{رَبّ هَبْ لِي} وَلَدًا {مِنَ الصَّالِحِينَ}
{رَبِّ هَبْ لِي} “Rabbim bana lütfet”, bir çocuk [lütfet], {مِنَ الصَّالِحِينَ} “salihlerden olan”.
{فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيم} أَيْ ذِي حِلْم كَثِير
{فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “Biz de onu yumuşak huylu bir oğlan çocuğuyla müjdeledik”, yani çok hilim sahibi bir çocukla.
{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْي} أَيْ أَنْ يَسْعَى مَعَهُ وَيُعِينهُ قِيلَ بَلَغَ سَبْع سِنِينَ وَقِيلَ ثَلَاث عَشْرَة سَنَة {قَالَ يَا بُنَيّ إنِّي أَرَى} أَيْ رَأَيْت {فِي الْمَنَام أَنِّي أَذْبَحك} وَرُؤْيَا الْأَنْبِيَاء حَقّ وَأَفْعَالهمْ بِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} مِنْ الرَّأْي شَاوَرَهُ لِيَأْنَس بِالذَّبْحِ وَيَنْقَاد لِلْأَمْرِ بِهِ {قَالَ يَا أَبَتِ} التَّاء عِوَض عَنْ يَاء الْإِضَافَة {افْعَلْ مَا تُؤْمَر} بِهِ {سَتَجِدُنِي إنْ شَاءَ اللَّه مِنَ الصَّابِرِينَ} عَلَى ذَلِكَ
{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince”, yani onunla birlikte koşup ona yardım edecek çağa gelince -yedi yaşına ulaştığı söylenmiştir, on üç yaşına ulaştığı da söylenmiştir-, {قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى} “dedi ki: ‘Yavrucuğum! Doğrusu ben görüyorum’”, yani gördüm, {فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “rüyada seni boğazladığımı”. Peygamberlerin rüyası haktır ve onların fiilleri Allah Teâlâ'nın emriyledir. {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} “Bir bak, ne dersin?’”, görüşün nedir? Kurban edilmeye alışsın ve bununla ilgili emre boyun eğsin diye ona danıştı. {قَالَ يَا أَبَتِ} “Dedi ki: ‘Babacığım!’” -tâ harfi, izâfet yâ'sının bedelidir-, {افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “‘emrolunduğun şeyi yap!’”, emrolunduğun şeyi [yap]. {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın’”, buna [sabredenlerden].
{فَلَمَّا أَسْلَمَا} خَضَعَا وَانْقَادَا لِأَمْرِ اللَّه تَعَالَى {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} صَرَعَهُ عَلَيْهِ وَلِكُلِّ إنْسَان جَبِينَانِ بَيْنهمَا الْجَبْهَة وَكَانَ ذَلِكَ بِمِنًى وَأَمَرَّ السِّكِّين عَلَى حَلْقه فَلَمْ تَعْمَل شَيْئًا بِمَانِعٍ مِنْ القدرة الإلهية
{فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Her ikisi de teslim olunca”, Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğip teslimiyet gösterince, {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı üzerine yatırınca”, onun üzerine yere yıktı. Her insanın iki şakağı olup aralarında alın bulunur. Bu olay Mina'da idi. Bıçağı boğazından geçirdi; fakat ilahi kudretten bir engel sebebiyle [bıçak] hiçbir tesir etmedi.
{وناديناه أن يا إبراهيم}
{وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ} “Biz de ona: ‘Ey İbrahim!’ diye seslendik”.
{قَدْ صَدَّقْت الرُّؤْيَا} بِمَا أَتَيْت بِهِ مِمَّا أَمْكَنَك مِنْ أَمْر الذَّبْح أَيْ يَكْفِيك ذَلِكَ فَجُمْلَة نَادَيْنَاهُ جَوَاب لِمَا بِزِيَادَةِ الْوَاو {إنَّا كَذَلِكَ} كَمَا جَزَيْنَاك {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} لِأَنْفُسِهِمْ بِامْتِثَالِ الْأَمْر بِإِفْرَاجِ الشِّدَّة عَنْهُمْ
{قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Rüyayı gerçekleştirdin”, kurban etme işinden elinden gelen kadarıyla yerine getirdiğin şeyle; yani bu sana yeter. “Nâdeynâhu” (ona seslendik) cümlesi, fazladan gelen vâv harfiyle “lemmâ”nın cevabıdır. {إِنَّا كَذَلِكَ} “Şüphesiz biz böylece”, sana mükâfat verdiğimiz gibi, {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananları mükâfatlandırırız”, emre uyarak kendilerine iyilik edenleri, üzerlerindeki sıkıntıyı gidererek [mükâfatlandırırız].
