Binûn

Nisâ — 2. Sayfa

Kaynak: Celâleyn Tefsiri · Mahallî & Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{إنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمْ الْمَلَائِكَة ظَالِمِي أَنْفُسهمْ} بِالْمُقَامِ مع الكفار وترك الهجرة {قَالُوا} لَهُمْ مُوَبِّخِينَ {فِيمَ كُنْتُمْ} أَيْ فِي أي شَيْء كُنْتُمْ فِي أَمْر دِينكُمْ {قَالُوا} مُعْتَذِرِينَ {كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ} عَاجِزِينَ عَنْ إقَامَة الدِّين {فِي الْأَرْض} أَرْض مَكَّة {قَالُوا} لَهُمْ تَوْبِيخًا {أَلَمْ تَكُنْ أَرْض اللَّه وَاسِعَة فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} مِنْ أَرْض الْكُفْر إلَى بَلَد آخَر كَمَا فَعَلَ غيركم قال الله تعالى {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم وَسَاءَتْ مَصِيرًا} هِيَ

{إنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمْ الْمَلَائِكَة ظَالِمِي أَنْفُسهمْ} “Meleklerin, kendilerine zulmeder vaziyette canlarını aldıkları kimselere gelince” kâfirlerin arasında kalıp hicreti terk etmek suretiyle [zulmedenlere], {قَالُوا} “[melekler] derler” onları azarlayarak: {فِيمَ كُنْتُمْ} “'Ne haldeydiniz?'” yani dininiz hususunda ne durumdaydınız? {قَالُوا} “Onlar derler” mazeret beyan ederek: {كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ} “'Biz güçsüz bırakılmış kimselerdik'” dini ikame etmekten acizdik {فِي الْأَرْض} “yeryüzünde” Mekke toprağında. {قَالُوا} “[Melekler] derler” onları kınayarak: {أَلَمْ تَكُنْ أَرْض اللَّه وَاسِعَة فَتُهَاجِرُوا فِيهَا} “'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?'” başkalarınızın yaptığı gibi küfür diyarından başka bir memlekete [hicret edeydiniz]. Allah Teâlâ buyurdu ki: {فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “İşte onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!” orası.

{إلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ الرِّجَال وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَان} الَّذِينَ {لا يستطيعون حيلة} لَا قُوَّة لَهُمْ عَلَى الْهِجْرَة وَلَا نَفَقَة {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا} طَرِيقًا إلَى أَرْض الْهِجْرَة

{إلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنْ الرِّجَال وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَان} “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olanlar müstesna”; o kimseler ki {لا يستطيعون حيلة} “hiçbir çareye güç yetiremezler” ne hicret etmeye güçleri ne de harcayacak nafakaları vardır, {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا} “ve bir yol da bulamazlar” hicret diyarına giden bir yol.

{فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم وكان الله عفوا غفورا

{فأولئك عسى الله أن يعفو عنهم وكان الله عفوا غفورا

{وَمَنْ يُهَاجِر فِي سَبِيل اللَّه يَجِد فِي الْأَرْض مُرَاغَمًا} مُهَاجِرًا {كَثِيرًا وَسَعَة} فِي الرِّزْق {وَمَنْ يَخْرُج مِنْ بَيْته مُهَاجِرًا إلَى اللَّه وَرَسُوله ثُمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت} فِي الطَّرِيق كَمَا وَقَعَ لجندع بْن ضَمْرَة اللَّيْثِيّ {فَقَدْ وَقَعَ} ثبت {أجره على الله وكان الله غفورا رحيما

{وَمَنْ يُهَاجِر فِي سَبِيل اللَّه يَجِد فِي الْأَرْض مُرَاغَمًا} “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak yer” göç edecek yer {كَثِيرًا وَسَعَة} “pek çok [yer] ve genişlik” rızıkta [genişlik bulur]. {وَمَنْ يَخْرُج مِنْ بَيْته مُهَاجِرًا إلَى اللَّه وَرَسُوله ثُمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت} “Kim evinden Allah'a ve Resulüne hicret etmek üzere çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse” Cünde' b. Damre el-Leysî'nin başına geldiği gibi yolda [ölüm yetişirse], {فَقَدْ وَقَعَ} “artık kesinleşmiştir” sabit olmuştur {أجره على الله وكان الله غفورا رحيما

{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ} سَافَرْتُمْ {فِي الْأَرْض فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} فِي {أَنْ تَقْصُرُوا مِنْ الصَّلَاة} بِأَنْ تَرُدُّوهَا مِنْ أَرْبَع إلَى اثْنَتَيْنِ {إنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنكُمْ} أَيْ يَنَالكُمْ بِمَكْرُوهٍ {الَّذِينَ كَفَرُوا} بَيَان لِلْوَاقِعِ إذْ ذَاكَ فَلَا مَفْهُوم لَهُ وَبَيَّنَتْ السُّنَّة أَنَّ الْمُرَاد بِالسَّفَرِ الطَّوِيل وَهُوَ أَرْبَع بُرُد وَهِيَ مَرْحَلَتَانِ وَيُؤْخَذ مِنْ قَوْله {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} أَنَّهُ رُخْصَة لَا وَاجِب وَعَلَيْهِ الشَّافِعِيّ {إنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مبينا} بيني العداوة

{وَإِذَا ضَرَبْتُمْ} “Yolculuğa çıktığınız zaman” sefere çıktığınızda {فِي الْأَرْض فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} “yeryüzünde, size bir günah yoktur” hususunda: {أَنْ تَقْصُرُوا مِنْ الصَّلَاة} “namazı kısaltmanızda” onu dört [rekâttan] ikiye indirmeniz suretiyle; {إنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنكُمْ} “eğer korkarsanız size fenalık yapmalarından” yani size hoşlanmadığınız bir kötülük ulaştırmalarından {الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin”. Bu ifade, o zamanki fiilî durumu beyan etmekte olup mefhum-i muhalifi kastedilmemiştir. Sünnet, seferden maksadın uzun sefer olduğunu açıklamıştır ki o da dört berîddir ve bu iki merhaledir. {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاح} “Size bir günah yoktur” ifadesinden, bunun bir ruhsat olup vacip olmadığı anlaşılır; Şâfiî de bu görüştedir. {إنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مبينا} “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandırlar” düşmanlıkları açık olan.

{وإذا كنت} يَا مُحَمَّد حَاضِرًا {فِيهِمْ} وَأَنْتُمْ تَخَافُونَ الْعَدُوّ {فَأَقَمْت لَهُمْ الصَّلَاة} وَهَذَا جَرْي عَلَى عَادَة الْقُرْآن فِي الْخِطَاب {فَلْتَقُمْ طَائِفَة مِنْهُمْ مَعَك} وَتَتَأَخَّر طَائِفَة {وَلْيَأْخُذُوا} أَيْ الطَّائِفَة الَّتِي قَامَتْ مَعَك {أَسْلِحَتهمْ} مَعَهُمْ {فَإِذَا سَجَدُوا} أَيْ صَلَّوْا {فَلْيَكُونُوا} أَيْ الطَّائِفَة الْأُخْرَى {مِنْ وَرَائِكُمْ} يَحْرُسُونَ إلَى أَنْ تَقْضُوا الصَّلَاة وَتَذْهَب هَذِهِ الطَّائِفَة تَحْرُس {وَلْتَأْتِ طَائِفَة أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَك وَلْيَأْخُذُوا حِذْرهمْ وَأَسْلِحَتهمْ} مَعَهُمْ إلَى أَنْ تَقْضُوا الصَّلَاة وَقَدْ فَعَلَ النَّبِيّ ﷺ كَذَلِك بِبَطْنِ نَخْل رَوَاهُ الشَّيْخَانِ {ود الذين كفروا لوتغفلون} إذَا قُمْتُمْ إلَى الصَّلَاة {عَنْ أَسْلِحَتكُمْ وَأَمْتِعَتكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَة وَاحِدَة} بِأَنْ يَحْمِلُوا عَلَيْكُمْ فَيَأْخُذُوكُمْ وَهَذَا عِلَّة الْأَمْر بِأَخْذِ السِّلَاح {وَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ إنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَر أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتكُمْ} فَلَا تَحْمِلُوهَا وَهَذَا يُفِيد إيجَاب حَمْلهَا عِنْد عَدَم الْعُذْر وَهُوَ أَحَد قَوْلَيْنِ لِلشَّافِعِيِّ وَالثَّانِي أَنَّهُ سُنَّة وَرَجَحَ {وَخُذُوا حِذْركُمْ} مِنْ الْعَدُوّ أَيْ احْتَرِزُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ {إنَّ اللَّه أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} ذَا إهَانَة

