{وعرضنا} قربنا {جهنم يومئذ للكافرين عرضا}
{ وَعَرَضْنَا } “Ve sergileriz” yaklaştırırız { جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا } “o gün cehennemi kâfirlere apaçık bir gösterişle.”
{الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنهمْ} بَدَل مِنْ الْكَافِرِينَ {فِي غِطَاء عَنْ ذِكْرِي} أَيْ الْقُرْآن فَهُمْ عُمْي لَا يَهْتَدُونَ بِهِ {وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} أَيْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَسْمَعُوا مِنْ النَّبِيّ مَا يَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ بُغْضًا لَهُ فَلَا يُؤْمِنُونَ به
{ الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ } “Onlar ki gözleri” 'el-kâfirîn' kelimesinden bedeldir { فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي } “beni anmaktan örtülü idi” yani Kur'an'dan [örtülüydü]; onlar kördürler, onunla hidayet bulmazlar { وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا } “ve dinlemeye de güçleri yetmiyordu.” yani peygambere olan nefretlerinden ötürü onun kendilerine okuduğu şeyleri dinlemeye tahammül edemezlerdi, dolayısıyla ona inanmazlardı.
{أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي} أَيْ مَلَائِكَتِي وَعِيسَى وَعُزَيْرًا {مِنْ دُونِي أَوْلِيَاء} أَرْبَابًا مَفْعُول ثَانٍ لِيَتَّخِذُوا وَالْمَفْعُول الثَّانِي لِحَسِبَ مَحْذُوف الْمَعْنَى أَظَنُّوا أَنَّ الِاتِّخَاذ الْمَذْكُور لَا يُغْضِبنِي وَلَا أُعَاقِبهُمْ عَلَيْهِ كَلَّا {إنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّم لِلْكَافِرِينَ} هَؤُلَاءِ وَغَيْرهمْ {نُزُلًا} أَيْ هِيَ مُعَدَّة لَهُمْ كَالْمَنْزِلِ الْمُعَدّ لِلضَّيْفِ
{ أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي } “İnkâr edenler sandılar mı ki kullarımı edinecekler” yani meleklerimi, İsa'yı ve Üzeyr'i { مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ } “benden başka ilahlar?” rabler edineceklerini? 'yettehizû' fiilinin ikinci mef'ûlüdür. 'Hasibe' fiilinin ikinci mef'ûlü ise hazfedilmiştir. Anlamı: Söz konusu edinmenin beni öfkelendirmeyeceğini ve bundan dolayı kendilerini cezalandırmayacağımı mı zannettiler? Asla! { إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ } “Şüphesiz biz kâfirlere cehennemi hazırladık” bunlara ve diğerlerine { نُزُلًا } “bir konaklama yeri olarak.” yani misafir için hazırlanan konak gibi onlar için hazırlanmıştır.
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا} تَمْيِيز طَابَقَ الْمُمَيَّز وَبَيَّنَهُمْ بِقَوْلِهِ
{ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا } “De ki: 'Amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları size haber verelim mi?'” Temyizdir, mümeyyeze mutabık gelmiştir. Onları şu sözüyle açıklamıştır:
{الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيهمْ فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} بَطَلَ عَمَلهمْ {وَهُمْ يَحْسَبُونَ} يَظُنُّونَ {أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} عَمَلًا يُجَازَوْنَ عَلَيْهِ
{ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Onlar, dünya hayatındaki çalışmaları boşa giden kimselerdir;” amelleri batıl olmuştur { وَهُمْ يَحْسَبُونَ } “oysa onlar sanıyorlar” zannediyorlar { أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا } “ki iyi bir iş yapmaktadırlar.” karşılık görecekleri güzel bir amel [yaptıklarını zannederler].
{أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبّهمْ} بِدَلَائِل تَوْحِيده مِنْ الْقُرْآن وَغَيْره {وَلِقَائِهِ} أَيْ وَبِالْبَعْثِ وَالْحِسَاب وَالثَّوَاب وَالْعِقَاب {فَحَبِطَتْ أَعْمَالهمْ} بَطَلَتْ {فَلَا نُقِيم لَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة وَزْنًا} أَيْ لَا نَجْعَل لهم قدرا
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini” O'nun birliğinin Kur'an ve diğerlerindeki delillerini { وَلِقَائِهِ } “ve O'na kavuşmayı” yani dirilişi, hesabı, mükâfat ve cezayı [inkâr edenlerdir]. { فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “Bu yüzden amelleri boşa gitmiştir;” batıl olmuştur, { فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } “artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız.” yani onlara hiçbir değer vermeyiz.
