مِنْ عِنْدنَا {ذِكْرًا} قُرْآنًا
katımızdan {ذِكْرًا} “bir zikir.” Kur'an'ı.
{مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} فَلَمْ يُؤْمِن بِهِ {فَإِنَّهُ يَحْمِل يَوْم الْقِيَامَة وِزْرًا} حِمْلًا ثَقِيلًا مِنْ الإثم
{مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse” ona inanmazsa {فَإِنَّهُ يَحْمِل يَوْم الْقِيَامَة وِزْرًا} “şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü taşır;” günahtan ağır bir yük.
{خَالِدِينَ فِيهِ} أَيْ فِي عَذَاب الْوِزْر {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة حِمْلًا} تَمْيِيز مُفَسِّر لِلضَّمِيرِ فِي سَاءَ وَالْمَخْصُوص بِالذَّمِّ مَحْذُوف تَقْدِيره وِزْرهمْ وَاللَّام لِلْبَيَانِ وَيُبْدَل مِنْ يَوْم الْقِيَامَة
{خَالِدِينَ فِيهِ} “Onda ebedî kalacaklardır;” yani günah yükünün azabında {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة حِمْلًا} “kıyamet gününde bu onlar için ne kötü bir yüktür!” [Hımlen], sâe'deki zamiri açıklayan bir temyizdir; zemmedilen şey mahzuftur, takdiri 'vizruhum' (onların günah yükü)'dür. Lâm beyan içindir ve kıyamet gününden bedel yapılır:
{يوم ننفخ فِي الصُّور} الْقَرْن النَّفْخَة الثَّانِيَة {وَنَحْشُر الْمُجْرِمِينَ} الْكَافِرِينَ {يَوْمئِذٍ زُرْقًا} عُيُونهمْ مَعَ سَوَاد وُجُوههمْ
{يوم ننفخ فِي الصُّور} “Sûra üflendiği gün” boruya, ikinci üfleyişte {وَنَحْشُر الْمُجْرِمِينَ} “ve suçluları toplayacağımız [gün],” kâfirleri {يَوْمئِذٍ زُرْقًا} “o gün gözleri gömgök [olarak].” yüzlerinin karalığı ile birlikte gözleri gömgök.
{يَتَخَافَتُونَ بَيْنهمْ} يَتَسَارُّونَ {إنْ} مَا {لَبِثْتُمْ} فِي الدُّنْيَا {إلَّا عَشْرًا} مِنْ اللَّيَالِي بِأَيَّامِهَا
{يَتَخَافَتُونَ بَيْنهمْ} “Aralarında fısıldaşırlar:” gizlice konuşurlar {إنْ} “[Siz] kalmadınız” [in] 'mâ' anlamındadır {لَبِثْتُمْ} “kaldınız” dünyada {إلَّا عَشْرًا} “ancak on [gün].” gündüzleriyle birlikte gecelerden.
{نَحْنُ أَعْلَم بِمَا يَقُولُونَ} فِي ذَلِكَ أَيْ لَيْسَ كَمَا قَالُوا {إذْ يَقُول أَمْثَلهمْ} أَعْدَلهمْ {طَرِيقَة} فِيهِ {إنْ لَبِثْتُمْ إلَّا يَوْمًا} يَسْتَقِلُّونَ لُبْثهمْ فِي الدُّنْيَا جِدًّا لِمَا يُعَايِنُونَهُ فِي الْآخِرَة مِنْ أَهْوَالهَا
{نَحْنُ أَعْلَم بِمَا يَقُولُونَ} “Onların ne dediklerini Biz çok iyi biliyoruz;” bu hususta; yani onların dedikleri gibi değildir {إذْ يَقُول أَمْثَلهمْ} “yollarınca en üstün olanları ise şöyle der:” onların en adaletlisi {طَرِيقَة} bu hususta {إنْ لَبِثْتُمْ إلَّا يَوْمًا} “‘Siz ancak bir gün kaldınız.’” Ahirette gördükleri korkunç haller sebebiyle dünyada kalış sürelerini pek az sayarlar.
{وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْجِبَال} كَيْفَ تَكُون يَوْم الْقِيَامَة {فَقُلْ} لَهُمْ {يَنْسِفهَا رَبِّي نَسْفًا} بِأَنْ يُفَتِّتهَا كَالرَّمْلِ السَّائِل ثُمَّ يُطِيرهَا بِالرِّيَاحِ
{وَيَسْأَلُونَك عَنْ الْجِبَال} “Sana dağları sorarlar;” kıyamet günü nasıl olacaklar diye {فَقُلْ} “de ki:” onlara {يَنْسِفهَا رَبِّي نَسْفًا} “‘Rabbim onları un ufak edip savuracak.’” onları akıp giden kum gibi ufalayacak, sonra da rüzgârlarla savuracaktır.
{فَيَذَرهَا قَاعًا} مُنْبَسِطًا {صَفْصَفًا} مُسْتَوِيًا
{فَيَذَرهَا قَاعًا} “Böylece yerlerini dümdüz bir arazi,” serilmiş/düz {صَفْصَفًا} “bomboş bir alan hâlinde bırakacak.” dümdüz.
{لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا} انْخِفَاضًا {وَلَا أَمْتًا} إرتفاعا
{لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا} “Orada ne bir çukur görürsün” bir alçaklık {وَلَا أَمْتًا} “ne de bir tümsek.” bir yükseklik.
{يَوْمئِذٍ} أَيْ يَوْم إذْ نُسِفَتْ الْجِبَال {يَتَّبِعُونَ} أَيْ النَّاس بَعْد الْقِيَام مِنْ الْقُبُور {الدَّاعِي} إلَى الْمَحْشَر بِصَوْتِهِ وَهُوَ إسْرَافِيل يَقُول هَلُمُّوا إلَى عَرْض الرَّحْمَن {لَا عِوَج لَهُ} أَيْ لِاتِّبَاعِهِمْ أَيْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ لَا يَتَّبِعُوا {وَخَشَعَتْ} سَكَنَتْ {الْأَصْوَات لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَع إلَّا هَمْسًا} صَوْت وَطْء الْأَقْدَام فِي نَقْلهَا إلَى الْمَحْشَر كَصَوْتِ أَخْفَاف الْإِبِل فِي مَشْيهَا
{يَوْمئِذٍ} “O gün” yani dağların savrulduğu gün {يَتَّبِعُونَ} “uyarlar” yani insanlar kabirlerden kalktıktan sonra {الدَّاعِي} “o davetçiye;” sesiyle mahşere çağırana ki o İsrâfîl'dir; 'Rahmân'ın huzuruna gelin!' der {لَا عِوَج لَهُ} “ona karşı bir eğrilik [sapma] yoktur;” yani onların uymasında; yani uymamazlık edemezler {وَخَشَعَتْ} “ve boyun eğmiştir” susmuştur {الْأَصْوَات لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَع إلَّا هَمْسًا} “Rahmân'ın huzurunda bütün sesler; artık sadece bir fısıltı işitirsin.” develerin yürüyüşündeki taban sesleri gibi insanların mahşere doğru ayaklarını basarken çıkardıkları ayak sesleri.
{يومئذ لَا تَنْفَع الشَّفَاعَة} أَحَدًا {إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَن} أَنْ يَشْفَع لَهُ {وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} بِأَنْ يَقُول لَا إلَه إلَّا اللَّه
{يومئذ لَا تَنْفَع الشَّفَاعَة} “O gün şefaat fayda vermez;” hiç kimseye {إلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَن} “ancak Rahmân'ın izin verdiği” kendisine şefaat edilmesine izin verdiği {وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} “ve sözünden razı olduğu kimse müstesna.” 'Lâ ilâhe illallâh' demesiyle.
{يَعْلَم مَا بَيْن أَيْدِيهمْ} مِنْ أُمُور الْآخِرَة {وَمَا خَلْفهمْ} مِنْ أُمُور الدُّنْيَا {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ
{يَعْلَم مَا بَيْن أَيْدِيهمْ} “O, onların önlerindekini” ahiret işlerinden {وَمَا خَلْفهمْ} “ve arkalarındakini bilir;” dünya işlerinden {وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} “onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar.” bunu bilemezler.
{وَعَنَتْ الْوُجُوه} خَضَعَتْ {لِلْحَيِّ الْقَيُّوم} أَيْ اللَّه {وَقَدْ خَابَ} خَسِرَ {مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} أَيْ شركا
{وَعَنَتْ الْوُجُوه} “Ve bütün yüzler boyun eğmiştir” teslim olmuştur {لِلْحَيِّ الْقَيُّوم} “Hayy ve Kayyûm olana;” yani Allah'a {وَقَدْ خَابَ} “ve muhakkak hüsrana uğramıştır” kaybetmiştir {مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} “zulüm yüklenen kimse.” yani şirk.
{وَمَنْ يَعْمَل مِنْ الصَّالِحَات} الطَّاعَات {وَهُوَ مُؤْمِن فَلَا يَخَاف ظُلْمًا} بِزِيَادَةٍ فِي سَيِّئَاته {وَلَا هَضْمًا} بِنَقْصٍ مِنْ حَسَنَاته
{وَمَنْ يَعْمَل مِنْ الصَّالِحَات} “Kim de salih amellerden işlerse” taatlerden {وَهُوَ مُؤْمِن فَلَا يَخَاف ظُلْمًا} “o mümin olarak, artık ne bir zulümden korkar” günahlarının artırılmasından {وَلَا هَضْمًا} “ne de hakkının yenmesinden.” sevaplarının eksiltilmesinden.
{وَكَذَلِكَ} مَعْطُوف عَلَى كَذَلِكَ نَقُصّ أَيْ مِثْل إنْزَال مَا ذُكِرَ {أَنْزَلْنَاهُ} أَيْ الْقُرْآن {قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا} كَرَّرْنَا {فِيهِ مِنْ الْوَعِيد لَعَلَّهُمْ يتقون} الشرك {أو يُحْدِث} الْقُرْآن {لَهُمْ ذِكْرًا} بِهَلَاكِ مَنْ تَقَدَّمَهُمْ مِنْ الْأُمَم فَيَعْتَبِرُونَ
{وَكَذَلِكَ} “İşte böylece” 'kezâlike nekussu' üzerine matuftur; yani zikredilenin indirilmesi gibi {أَنْزَلْنَاهُ} “Biz onu indirdik” yani Kur'an'ı {قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا} “Arapça bir Kur'an olarak ve türlü türlü açıkladık” tekrarladık {فِيهِ مِنْ الْوَعِيد لَعَلَّهُمْ يتقون} “onda tehditleri; umulur ki sakınırlar” şirkten {أو يُحْدِث} “yahut ortaya çıkarır” Kur'an {لَهُمْ ذِكْرًا} “onlar için bir öğüt.” kendilerinden önceki ümmetlerin helak olmasıyla, böylece ibret alırlar.
{فَتَعَالَى اللَّه الْمَلِك الْحَقّ} عَمَّا يَقُول الْمُشْرِكُونَ {وَلَا تَعْجَل بِالْقُرْآنِ} أَيْ بِقِرَاءَتِهِ {مِنْ قَبْل أَنْ يُقْضَى إلَيْك وَحْيه} أَيْ يَفْرُغ جِبْرِيل مِنْ إبْلَاغه {وَقُلْ رَبّ زِدْنِي عِلْمًا} أَيْ بِالْقُرْآنِ فَكُلَّمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ شَيْء مِنْهُ زَادَ به علمه
{فَتَعَالَى اللَّه الْمَلِك الْحَقّ} “Mutlak hükümdar ve hak olan Allah çok yücedir.” müşriklerin söylediklerinden {وَلَا تَعْجَل بِالْقُرْآنِ} “Ve Kur'an'da acele etme” yani onu okumakta {مِنْ قَبْل أَنْ يُقْضَى إلَيْك وَحْيه} “sana vahyi tamamlanmadan önce;” yani Cibrîl onu tebliğ etmeyi bitirmeden önce {وَقُلْ رَبّ زِدْنِي عِلْمًا} “ve de ki: 'Rabbim, ilmimi artır!'” yani Kur'an ile [ilmimi artır]. Nitekim ona Kur'an'dan bir şey indirildikçe onunla ilmi artıyordu.
{وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلَى آدَم} وَصَّيْنَاهُ أَنْ لَا يَأْكُل مِنْ الشَّجَرَة {مِنْ قَبْل} أَيْ قَبْل أَكْله مِنْهَا {فَنَسِيَ} تَرَكَ عَهْدنَا {وَلَمْ نَجِد لَهُ عَزْمًا} حَزْمًا وَصَبْرًا عَمَّا نَهَيْنَاهُ عَنْهُ
{وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلَى آدَم} “Andolsun ki Biz Âdem'e ahit vermiştik” ağaçtan yememesini tavsiye etmiştik/emretmiştik {مِنْ قَبْل} “daha önce;” yani ondan yemeden önce {فَنَسِيَ} “fakat o unuttu;” ahdimizi terk etti {وَلَمْ نَجِد لَهُ عَزْمًا} “ve Biz onda bir azim bulmadık.” kendisini nehyettiğimiz şeye karşı bir kararlılık ve sabır [bulmadık].