{وإذا كنت} “Sen bulunduğun zaman” ey Muhammed, hazır bulunduğunda {فِيهِمْ} “onların içinde” siz de düşmandan korktuğunuzda {فَأَقَمْت لَهُمْ الصَّلَاة} “ve onlara namaz kıldırdığın zaman” bu, Kur'an'ın hitaptaki üslubuna uygundur; {فَلْتَقُمْ طَائِفَة مِنْهُمْ مَعَك} “onlardan bir grup seninle birlikte dursun” diğer grup ise arkada beklesin {وَلْيَأْخُذُوا} “ve alsınlar” yani seninle duran grup [alsınlar] {أَسْلِحَتهمْ} “silahlarını” yanlarına. {فَإِذَا سَجَدُوا} “Secde ettikleri zaman” yani namazı kıldıklarında, {فَلْيَكُونُوا} “bulunsunlar” yani diğer grup [bulunsunlar] {مِنْ وَرَائِكُمْ} “arkanızda” siz namazı bitirinceye kadar nöbet tutsunlar; sonra bu grup nöbete gitsin {وَلْتَأْتِ طَائِفَة أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَك وَلْيَأْخُذُوا حِذْرهمْ وَأَسْلِحَتهمْ} “ve namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle birlikte namaz kılsın; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar” sen namazı bitirinceye kadar yanlarında [tutarak]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Batn-ı Nahle'de böyle yapmıştır; bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. {ود الذين كفروا لوتغفلون} “İnkâr edenler arzu ederler ki gafil bulunsanız” namaza durduğunuzda {عَنْ أَسْلِحَتكُمْ وَأَمْتِعَتكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَة وَاحِدَة} “silahlarınızdan ve eşyalarınızdan da üzerinize ansızın tek bir baskın yapsalar” üzerinize hücum edip sizi yakalasalar. Silah alma emrinin gerekçesi işte budur. {وَلَا جُنَاح عَلَيْكُمْ إنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَر أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتكُمْ} “Eğer size yağmurdan bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” onları taşımayabilirsiniz. Bu ifade, özür bulunmadığında silah taşımanın vacip olduğunu gösterir; bu da Şâfiî'nin iki görüşünden biridir; ikinci görüşü ise sünnet olduğu yönündedir ve tercih edilen de budur. {وَخُذُوا حِذْركُمْ} “Tedbirinizi de alın” düşmana karşı; yani gücünüz yettiğince ondan korunun. {إنَّ اللَّه أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah, kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” zillet verici.

{فَإِذَا قَضَيْتُمْ الصَّلَاة} فَرَغْتُمْ مِنْهَا {فَاذْكُرُوا اللَّه} بِالتَّهْلِيلِ وَالتَّسْبِيح {قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبكُمْ} مُضْطَجِعِينَ أَيْ فِي كُلّ حَال {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} أَمِنْتُمْ {فَأَقِيمُوا الصَّلَاة} أَدُّوهَا بِحُقُوقِهَا {إنَّ الصَّلَاة كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا} مَكْتُوبًا أَيْ مَفْرُوضًا {مَوْقُوتًا} أَيْ مُقَدَّرًا وَقْتهَا فَلَا تُؤَخَّر عَنْهُ وَنَزَلَ لَمَّا بَعَثَ ﷺ طَائِفَة فِي طَلَب أَبِي سُفْيَان وَأَصْحَابه لَمَّا رَجَعُوا مِنْ أُحُد فَشَكَوْا الْجِرَاحَات

{فَإِذَا قَضَيْتُمْ الصَّلَاة} “Namazı kıldığınız zaman” onu bitirdiğiniz vakit {فَاذْكُرُوا اللَّه} “Allah'ı anın” tehlil ve tesbih ile {قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبكُمْ} “ayakta, otururken ve yanlarınız üzerinde” yatar vaziyetteyken, yani her hâlükârda. {فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ} “Güvene kavuştuğunuz zaman ise” emniyete erdiğinizde {فَأَقِيمُوا الصَّلَاة} “namazı ikame edin” haklarını vererek tam kılın. {إنَّ الصَّلَاة كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا} “Şüphesiz namaz, müminler üzerine yazılmış bir yazıdır” farz kılınmıştır, {مَوْقُوتًا} “vakitli olarak” yani vakti belirlenmiştir, vaktinden sonraya ertelenemez. [Aşağıdaki ayet], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan dönerlerken Ebû Süfyân ve arkadaşlarını takip etmek üzere bir müfrezeyi gönderdiğinde onların yaralardan şikâyet etmeleri üzerine inmiştir.

{ولا تهنوا} تضعفوا {في ابتغاء} طلب {القوم} الْكُفَّار لِتُقَاتِلُوهُمْ {إنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} تَجِدُونَ أَلَم الْجِرَاح {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} أَيْ مِثْلكُمْ وَلَا يَجْبُنُونَ عَلَى قِتَالكُمْ {وَتَرْجُونَ} أَنْتُمْ {مِنْ اللَّه} مِنْ النَّصْر وَالثَّوَاب عَلَيْهِ {مَا لَا يَرْجُونَ} هُمْ فَأَنْتُمْ تَزِيدُونَ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ فَيَنْبَغِي أَنْ تَكُونُوا أَرْغَب مِنْهُمْ فِيهِ {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا} بِكُلِّ شَيْء {حَكِيمًا} فِي صُنْعه

{ولا تهنوا} “Gevşeklik göstermeyin” zaaf göstermeyin {في ابتغاء} “ardına düşmekte” aramakta {القوم} “o topluluğun” kâfirlerin, onlarla savaşmak için. {إنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ} “Eğer siz acı çekiyorsanız” yara acısı duyuyorsanız {فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ} “şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar” yani sizin gibi [acı duyarlar] ve yine de sizinle savaşmaktan korkup çekinmezler. {وَتَرْجُونَ} “Siz ummaktasınız” siz {مِنْ اللَّه} “Allah'tan” zafer ve buna karşılık sevap [ummaktasınız], {مَا لَا يَرْجُونَ} “onların ummadıkları şeyleri” onlar ummazlar. Dolayısıyla siz bu hususta onlardan üstünsünüz; öyleyse savaşa onlardan daha istekli olmanız gerekir. {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” her şeyi, {حَكِيمًا} “hikmet sahibidir” fiillerinde.

وَسَرَقَ طُعْمَة بْن أُبَيْرِق دِرْعًا وَخَبَّأَهَا عِنْد يَهُودِيّ فَوُجِدَتْ عِنْده فَرَمَاهُ طُعْمَة بِهَا وَحَلَفَ أَنَّهُ مَا سَرَقَهَا فَسَأَلَ قَوْمه النَّبِيّ ﷺ أَنْ يُجَادِل عَنْهُ وَيُبْرِّئهُ فَنَزَلَ {إنَّا أَنْزَلْنَا إلَيْك الْكِتَاب} الْقُرْآن {بِالْحَقِّ} مُتَعَلِّق بِأَنْزَل {لِتَحْكُم بَيْن النَّاس بِمَا أَرَاك} أعلمك {الله} فِيهِ {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ} كَطُعْمَةَ {خَصِيمًا} مُخَاصِمًا عنه

Tu'me b. Übeyrık bir zırh çalmış ve onu bir Yahudinin yanına saklamıştı; zırh Yahudinin yanında bulununca Tu'me suçu ona attı ve kendisinin çalmadığına yemin etti. Bunun üzerine kavmi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onu savunmasını ve aklamasını istediler; bunun üzerine şu ayet indi: {إنَّا أَنْزَلْنَا إلَيْك الْكِتَاب} “Şüphesiz biz sana Kitab'ı indirdik” Kur'an'ı {بِالْحَقِّ} “hak ile” -indirdik fiiline müteallıktır- {لِتَحْكُم بَيْن النَّاس بِمَا أَرَاك} “insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye” sana bildirdiği [şekilde], {الله} “Allah” onda. {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ} “Hainlerin” Tu'me gibi kimselerin {خَصِيمًا} “savunucusu olma” lehine savunanı olma.

