الْبَصِير الْحَكَم الْعَدْل اللَّطِيف الْخَبِير الْحَلِيم الْعَظِيم الْغَفُور الشَّكُور الْعَلِيّ الْكَبِير الْحَفِيظ الْمَقِيت الْحَسِيب الْجَلِيل الْكَرِيم الرَّقِيب الْمُجِيب الْوَاسِع الْحَكِيم الْوَدُود الْمَجِيد الْبَاعِث الشَّهِيد الْحَقّ الْوَكِيل الْقَوِيّ الْمَتِين الْوَلِيّ الْحَمِيد الْمُحْصِي الْمُبْدِئ الْمُعِيد الْمُحْيِي الْمُمِيت الْحَيّ الْقَيُّوم الْوَاجِد الْمَاجِد الْوَاحِد الْأَحَد الصَّمَد الْقَادِر الْمُقْتَدِر الْمُقَدِّم الْمُؤَخِّر الْأَوَّل الْآخِر الظَّاهِر الْبَاطِن الْوَالِي الْمُتَعَالِي الْبَرّ التَّوَّاب الْمُنْتَقِم الْعَفُوّ الرَّءُوف مَالِك الْمُلْك ذُو الْجَلَال وَالْإِكْرَام الْمُقْسِط الْجَامِع الْغَنِيّ الْمُغْنِي الْمَانِع الضَّارّ النَّافِع النُّور الْهَادِي الْبَدِيع الْبَاقِي الْوَارِث الرشيد الصبور رواه الترمذي قال تعالى {وَلَا تَجْهَر بِصَلَاتِك} بِقِرَاءَتِك بِهَا فَيَسْمَعك الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوك وَيَسُبُّوا الْقُرْآن وَمَنْ أَنْزَلَهُ {وَلَا تُخَافِت} تُسِرّ {بِهَا} لِيَنْتَفِع أَصْحَابك {وَابْتَغِ} اقْصِدْ {بَيْن ذَلِكَ} الْجَهْر وَالْمُخَافَتَة {سَبِيلًا} طَرِيقًا وَسَطًا

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem 'Yâ Allah, yâ Rahmân' diyordu. Müşrikler ise: 'Bizi iki ilaha ibadet etmekten nehyediyor, kendisi ise O'nunla birlikte başka bir ilaha yalvarıyor' dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {قُلْ} “De ki:” onlara: {اُدْعُوا اللَّه أَوْ اُدْعُوا الرَّحْمَن} “'İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin.'” yani O'nu bu iki isimden hangisiyle isimlendirirseniz isimlendirin veya 'Yâ Allah, yâ Rahmân' diyerek nida edin. {أَيًّا} şart edatıdır, {مَا} zâiddir; yani bu ikisinden hangisiyle {تَدْعُوا} “dua ederseniz” bu güzeldir; nitekim şu ifade buna delalet etmektedir: {فَلَهُ} “en güzel isimler O'nundur.” yani bu iki ismin sahibinindir. {الْأَسْمَاء الْحُسْنَى} Bu iki isim de onlardandır. Zira hadiste rivayet edildiği üzere bu isimler şunlardır: Kendisinden başka ilah olmayan Allah, er-Rahmân, er-Rahîm, el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir, el-Gaffâr, el-Kahhâr, el-Vehhâb, er-Rezzâk, el-Fettâh, el-Alîm, el-Kâbıd, el-Bâsıt, el-Hâfıd, er-Râfi', el-Mu'ız, el-Müzill, es-Semî', el-Basîr, el-Hakem, el-Adl, el-Latîf, el-Habîr, el-Halîm, el-Azîm, el-Gafûr, eş-Şekûr, el-Aliyy, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukît, el-Hasîb, el-Celîl, el-Kerîm, er-Rakîb, el-Mucîb, el-Vâsi', el-Hakîm, el-Vedûd, el-Mecîd, el-Bâis, eş-Şehîd, el-Hakk, el-Vekîl, el-Kaviyy, el-Metîn, el-Veliyy, el-Hamîd, el-Muhsî, el-Mübdi', el-Mu'îd, el-Muhyî, el-Mümît, el-Hayy, el-Kayyûm, el-Vâcid, el-Mâcid, el-Vâhid, el-Ehad, es-Samed, el-Kâdir, el-Muktedir, el-Mukaddim, el-Muahhir, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın, el-Vâlî, el-Müteâlî, el-Berr, et-Tevvâb, el-Müntakım, el-Afüvv, er-Raûf, Mâlikü'l-Mülk, Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm, el-Muksıt, el-Câmi', el-Ganiyy, el-Mugnî, el-Mâni', ed-Dârr, en-Nâfi', en-Nûr, el-Hâdî, el-Bedî', el-Bâkî, el-Vâris, er-Reşîd, es-Sabûr. Bunu Tirmizî rivayet etmiştir. Yüce Allah buyurdu: {وَلَا تَجْهَر بِصَلَاتِك} “Namazında sesini pek yükseltme” namazdaki kıraatinde; aksi takdirde müşrikler seni işitir, sana, Kur'an'a ve onu indirene söverler {وَلَا تُخَافِت} “ve onu pek de kısma” gizleme {بِهَا} “onda” ki ashabın istifade edebilsin {وَابْتَغِ} “ve tut” gözet {بَيْن ذَلِكَ} “bunun arasında” sesini yükseltmekle kısmak arasında {سَبِيلًا} “bir yol.” orta bir yol.

