{إنَّكُمْ} يَا أَهْل مَكَّة {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره مِنْ الْأَوْثَان {حَصَب جَهَنَّم} وَقُودهَا {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} دَاخِلُونَ فِيهَا
{إنَّكُمْ} “Şüphesiz siz”, ey Mekkeliler! {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُون اللَّه} “ve Allah'tan başka taptıklarınız”, yani O'ndan başka putlar, {حَصَب جَهَنَّم} “cehennemin yakıtısınız”, onun odunusunuz; {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “siz oraya gireceksiniz”, onun içine dahil olacaksınız.
{لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ} الْأَوْثَان {آلِهَة} كَمَا زَعَمْتُمْ {مَا وَرَدُوهَا} دَخَلُوهَا {وَكُلّ} مِنْ الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ {فيها خالدون}
{لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ} “Eğer bunlar”, bu putlar {آلِهَة} “ilahlar olsalardı”, iddia ettiğiniz gibi, {مَا وَرَدُوهَا} “oraya girmezlerdi”, oraya dahil olmazlardı; {وَكُلّ} “ve hepsi”, tapanlar da tapılanlar da, {فيها خالدون} “orada ebedî kalıcıdırlar”.
{لهم} العابدين {فِيهَا زَفِير وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} شَيْئًا لشدة غليانها ونزل لما قال بن الزِّبَعْرَى عَبْد عُزَيْر وَالْمَسِيح وَالْمَلَائِكَة فَهُمْ فِي النَّار عَلَى مُقْتَضَى مَا تَقَدَّمَ
{لهم} “Onlar için vardır”, tapanlar için, {فِيهَا زَفِير وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “orada inilti ve onlar orada işitmezler”, onun kaynamasının şiddetinden hiçbir şey [işitmezler]. [Bu ayet], İbnü'z-Ziba'râ: “Üzeyr'e, Mesîh'e ve meleklere tapıldı, o halde yukarıda geçen ifadenin gereğince onlar da ateşte midir?” dediği zaman indi.
{إنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا} الْمَنْزِلَة {الْحُسْنَى} ومنهم من ذكر {أولئك عنها مبعدون}
{إنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا} “Şüphesiz kendileri için Bizden daha önce takdir edilmiş olanlar”, [Bizden] mertebe takdir edilmiş olanlar, {الْحُسْنَى} “en güzel (mutluluk)”, anılanlar da bunlardandır; {أولئك عنها مبعدون} “işte onlar ondan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır”.
{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسهَا} صَوْتهَا {وَهُمْ فِي مَا اشتهت أنفسهم} من النعيم {خالدون}
{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسهَا} “Onun uğultusunu duymazlar”, sesini [duymazlar]; {وَهُمْ فِي مَا اشتهت أنفسهم} “ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde”, nimetler içinde {خالدون} “ebedî kalıcıdırlar”.
{لَا يُحْزِنهُمْ الْفَزَع الْأَكْبَر} وَهُوَ أَنْ يُؤْمَر بِالْعَبْدِ إلَى النَّار {وَتَتَلَقَّاهُمْ} تَسْتَقْبِلهُمْ {الْمَلَائِكَة} عِنْد خُرُوجهمْ مِنْ الْقُبُور يَقُولُونَ لَهُمْ {هَذَا يَوْمكُمْ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} فِي الدُّنْيَا
{لَا يُحْزِنهُمْ الْفَزَع الْأَكْبَر} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz”; o da kulun ateşe götürülmesinin emredilmesidir; {وَتَتَلَقَّاهُمْ} “ve onları karşılarlar”, karşılar {الْمَلَائِكَة} “melekler”, kabirlerinden çıktıklarında onlara şöyle derler: {هَذَا يَوْمكُمْ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “'İşte bu, size vadedilen gününüzdür'”, dünyada [vadedilen gününüzdür].