{وَ} اُذْكُرْ {إذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس} وَهُوَ أَبُو الْجِنّ كَانَ يَصْحَب الْمَلَائِكَة وَيَعْبُد اللَّه مَعَهُمْ {أَبَى} عَنْ السُّجُود لِآدَم {قَالَ أَنَا خَيْر مِنْهُ}
{وَ} “Ve” hatırla {إذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اُسْجُدُوا لِآدَم فَسَجَدُوا إلَّا إبْلِيس} “hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi;” o cinlerin atasıdır; meleklerle beraber bulunuyor ve onlarla birlikte Allah'a ibadet ediyordu {أَبَى} “o diretti” Âdem'e secde etmekten {قَالَ أَنَا خَيْر مِنْهُ} “[ve] 'Ben ondan daha hayırlıyım' dedi.”
{فَقُلْنَا يَا آدَم إنَّ هَذَا عَدُوّ لَك وَلِزَوْجِك} حَوَّاء بِالْمَدِّ {فَلَا يُخْرِجَنكُمَا مِنْ الْجَنَّة فَتَشْقَى} تَتْعَب بِالْحَرْثِ وَالزَّرْع وَالْحَصْد وَالطَّحْن وَالْخَبْز وَغَيْر ذَلِكَ وَاقْتَصَرَ عَلَى شَقَائِهِ لِأَنَّ الرَّجُل يَسْعَى عَلَى زَوْجَته
{فَقُلْنَا يَا آدَم إنَّ هَذَا عَدُوّ لَك وَلِزَوْجِك} “Bunun üzerine: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için ve eşin için bir düşmandır;” Havvâ [için], med ile {فَلَا يُخْرِجَنكُمَا مِنْ الْجَنَّة فَتَشْقَى} “sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin.' dedik.” çift sürmekle, ekmekle, biçmekle, öğütmekle, ekmek pişirmekle ve benzeri şeylerle yorulursun. Zahmet çekme fiili sadece Âdem'e isnat edildi; çünkü erkek, eşi için maişet temin etmeye çalışır.
{أن لك أ} ن {لا تجوع فيها ولا تعرى}
{أن لك أ} “Şüphesiz senin için vardır:” [e]n {لا تجوع فيها ولا تعرى} “orada ne acıkman ne de çıplak kalman.”
{وَأَنَّك} بِفَتْحِ الْهَمْزَة وَكَسْرهَا عَطْف عَلَى اسْم إنَّ وَجُمْلَتهَا {لَا تَظْمَأ فِيهَا}
{وَأَنَّك} “Ve şüphesiz sen” hemzenin fethası ve kesresiyle; inne'nin ismine ve cümlesine matuftur {لَا تَظْمَأ فِيهَا} “orada susamazsın”
تَعْطَش {وَلَا تَضْحَى} لَا يَحْصُل لَك حَرّ شَمْس الضُّحَى لِانْتِفَاءِ الشَّمْس فِي الْجَنَّة
susuz kalmazsın {وَلَا تَضْحَى} “ve sıcaktan bunalmazsın.” cennette güneş bulunmadığı için kuşluk vaktinin güneş sıcağı sana isabet etmez.
{فَوَسْوَسَ إلَيْهِ الشَّيْطَان قَالَ يَا آدَم هَلْ أَدُلّك عَلَى شَجَرَة الْخُلْد} أَيْ الَّتِي يُخَلَّد مَنْ يَأْكُل مِنْهَا {وَمُلْك لَا يَبْلَى} لَا يَفْنَى وَهُوَ لَازِم الْخُلْد
{فَوَسْوَسَ إلَيْهِ الشَّيْطَان قَالَ يَا آدَم هَلْ أَدُلّك عَلَى شَجَرَة الْخُلْد} “Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?' dedi;” yani ondan yiyenin ebedî kaldığı [ağacı] {وَمُلْك لَا يَبْلَى} “'ve yok olmayacak bir saltanatı?'” fani olmayacak; bu da ebediliğin gereğidir.