{إنَّ هَذَا} الذَّبْح الْمَأْمُور بِهِ {لَهُوَ الْبَلَاء الْمُبِين} أَيْ الِاخْتِبَار الظَّاهِر
{إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu”, emredilen kurban etme işi, {لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} “apaçık bir imtihandır”, yani açık bir denemedir.
{وَفَدَيْنَاهُ} أَيْ الْمَأْمُور بِذَبْحِهِ وَهُوَ إسْمَاعِيل أَوْ إسْحَاق قَوْلَانِ {بِذِبْحٍ} بِكَبْشٍ {عَظِيم} مِنْ الْجَنَّة وَهُوَ الَّذِي قَرَّبَهُ هَابِيل جَاءَ بِهِ جِبْرِيل ﵇ فَذَبَحَهُ السَّيِّد إبْرَاهِيم مُكَبِّرًا
{وَفَدَيْنَاهُ} “Ve ona fidye verdik”, yani kurban edilmesi emredilen kimseye -ki o İsmail veya İshak'tır, iki görüş vardır-, {بِذِبْحٍ} “bir kurbanlık ile”, bir koç ile, {عَظِيمٍ} “büyük”, cennetten bir koç ile. O, Hâbil'in kurban ettiği [koç] idi. Cebrail aleyhisselâm onu getirdi ve Efendimiz İbrahim tekbir getirerek onu kurban etti.
{وَتَرَكْنَا} أَبْقَيْنَا {عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} ثَنَاء حَسَنًا
{وَتَرَكْنَا} “Ve bıraktık”, baki kıldık, {عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “sonrakiler arasında onun için”, güzel bir övgü [bıraktık].
{سلام} منا {على إبراهيم}
Bizden {سَلَامٌ} “Selam olsun”, {عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'e!”.
{كذلك} كما جزيناه {نجزي المحسنين} لأنفسهم
{كَذَلِكَ} “İşte böylece”, onu mükâfatlandırdığımız gibi, {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananları mükâfatlandırırız”, kendilerine iyilik edenleri.
{إنه من عبادنا المؤمنين}
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı”.
{وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ} اُسْتُدِلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الذَّبِيح غَيْره {نَبِيًّا} حَال مُقَدَّرَة أَيْ يُوجَد مُقَدَّرًا نبوته {من الصالحين}
{وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ} “Ve onu İshak ile müjdeledik” -bununla kurban edilecek olanın ondan başkası olduğuna delil getirilmiştir-, {نَبِيًّا} “bir peygamber olarak” -mukadder haldir, yani peygamberliği takdir edilmiş olarak var edilecektir-, {مِنَ الصَّالِحِينَ} “salihlerden”.
{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} بِتَكْثِيرِ ذُرِّيَّته {وَعَلَى إسْحَاق} وَلَده بِجَعْلِنَا أَكْثَر الْأَنْبِيَاء مِنْ نَسْله {وَمِنْ ذُرِّيَّتهمَا مُحْسِن} مُؤْمِن {وَظَالِم لِنَفْسِهِ} كَافِر {مُبِين} بَيِّن الْكُفْر
{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} “Ve ona bereket verdik”, neslini çoğaltarak, {وَعَلَى إِسْحَاقَ} “ve İshak'a da”, oğlu [İshak'a], peygamberlerin çoğunu onun soyundan kılarak. {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} “İkisinin soyundan iyi davrananlar da var”, mümin olanlar, {وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “kendine zulmedenler de”, kâfir olanlar, {مُبِينٌ} “apaçık”, küfrü açık olanlar.
{وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} بِالنُّبُوَّةِ
{وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} “Andolsun biz Musa'ya ve Harun'a da lütufta bulunduk”, peygamberlik vererek.
{وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمهمَا} بَنِي إسْرَائِيل {مِنَ الْكَرْب الْعَظِيم} أَيْ استعباد فرعون إياهم
{وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا} “İkisini ve kavimlerini kurtardık”, İsrailoğullarını, {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “büyük sıkıntıdan”, yani Firavun'un onları köleleştirmesinden.