{يوم} منصوب باذكر مُقَدَّرًا قَبْله {نَطْوِي السَّمَاء كَطَيِّ السِّجِلّ} اسْم ملك {للكتاب} صحيفة بن آدَم عِنْد مَوْته وَاللَّام زَائِدَة أَوْ السِّجِلّ الصَّحِيفَة وَالْكِتَاب بِمَعْنَى الْمَكْتُوب وَاللَّام بِمَعْنَى عَلَى وَفِي قِرَاءَة لِلْكُتُبِ جَمْعًا {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّل خَلْق} مِنْ عَدَم {نُعِيدهُ} بَعْد إعْدَامه فَالْكَاف مُتَعَلِّقَة بِنُعِيد وَضَمِيره عَائِد إلَى أَوَّل وَمَا مَصْدَرِيَّة {وَعْدًا عَلَيْنَا} مَنْصُوب بِوَعَدْنَا مُقَدَّرًا قَبْله وَهُوَ مُؤَكِّد لِمَضْمُونِ مَا قَبْله {إنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} مَا وَعَدْنَاهُ
{يوم} “O gün”, kendisinden önce takdir edilen [uzkur/hatırla] ile mansuptur; {نَطْوِي السَّمَاء كَطَيِّ السِّجِلّ} “Biz göğü, sicilin dürmesi gibi düreriz”, [es-Sicill] bir meleğin adıdır; {للكتاب} “yazılı kâğıdı”, ölüm anında Âdemoğlunun amel defterini [düreceği gibi]. Buradaki lam (ل) harfi zaidedir (fazlalıktır). Veya es-sicill yazılı sahife, el-kitâb ise yazılan şey demektir; lam (ل) ise alâ (عَلَى) anlamındadır. Bir kıraatte çoğul olarak {لِلْكُتُبِ} şeklindedir. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّل خَلْق} “İlk yaratmaya başladığımız gibi”, yokluktan [var ettiğimiz gibi], {نُعِيدهُ} “onu iade ederiz”, onu yok ettikten sonra [tekrar diriltiriz]. Kâf (كَ) harfi {نُعِيدُ} kelimesine müteallıktır (bağlıdır); zamiri ise {أَوَّل} kelimesine dönmektedir. Mâ (مَا) masdariyyedir. {وَعْدًا عَلَيْنَا} “üzerimize bir vaat olarak”, kendisinden önce takdir edilen [va'adnâ] fiili ile mansuptur ve kendisinden önceki ifadenin manasını tekit etmektedir; {إنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “şüphesiz Biz yapanlarız”, vadettiğimiz şeyi [yapanlarız].
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُور} بِمَعْنَى الْكِتَاب أَيْ كُتُب اللَّه الْمُنَزَّلَة {مِنْ بَعْد الذِّكْر} بِمَعْنَى أُمّ الْكِتَاب الَّذِي عِنْد اللَّه {أَنَّ الْأَرْض} أَرْض الْجَنَّة {يَرِثهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} عَام فِي كل صالح
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُور} “Andolsun Biz Zebûr'da da yazdık”, [Zebûr] kitap anlamındadır; yani Allah'ın indirdiği kitaplarda, {مِنْ بَعْد الذِّكْر} “Zikir'den sonra”, Allah katındaki Ümmü'l-Kitâb (Levh-i Mahfuz) anlamındadır; {أَنَّ الْأَرْض} “şüphesiz yeryüzüne”, cennet toprağına {يَرِثهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “salih kullarım varis olacaktır”, her salih [kul] için geneldir.
{إنَّ فِي هَذَا} الْقُرْآن {لَبَلَاغًا} كِفَايَة فِي دُخُول الْجَنَّة {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} عَامِلِينَ بِهِ
{إنَّ فِي هَذَا} “Şüphesiz bunda”, bu Kur'an'da, {لَبَلَاغًا} “kesin bir tebliğ (yeterli bir öğüt) vardır”, cennete girmek için yeterli [bir rehberlik], {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “kulluk eden bir topluluk için”, onunla amel edenler için.
{وَمَا أَرْسَلْنَاك} يَا مُحَمَّد {إلَّا رَحْمَة} أَيْ لِلرَّحْمَةِ {لِلْعَالَمِينَ} الْإِنْس وَالْجِنّ بِك
{وَمَا أَرْسَلْنَاك} “Biz seni göndermedik”, ey Muhammed! {إلَّا رَحْمَة} “ancak bir rahmet olarak [gönderdik]”, yani rahmet için, {لِلْعَالَمِينَ} “âlemlere”, senin vasıtanla insanlara ve cinlere.
{قُلْ إنَّمَا يُوحَى إلَيَّ أَنَّمَا إلَهكُمْ إلَه وَاحِد} أَيْ مَا يُوحَى إلَيَّ فِي أَمْر الْإِلَه إلَّا وَحْدَانِيّته {فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} مُنْقَادُونَ لِمَا يُوحَى إلَيَّ مِنْ وَحْدَانِيَّة الْإِلَه وَالِاسْتِفْهَام بمعنى الأمر
{قُلْ إنَّمَا يُوحَى إلَيَّ أَنَّمَا إلَهكُمْ إلَه وَاحِد} “De ki: 'Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor'”, yani ilah konusunda bana ancak O'nun birliği vahyolunuyor; {فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “artık siz müslüman oluyor musunuz?”, ilahın birliğine dair bana vahyolunan şeye boyun eğiyor musunuz? Soru (istifham) emir anlamındadır.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} عَنْ ذَلِكَ {فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} أَعْلَمْتُكُمْ بِالْحَرْبِ {عَلَى سَوَاء} حَال مِنْ الْفَاعِل وَالْمَفْعُول أَيْ مُسْتَوِينَ فِي عِلْمه لَا أَسْتَبِدّ بِهِ دُونكُمْ لِتَتَأَهَّبُوا {وَإِنْ} مَا {أَدْرِي أَقَرِيب أَمْ بَعِيد مَا تُوعَدُونَ} مِنْ الْعَذَاب أَوْ الْقِيَامَة الْمُشْتَمِلَة عَلَيْهِ وَإِنَّمَا يَعْلَمهُ اللَّه
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse”, bundan [yüz çevirirlerse], {فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} “de ki: 'Size bildirdim'”, size savaşı bildirdim; {عَلَى سَوَاء} “eşitlik üzere”, failden ve mefulden hâldir; yani hazırlanmanız için onu sizden gizlemeksizin, onun bilgisinde eşit olarak [bildirdim]. {وَإِنْ} “Ve bilmiyorum”, [in (إنْ) nefiy / olumsuzluk içindir; yani bilmem], {أَدْرِي أَقَرِيب أَمْ بَعِيد مَا تُوعَدُونَ} “tehdit edildiğiniz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır?”, azaptan veya onu kapsayan kıyametten [tehdit edildiğiniz şey yakın mı uzak mı bilmem]; onu ancak Allah bilir.