{واستغفر الله} مما هممت به {إن الله كان غفورا رحيما}

{واستغفر الله} “Ve Allah'tan bağışlanma dile” niyetlendiğin şeyden ötürü. {إن الله كان غفورا رحيما} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَلَا تُجَادِل عَنْ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسهمْ} يَخُونُونَهَا بِالْمَعَاصِي لِأَنَّ وَبَال خِيَانَتهمْ عَلَيْهِمْ {إنَّ اللَّه لَا يُحِبّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا} كَثِير الْخِيَانَة {أَثِيمًا} أَيْ يُعَاقِبهُ

{وَلَا تُجَادِل عَنْ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسهمْ} “Kendilerine hıyanet edenleri savunma” günahlar işleyerek kendilerine hıyanet edenleri; çünkü hıyanetlerinin vebali kendi üzerlerinedir. {إنَّ اللَّه لَا يُحِبّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا} “Şüphesiz Allah, çokça hıyanet eden” hıyaneti çok olan {أَثِيمًا} “günahkâr kimseyi sevmez” yani onu cezalandırır.

{يَسْتَخْفُونَ} أَيْ طُعْمَة وَقَوْمه حَيَاء {مِنْ النَّاس وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنْ اللَّه وَهُوَ مَعَهُمْ} بِعِلْمِهِ {إذْ يُبَيِّتُونَ} يُضْمِرُونَ {مَا لَا يَرْضَى مِنْ الْقَوْل} مِنْ عَزْمهمْ عَلَى الْحَلِف عَلَى نَفْي السَّرِقَة وَرَمْي الْيَهُودِيّ بِهَا {وَكَانَ اللَّه بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} عِلْمًا

{يَسْتَخْفُونَ} “Gizlenmeye çalışırlar” yani Tu'me ve kavmi, utançlarından {مِنْ النَّاس وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنْ اللَّه وَهُوَ مَعَهُمْ} “insanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler; oysa O, onların yanındadır” ilmiyle {إذْ يُبَيِّتُونَ} “geceleyin kurdukları vakit” içlerinde gizlice tasarladıkları vakit {مَا لَا يَرْضَى مِنْ الْقَوْل} “O'nun razı olmayacağı sözü” hırsızlığı inkâr etmek üzere yemin etme ve suçu Yahudiye atma azimlerini. {وَكَانَ اللَّه بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا} “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır” ilmiyle.

{هَا أَنْتُمْ} يَا {هَؤُلَاءِ} خِطَاب لِقَوْمِ طُعْمَةٍ {جادلتم} خاصمتم {عنهم} أي في طُعْمَة وَذَوِيهِ وَقُرِئَ عَنْهُ {فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِل اللَّه عَنْهُمْ يَوْم الْقِيَامَة} إذَا عَذَّبَهُمْ {أَمْ مَنْ يَكُون عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} يَتَوَلَّى أَمْرهمْ وَيَذُبّ عَنْهُمْ أَيْ لَا أَحَد يَفْعَل ذلك

{هَا أَنْتُمْ} “İşte siz” ey {هَؤُلَاءِ} “kimseler” -Tu'me'nin kavmine hitaptır- {جادلتم} “savundunuz” münakaşa edip müdafaa ettiniz {عنهم} “onları” yani Tu'me ve yakınlarını -kendisi tekil olarak da okunmuştur- {فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِل اللَّه عَنْهُمْ يَوْم الْقِيَامَة} “dünya hayatında. Peki kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak” Allah onlara azap ettiği zaman {أَمْ مَنْ يَكُون عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “yahut kim onlara vekil olacak” işlerini üstlenip onları koruyacak? Yani hiç kimse bunu yapamaz.

{وَمَنْ يَعْمَل سُوءًا} ذَنْبًا يَسُوء بِهِ غَيْره كَرَمْيِ طُعْمَة الْيَهُودِيّ {أَوْ يَظْلِم نَفْسه} يَعْمَل ذَنْبًا قَاصِرًا عَلَيْهِ {ثُمَّ يَسْتَغْفِر اللَّه} مِنْهُ أَيْ يَتُبْ {يَجِد اللَّه غَفُورًا} لَهُ {رَحِيمًا} به

{وَمَنْ يَعْمَل سُوءًا} “Kim bir kötülük işler” başkasına zarar verecek bir günah işlerse, Tu'me'nin suçu Yahudiye atması gibi {أَوْ يَظْلِم نَفْسه} “yahut kendine zulmeder” sırf kendine ait bir günah işlerse {ثُمَّ يَسْتَغْفِر اللَّه} “sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse” ondan ötürü, yani tövbe ederse {يَجِد اللَّه غَفُورًا} “Allah'ı çok bağışlayıcı bulur” kendisi için, {رَحِيمًا} “çok merhamet edici [bulur]” kendisine.

{وَمَنْ يَكْسِب إثْمًا} ذَنْبًا {فَإِنَّمَا يَكْسِبهُ عَلَى نَفْسه} لِأَنَّ وَبَاله عَلَيْهَا وَلَا يَضُرّ غَيْره {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا حَكِيمًا} فِي صُنْعه

{وَمَنْ يَكْسِب إثْمًا} “Kim bir günah kazanırsa” günah işlerse {فَإِنَّمَا يَكْسِبهُ عَلَى نَفْسه} “onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur” çünkü onun vebali kendi üzerinedir ve başkasına zarar vermez. {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا حَكِيمًا} “Allah hakkıyla bilendir, hikmet sahibidir” fiillerinde.

{وَمَنْ يَكْسِب خَطِيئَة} ذَنْبًا صَغِيرًا {أَوْ إثْمًا} ذَنْبًا كَبِيرًا {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} مِنْهُ {فَقَدْ احْتَمَلَ} تَحَمَّلَ {بُهْتَانًا} بِرَمْيِهِ {وَإِثْمًا مُبِينًا} بينا يكسبه

{وَمَنْ يَكْسِب خَطِيئَة} “Kim bir hata” küçük bir günah {أَوْ إثْمًا} “yahut bir günah kazanır da” büyük bir günah işler de {ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا} “sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa” o suçtan beri olanın {فَقَدْ احْتَمَلَ} “şüphesiz yüklenmiş olur” yüklenmiştir {بُهْتَانًا} “bir iftirayı” onu suçlamakla {وَإِثْمًا مُبِينًا} “ve apaçık bir günahı” işlediği açık bir günahı.

{وَلَوْلَا فَضْل اللَّه عَلَيْك} يَا مُحَمَّد {وَرَحْمَته} بِالْعِصْمَةِ {لَهَمَّتْ} أَضْمَرَتْ {طَائِفَة مِنْهُمْ} مِنْ قَوْم طُعْمَة {أَنْ يُضِلُّوك} عَنْ الْقَضَاء بِالْحَقِّ بِتَلْبِيسِهِمْ عَلَيْك {وَمَا يُضِلُّونَ إلَّا أَنْفُسهمْ وَمَا يَضُرُّونَك من} زائدة {شيء} لأن وبال ذلك إضْلَالهمْ عَلَيْهِمْ {وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْك الْكِتَاب} الْقُرْآن {وَالْحِكْمَة} مَا فِيهِ مِنْ الْأَحْكَام وَالْغَيْب {وَكَانَ فَضْل اللَّه عَلَيْك} بذلك وغيره {عظيما}

{وَلَوْلَا فَضْل اللَّه عَلَيْك} “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu olmasaydı” ey Muhammed {وَرَحْمَته} “ve merhameti [olmasaydı]” seni korumasıyla {لَهَمَّتْ} “kesinlikle kastetmişti” içlerinde kurmuştu {طَائِفَة مِنْهُمْ} “onlardan bir grup” Tu'me'nin kavminden bir grup {أَنْ يُضِلُّوك} “seni saptırmayı” hak ile hükmetmekten seni saptırıp yanıltmayı. {وَمَا يُضِلُّونَ إلَّا أَنْفُسهمْ وَمَا يَضُرُّونَك من} “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şeyle...” -min zâiddir- {شيء} “zarar veremezler” çünkü bu saptırmanın vebali kendi üzerlerinedir. {وَأَنْزَلَ اللَّه عَلَيْك الْكِتَاب} “Allah sana Kitab'ı indirdi” Kur'an'ı {وَالْحِكْمَة} “ve hikmeti” onda bulunan hükümleri ve gayb bilgisini {وَكَانَ فَضْل اللَّه عَلَيْك} “Allah'ın senin üzerindeki lütfu idi” bununla ve diğer şeylerle {عظيما} “pek büyük”.