{ونصرناهم} على القبط {فكانوا هم الغالبين}
Kıptîlere karşı {وَنَصَرْنَاهُمْ} “Onlara yardım ettik”, {فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ} “böylece üstün gelenler onlar oldular”.
{وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَاب الْمُسْتَبِين} الْبَلِيغ الْبَيَان فِيمَا أَتَى بِهِ مِنْ الْحُدُود وَالْأَحْكَام وَغَيْرهَا وَهُوَ التَّوْرَاة
{وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ} “Ve ikisine apaçık Kitab'ı verdik”, getirdiği hadler, hükümler ve diğer hususlarda son derece açık olan [Kitab'ı], ki o Tevrat'tır.
{وهديناهما الصراط} الطريق {المستقيم}
{وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ} “Ve ikisini yola ilettik”, yola, {الْمُسْتَقِيمَ} “dosdoğru”.
{وَتَرَكْنَا} أَبْقَيْنَا {عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ} ثَنَاء حَسَنًا
{وَتَرَكْنَا} “Ve bıraktık”, baki kıldık, {عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ} “sonrakiler arasında ikisi için”, güzel bir övgü [bıraktık].
{سلام} منا {على موسى} وهارون
Bizden {سَلَامٌ} “Selam olsun”, {عَلَى مُوسَى} “Musa'ya” ve Harun'a.
{إنا كذلك} كما جزيناهما {نجزي المحسنين}
{إِنَّا كَذَلِكَ} “Şüphesiz biz böylece”, ikisini mükâfatlandırdığımız gibi, {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananları mükâfatlandırırız”.
{إنهما من عبادنا المؤمنين}
{إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandı”.
{وَإِنَّ إلْيَاس} بِالْهَمْزَةِ أَوَّله وَتَرَكَهُ {لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} قيل هو بن أَخِي هَارُونَ أَخِي مُوسَى وَقِيلَ غَيْره أُرْسِلَ إلَى قَوْم بِبَعْلَبَكّ وَنَوَاحِيهَا
{وَإِنَّ إِلْيَاسَ} “Ve şüphesiz İlyas da” -başında hemze ile veya hemzesiz okunur- {لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “elbette gönderilen peygamberlerdendi”. Onun, Musa'nın kardeşi Harun'un kardeşinin oğlu olduğu söylenmiştir; başkası olduğu da söylenmiştir. Baalbek ve civarındaki bir kavme gönderilmiştir.
{إذْ} مَنْصُوب بِاُذْكُرْ مُقَدَّرًا {قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تتقون} الله
{إِذْ} “Hani o” -takdirî 'uzkur' (hatırla) ile mansubdur-, {قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ} “kavmine demişti: ‘Sakınmaz mısınız?’”, Allah'tan.
{أَتَدْعُونَ بَعْلًا} اسْم صَنَم لَهُمْ مِنْ ذَهَب وَبِهِ سُمِّيَ الْبَلَد أَيْضًا مُضَافًا إلَى بَكّ أَيْ أَتَعْبُدُونَهُ {وَتَذَرُونَ} تَتْرُكُونَ {أَحْسَن الْخَالِقِينَ} فَلَا تعبدونه
{أَتَدْعُونَ بَعْلًا} “Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz?” -onların altından bir putunun adıdır ve şehir de Bekk'e izafe edilerek bu isimle adlandırılmıştır; yani ona mı tapıyorsunuz?-, {وَتَذَرُونَ} “ve bırakıyorsunuz?”, terk ediyorsunuz, {أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ} “yaratanların en güzelini”, böylece O'na kulluk etmiyorsunuz.
{اللَّه رَبّكُمْ وَرَبّ آبَائِكُمْ الْأَوَّلِينَ} بِرَفْعِ الثَّلَاثَة عَلَى إضْمَار هُوَ وَبِنَصْبِهَا عَلَى الْبَدَل مِنْ أحسن
{اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ} “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı”. Üç kelimenin merfû okunması gizli “hüve” [zamiri] iledir; mansub okunması ise “ahsene” kelimesinden bedel olmasından dolayıdır.
{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} فِي النَّار
{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azaba] getirileceklerdir”, ateşe.
{إلَّا عِبَاد اللَّه الْمُخْلَصِينَ} أَيْ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ نَجَوْا مِنْهَا
{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna”, yani onların içindeki müminler; çünkü onlar ondan (ateşten) kurtulmuşlardır.
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} ثَنَاء حَسَنًا
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında onun için bıraktık”, güzel bir övgü [bıraktık].