{فَأَكَلَا} أَيْ آدَم وَحَوَّاء {مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتهمَا} أَيْ ظَهَرَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا قُبُله وَقُبُل الْآخَر وَدُبُره وَسُمِّيَ كُلّ مِنْهُمَا سَوْأَة لِأَنَّ انْكِشَافه يَسُوء صَاحِبه {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ} أَخَذَا يُلْزِقَانِ {عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَق الْجَنَّة} لِيَسْتَتِرَا بِهِ {وَعَصَى آدَم رَبّه فَغَوَى} بِالْأَكْلِ مِنْ الشَّجَرَة
{فَأَكَلَا} “Bunun üzerine ikisi de yediler” yani Âdem ve Havvâ {مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتهمَا} “ondan; derken kendilerine edep yerleri açılıverdi;” yani her birine kendi ön ve arka avret yeri ile diğerininki göründü. Avret yerine 'sev'e' denilmesi, açığa çıkmasının sahibini üzmesinden dolayıdır {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ} “ve başladılar örtmeye/yapıştırmaya” birbirine yapıştırmaya başladılar {عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَق الْجَنَّة} “üzerlerine cennet yapraklarından” onunla örtünmek için {وَعَصَى آدَم رَبّه فَغَوَى} “ve Âdem Rabbine isyan etti de şaşırdı.” ağaçtan yemek suretiyle.
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبّه} قَرَّبَهُ {فَتَابَ عَلَيْهِ} قَبْل تَوْبَته {وَهَدَى} أَيْ هَدَاهُ إلَى الْمُدَاوَمَة عَلَى التوبة
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبّه} “Sonra Rabbi onu seçti;” onu yaklaştırdı {فَتَابَ عَلَيْهِ} “tövbesini kabul etti” tövbesini kabul buyurdu {وَهَدَى} “ve doğru yola iletti.” yani tövbe üzerinde devam etmeye iletti.
{قَالَ اهْبِطَا} أَيْ آدَم وَحَوَّاء بِمَا اشْتَمَلْتُمَا عَلَيْهِ مِنْ ذُرِّيَّتكُمَا {مِنْهَا} مِنْ الْجَنَّة {جَمِيعًا بَعْضكُمْ} بَعْض الذُّرِّيَّة {لِبَعْضٍ عَدُوّ} مِنْ ظُلْم بَعْضهمْ بَعْضًا {فَإِمَّا} فِيهِ إدْغَام نُون إنْ الشَّرْطِيَّة فِي مَا الْمَزِيدَة {يَأْتِيَنكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ اتَّبَعَ هُدَايَ} الْقُرْآن {فَلَا يَضِلّ} فِي الدُّنْيَا {وَلَا يَشْقَى} فِي الْآخِرَة
{قَالَ اهْبِطَا} “Buyurdu ki: 'İkiniz inin” yani Âdem ve Havvâ, zürriyetinizden kapsadığınız kimselerle birlikte {مِنْهَا} “oradan” cennetten {جَمِيعًا بَعْضكُمْ} “hepiniz birden; bir kısmınız” zürriyetin bir kısmı {لِبَعْضٍ عَدُوّ} “diğerinize düşman olarak.'” birbirlerine zulmetmeleri sebebiyle {فَإِمَّا} “Artık” bunda şart edatı olan 'in'in nun'u, zâit olan 'mâ'ya idgam edilmiştir {يَأْتِيَنكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ اتَّبَعَ هُدَايَ} “size Benden bir hidayet gelir de kim Benim hidayetime uyarsa” Kur'an'a {فَلَا يَضِلّ} “o sapmaz” dünyada {وَلَا يَشْقَى} “ve bedbaht olmaz.” ahirette.
{وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} الْقُرْآن فَلَمْ يُؤْمِن بِهِ {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَة ضَنْكًا} بِالتَّنْوِينِ مَصْدَر بِمَعْنَى ضَيِّقَة وَفُسِّرَتْ فِي حَدِيث بِعَذَابِ الْكَافِر فِي قَبْره {وَنَحْشُرهُ}
{وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} “Kim de Benim zikrimden yüz çevirirse” Kur'an'dan, ona iman etmeyerek {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَة ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır;” tenvinlidir; darlık anlamında mastardır ve hadiste kâfirin kabirdeki azabı olarak tefsir edilmiştir {وَنَحْشُرهُ} “ve onu haşrederiz”
أَيْ الْمُعْرِض عَنْ الْقُرْآن {يَوْم الْقِيَامَة أَعْمَى} أَعْمَى الْبَصَر
yani Kur'an'dan yüz çevireni {يَوْم الْقِيَامَة أَعْمَى} “kıyamet günü kör olarak.” gözü kör olarak.