{لَا خَيْر فِي كَثِير مِنْ نَجْوَاهُمْ} أَيْ النَّاس أَيْ مَا يَتَنَاجَوْنَ فِيهِ وَيَتَحَدَّثُونَ {إلَّا} نَجْوَى {مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوف} عَمَل بِرّ {أَوْ إصْلَاح بَيْن النَّاس وَمَنْ يَفْعَل ذلك} المذكور {ابتغاء} طلب {مرضات اللَّه} لَا غَيْره مِنْ أُمُور الدُّنْيَا {فَسَوْفَ نؤتيه} بالنون والياء أي الله {أجرا عظيما

{لَا خَيْر فِي كَثِير مِنْ نَجْوَاهُمْ} “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur” yani insanların gizlice konuştukları ve fısıldaştıkları şeylerde; {إلَّا} “ancak ... müstesna” fısıldaşması {مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوف} “bir sadakayı yahut bir iyiliği emreden” bir hayır amelini {أَوْ إصْلَاح بَيْن النَّاس وَمَنْ يَفْعَل ذلك} “yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse müstesnadır]. Kim bunu yaparsa” zikredilenleri {ابتغاء} “isteyerek” talep ederek {مرضات اللَّه} “Allah'ın rızasını” dünya işlerinden başka bir şeyi değil, {فَسَوْفَ نؤتيه} “biz ona vereceğiz” -nun ve ya ile de okunmuştur; yani Allah verecektir- {أجرا عظيما} “büyük bir mükâfat.”

{وَمَنْ يُشَاقِقْ} يُخَالِف {الرَّسُول} فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنْ الْحَقّ {مِنْ بَعْد مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} ظَهَرَ لَهُ الْحَقّ بِالْمُعْجِزَاتِ {وَيَتَّبِع} طَرِيقًا {غَيْر سَبِيل الْمُؤْمِنِينَ} أَيْ طَرِيقهمْ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ مِنْ الدِّين بِأَنْ يَكْفُر {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} نَجْعَلهُ وَالِيًا لِمَا تَوَلَّاهُ مِنْ الضَّلَال بأن نخلي بينه وبينه في الدنيا {ونضله} نُدْخِلهُ فِي الْآخِرَة {جَهَنَّم} فَيَحْتَرِق فِيهَا {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} مَرْجِعًا هِيَ

{وَمَنْ يُشَاقِقْ} “Kim muhalefet ederse” karşı gelirse {الرَّسُول} “Peygamber'e” getirdiği hak hususunda {مِنْ بَعْد مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى} “kendisine hidayet besbelli olduktan sonra” mucizelerle hak ortaya çıktıktan sonra {وَيَتَّبِع} “ve uyarsa” bir yola {غَيْر سَبِيل الْمُؤْمِنِينَ} “müminlerin yolundan başkasına” yani inkâr ederek onların üzerinde bulunduğu din yolundan başkasına; {نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى} “onu yöneldiği şeye bırakırız” yöneldiği sapıklığın yöneticisi kılarız; dünyada onunla sapıklığını baş başa bırakırız {ونضله} “ve onu sokarız” ahirette sokarız {جَهَنَّم} “cehenneme” orada yanar, {وَسَاءَتْ مَصِيرًا} “o ne kötü bir varış yeridir” dönülecek yer olarak o ne kötüdür!

{إنَّ اللَّه لَا يَغْفِر أَنْ يُشْرَك بِهِ وَيَغْفِر مَا دُون ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاء وَمَنْ يُشْرِك بِاَللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} عَنْ الحق

{إنَّ اللَّه لَا يَغْفِر أَنْ يُشْرَك بِهِ وَيَغْفِر مَا دُون ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاء وَمَنْ يُشْرِك بِاَللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür” haktan uzak bir sapıklığa.

{إنْ} مَا {يَدْعُونَ} يَعْبُد الْمُشْرِكُونَ {مِنْ دُونه} أَيْ اللَّه أَيْ غَيْره {إلَّا إنَاثًا} أَصْنَامًا مؤنثة كاللات وَالْعُزَّى وَمَنَاة {وَإِنْ} مَا {يَدْعُونَ} يَعْبُدُونَ بِعِبَادَتِهَا {إلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا} خَارِجًا عَنْ الطَّاعَة لِطَاعَتِهِمْ لَهُ فِيهَا وَهُوَ إبْلِيس

{إنْ} “Onlar tapmazlar” -in (إِنْ), nefiy edatıdır- {يَدْعُونَ} “yalvarmazlar” müşrikler ibadet etmezler {مِنْ دُونه} “O'ndan başkasına” yani Allah'tan başkasına {إلَّا إنَاثًا} “yalnızca dişilere” Lât, Uzzâ ve Menât gibi dişi putlara. {وَإِنْ} “Ve tapmazlar” -in (إِنْ), nefiy edatıdır- {يَدْعُونَ} “yalvarmazlar” onlara tapmakla ibadet etmezler {إلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا} “ancak inatçı ve asi bir şeytana” itaatten çıkmış bir şeytana; çünkü putlara tapma hususunda ona itaat etmektedirler, o da İblis'tir.

{لَعَنَهُ اللَّه} أَبْعَده عَنْ رَحْمَته {وَقَالَ} أَيْ الشَّيْطَان {لَأَتَّخِذَن} لَأَجْعَلَن لِي {مِنْ عِبَادك نَصِيبًا} حَظًّا {مَفْرُوضًا} مَقْطُوعًا أَدْعُوهُمْ إلَى طَاعَتِي

{لَعَنَهُ اللَّه} “Allah onu lanetlemiştir” rahmetinden uzaklaştırmıştır. {وَقَالَ} “Ve dedi ki” yani şeytan dedi ki: {لَأَتَّخِذَن} “Elbette edineceğim” kesinlikle kendime ayıracağım {مِنْ عِبَادك نَصِيبًا} “senin kullarından bir pay” bir nasip {مَفْرُوضًا} “belirlenmiş” kesinleştirilmiş; onları kendime itaate çağıracağım.

{وَلَأُضِلَّنهُمْ} عَنْ الْحَقّ بِالْوَسْوَسَةِ {ولَأُمَنِّيَنّهم} أُلْقِي فِي قُلُوبهمْ طُول الْحَيَاة وَأَنْ لَا بَعْث وَلَا حِسَاب {وَلَآمُرَنهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ} يُقَطِّعُنَّ {آذَان الْأَنْعَام} وَقَدْ فَعَلَ ذَلِكَ بِالْبَحَائِرِ {وَلَآمُرَنهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْق اللَّه} دِينه بِالْكُفْرِ وَإِحْلَال مَا حَرَّمَ اللَّه وَتَحْرِيم مَا أَحَلَّ {وَمَنْ يَتَّخِذ الشَّيْطَان وَلِيًّا} يَتَوَلَّاهُ يُطِيعهُ {مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} بَيِّنًا لِمَصِيرِهِ إلَى النَّار المؤبدة عليه

{وَلَأُضِلَّنهُمْ} “Ve onları mutlaka saptıracağım” vesvese vererek haktan, {ولَأُمَنِّيَنّهم} “onları boş kuruntulara boğacağım” kalplerine ömrün uzun olduğunu, dirilmenin ve hesabın bulunmadığını fısıldayacağım, {وَلَآمُرَنهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ} “onlara mutlaka emredeceğim de yaracaklar” kesecekler {آذَان الْأَنْعَام} “hayvanların kulaklarını” -nitekim bahîre develerinde bunu yapmışlardır- {وَلَآمُرَنهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْق اللَّه} “ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” O'nun dinini küfürle, Allah'ın haram kıldığını helal, helal kıldığını da haram saymak suretiyle [değiştirecekler]. {وَمَنْ يَتَّخِذ الشَّيْطَان وَلِيًّا} “Kim şeytanı dost edinirse” onu veli tanıyıp ona itaat ederse {مِنْ دُون اللَّه} “Allah'ı bırakıp” yani O'ndan başka, {فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا} “kesinlikle apaçık bir ziyana uğramıştır” varacağı yer ebedî cehennem ateşi olacağı için açık bir hüsrana uğramıştır.

{يَعِدهُمْ} طُول الْعُمُر {وَيُمَنِّيهِمْ} نَيْل الْآمَال فِي الدُّنْيَا وَأَنْ لَا بَعْث وَلَا جَزَاء {وَمَا يَعِدهُمْ الشَّيْطَان} بِذَلِكَ {إلَّا غُرُورًا} بَاطِلًا

{يَعِدهُمْ} “Onlara vaatte bulunur” uzun ömür vaat eder {وَيُمَنِّيهِمْ} “ve onları kuruntulara düşürür” dünyada emellerine ulaşacaklarını, dirilmenin ve cezanın olmadığını [fısıldar]. {وَمَا يَعِدهُمْ الشَّيْطَان} “Oysa şeytanın onlara vaat ettiği şey” bununla vaat ettiği şey {إلَّا غُرُورًا} “yalnızca bir aldatmacadır” bâtıldır.