{سَلَام} مِنَّا {عَلَى إلْ يَاسِين} قِيلَ هُوَ إلْيَاس الْمُتَقَدِّم ذِكْره وَقِيلَ هُوَ وَمَنْ آمَنَ مَعَهُ فَجَمَعُوا مَعَهُ تَغْلِيبًا كَقَوْلِهِمْ لِلْمُهَلِّبِ وَقَوْمه الْمُهَلِّبُونَ وَعَلَى قِرَاءَة آل يَاسِين بِالْمَدِّ أَيْ أَهْله الْمُرَاد بِهِ إلْيَاس أَيْضًا
{سَلَامٌ} “Selam olsun”, tarafımızdan, {عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyâsîn'e!”. Bunun, daha önce zikri geçen İlyas olduğu söylenmiştir. Onun ve beraberindeki iman edenler olduğu da söylenmiştir; nitekim Muhalleb ve kavmi hakkında 'el-Muhallebûn' denildiği gibi tağlîb yoluyla onunla birlikte çoğul yapılmışlardır. Med ile 'Âl-i Yâsîn' yani onun ailesi kıraatine göre ise bununla kastedilen yine İlyas'tır.
{إنا كذلك} كما جزيناه {نجزي المحسنين}
{إِنَّا كَذَلِكَ} “Şüphesiz biz böylece”, onu mükâfatlandırdığımız gibi, {نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “güzel davrananları mükâfatlandırırız”.
{إنه من عبادنا المؤمنين}
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı”.
{وإن لوطا لمن المرسلين}
{وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz Lut da elbette gönderilen peygamberlerdendi”.
اذكر {إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ}
[Hatırla] {إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} “Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık”.
{إلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} أَيْ الْبَاقِينَ فِي الْعَذَاب
{إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı bir kadın müstesna”, yani azapta kalanlar [arasındaki].
{ثُمَّ دَمَّرْنَا} أَهْلَكْنَا {الْآخَرِينَ} كُفَّار قَوْمه
{ثُمَّ دَمَّرْنَا} “Sonra yok ettik”, helak ettik, {الْآخَرِينَ} “ötekileri”, kavminin kâfirlerini.
{وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} عَلَى آثَارهمْ وَمَنَازِلهمْ فِي أَسْفَاركُمْ {مُصْبِحِينَ} أَيْ وَقْت الصَّبَاح يَعْنِي بِالنَّهَارِ
{وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} “Ve şüphesiz siz onların yanından geçip gidiyorsunuz”, yolculuklarınızda onların kalıntıları ve yurtları üzerinden, {مُصْبِحِينَ} “sabah vaktinde”, yani sabahleyin, gündüz vakti.
{وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} يَا أَهْل مَكَّة مَا حل بهم فتعتبرون به
{وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Ve geceleyin de. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”, ey Mekke halkı, başlarına gelenleri [düşünüp] ibret almaz mısınız?
{وإن يونس لمن المرسلين}
{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz Yunus da elbette gönderilen peygamberlerdendi”.
{إذْ أَبَقَ} هَرَبَ {إلَى الْفُلْك الْمَشْحُون} السَّفِينَة الْمَمْلُوءَة حِين غَاضَبَ قَوْمه لَمَّا لَمْ يَنْزِل بِهِمْ الْعَذَاب الَّذِي وَعَدَهُمْ بِهِ فَرَكِبَ السَّفِينَة فَوَقَفَتْ فِي لُجَّة الْبَحْر فَقَالَ الْمَلَّاحُونَ هُنَا عَبْد أَبَقَ مِنْ سَيِّده تُظْهِرهُ الْقُرْعَة
{إِذْ أَبَقَ} “Hani o kaçmıştı”, kaçıp gitmişti, {إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu bir gemiye”, dopdolu gemiye; kendilerine vadettiği azap başlarına inmeyince kavmine kızdığı sırada. Bunun üzerine gemiye bindi, gemi denizin ortasında durdu. Gemiciler dediler ki: 'Burada efendisinden kaçmış bir köle var, kur'a onu ortaya çıkaracaktır.'
{فَسَاهَمَ} قَارَعَ أَهْل السَّفِينَة {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} الْمَغْلُوبِينَ بِالْقُرْعَةِ فَأَلْقَوْهُ فِي الْبَحْر
{فَسَاهَمَ} “Kur'a çekti”, gemi halkıyla kur'a çekti, {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “ve kaybedenlerden oldu”, kur'ada yenilenlerden oldu ve onu denize attılar.