{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا ولم يكن له شَرِيك فِي الْمُلْك} فِي الْأُلُوهِيَّة {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيّ} يَنْصُرهُ {مِنْ} أَجْل {الذُّلّ} أَيْ لَمْ يُذَلّ فَيَحْتَاج إلَى نَاصِر {وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} عَظِّمْهُ عَظَمَة تَامَّة عَنْ اتِّخَاذ الْوَلَد الشَّرِيك وَالذُّلّ وَكُلّ مَا لَا يَلِيق بِهِ وَتَرْتِيب الْحَمْد عَلَى ذَلِكَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ الْمُسْتَحِقّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِد لِكَمَالِ ذَاته وَتَفَرُّده فِي صِفَاته وَرَوَى الْإِمَام أَحْمَد فِي مُسْنَده عَنْ مُعَاذ الْجُهَنِيّ عَنْ رَسُول اللَّه ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقُول آيَة الْعِزّ {الْحَمْد لله الذي لم يتخذ ولدا ولم يكن لَهُ شَرِيك فِي الْمُلْك} إلَى آخِر السُّورَة وَاَللَّه تَعَالَى أَعْلَم قَالَ مُؤَلِّفه هَذَا آخِر مَا كَمَّلْت بِهِ تَفْسِير الْقُرْآن الْكَرِيم الَّذِي أَلَّفَهُ الشَّيْخ الْإِمَام الْعَالِم الْمُحَقِّق جَلَال الدِّين الْمُحَلَّى الشَّافِعِيّ ﵁ وَقَدْ أَفْرَغْت لِمُكْمِلٍ وَعَلَيْهِ فِي الْآي الْمُتَشَابِهَة الِاعْتِمَاد وَالْمُعَوَّل فرحم الله امرءا نَظَرَ بِعَيْنِ الْإِنْصَاف إلَيْهِ وَوَقَفَ فِيهِ عَلَى خَطَأ فَأَطْلَعَنِي عَلَيْهِ وَقَدْ قُلْت حَمِدْت اللَّه رَبِّي إذْ هَدَانِي لِمَا أَبْدَيْت مَعَ عَجْزِي وَضَعْفِي فَمَنْ لِي بِالْخَطَأِ فَأَرُدّ عَنْهُ وَمَنْ لِي بِالْقَبُولِ وَلَوْ بِحَرْفِ هَذَا وَلَمْ يَكُنْ قَطّ فِي خَلَدِي أَنْ أَتَعَرَّض لِذَلِكَ لِعِلْمِي بِالْعَجْزِ عَنْ الْخَوْض فِي هَذِهِ الْمَسَالِك وَعَسَى اللَّه أَنْ يَنْفَع بِهِ نَفْعًا جَمًّا وَيَفْتَح بِهِ قُلُوبًا غُلْفًا وَأَعْيُنًا وَآذَانًا صُمًّا وَكَأَنِّي بِمَنْ اعْتَادَ الْمُطَوَّلَات وَقَدْ أَضْرَبَ عَنْ هَذِهِ التَّكْمِلَة وَأَصْلهَا حَسْمًا وَعَدَلَ إلَى صَرِيح الْعِنَاد وَلَمْ يُوَجِّه إلَى دَقَائِقهَا فَهْمًا {وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَة أَعْمَى} رَزَقَنَا اللَّه بِهِ هِدَايَة إلَى سَبِيل الْحَقّ وَتَوْفِيقًا وَاطِّلَاعًا عَلَى دَقَائِق كَلِمَاته وَتَحْقِيقًا وَجَعَلَنَا بِهِ {مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنْ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} وَفَرَغَ مِنْ تَأْلِيفه يَوْم الْأَحَد عَاشِر شَوَّال سَنَة سَبْعِينَ وَثَمَانِمِائَةٍ وَكَانَ الِابْتِدَاء فِي يَوْم الْأَرْبِعَاء مُسْتَهَلّ رَمَضَان مِنْ السَّنَة الْمَذْكُورَة وَفَرَغَ مِنْ تَبْيِيضه يَوْم الْأَرْبِعَاء سَادِس صَفَر سَنَة إحْدَى وَسَبْعِينَ وَثَمَانِمِائَةٍ وَاَللَّه أَعْلَم قَالَ الشَّيْخ شَمْس الدِّين مُحَمَّد بْن أَبِي بَكْر الْخَطِيب الطُّوخِيّ أَخْبَرَنِي صَدِيقِي الشَّيْخ الْعَلَّامَة كَمَال الدِّين الْمُحَلَّى أَخُو شَيْخنَا الشَّيْخ جَلَال الدِّين الْمُحَلَّى رَحِمَهُمَا اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ رَأَى أَخَاهُ الشَّيْخ جَلَال الدِّين الْمَذْكُور فِي النَّوْم وَبَيْن يَدَيْهِ صَدِيقنَا الشَّيْخ الْعَلَّامَة الْمُحَقِّق جَلَال الدِّين السُّيُوطِيّ مُصَنِّف هَذِهِ التَّكْمِلَة وَقَدْ أَخَذَ الشَّيْخ هَذِهِ التَّكْمِلَة فِي يَده وَتَصَفَّحَهَا وَيَقُول لِمُصَنِّفِهَا الْمَذْكُور أَيّهمَا أَحْسَن وَضْعِي أَوْ وَضْعك فَقَالَ وَضْعِي فَقَالَ اُنْظُرْ وَعَرَضَ عَلَيْهِ مَوَاضِع فِيهَا وَكَأَنَّهُ يُشِير إلَى اعْتِرَاض فِيهَا بِلُطْفٍ وَمُصَنِّف هَذِهِ التَّكْمِلَة كُلَّمَا أَوْرَدَ عَلَيْهِ شَيْئًا يُجِيبهُ وَالشَّيْخ يَبْتَسِم وَيَضْحَك قَالَ شَيْخنَا الْإِمَام الْعَلَّامَة جَلَال الدِّين عَبْد الرَّحْمَن بْن أَبِي بَكْر السُّيُوطِيّ

{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا ولم يكن له شَرِيك فِي الْمُلْك} “Ve de ki: 'Çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı olmayan hamd Allah'a mahsustur'” uluhiyette [ortağı olmayan] {وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيّ} “ve O'nun bir yardımcısı da yoktur” O'na yardım edecek {مِنْ} “dolayı” {الذُّلّ} “acizlikten” yani aciz düşüp de bir yardımcıya muhtaç olmamıştır {وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} “ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.'” Çocuk edinmekten, ortak koşulmaktan, acizlikten ve O'na layık olmayan her türlü eksiklikten O'nu tam bir yüceltmeyle yücelt. Hamdin bu nitelikler üzerine bina edilmesi, zatının kemali ve sıfatlarındaki eşsizliği sebebiyle bütün övgülere layık olanın yalnızca O olduğunu göstermek içindir. İmam Ahmed, Müsned'inde Muâz el-Cühenî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izzet ayetini: {الْحَمْد لله الذي لم يتخذ ولدا ولم يكن لَهُ شَرِيك فِي الْمُلْك} surenin sonuna kadar okuduğunu rivayet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. [Tefsirin] müellifi [es-Süyûtî] der ki: Şeyh, İmam, âlim, muhakkik Celâleddîn el-Mahallî eş-Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- telif ettiği Kur'ân-ı Kerîm tefsirini tamamladığım kısmın sonu burasıdır. Bir tamamlayıcı olarak tüm gayretimi sarf ettim; müteşabih ayetlerde dayanak ve müracaat merciim odur. Allah, bu esere insaf nazarıyla bakıp da onda bir hata görerek beni bundan haberdar eden kimseye merhamet eylesin. Ben şöyle demiştim: 'Âcizliğim ve zayıflığımla birlikte ortaya koyduğum bu esere beni muvaffak kılan Rabbim Allah'a hamdettim. Kim bana bir hatayı gösterir de onu düzeltirsem ve kim tek bir harfle dahi olsa [bunu] hüsnükabulle karşılarsa [ona minnettar kalırım].' Aslında bu yollara dalmaktaki aczimi bildiğim için böyle bir işe girişmek asla aklımdan geçmezdi. Umulur ki Allah bununla pek çok fayda sağlar; kilitli kalpleri, [kör] gözleri ve sağır kulakları bununla açar. Sanki ben, geniş hacimli eserlere alışıp da bu tekmileyi ve aslını peşinen bir kenara iten, açık bir inada sapıp inceliklerini anlamaya yanaşmayan kimseleri görür gibiyim: {وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَة أَعْمَى} “Kim bu dünyada kör ise, o ahirette de kördür.” Allah Teâlâ bununla bize hak yola hidayet, muvaffakiyet ve kelimelerinin inceliklerine derinlemesine vakıf olmayı nasip eylesin; bizi bu vesileyle {مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنْ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber” kılsın; “onlar ne güzel arkadaştır!” Müellif bunun telifini sekiz yüz yetmiş senesinin Şevval ayının onuncu pazar günü tamamlamıştır. Başlangıcı ise adı geçen yılın Ramazan ayının ilk çarşamba günü idi. Müsveddeden temize çekilmesi ise sekiz yüz yetmiş bir senesinin Safer ayının altıncı çarşamba gününde tamamlanmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Şeyh Şemseddîn Muhammed b. Ebî Bekr el-Hatîb et-Tûhî şöyle demiştir: Dostum allâme Şeyh Kemâleddîn el-Mahallî -şeyhimiz Şeyh Celâleddîn el-Mahallî'nin kardeşidir, Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- bana, adı geçen kardeşi Şeyh Celâleddîn'i rüyasında gördüğünü, yanında da dostumuz allâme muhakkik Şeyh Celâleddîn es-Süyûtî'nin -ki bu tekmilenin müellifidir- bulunduğunu haber verdi. Şeyh, bu tekmileyi eline almış, sayfalarını çeviriyor ve adı geçen müellife: 'Hangisi daha güzel; benim yazdığım mı, yoksa senin yazdığın mı?' diyordu. O da: 'Benim yazdığım' dedi. Şeyh: 'Bak hele!' diyerek ona kitaptaki bazı yerleri gösterdi, sanki lütufkâr bir tavırla oralardaki bir itiraza işaret ediyordu; bu tekmilenin müellifi ise onun ileri sürdüğü her noktaya cevap veriyor, Şeyh de tebessüm edip gülüyordu. Şeyhimiz İmam Allâme Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr es-Süyûtî

مُصَنِّف هَذِهِ التَّكْمِلَة الَّذِي أَعْتَقِدهُ وَأَجْزِم بِهِ أَنَّ الْوَضَع الَّذِي وَضَعَهُ الشَّيْخ جَلَال الدِّين الْمُحَلَّى رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قِطْعَته أَحْسَن مِنْ وَضْعِي أَنَا بِطَبَقَاتٍ كَثِيرَة كَيْفَ وَغَالِب مَا وَضَعْته هُنَا مُقْتَبَس مِنْ وَضْعه وَمُسْتَفَاد مِنْهُ لَا مِرْيَة عِنْدِي فِي ذَلِكَ وَأَمَّا الذي رؤي فِي الْمَنَام الْمَكْتُوب أَعْلَاهُ فَلَعَلَّ الشَّيْخ أَشَارَ بِهِ إلَى الْمَوَاضِع الْقَلِيلَة الَّتِي خَالَفْت وَضْعه فِيهَا لِنُكْتَةٍ وَهِيَ يَسِيرَةٌ جِدًّا مَا أَظُنّهَا تَبْلُغ عَشَرَةَ مَوَاضِع مِنْهَا أَنَّ الشَّيْخ قَالَ فِي سُورَة ص وَالرُّوح جِسْم لَطِيف يَحْيَا بِهِ الْإِنْسَان بِنُفُوذِهِ فِيهِ وَكُنْت تَبِعْته أَوَّلًا فَذَكَرْت هَذَا الْحَدّ فِي سُورَة الْحِجْر ثُمَّ ضَرَبْت عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى {وَيَسْأَلُونَك عَنْ الرُّوح قُلْ الرُّوح مِنْ أَمْر رَبِّي} الْآيَة فَهِيَ صَرِيحَة أَوْ كَالصَّرِيحَةِ فِي أَنَّ الرُّوح مِنْ عِلْم اللَّه تَعَالَى لَا نَعْلَمهُ فَالْإِمْسَاك عَنْ تَعْرِيفهَا أَوْلَى وَلِذَا قَالَ الشَّيْخ تَاج الدِّين بْن السُّبْكِيّ فِي جَمْع الْجَوَامِع وَالرُّوح لَمْ يَتَكَلَّم عَلَيْهَا مُحَمَّد ﷺ فَنُمْسِك عَنْهَا وَمِنْهَا