{ذَلِكَ} أَيْ الْأَمْر الَّذِي ذَكَرْت عَنْ حُبُوط أَعْمَالهمْ وَغَيْره مُبْتَدَأ خَبَره {جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّم بِمَا كَفَرُوا وَاِتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا} أَيْ مَهْزُوءًا بهما
{ ذَلِكَ } “İşte böyle!” Yani amellerinin boşa çıkması ve diğer hususlardan zikrettiğim durum mübtedadır; haberi ise şudur: { جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا } “İnkâr etmeleri, ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası cehennemdir.” yani her ikisiyle de alay etmişlerdir.
{إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات كَانَتْ لَهُمْ} فِي عِلْم اللَّه {جَنَّات الْفِرْدَوْس} هُوَ وَسَط الْجَنَّة وَأَعْلَاهَا وَالْإِضَافَة إلَيْهِ لِلْبَيَانِ {نُزُلًا} مَنْزِلًا
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için olmuştur” Allah'ın ilminde [vardır] { جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ } “Firdevs cennetleri” o, cennetin ortası ve en yükseğidir; tamlama beyan (açıklama) içindir, { نُزُلًا } “bir konaklama yeri olarak.” bir menzil [olarak].
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ} يَطْلُبُونَ {عَنْهَا حِوَلًا} تَحَوُّلًا إلَى غَيْرهَا
{ خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ } “Orada ebedî kalıcıdırlar; istemezler” aramazlar { عَنْهَا حِوَلًا } “oradan başka bir yere naklolunmayı.” başka bir yere dönüşmeyi.
{قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْر} أَيْ مَاؤُهُ {مِدَادًا} هُوَ مَا يُكْتَب بِهِ {لِكَلِمَاتِ رَبِّي} الدَّالَّة عَلَى حِكَمه وَعَجَائِبه بِأَنْ تُكْتَب بِهِ {لَنَفِدَ الْبَحْر} فِي كِتَابَتهَا {قَبْل أَنْ تَنْفَد} بِالتَّاءِ وَالْيَاء تَفْرُغ {كَلِمَات رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ} أَيْ الْبَحْر {مَدَدًا} زِيَادَة فِيهِ لَنَفِدَ وَلَمْ تَفْرُغ هِيَ وَنَصْبهُ عَلَى التَّمْيِيز
{ قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ } “De ki: 'Şayet deniz” yani suyu { مِدَادًا } “mürekkep olsa” kendisiyle yazı yazılan şey [olsa] { لِكَلِمَاتِ رَبِّي } “Rabbimin sözleri için” kendisiyle yazılmak suretiyle O'nun hikmetlerine ve akıl almaz harikalarına delalet eden [sözleri için], { لَنَفِدَ الْبَحْرُ } “deniz tükenirdi” onları yazmakla [tükenirdi] { قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ } “tükenmeden önce” 'tâ' ve 'yâ' ile (tenfede/yenfede), bitmeden önce { كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ } “Rabbimin sözleri; bir o kadarını daha getirsek bile” yani deniz [kadarını] { مَدَدًا } “yardımcı olarak.'” ona ilave olarak; [deniz yine] tükenir, onlar ise bitmezdi. Kelimenin mansub oluşu temyiz sebebiyledir.
{قُلْ إنَّمَا أَنَا بَشَر} آدَمِيّ {مِثْلكُمْ يُوحَى إلَيَّ أَنَّمَا إلَهكُمْ إلَه وَاحِد} أَنَّ الْمَكْفُوفَة بِمَا بَاقِيَةٌ عَلَى مَصْدَرِيَّتهَا وَالْمَعْنَى يُوحَى إلَيَّ وَحْدَانِيَّة الْإِلَه {فَمَنْ كَانَ يَرْجُو} يَأْمُل {لِقَاء رَبّه} بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاء {فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِك بِعِبَادَةِ رَبّه} أَيْ فِيهَا بِأَنْ يُرَائِيَ {أحدا} = ١٩ سُورَة مَرْيَم
{ قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ } “De ki: 'Ben ancak bir insanım” ademoğluyum { مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “sizin gibi; bana ilahınızın ancak tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.” 'Mâ' ile amelden alıkonulmuş olan 'Enne', mastariyetini korumaktadır. Anlam: Bana ilahın birliği vahyolunmaktadır. { فَمَنْ كَانَ يَرْجُو } “Artık kim umuyorsa” bekliyorsa { لِقَاءَ رَبِّهِ } “Rabbine kavuşmayı” diriliş ve karşılık ile, { فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ } “salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette ortak koşmasın” yani ibadetinde gösteriş yaparak { أَحَدًا } “hiç kimseyi.'” = 19 MERYEM SURESİ