{فَالْتَقَمَهُ الْحُوت} ابْتَلَعَهُ {وَهُوَ مُلِيم} أَيْ آتٍ بِمَا يُلَام عَلَيْهِ مِنْ ذَهَابه إلَى الْبَحْر وَرُكُوبه السَّفِينَة بِلَا إذْن مِنْ رَبّه
{فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ} “Bunun üzerine balık onu yuttu”, onu yuttu, {وَهُوَ مُلِيمٌ} “o kınanacak bir iş yapmaktaydı”, yani Rabbinden izin almaksızın denize gitmesi ve gemiye binmesi sebebiyle kınanmayı gerektirecek bir iş yapmıştı.
{فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} الذَّاكِرِينَ بِقَوْلِهِ كَثِيرًا فِي بَطْن الْحُوت لَا إلَه إلَّا أَنْتَ سُبْحَانك إنِّي كُنْت مِنَ الظَّالِمِينَ
{فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı”, balığın karnında çokça 'Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim, şüphesiz ben zalimlerden oldum' sözüyle zikredenlerden [olmasaydı].
{لَلَبِثَ فِي بَطْنه إلَى يَوْم يُبْعَثُونَ} لَصَارَ بَطْن الْحُوت قَبْرًا لَهُ إلَى يَوْم الْقِيَامَة
{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Mutlaka [insanların] diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı”, kıyamet gününe kadar balığın karnı ona bir kabir olurdu.
{فَنَبَذْنَاهُ} أَيْ أَلْقَيْنَاهُ مِنْ بَطْن الْحُوت {بِالْعَرَاءِ} بِوَجْهِ الْأَرْض أَيْ بِالسَّاحِلِ مِنْ يَوْمه أَوْ بَعْد ثَلَاثَة أَوْ سَبْعَة أَيَّام أَوْ عِشْرِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ يَوْمًا {وَهُوَ سَقِيم} عَلِيل كَالْفَرْخِ الممعط
{فَنَبَذْنَاهُ} “Bunun üzerine onu attık”, yani balığın karnından fırlatıp çıkardık, {بِالْعَرَاءِ} “çıplak bir yere”, yeryüzüne, yani sahile; aynı gün veya üç yahut yedi veya yirmi yahut kırk gün sonra, {وَهُوَ سَقِيمٌ} “halsiz ve bitkin bir haldeydi”, tüyleri dökülmüş yavru kuş gibi bitkin ve hasta idi.
{وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَة مِنْ يَقْطِين} وَهِيَ الْقَرْع تُظِلّهُ بِسَاقٍ عَلَى خِلَاف الْعَادَة فِي الْقَرْع مُعْجِزَة لَهُ وَكَانَتْ تَأْتِيه وَعِلَّة صَبَاحًا وَمَسَاء يَشْرَب مِنْ لَبَنهَا حَتَّى قَوِيَ
{وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik” -ki o, bir mucize olarak kabaktaki âdetin aksine gövdeli olup onu gölgelendiren bir kabak türüdür-. Ona sabah akşam bir dişi dağ keçisi gelir, o da güçleninceye kadar sütünden içerdi.
{وَأَرْسَلْنَاهُ} بَعْد ذَلِكَ كَقَبْلِهِ إلَى قَوْم بِنِينَوَى مِنْ أَرْض الْمُوصِل {إلَى مِائَة أَلْف أَوْ} بَلْ {يَزِيدُونَ} عِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثِينَ أَوْ سَبْعِينَ ألفا
{وَأَرْسَلْنَاهُ} “Ve onu gönderdik”, bundan sonra -öncesinde olduğu gibi- Musul topraklarındaki Ninova halkına, {إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ} “yüz bin veya”, bilakis, {يَزِيدُونَ} “daha da artan [bir topluluğa]”, yirmi yahut otuz ya da yetmiş bin fazlasına.
{فَآمَنُوا} عِنْد مُعَايَنَة الْعَذَاب الْمَوْعُودِينَ بِهِ {فَمَتَّعْنَاهُمْ} أبقيناهم ممتعين بما لهم {إلى حين} تَنْقَضِي آجَالهمْ فِيهِ
{فَآمَنُوا} “Nihayet iman ettiler”, kendilerine vadolunan azabı gördüklerinde, {فَمَتَّعْنَاهُمْ} “biz de onları faydalandırdık”, sahip olduklarıyla faydalanır halde bıraktık, {إِلَى حِينٍ} “bir süreye kadar”, ecellerinin sona ereceği zamana kadar.