{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} معدلا

{أُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّم وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا} “İşte onların barınağı cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar” kaçacak bir kurtuluş yeri.

{وَاَلَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّات تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الْأَنْهَار خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْد اللَّه حَقًّا} أَيْ وَعَدَهُمْ اللَّه ذَلِكَ وَحَقّه حَقًّا {وَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَصْدَق مِنْ اللَّه قِيلًا} أَيْ قَوْلًا

{وَاَلَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّات تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الْأَنْهَار خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْد اللَّه حَقًّا} “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan cennetlere sokacağız; orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir” yani Allah onlara bunu vaat etmiştir ve O'nun hakkı kesin bir haktır. {وَمَنْ} “Kim vardır” yani hiç kimse yoktur {أَصْدَق مِنْ اللَّه قِيلًا} “sözce Allah'tan daha doğru olan?” söz bakımından.

وَنَزَلَ لَمَّا افْتَخَرَ الْمُسْلِمُونَ وَأَهْل الْكِتَاب {لَيْسَ} الأمر منوطا {بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيّ أَهْل الْكِتَاب} بَلْ بِالْعَمَلِ الصالح {ومن يَعْمَل سُوءًا يُجْزَ بِهِ} إمَّا فِي الْآخِرَة أَوْ فِي الدُّنْيَا بِالْبَلَاءِ وَالْمِحَن كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيث {وَلَا يَجِد لَهُ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {وَلِيًّا} يَحْفَظهُ {وَلَا نَصِيرًا} يمنعه منه

[Aşağıdaki ayet], Müslümanlar ve Ehl-i Kitap karşılıklı olarak övündüklerinde inmiştir: {لَيْسَ} “Değildir” iş bağlı değildir {بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيّ أَهْل الْكِتَاب} “sizin kuruntularınızla ve ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla” bilakis salih amelle [bağlıdır]. {ومن يَعْمَل سُوءًا يُجْزَ بِهِ} “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ya ahirette yahut hadiste geldiği üzere dünyada bela ve musibetlerle. {وَلَا يَجِد لَهُ مِنْ دُون اللَّه} “Ve kendisi için Allah'tan başka” yani O'nun dışında {وَلِيًّا} “ne bir dost bulabilir” onu koruyacak, {وَلَا نَصِيرًا} “ne de bir yardımcı” onu O'ndan menedecek.

{وَمَنْ يَعْمَل} شَيْئًا {مِنْ الصَّالِحَات مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِن فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ} بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَالْفَاعِل {الْجَنَّة وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} قَدْر نقرة النواة

{وَمَنْ يَعْمَل} “Kim yaparsa” bir miktar {مِنْ الصَّالِحَات مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِن فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ} “salih amellerden, erkek olsun kadın olsun, mümin olarak; işte onlar girerler” meçhul ve malum fiil sığasıyla [okunmuştur] {الْجَنَّة وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا} “cennete ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar” hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurcuk kadar bile.

{وَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَحْسَن دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهه} أَيْ انْقَادَ وَأَخْلَصَ عَمَله {لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِن} مُوَحِّد {وَاتَّبَعَ مِلَّة إبْرَاهِيم} الْمُوَافِقَة لِمِلَّةِ الْإِسْلَام {حَنِيفًا} حَال أَيْ مَائِلًا عَنْ الْأَدْيَان كُلّهَا إلَى الدِّين الْقَيِّم {وَاِتَّخَذَ اللَّه إبْرَاهِيم خَلِيلًا} صَفِيًّا خَالِص الْمَحَبَّة لَهُ

{وَمَنْ} “Kim vardır” yani hiç kimse yoktur {أَحْسَن دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهه} “yüzünü teslim edenden daha güzel dinli” yani boyun eğip amelini ihlasla adayan {لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِن} “Allah'a, kendisi de iyilik eden biri olarak” bir muvahhid olarak {وَاتَّبَعَ مِلَّة إبْرَاهِيم} “ve İbrahim'in dinine uyan kimseden” İslam dinine uygun olan [dine] {حَنِيفًا} “hanif olarak?” hâl konumundadır; yani diğer bütün dinlerden yüz çevirip dosdoğru dine yönelerek. {وَاِتَّخَذَ اللَّه إبْرَاهِيم خَلِيلًا} “Allah, İbrahim'i dost edinmiştir” seçkin kılmış, ona karşı sevgisini katıksız kılmıştır.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا {وَكَانَ اللَّه بِكُلِّ شَيْء مُحِيطًا} عِلْمًا وَقُدْرَة أَيْ لَمْ يَزَلْ مُتَّصِفًا بذلك

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” mülk olarak, yaratılış olarak ve kullar olarak. {وَكَانَ اللَّه بِكُلِّ شَيْء مُحِيطًا} “Allah, her şeyi çepeçevre kuşatıcıdır” ilim ve kudret bakımından; yani ezelden beri bu vasıfla muttasıftır.

{وَيَسْتَفْتُونَك} يَطْلُبُونَ مِنْك الْفَتْوَى {فِي} شَأْن {النِّسَاء} وَمِيرَاثهنَّ {قُلْ} لَهُمْ {اللَّه يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَاب} الْقُرْآن مِنْ آيَة الْمِيرَاث وَيُفْتِيكُمْ أَيْضًا {فِي يَتَامَى النِّسَاء اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ} فُرِضَ {لَهُنَّ} مِنْ الْمِيرَاث {وَتَرْغَبُونَ} أَيّهَا الْأَوْلِيَاء عَنْ {أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} لِدَمَامَتِهِنَّ وَتَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ طَمَعًا فِي مِيرَاثهنَّ أَيْ يُفْتِيكُمْ أَنْ لَا تَفْعَلُوا ذَلِكَ {و} فِي {الْمُسْتَضْعَفِينَ} الصِّغَار {مِنْ الْوِلْدَان} أَنْ تُعْطُوهُمْ حقوقهم {و} يأمركم {أن تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ فِي الْمِيرَاث وَالْمَهْر {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِهِ عَلِيمًا} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ

{وَيَسْتَفْتُونَك} “Senden fetva isterler” senden açıklama talep ederler {فِي} “hakkında” durumları hususunda {النِّسَاء} “kadınlar” ve onların mirasları [hakkında]. {قُلْ} “De ki:” onlara: {اللَّه يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَاب} “Onlar hakkında size fetvayı Allah vermektedir ve Kitap'ta size okunanlar da” miras ayetinden Kur'an'da [okunanlar da] ve yine size fetva vermektedir {فِي يَتَامَى النِّسَاء اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ} “kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz yetim kadınlar hakkında” farz kılınmış olanı, mirastan {لَهُنَّ} “onlar için” {وَتَرْغَبُونَ} “ve arzuladığınız / arzulamazlık ettiğiniz” ey veliler, çekinirsiniz {أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} “onları nikâhlamaktan” çirkinliklerinden dolayı ve miraslarına göz diktiğiniz için başkalarıyla evlenmelerine engel olursunuz; yani O size böyle yapmamanız hususunda fetva verir; {و} “ve” hakkında [fetva verir] {الْمُسْتَضْعَفِينَ} “zayıf bırakılmış” küçükler {مِنْ الْوِلْدَان} “çocuklar hakkında” onlara haklarını vermeniz hususunda [fetva verir]; {و} “ve” size emreder {أن تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ} “yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanızı” miras ve mehirde adaletli davranmanızı [emreder]. {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْر فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِهِ عَلِيمًا} “Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir” dolayısıyla sizi onunla mükâfatlandırır.