{قَالَ رَبّ لَمْ حَشَرْتنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْت بَصِيرًا} فِي الدُّنْيَا وَعِنْد الْبَعْث
{قَالَ رَبّ لَمْ حَشَرْتنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْت بَصِيرًا} “O der ki: 'Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin? Oysa ben gören biriydim.'” dünyada ve diriliş anında.
{قال} الأمر {كذلك أتتك آياتنا فَنَسِيتهَا} تَرَكْتهَا وَلَمْ تُؤْمِن بِهَا {وَكَذَلِكَ} مِثْل نِسْيَانك آيَاتنَا {الْيَوْم تُنْسَى} تُتْرَك فِي النَّار
{قال} “[Allah] buyurur ki:” durum {كذلك أتتك آياتنا فَنَسِيتهَا} “'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun;” onları terk ettin ve onlara iman etmedin {وَكَذَلِكَ} “ve tıpkı böylece” ayetlerimizi unutman gibi {الْيَوْم تُنْسَى} “bugün de sen unutulursun.'” ateşte bırakılırsın.
{وَكَذَلِكَ وَمِثْل جَزَائِنَا مَنْ أَعْرَضَ عَنْ الْقُرْآن {نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ} أَشْرَكَ {وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبّه وَلَعَذَاب الْآخِرَة أَشَدّ} مِنْ عَذَاب الدُّنْيَا وَعَذَاب الْقَبْر {وَأَبْقَى} أَدْوَم
{وَكَذَلِكَ} “İşte böylece” ve Kur'an'dan yüz çevirene verdiğimiz karşılık gibi {نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ} “haddi aşanı cezalandırırız;” şirk koşanı {وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبّه وَلَعَذَاب الْآخِرَة أَشَدّ} “ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyeni; ahiret azabı ise elbette daha şiddetlidir” dünya azabından ve kabir azabından {وَأَبْقَى} “ve daha süreklidir.” daha kalıcıdır.
{أَفَلَمْ يَهْدِ} يَتَبَيَّن {لَهُمْ} لِكُفَّارِ مَكَّة {كَمْ} خَبَرِيَّة مَفْعُول {أَهْلَكْنَا} أَيْ كَثِيرًا إهْلَاكنَا {قَبْلهمْ مِنْ الْقُرُون} أَيْ الْأُمَم الْمَاضِيَة بِتَكْذِيبِ الرُّسُل {يَمْشُونَ} حَال مِنْ ضَمِير لَهُمْ {فِي مَسَاكِنهمْ} فِي سَفَرهمْ إلَى الشَّام وَغَيْرهَا فَيَعْتَبِرُوا وَمَا ذُكِرَ مِنْ أَخْذ إهْلَاك مِنْ فِعْله الْخَالِي عَنْ حَرْف مَصْدَرِيّ لِرِعَايَةِ الْمَعْنَى لَا مَانِع مِنْهُ {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَات} لَعِبَرًا {لِأُولِي النُّهَى} لِذَوِي الْعُقُول
{أَفَلَمْ يَهْدِ} “Açıklığa kavuşmadı mı / yol göstermedi mi” belli olmadı mı {لَهُمْ} “onlara” Mekke kâfirlerine, {كَمْ} “nice” haberî [mâhiyetli kem], mef'ûldür {أَهْلَكْنَا} “helak ettiğimiz?” yani helak edişimizin çokluğu {قَبْلهمْ مِنْ الْقُرُون} “kendilerinden önceki nesillerden” yani peygamberleri yalanlamaları sebebiyle geçmiş ümmetlerden {يَمْشُونَ} “dolaşıp dururlar” [onlar anlamına gelen] 'lehüm' zamirinden hâldir {فِي مَسَاكِنهمْ} “onların yurtlarında” Şam'a ve başka yerlere yaptıkları yolculuklarda, böylece ibret alsınlar diye. Mastar harfinden yoksun olan fiilinden ihlâk (helak etme) [mastarının] mana gözetilerek alınmasında bir engel yoktur. {إنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَات} “Şüphesiz bunda kesinlikle deliller vardır” ibretler vardır {لِأُولِي النُّهَى} “akıl sahipleri için.” akıl sahipleri için.