{فَاسْتَفْتِهِمْ} اسْتَخْبِرْ كُفَّار مَكَّة تَوْبِيخًا لَهُمْ {أَلِرَبِّك الْبَنَات} بِزَعْمِهِمْ أَنَّ الْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه {وَلَهُمْ الْبَنُونَ} فَيَخْتَصُّونَ بِالْأَسْنَى
{فَاسْتَفْتِهِمْ} “Şimdi onlara sor”, Mekke kâfirlerine azarlamak maksadıyla sor: {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ} “Kızlar Rabbinin de”, meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair iddialarına göre, {وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “erkek çocuklar onların mı?”, böylece en üstün olanı kendilerine tahsis ediyorlar.
{أم خلقنا الملائكة إناثا وهم شاهدون} خلقنا فَيَقُولُونَ ذَلِكَ
{أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ} “Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da onlar şahit miydiler?”, yaratışımıza [şahit oldular da] mı bunu söylüyorlar?
{ألا إنهم من أفكهم} كذبهم {ليقولون}
{أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ} “Haberiniz olsun ki onlar iftiralarından dolayı”, yalanlarından dolayı, {لَيَقُولُونَ} “kesinlikle şöyle diyorlar:”.
{وَلَدَ اللَّه} بِقَوْلِهِمْ الْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه {وَإِنَّهُمْ لكاذبون} فيه
{وَلَدَ اللَّهُ} “Allah doğurdu”, 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözleriyle; {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “ve şüphesiz onlar yalancıdırlar”, bu sözlerinde.
{أَصْطَفَى} بِفَتْحِ الْهَمْزَة لِلِاسْتِفْهَامِ وَاسْتُغْنِيَ بِهَا عَنْ هَمْزَة الْوَصْل فَحُذِفَتْ أَيْ أَخْتَار {الْبَنَات عَلَى البنين}
{أَصْطَفَى} “O seçmiş mi?” -istifham (soru) için hemzenin fethasıyladır, bununla vasıl hemzesine ihtiyaç kalmayıp hazfedilmiştir; yani [Allah] tercih mi etmiş-, {الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ} “kızları erkek çocuklara?”.
{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} هَذَا الْحُكْم الْفَاسِد
{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?”, bu bozuk hükmü [nasıl veriyorsunuz?]
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} بِإِدْغَامِ التَّاء فِي الذَّال أَنَّهُ ﷾ مُنَزَّه عَنْ الْوَلَد
{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” -tâ harfinin zâl harfine idgamıyla-, O'nun celle celâluhu çocuktan münezzeh olduğunu [düşünmez misiniz]?
{أَمْ لَكُمْ سُلْطَان مُبِين} حُجَّة وَاضِحَة أَنَّ لله ولدا
{أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ} “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?”, Allah'ın çocuğu olduğuna dair açık bir hüccetiniz [mi var]?
{فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} التَّوْرَاة فَأَرُونِي ذَلِكَ فِيهِ {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِي قَوْلكُمْ ذَلِكَ
{فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ} “O halde kitabınızı getirin”, Tevrat'ı [getirin] de onda bunu bana gösterin, {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenlerseniz”, bu sözünüzde.
{وَجَعَلُوا} أَيْ الْمُشْرِكُونَ {بَيْنه} تَعَالَى {وَبَيْن الْجِنَّة} أَيْ الْمَلَائِكَة لِاجْتِنَانِهِمْ عَنْ الْأَبْصَار {نَسَبًا} بِقَوْلِهِمْ إنَّهَا بَنَات اللَّه {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّة إنَّهُمْ} أَيْ قَائِلِي ذَلِكَ {لَمُحْضَرُونَ} لِلنَّارِ يُعَذَّبُونَ فِيهَا
{وَجَعَلُوا} “Ve kurdular”, yani müşrikler, {بَيْنَهُ} “O'nunla” Teâlâ ile, {وَبَيْنَ الْجِنَّةِ} “cinler arasında”, yani gözlerden gizli oldukları için melekler arasında, {نَسَبًا} “bir soy bağı”, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyerek. {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ} “Andolsun cinler de bilmektedir ki şüphesiz onlar”, yani bunu söyleyenler, {لَمُحْضَرُونَ} “kesinlikle [hesaba] çekileceklerdir”, içinde azap edilecekleri ateşe götürüleceklerdir.