{وَإِنْ امْرَأَة} مَرْفُوع بِفِعْلٍ يُفَسِّرهُ {خَافَتْ} تَوَقَّعَتْ {مِنْ بَعْلهَا} زَوْجهَا {نُشُوزًا} تَرَفُّعًا عَلَيْهَا بِتَرْكِ مضاجعتها والتقصير في نفقتها وَطُمُوح عَيْنه إلَى أَجْمَل مِنْهَا {أَوْ إعْرَاضًا} عنها بوجهه {فلا جناح عليهما أن يصالحا} فِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الصَّاد وَفِي قِرَاءَة يُصْلِحَا مِنْ أَصْلَحَ {بَيْنهمَا صُلْحًا} فِي الْقَسْم وَالنَّفَقَة بِأَنْ تَتْرُك لَهُ شَيْئًا طَلَبًا لِبَقَاءِ الصُّحْبَة فَإِنْ رَضِيَتْ بِذَلِكَ وَإِلَّا فَعَلَى الزَّوْج أَنْ يُوَفِّيهَا حَقّهَا أَوْ يُفَارِقهَا {وَالصُّلْح خَيْر} مِنْ الْفُرْقَة وَالنُّشُوز وَالْإِعْرَاض قَالَ تَعَالَى فِي بَيَان مَا جُبِلَ عَلَيْهِ الْإِنْسَان {وَأُحْضِرَتْ الْأَنْفُس الشُّحّ} شِدَّة الْبُخْل أَيْ جُبِلَتْ عَلَيْهِ فَكَأَنَّهَا حَاضِرَته لَا تَغِيب عَنْهُ الْمَعْنَى أَنَّ الْمَرْأَة لَا تَكَاد تَسْمَح بِنَصِيبِهَا مِنْ زَوْجهَا وَالرَّجُل لَا يَكَاد يَسْمَح عَلَيْهَا بِنَفْسِهِ إذا أحب غيرها {وإ ن تُحْسِنُوا} عِشْرَة النِّسَاء {وَتَتَّقُوا} الْجَوْر عَلَيْهِنَّ {فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ

{وَإِنْ امْرَأَة} “Eğer bir kadın” kendisini açıklayan bir fiille merfudur; {خَافَتْ} “endişe ederse” beklerse {مِنْ بَعْلهَا} “kocasından” eşinden {نُشُوزًا} “geçimsizlik” yatağını terk ederek, nafakasını aksatarak ve gözünü ondan daha güzeline dikerek ona karşı üstünlük taslamasından {أَوْ إعْرَاضًا} “yahut yüz çevirmesinden” yüzünü ondan çevirmesinden [endişe ederse], {فلا جناح عليهما أن يصالحا} “aralarını düzeltmelerinde ikisine de bir günah yoktur” buradaki kelimede asıldaki te harfi sâd harfine idgam edilmiştir; bir kıraatte ise eslahadan türeyen يُصْلِحَا (yuslihâ) şeklindedir; {بَيْنهمَا صُلْحًا} “aralarında bir sulh ile” beraberliğin sürmesini istemek amacıyla [kadının] haklarından bir kısmını ona bırakması suretiyle sıra ve nafakada [bir anlaşma yapmalarında günah yoktur]. Kadın buna razı olursa mesele kalmaz, aksi takdirde kocanın ya onun hakkını tam olarak vermesi ya da ondan ayrılması gerekir. {وَالصُّلْح خَيْر} “Sulh ise daha hayırlıdır” ayrılıktan, geçimsizlikten ve yüz çevirmekten. Yüce Allah, insanın tabiatına konulan şeyi açıklayarak şöyle buyurmuştur: {وَأُحْضِرَتْ الْأَنْفُس الشُّحّ} “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” aşırı cimrilik; yani nefisler onunla yaratılmıştır, sanki cimrilik nefsin hazırında bulunup ondan hiç kaybolmamaktadır. Bunun anlamı şudur: Kadın kocasından olan hakkından kolay kolay vazgeçmez; erkek de başka birini sevdiğinde kendini o kadına kolay kolay vakfetmez. {وَإِنْ تُحْسِنُوا} “Eğer iyi davranırsanız” kadınlarla iyi geçinirseniz {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” onlara haksızlık etmekten [sakınırsanız], {فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا} “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” dolayısıyla sizi bununla mükâfatlandırır.

{وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا} تُسَوُّوا {بَيْن النِّسَاء} فِي الْمَحَبَّة {وَلَوْ حَرَصْتُمْ} عَلَى ذَلِكَ {فَلَا تَمِيلُوا كُلّ الْمَيْل} إلَى الَّتِي تُحِبُّونَهَا فِي الْقَسْم وَالنَّفَقَة {فَتَذَرُوهَا} أَيْ تَتْرُكُوا الْمُمَالَ عَنْهَا {كَالْمُعَلَّقَةِ} الَّتِي لَا هِيَ أَيِّم وَلَا هِيَ ذَات بَعْل {وَإِنْ تُصْلِحُوا} بِالْعَدْلِ بِالْقَسْمِ {وَتَتَّقُوا} الْجَوْر {فَإِنَّ اللَّه كَانَ غَفُورًا} لِمَا فِي قَلْبكُمْ مِنْ الْمَيْل {رَحِيمًا} بِكُمْ فِي ذَلِكَ

{وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا} “Asla güç yetiremezsiniz adaletli davranmaya” eşit davranmaya {بَيْن النِّسَاء} “kadınlar arasında” sevgide {وَلَوْ حَرَصْتُمْ} “ne kadar çok isteseniz de” buna ne kadar hırs gösterseniz de. {فَلَا تَمِيلُوا كُلّ الْمَيْل} “Bari büsbütün meyletmeyin” sıra ve nafakada sevdiğiniz kadına büsbütün yönelmeyin {فَتَذَرُوهَا} “böylece onu bırakmayın” yani kendisinden yüz çevrilen kadını bırakmayın {كَالْمُعَلَّقَةِ} “askıdaymış gibi” ne bekâr ne de evli bir kadın gibi ortada kalmış olarak. {وَإِنْ تُصْلِحُوا} “Eğer [aranızı] düzeltirseniz” nöbetleşmede adaletle [arayı bulursanız] {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız” haksızlıktan [sakınırsanız], {فَإِنَّ اللَّه كَانَ غَفُورًا} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır” kalbinizdeki meyletmeyi [bağışlayandır], {رَحِيمًا} “çok merhamet edendir” bu hususta size merhamet edendir.

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} أَيْ الزَّوْجَان بِالطَّلَاق {يُغْنِ اللَّه كُلًّا} عَنْ صَاحِبِهِ {مِنْ سَعَتِهِ} أَيْ فَضْلِهِ بِأَنْ يَرْزُقَهَا زَوْجًا غَيْرَهُ وَيَرْزَقَهُ غَيْرَهَا {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا} لِخَلْقِهِ فِي الْفَضْلِ {حَكِيمًا} فِيمَا دبر لهم

{وَإِنْ يَتَفَرَّقَا} “Eğer [eşler] ayrılırlarsa” yani karı-koca boşanma yoluyla ayrılırlarsa {يُغْنِ اللَّه كُلًّا} “Allah her birini muhtaç olmaktan kurtarır” diğerine muhtaç olmaktan müstağni kılar {مِنْ سَعَتِهِ} “kendi genişliğinden” yani lütfundan; kadına ondan başka bir koca, erkeğe de ondan başka bir kadın rızık olarak vererek [müstağni kılar]. {وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا} “Allah lütfu geniş olandır” kullarına lütfu geniş olandır, {حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir” onlar için takdir ettiği şeylerde [hikmet sahibidir].

{ولله ما في السماوات والأرض وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِين أُوتُوا الْكِتَاب} بِمَعْنَى الْكُتُب {مِنْ قَبْلِكُمْ} أَيْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى {وَإِيَّاكُم} يَا أَهْل الْقُرْآن {أَنْ} أَيْ بِأَنْ {اتَّقُوا اللَّه} خَافُوا عِقَابَهُ بِأَنْ تُطِيعُوه {و} قُلْنَا لَهُمْ وَلَكُمْ {إِنْ تَكْفُرُوا} بِمَا وَصَّيْتُمْ بِهِ {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْض} خَلْقًا وَمُلْكًا وَعَبِيدًا فَلَا يَضُرُّه كُفْرُكُمْ {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} عَنْ خَلْقِهِ وَعِبَادَتِهِمْ {حَمِيدًا} مَحْمُودًا فِي صُنْعِهِ بِهِمْ

{ولله ما في السماوات والأرض وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِين أُوتُوا الْكِتَاب} “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Andolsun, kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik” kitaplar anlamındadır; {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önceki” yani Yahudilere ve Hristiyanlara {وَإِيَّاكُم} “ve size de” ey Kur'an ehli! {أَنْ} “diye” yani şöylece: {اتَّقُوا اللَّه} “Allah'tan sakının” O'na itaat ederek cezasından korkun. {و} “Ve” onlara ve size dedik ki: {إِنْ تَكْفُرُوا} “Eğer inkâr ederseniz” size tavsiye edilen şeyleri inkâr ederseniz, {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْض} “şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır” yaratılış, mülk ve kullar olarak; dolayısıyla inkârınız O'na hiçbir zarar veremez. {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} “Allah hiçbir şeye muhtaç olmayandır” yarattıklarına ve onların ibadetlerine muhtaç değildir, {حَمِيدًا} “övgüye layık olandır” onlara yaptığı işlerde övülendir.