{وَلَوْلَا كَلِمَة سَبَقَتْ مِنْ رَبّك} بِتَأْخِيرِ الْعَذَاب عَنْهُمْ إلَى الْآخِرَة {لَكَانَ} الْإِهْلَاك {لِزَامًا} لَازِمًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا {وَأَجَل مُسَمًّى} مَضْرُوب لَهُمْ مَعْطُوف عَلَى الضَّمِير الْمُسْتَتِر فِي كَانَ وَقَامَ الْفَصْل بِخَبَرِهَا مَكَان التَّأْكِيد
{وَلَوْلَا كَلِمَة سَبَقَتْ مِنْ رَبّك} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı” azabın onlardan ahirete ertelenmesine dair {لَكَانَ} “olurdu” helak {لِزَامًا} “kaçınılmaz” dünyada onlar için gerekli {وَأَجَل مُسَمًّى} “ve belirlenmiş bir süre [olmasaydı].” kendileri için tayin edilmiş. 'Kâne'deki müstetir (gizli) zamire ma'tûftur; haberle [müstetir zamir arasının] ayrılmış olması ise te'kit yerine geçmiştir.
{فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ} مَنْسُوخ بِآيَةِ الْقِتَال {وَسَبِّحْ} صَلِّ {بِحَمْدِ رَبّك} حَال أَيْ مُلْتَبِسًا بِهِ {قَبْل طُلُوع الشَّمْس} صَلَاة الصُّبْح {وَقَبْل غُرُوبهَا} صَلَاة الْعَصْر {وَمِنْ آنَاء اللَّيْل} سَاعَاته {فَسَبِّحْ} صَلِّ الْمَغْرِب وَالْعِشَاء {وَأَطْرَاف النَّهَار} عَطْف عَلَى مَحَلّ مِنْ آنَاء الْمَنْصُوب أَيْ صَلِّ الظُّهْر لِأَنَّ وَقْتهَا يَدْخُل بِزَوَالِ الشَّمْس فَهُوَ طَرَف النِّصْف الْأَوَّل وَطَرَف النِّصْف الثَّانِي {لَعَلَّك تَرْضَى} بِمَا تُعْطَى مِنْ الثَّوَاب
{فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ} “Onların söylediklerine sabret” kıtal (savaş) ayetiyle neshedilmiştir {وَسَبِّحْ} “ve tesbih et” namaz kıl {بِحَمْدِ رَبّك} “Rabbini överek” hâldir, yani O'na hamd ile meşgul olarak {قَبْل طُلُوع الشَّمْس} “güneşin doğmasından önce” sabah namazını {وَقَبْل غُرُوبهَا} “ve batmasından önce” ikindi namazını {وَمِنْ آنَاء اللَّيْل} “gecenin saatlerinde de” vakitlerinde {فَسَبِّحْ} “tesbih et” akşam ve yatsı [namazlarını] kıl {وَأَطْرَاف النَّهَار} “ve gündüzün uçlarında;” 'min ânâi'nin mansûb olan mahalline ma'tûftur, yani öğle [namazını] kıl; çünkü vakti zeval ile girer, bu da ilk yarının sonu ve ikinci yarının başıdır {لَعَلَّك تَرْضَى} “umulur ki hoşnut olursun” sana verilecek olan sevaptan dolayı.
{وَلَا تَمُدَّنّ عَيْنَيْك إلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا} أَصْنَافًا {مِنْهُمْ زَهْرَة الْحَيَاة الدُّنْيَا} زِينَتهَا وَبَهْجَتهَا {لِنَفْتِنهُمْ فِيهِ} بِأَنْ يَطْغَوْا {وَرِزْق رَبّك} فِي الْجَنَّة {خَيْر} مِمَّا أُوتُوهُ فِي الدُّنْيَا {وأبقى} أدوم
{وَلَا تَمُدَّنّ عَيْنَيْك إلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا} “Gözlerini dikip bakma faydalandırdığımız kimselere;” sınıflara {مِنْهُمْ زَهْرَة الْحَيَاة الدُّنْيَا} “onlardan [bazılarına] dünya hayatının süsü olarak” onun ziynetine ve çekiciliğine {لِنَفْتِنهُمْ فِيهِ} “kendilerini onda sınamamız için;” azgınlaşmaları suretiyle {وَرِزْق رَبّك} “ve Rabbinin rızkı” cennetteki [rızkı] {خَيْر} “daha hayırlıdır” dünyada kendilerine verilenlerden {وأبقى} “ve daha süreklidir.” daha kalıcıdır.