{سُبْحَان اللَّه} تَنْزِيهًا لَهُ {عَمَّا يَصِفُونَ} بِأَنَّ لله ولدا
{سُبْحَانَ اللَّهِ} “Allah münezzehtir”, O'nu tenzih etmek maksadıyla, {عَمَّا يَصِفُونَ} “onların nitelemelerinden”, Allah'ın çocuğu olduğuna dair [nitelemelerinden].
{إلَّا عِبَاد اللَّه الْمُخْلَصِينَ} أَيْ الْمُؤْمِنِينَ اسْتِثْنَاء مُنْقَطِع أَيْ فَإِنَّهُمْ يُنَزِّهُونَ اللَّه تَعَالَى عَمَّا يصفه هؤلاء
{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna”, yani müminler [müstesnadır]. Bu munkatı bir istisnadır; yani onlar, Allah Teâlâ'yı berikilerin nitelemelerinden tenzih ederler.
{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} مِنْ الْأَصْنَام
{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız”, putlardan [taptıklarınız],
{مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} أَيْ عَلَى مَعْبُودكُمْ وَعَلَيْهِ مُتَعَلِّق بِقَوْلِهِ {بِفَاتِنِينَ} أَيْ أَحَدًا
{مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} “Siz O'na karşı olamazsınız”, yani mabudunuza karşı -ve aleyhi ifadesi şu kavle taalluk etmektedir:- {بِفَاتِنِينَ} “yoldan çıkarıcı”, yani hiç kimseyi [yoldan çıkaramazsınız],
{إلا من هو صال الجحيم} فِي عِلْم اللَّه تَعَالَى
{إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ} “Ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna”, Allah Teâlâ'nın ilminde [cehennemlik olan kimse].
قال جبريل للنبي ﷺ {وَمَا مِنَّا} مَعْشَر الْمَلَائِكَة أَحَد {إلَّا لَهُ مَقَام مَعْلُوم} فِي السَّمَاوَات يَعْبُد اللَّه فِيهِ لَا يَتَجَاوَزهُ
Cebrail Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dedi: {وَمَا مِنَّا} “Bizden yoktur”, melekler topluluğundan hiç kimse, {إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ} “mutlaka bilinen bir makamı olan hariç”, göklerde içinde Allah'a ibadet ettiği ve onun ötesine geçmediği [bir makamı vardır].
{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} أَقْدَامنَا فِي الصَّلَاة
{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} “Ve şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz”, namazda ayaklarımızı [saf tutanlarız].
{وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} الْمُنَزِّهُونَ اللَّه عَمَّا لَا يَلِيق به
{وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz”, Allah'ı O'na layık olmayan şeylerden tenzih edenleriz.
{وَإِنْ} مُخَفَّفَة مِنْ الثَّقِيلَة {كَانُوا} أَيْ كُفَّار مكة {ليقولون}
{وَإِنْ} “Ve doğrusu” -şeddeli [inne]'den hafifletilmiştir-, {كَانُوا} “onlar idiler”, yani Mekke kâfirleri, {لَيَقُولُونَ} “kesinlikle şöyle diyorlardı:”
{لَوْ أَنَّ عِنْدنَا ذِكْرًا} كِتَابًا {مِنَ الْأَوَّلِينَ} أَيْ مِنْ كُتُب الْأُمَم الْمَاضِيَة
{لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا} “Eğer yanımızda bir zikir olsaydı”, bir kitap, {مِنَ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerden”, yani geçmiş ümmetlerin kitaplarından [bir kitap olsaydı],
{لكنا عباد الله المخلصين} العبادة له
{لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Elbette Allah'ın ihlaslı kulları olurduk”, ibadeti O'na has kılan [kulları olurduk].
قال تعالى {فَكَفَرُوا بِهِ} بِالْكِتَابِ الَّذِي جَاءَهُمْ وَهُوَ الْقُرْآن الْأَشْرَف مِنْ تِلْكَ الْكُتُب {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} عَاقِبَة كفرهم
Allah Teâlâ buyurdu: {فَكَفَرُوا بِهِ} “Fakat onu inkâr ettiler”, kendilerine gelen kitabı, ki o bu kitaplardan daha şerefli olan Kur'an'dır; {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “yakında bilecekler”, inkârlarının akıbetini.
{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتنَا} بِالنَّصْرِ {لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ} وَهِيَ لَأَغْلِبَن أَنَا وَرُسُلِي
{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا} “Andolsun sözümüz geçmiştir”, zafer ile, {لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ} “gönderilen kullarımıza”; o da: 'Şüphesiz ben ve elçilerim galip geleceğiz' [sözüdür].