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا لِتَقْرِيرِ مُوجَب التَّقْوَى {وَكَفَى بِاللَّه وَكِيلًا} شَهِيدًا بِأَنَّ مَا فِيهِمَا لَهُ

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” takvayı gerektiren sebebi pekiştirmek için bunu tekraren zikretmiştir. {وَكَفَى بِاللَّه وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter” her ikisindekilerin O'na ait olduğuna şahit olarak [yeter].

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} يَا {أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بآخرين} بدلكم {وكان الله على ذلك قديرا}

{إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} “Eğer dilerse sizi yok eder” ey {أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بآخرين} “ey insanlar ve başkalarını getirir” sizin yerinize. {وكان الله على ذلك قديرا} “Allah buna hakkıyla güç yetirendir.”

{مَنْ كَانَ يُرِيد} بِعَمَلِهِ {ثَوَاب الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَاب الدُّنْيَا وَالْآخِرَة}

{مَنْ كَانَ يُرِيد} “Kim isterse” ameliyle {ثَوَاب الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوَاب الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} “dünya mükâfatını [bilsin ki] dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır”

لِمَنْ أَرَادَه لَا عِنْد غَيْرِهِ فَلَمْ يَطْلُب أَحَدكُمْ الْأَخَسّ وَهَلَّا طَلَبَ الْأَعْلَى بِإِخْلَاصِهِ لَهُ حَيْثُ كَانَ مَطْلَبُهُ لا يوجد إلا عنده {وكان الله سميعا بصيرا

onu isteyen kimse için; başkasının katında değil. [Öyleyse] biriniz niçin en aşağı olanı istiyor da, talep ettiği şey yalnızca O'nun katında bulunuyorken O'na ihlasla [yönelerek] en yüce olanı istemiyor? {وكان الله سميعا بصيرا

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ} قَائِمِينَ {بِالْقِسْط} بِالْعَدْل {شُهَدَاء} بِالْحَقِّ {لِلَّهِ وَلَوْ} كَانَتْ الشَّهَادَةُ {عَلَى أَنْفُسِكُمْ} فَاشْهَدُوا عَلَيْهَا بِأَنْ تُقِرُّوا بِالْحَقِّ وَلَا تَكْتُمُوهُ {أَوْ} عَلَى {الْوَالِدَيْن وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ} الْمَشْهُود عَلَيْهِ {غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّه أَوْلَى بِهِمَا} مِنْكُم وَأَعْلَم بِمَصَالِحِهِمَا {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى} فِي شَهَادَتكُمْ بِأَنْ تُحَابُوا الْغَنِيّ لِرِضَاهُ أَوْ الفقير رحمة له ل {أن} لا {تعدلوا} عَنْ الْحَقّ {وَإِنْ تَلْوُوا} تُحَرِّفُوا الشَّهَادَة وَفِي قِرَاءَة بِحَذْفِ الْوَاو الْأُولَى تَخْفِيفًا {أَوْ تُعْرِضُوا} عَنْ أَدَائِهَا {فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خبيرا} فيجازيكم به

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ} “Ey iman edenler! [Sürekli] ayakta tutanlar olun” dosdoğru uygulayanlar olun {بِالْقِسْط} “adaleti” adaletle [hareket edenler olun], {شُهَدَاء} “şahitlik edenler” hakka şahitlik edenler [olun] {لِلَّهِ وَلَوْ} “Allah için, isterse” bu şahitlik olsun {عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “kendi aleyhinize” hakkı ikrar edip onu gizlemeyerek kendi aleyhinize şahitlik edin, {أَوْ} “yahut” aleyhine olsun {الْوَالِدَيْن وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ} “ana-babanın ve yakınların; isterse” aleyhine şahitlik edilen kimse {غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّه أَوْلَى بِهِمَا} “zengin veya fakir olsun, çünkü Allah her ikisine de daha yakındır” sizden daha yakındır ve onların menfaatlerini daha iyi bilir. {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى} “Sakın heva ve hevesinize uymayın” şahitliğinizde zenginin rızasını gözeterek yahut fakire acıyarak tarafgirlik yapmayın {أن} “-mamanız için” {تعدلوا} “sapmamanız için” haktan yüz çevirmemeniz için. {وَإِنْ تَلْوُوا} “Eğer [dili] büker” şahitliği tahrif ederseniz -bir kıraatte hafifletmek amacıyla birinci vâv harfi hazfedilerek [telû] okunmuştur- {أَوْ تُعْرِضُوا} “yahut yüz çevirirseniz” şahitliği eda etmekten kaçınırsanız, {فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خبيرا} “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” dolayısıyla sizi bununla cezalandırır.

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا} دَاوِمُوا عَلَى الْإِيمَان {بِاَللَّهِ وَرَسُوله وَالْكِتَاب الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُوله} مُحَمَّد ﷺ وَهُوَ الْقُرْآن {وَالْكِتَاب الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْل} عَلَى الرُّسُل بِمَعْنَى الْكُتُب وَفِي قِرَاءَة بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ فِي الْفِعْلَيْنِ {وَمَنْ يَكْفُر بِاَللَّهِ وَمَلَائِكَته وَكُتُبه وَرُسُله وَالْيَوْم الْآخِر فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} عَنْ الْحَقّ

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا} “Ey iman edenler! İman edin” imanda sebat gösterin {بِاَللَّهِ وَرَسُوله وَالْكِتَاب الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُوله} “Allah'a, Resulüne ve Resulüne indirdiği kitaba” Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e indirdiği Kur'an'a {وَالْكِتَاب الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْل} “ve daha önce indirmiş olduğu kitaba” peygamberlere indirdiği kitaplara -bir kıraatte her iki fiil de etken (malum) olarak okunmuştur-. {وَمَنْ يَكْفُر بِاَللَّهِ وَمَلَائِكَته وَكُتُبه وَرُسُله وَالْيَوْم الْآخِر فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا} “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür” haktan büsbütün uzaklaşmıştır.

{إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} بِمُوسَى وَهُمْ الْيَهُود {ثُمَّ كَفَرُوا} بِعِبَادَتِهِمْ الْعِجْل {ثُمَّ آمَنُوا} بَعْده {ثُمَّ كَفَرُوا} بِعِيسَى {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} بِمُحَمَّدٍ {لَمْ يَكُنْ اللَّه لِيَغْفِر لَهُمْ} مَا أَقَامُوا عَلَيْهِ {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} طَرِيقًا إلَى الْحَقّ

{إنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz iman edenler” Musa'ya iman edenler; bunlar Yahudilerdir; {ثُمَّ كَفَرُوا} “sonra inkâr edenler” buzağıya taparak küfre sapanlar, {ثُمَّ آمَنُوا} “sonra tekrar iman edenler” bundan sonra [iman edenler], {ثُمَّ كَفَرُوا} “sonra tekrar inkâr edenler” İsa'yı inkâr edenler, {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “sonra inkârlarını artıranlar” Muhammed ile [küfürlerini artıranlar] {لَمْ يَكُنْ اللَّه لِيَغْفِر لَهُمْ} “Allah onları bağışlayacak değildir” üzerinde ısrar ettikleri şeyleri [bağışlamaz], {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} “ve onları bir yola iletecek de değildir” hakka giden bir yola [iletmez].

{بَشِّرْ} أَخْبِرْ يَا مُحَمَّد {الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} مُؤْلِمًا هُوَ عَذَاب النَّار

{بَشِّرْ} “Müjdele” bildir ey Muhammed, {الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “münafıklara, kendileri için acıklı bir azap olduğunu” elem verici cehennem azabı olduğunu.

{الَّذِينَ} بَدَل أَوْ نَعْت لِلْمُنَافِقِينَ {يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِنْ دُون الْمُؤْمِنِينَ} لِمَا يَتَوَهَّمُونَ فِيهِمْ مِنْ الْقُوَّة {أَيَبْتَغُونَ} يَطْلُبُونَ {عِنْدهمْ الْعِزَّة} اسْتِفْهَام إنْكَار أَيْ لَا يَجِدُونَ عِنْدهمْ {فَإِنَّ الْعِزَّة لِلَّهِ جَمِيعًا} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة وَلَا يَنَالهَا إلا أولياؤه

{الَّذِينَ} “Onlar ki” münafıklar için bedel veya sıfattır; {يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِنْ دُون الْمُؤْمِنِينَ} “müminleri bırakıp kâfirleri dost edinirler” onlarda bir güç olduğunu zannettikleri için [böyle yaparlar]. {أَيَبْتَغُونَ} “Arıyorlar mı?” talep mi ediyorlar? {عِنْدهمْ الْعِزَّة} “onların yanında izzeti” inkârî soru olup onların yanında bunu bulamayacakları manasındadır. {فَإِنَّ الْعِزَّة لِلَّهِ جَمِيعًا} “Şüphesiz izzet bütünüyle Allah'ındır” dünyada da ahirette de ve ona ancak O'nun dostları nail olur.