{وَأْمُرْ أَهْلك بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ} اصْبِرْ {عَلَيْهَا لَا نَسْأَلك} نُكَلِّفك {رِزْقًا} لِنَفْسِك وَلَا لِغَيْرِك {نَحْنُ نَرْزُقك وَالْعَاقِبَة} الْجَنَّة {لِلتَّقْوَى} لِأَهْلِهَا
{وَأْمُرْ أَهْلك بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ} “Ailene namazı emret ve sabırla devam et” sabret {عَلَيْهَا لَا نَسْأَلك} “ona; Biz senden istemiyoruz” sana yüklemiyoruz {رِزْقًا} “bir rızık” ne kendin için ne de başkası için {نَحْنُ نَرْزُقك وَالْعَاقِبَة} “Biz seni rızıklandırırız; ve [güzel] akıbet” cennet {لِلتَّقْوَى} “takva sahiplerinindir.” onun ehlinedir.
{وَقَالُوا} الْمُشْرِكُونَ {لَوْلَا} هَلَّا {يَأْتِينَا} مُحَمَّد {بِآيَةٍ من ربه} مما يقترحونه {أو لم تَأْتِهِمْ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {بَيِّنَة} بَيَان {مَا فِي الصُّحُف الْأُولَى} الْمُشْتَمِل عَلَيْهِ الْقُرْآن مِنْ أَنْبَاء الْأُمَم الْمَاضِيَة وَإِهْلَاكهمْ بِتَكْذِيبِ الرُّسُل
{وَقَالُوا} “Ve dediler ki:” müşrikler {لَوْلَا} “ya değil miydi / niçin olmasın” değil mi ki {يَأْتِينَا} “bize getirmiyor” Muhammed {بِآيَةٍ من ربه} “Rabbinden bir mucize?” kendi teklif ettikleri şeylerden {أو لم تَأْتِهِمْ} “Onlara gelmedi mi” tâ ile [te'tihim] ve yâ ile [ye'tihim okunur] {بَيِّنَة} “açık delili” açıklaması {مَا فِي الصُّحُف الْأُولَى} “önceki sahifelerde olanın?” geçmiş ümmetlerin haberlerinden ve elçileri yalanlamaları sebebiyle helak edilişlerinden Kur'an'ın ihtiva ettiği şeyler.
{وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْله} قَبْل مُحَمَّد الرَّسُول {لَقَالُوا} يَوْم الْقِيَامَة {رَبّنَا لَوْلَا} هَلَّا {أَرْسَلْت إلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِع آيَاتك} الْمُرْسَل بِهَا {مِنْ قَبْل أَنْ نَذِلّ} فِي الْقِيَامَة {وَنَخْزَى} فِي جَهَنَّم
{وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْله} “Eğer Biz onları bundan önce bir azapla helak etseydik” elçi Muhammed'den önce {لَقَالُوا} “kesinlikle derlerdi ki:” kıyamet günü {رَبّنَا لَوْلَا} “'Rabbimiz! Niçin” olmaz mıydı ki {أَرْسَلْت إلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِع آيَاتك} “bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uysaydık” onunla gönderilen [ayetlere] {مِنْ قَبْل أَنْ نَذِلّ} “alçalmamızdan” kıyamette {وَنَخْزَى} “ve rezil olmamızdan önce?'” cehennemde.
{قُلْ} لَهُمْ {كُلّ} مِنَّا وَمِنْكُمْ {مُتَرَبِّص} مُنْتَظِر ما يؤول إلَيْهِ الْأَمْر {فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ} فِي الْقِيَامَة {مَنْ أَصْحَاب الصِّرَاط} الطَّرِيق {السَّوِيّ} الْمُسْتَقِيم {وَمَنْ اهْتَدَى} مِنْ الضَّلَالَة أَنَحْنُ أَمْ أَنْتُمْ = ٢١ سُورَة الْأَنْبِيَاء
{قُلْ} “De ki:” onlara {كُلّ} “Herkes” bizden ve sizden [herkes] {مُتَرَبِّص} “gözetlemektedir;” işin varacağı akıbeti beklemektedir {فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ} “öyleyse siz de gözetleyin; yakında bileceksiniz” kıyamette {مَنْ أَصْحَاب الصِّرَاط} “yolun sahipleri kimmiş” yolun {السَّوِيّ} “düzgün olan” dosdoğru {وَمَنْ اهْتَدَى} “ve kim hidayete ermiş.'” sapıklıktan; biz mi yoksa siz mi? = 21 Enbiyâ Suresi