أو هي قوله {إنهم لهم المنصورون}
Yahut o, O'nun şu kavlidir: {إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ} “Şüphesiz onlar, mutlaka yardım görecek olanlardır.”
{وَإِنَّ جُنْدنَا} أَيْ الْمُؤْمِنِينَ {لَهُمُ الْغَالِبُونَ} الْكُفَّار بِالْحُجَّةِ وَالنُّصْرَة عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ لَمْ يَنْتَصِر بَعْض مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا فَفِي الْآخِرَة
{وَإِنَّ جُنْدَنَا} “Ve şüphesiz bizim ordumuz”, yani müminler, {لَهُمُ الْغَالِبُونَ} “mutlaka galip gelecek olanlardır”, dünyada kâfirlere karşı hüccet ve zaferle [galip geleceklerdir]; şayet onlardan bazıları dünyada zafer kazanmamışsa da ahirette [mutlaka galip geleceklerdir].
{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} أَيْ أَعْرِضْ عَنْ كُفَّار مَكَّة {حَتَّى حِين} تُؤْمَر فِيهِ بِقِتَالِهِمْ
{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} “Şimdi onlardan yüz çevir”, yani Mekke kâfirlerinden yüz çevir, {حَتَّى حِينٍ} “bir süreye kadar”, onlarla savaşmanın emredileceği zamana kadar.
{وَأَبْصِرْهُمْ} إذْ نَزَلَ بِهِمْ الْعَذَاب {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} عاقبة كفرهم
{وَأَبْصِرْهُمْ} “Ve onları gör”, kendilerine azap indiğinde; {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “onlar da yakında görecekler”, inkârlarının akıbetini.
{فَقَالُوا اسْتِهْزَاء مَتَى نُزُول هَذَا الْعَذَاب قَالَ تَعَالَى تَهْدِيدًا لَهُمْ {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ}
[Bunun üzerine] alay ederek: "Bu azabın inişi ne zaman?" dediler. Yüce [Allah], onları tehdit etmek üzere şöyle buyurdu: {أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} “Bizim azabımızı mı acele istiyorlar?”
{فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} بِفِنَائِهِمْ قَالَ الْفَرَّاء الْعَرَب تَكْتَفِي بِذِكْرِ السَّاحَة عَنْ الْقَوْم {فَسَاءَ} بِئْسَ صَبَاحًا {صَبَاح الْمُنْذَرِينَ} فِيهِ إقَامَة الظَّاهِر مَقَام المضمر
{فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} “Fakat onların yurtlarına indiğinde”, avlularına [indiğinde] -Ferrâ der ki: Araplar 'sâha' (avlu) kelimesini kavmin yerine kullanmakla yetinirler-, {فَسَاءَ} “ne kötüdür”, ne kötü bir sabahtır, {صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ} “uyarılanların sabahı!”; burada zahir (açık isim), zamir yerine konulmuştur.
{وتول عنهم حتى حين}
{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ} “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir.”
{وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} كُرِّرَ تَأْكِيدًا لِتَهْدِيدِهِمْ وَتَسْلِيَة لَهُ ﷺ
{وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “Ve gör, onlar da yakında görecekler”, onları tehdit etmeyi pekiştirmek ve O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek için tekrar edilmiştir.
{سُبْحَان رَبّك رَبّ الْعِزَّة} الْغَلَبَة {عَمَّا يَصِفُونَ} بِأَنَّ لَهُ وَلَدًا
{سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ} “Kudret sahibi Rabbin münezzehtir”, üstünlük [sahibi Rabbin], {عَمَّا يَصِفُونَ} “onların nitelemelerinden”, O'nun çocuğu olduğu şeklindeki [nitelemelerinden].
{وَسَلَام عَلَى الْمُرْسَلِينَ} الْمُبَلِّغِينَ عَنْ اللَّه التَّوْحِيد والشرائع
{وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ} “Ve selam olsun peygamberlere”, Allah'tan tevhidi ve şeriatları tebliğ eden [peygamberlere].
{وَالْحَمْد لِلَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ} عَلَى نَصْرهمْ وَهَلَاك الْكَافِرِينَ = ٣٨ سُورَة ص
{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun”, onlara yardım ettiği ve kâfirleri helak ettiği için. = 38 Sâd Suresi