أَنَّ الشَّيْخ قَالَ فِي سُورَة الْحَجّ الصَّابِئُونَ فِرْقَة مِنْ الْيَهُود فَذَكَرْت ذَلِكَ فِي سُورَة الْبَقَرَة وَزِدْت أَوْ النَّصَارَى بَيَانًا لِقَوْلٍ ثَانٍ فَإِنَّهُ الْمَعْرُوف خُصُوصًا عِنْد أَصْحَابنَا الْفُقَهَاء وَفِي الْمِنْهَاج وَإِنْ خَالَفَتْ السَّامِرَة الْيَهُود وَالصَّابِئَة النَّصَارَى فِي أَصْل دِينهمْ وَفِي شَرْحه أَنَّ الشَّافِعِيّ ﵁ نَصَّ عَلَى أَنَّ الصَّابِئِينَ فِرْقَة مِنْ النَّصَارَى وَلَا أَسْتَحْضِر الْآن مَوْضِعًا ثَالِثًا فَكَأَنَّ الشَّيْخ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى يُشِير إلَى مِثْل هَذَا وَاَللَّه أَعْلَم بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِع وَالْمَآب = ١٨ سُورَة الْكَهْف

-bu tekmilenin müellifi- şöyle demiştir: Benim inandığım ve kesin olarak kanaat getirdiğim husus şudur ki; Şeyh Celâleddîn el-Mahallî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- kendi kısmında ortaya koyduğu çalışma, benim çalışmamdan katbekat üstündür. Nasıl olmasın ki! Benim burada ortaya koyduğum şeylerin çoğu onun çalışmasından iktibas edilmiş ve ondan faydalanılmıştır, bu hususta bende en ufak bir şüphe yoktur. Yukarıda yazılı rüyada görülen şeye gelince; muhtemelen Şeyh bununla, ince bir nükte sebebiyle onun tertibine muhalefet ettiğim az sayıdaki yere işaret etmiştir ki bunlar da oldukça azdır; on yeri bulacağını sanmam. Bunlardan biri şudur: Şeyh, Sâd suresinde 'Ruh, insana nüfuz etmesiyle onun hayat bulduğu latif bir cisimdir' demiştir. Ben de ilk başta ona uyarak bu tanımı Hicr suresinde zikretmiştim; fakat daha sonra Yüce Allah'ın: {وَيَسْأَلُونَك عَنْ الرُّوح قُلْ الرُّوح مِنْ أَمْر رَبِّي} “Sana ruhtan sorarlar; de ki: Ruh Rabbimin emrindendir” ayeti sebebiyle üzerini çizdim. Zira bu ayet, ruhun Allah Teâlâ'nın ilminde olup bizim onu bilemeyeceğimiz hususunda açık veya açık gibidir; dolayısıyla onu tarif etmekten geri durmak daha evladır. Nitekim Şeyh Tâceddîn İbnu's-Sübkî, Cem'u'l-Cevâmi'de: 'Ruh hakkında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem konuşmamıştır, bu yüzden biz de ondan geri dururuz' demiştir. Bir diğeri ise şudur: Şeyh, Hac suresinde 'Sâbiîler, Yahudilerden bir fırkadır' demiştir; ben ise bunu Bakara suresinde zikrettim ve ikinci bir görüşü açıklamak üzere 'yahut Hristiyanlardan' ifadesini ekledim. Zira özellikle fıkıh âlimlerimiz nezdinde meşhur olan budur. Minhâc'da: 'Sâmirîler Yahudilere, Sâbiîler de Hristiyanlara dinlerinin aslında muhalefet etseler bile...' denilmiş, şerhinde ise eş-Şâfiî'nin -radıyallâhu anh- Sâbiîlerin Hristiyanlardan bir fırka olduğunu açıkça belirttiği kaydedilmiştir. Şu an üçüncü bir yer hatırlamıyorum. Sanki Şeyh -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu gibi yerlere işaret etmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir, dönüş ve varış O'nadır. = 18 Kehf Suresi