{إنَّهُ} تَعَالَى {يَعْلَم الْجَهْر مِنْ الْقَوْل} وَالْفِعْل مِنْكُمْ وَمِنْ غَيْركُمْ {وَيَعْلَم مَا تَكْتُمُونَ} أَنْتُمْ وَغَيْركُمْ مِنْ السِّرّ
{إنَّهُ} “Şüphesiz O”, Yüce [Allah], {يَعْلَم الْجَهْر مِنْ الْقَوْل} “sözün açığa vurulanını bilir”, sizden ve başkalarından sadır olan [sözü] ve fiili [bilir]; {وَيَعْلَم مَا تَكْتُمُونَ} “ve gizlediklerinizi de bilir”, sizin ve başkalarının [sakladığı] sırrı [bilir].
{وَإِنْ} مَا {أَدْرِي لَعَلَّهُ} أَيْ مَا أَعْلَمْتُكُمْ بِهِ وَلَمْ يُعْلَم وَقْته {فِتْنَة} اخْتِبَار {لَكُمْ} لِيُرَى كَيْفَ صُنْعكُمْ {وَمَتَاع} تَمَتُّع {إلَى حِين} أي انقضاء آجالكم وهذا مقابل لِلْأَوَّلِ الْمُتَرَجَّى بِلَعَلَّ وَلَيْسَ الثَّانِي مَحَلًّا لِلتَّرَجِّي
{وَإِنْ} “Ve bilmem”, [in (إنْ), mâ (مَا) anlamındadır], {أَدْرِي لَعَلَّهُ} “belki de o”, yani size bildirdiğim ve vakti bilinmeyen şey, {فِتْنَة} “bir imtihandır”, bir denemedir {لَكُمْ} “sizin için”, nasıl davranacağınızın görülmesi için, {وَمَتَاع} “ve bir faydalanmadır”, geçici bir yararlanmadır {إلَى حِين} “bir süreye kadar”, yani ecellerinizin son bulmasına kadar. Bu, [lealle / لَعَلَّ] ile umulan birinci kısma mukabildir; ikincisi ise umma yeri değildir.
{قُلْ} وَفِي قِرَاءَة قَالَ {رَبّ اُحْكُمْ} بَيْنِي وَبَيْن مُكَذِّبِي {بِالْحَقِّ} بِالْعَذَابِ لَهُمْ أَوْ النَّصْر عَلَيْهِمْ فَعُذِّبُوا بِبَدْرٍ وَأُحُد وَحُنَيْن وَالْأَحْزَاب وَالْخَنْدَق وَنُصِرَ عَلَيْهِمْ {وَرَبّنَا الرَّحْمَن الْمُسْتَعَان عَلَى مَا تَصِفُونَ} مِنْ كَذِبكُمْ عَلَى اللَّه فِي قَوْلكُمْ اتَّخَذَ وَلَدًا وَعَلَيَّ فِي قَوْلكُمْ سَاحِر وَعَلَى الْقُرْآن فِي قَوْلكُمْ شِعْر = ٢٢ سُورَة الْحَجّ
{قُلْ} “De ki:” -bir kıraatte {قَالَ} “Dedi ki:”-, {رَبّ اُحْكُمْ} “'Rabbim, hükmet'”, benimle beni yalanlayanlar arasında, {بِالْحَقِّ} “hak ile”, onlara azap ederek veya onlara karşı zafer vererek [hükmet]. Nitekim Bedir'de, Uhud'da, Huneyn'de, Ahzâb'da ve Hendek'te azap edildiler ve onlara karşı zafer kazanıldı. {وَرَبّنَا الرَّحْمَن الْمُسْتَعَان عَلَى مَا تَصِفُونَ} “'Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenendir'”, sizin Allah'a karşı “Çocuk edindi”, bana karşı “Büyücüdür” ve Kur'an'a karşı “Şiirdir” şeklindeki yalanlarınıza karşı [yardımı istenendir]. = 22 Hac Suresi