{وقد نزلنا} بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَالْمَفْعُول {عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَاب} الْقُرْآن فِي سُورَة الْأَنْعَام {أَنْ} مُخَفَّفَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ أَنَّهُ {إذَا سَمِعْتُمْ آيَات اللَّه} الْقُرْآن {يُكْفَر بِهَا وَيُسْتَهْزَأ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ} أَيْ الْكَافِرِينَ والْمُسْتَهْزِئِين {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيث غَيْره إنَّكُمْ إذًا} إنْ قَعَدْتُمْ مَعَهُمْ {مِثْلهمْ} فِي الْإِثْم {إنَّ اللَّه جَامِع الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّم جَمِيعًا} كَمَا اجْتَمَعُوا فِي الدُّنْيَا عَلَى الْكُفْر وَالِاسْتِهْزَاء

{وقد نزلنا} “Oysa [Allah] indirmiştir” etken ve edilgen olarak okunmuştur; {عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَاب} “size Kitap'ta” Kur'an'da, En'âm Suresi'nde [şunu indirmiştir]: {أَنْ} “ki” hafifletilmiş nun olup ismi mahzuftur; yani şudur: {إذَا سَمِعْتُمْ آيَات اللَّه} “Allah'ın ayetlerinin” Kur'an'ın {يُكْفَر بِهَا وَيُسْتَهْزَأ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ} “inkâr edildiğini ve onunla alay edildiğini işittiğiniz zaman onlarla oturmayın” yani kâfirlerle ve alay edenlerle [beraber oturmayın] {حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيث غَيْره إنَّكُمْ إذًا} “onlar başka bir söze dalıncaya kadar; yoksa siz de o takdirde” şayet onlarla birlikte oturursanız {مِثْلهمْ} “onlar gibi olursunuz” günahta [onlar gibi olursunuz]. {إنَّ اللَّه جَامِع الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّم جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde bütünüyle toplayacaktır” dünyada inkâr ve alay üzerinde bir araya geldikleri gibi.

{الَّذِينَ} بَدَل مِنْ الَّذِينَ قَبْله {يَتَرَبَّصُونَ} يَنْتَظِرُونَ {بِكُمْ} الدَّوَائِر {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْح} ظَفَر وَغَنِيمَة {مِنْ اللَّه قَالُوا} لَكُمْ {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} فِي الدِّين وَالْجِهَاد فَأَعْطُونَا مِنْ الْغَنِيمَة {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيب} مِنْ الظَّفَر عَلَيْكُمْ {قَالُوا} لَهُمْ {أَلَمْ نَسْتَحْوِذ} نَسْتَوْلِ {عَلَيْكُمْ} وَنَقْدِر عَلَى أَخْذكُمْ وَقَتْلكُمْ فَأَبْقَيْنَا عَلَيْكُمْ {وَ} أَلَمْ {نَمْنَعكُمْ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ} أَنْ يَظْفَر بِتَخْذِيلِهِمْ وَمُرَاسَلَتهمْ بأخبارهم فلنا عليكم المنة قال تعالى {فَاَلله يَحْكُم بَيْنكُمْ} وَبَيْنهمْ {يَوْم الْقِيَامَة} بِأَنْ يُدْخِل وَيُدْخِلهُمْ النَّار {وَلَنْ يَجْعَل اللَّه لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} طَرِيقًا بِالِاسْتِئْصَالِ

{الَّذِينَ} “Onlar ki” kendisinden önceki kelimeden bedeldir; {يَتَرَبَّصُونَ} “gözetleyip dururlar” beklerler {بِكُمْ} “sizin durumunuzu” başınıza gelecek felaketleri; {فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْح} “eğer sizin için bir fetih olursa” zafer ve ganimet [olursa] {مِنْ اللَّه قَالُوا} “Allah'tan, derler ki:” size şöyle derler: {أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ} “Biz sizinle beraber değil miydik?” dinde ve cihatta, dolayısıyla bize ganimetten verin! {وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيب} “Eğer kâfirlere bir pay düşerse” size karşı bir üstünlük [olursa] {قَالُوا} “derler ki:” onlara derler: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذ} “Biz üstünlük sağlayıp” hâkim olup {عَلَيْكُمْ} “sizi yenmeye güç yetirip” sizi esir almaya ve öldürmeye gücümüz yettiği halde sizi korumadık mı? {وَ} “Ve” [şöyle derler]: {نَمْنَعكُمْ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ} “sizi müminlerden korumadık mı?” onların zafer kazanmasını, aralarını bozarak ve haberlerini size ulaştırarak engellemedik mi? Dolayısıyla size minnet hakkımız vardır! Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَاَلله يَحْكُم بَيْنكُمْ} “Allah aranızda hüküm verecektir” sizinle onlar arasında {يَوْم الْقِيَامَة} “kıyamet gününde” [müminleri cennete] koyarak ve onları da ateşe sokarak [hüküm verecektir]. {وَلَنْ يَجْعَل اللَّه لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah kâfirlere müminlerin aleyhine asla bir yol vermeyecektir” köklerini kazıma noktasında bir yol [vermeyecektir].

{إنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّه} بِإِظْهَارِ خِلَاف مَا أَبْطَنُوهُ مِنْ الْكُفْر لِيَدْفَعُوا عَنْهُمْ أَحْكَامه الدُّنْيَوِيَّة {وَهُوَ خَادِعهمْ} مُجَازِيهمْ عَلَى خِدَاعهمْ فَيُفْتَضَحُونَ فِي الدُّنْيَا بِإِطْلَاعِ اللَّه نَبِيّه عَلَى مَا أَبْطَنُوهُ وَيُعَاقَبُونَ فِي الْآخِرَة {وَإِذَا قَامُوا إلَى الصَّلَاة} مَعَ الْمُؤْمِنِينَ {قَامُوا كُسَالَى} مُتَثَاقِلِينَ {يُرَاءُونَ النَّاس} بِصَلَاتِهِمْ {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّه} يُصَلُّونَ {إلَّا قَلِيلًا} رياء

{إنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّه} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar” dünyevi hükümleri kendilerinden savmak için içlerinde gizledikleri inkârın aksini açığa vururlar; {وَهُوَ خَادِعهمْ} “oysa O, onların aldatmalarını boşa çıkarandır” aldatmalarının cezasını onlara verendir. Dünyada Allah'ın, içlerinde gizledikleri şeyleri Peygamberine bildirmesiyle rezil olurlar, ahirette de cezalandırılırlar. {وَإِذَا قَامُوا إلَى الصَّلَاة} “Namaz için kalktıkları zaman” müminlerle birlikte {قَامُوا كُسَالَى} “üşenerek kalkarlar” ağırlık duyarak [kalkarlar], {يُرَاءُونَ النَّاس} “insanlara gösteriş yaparlar” namazlarıyla [gösteriş yaparlar] {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّه} “ve Allah'ı anmazlar” namaz kılmazlar {إلَّا قَلِيلًا} “ancak pek azı müstesna” gösteriş için.

{مُذَبْذَبِينَ} مُتَرَدِّدِينَ {بَيْن ذَلِكَ} الْكُفْر وَالْإِيمَان {لَا} مَنْسُوبِينَ {إلَى هَؤُلَاءِ} أَيْ الْكُفَّار {وَلَا إلَى هؤلاء} أي المؤمنين {ومن يضلل} هـ {اللَّه فَلَنْ تَجِد لَهُ سَبِيلًا} طَرِيقًا إلَى الهدى

{مُذَبْذَبِينَ} “Bocalayıp dururlar” tereddüt içinde kalarak {بَيْن ذَلِكَ} “bunun arasında” küfür ve iman arasında [bocalarlar], {لَا} “ne” nispet edilirler {إلَى هَؤُلَاءِ} “şunlara” yani kâfirlere {وَلَا إلَى هؤلاء} “ne de bunlara” yani müminlere. {ومن يضلل} “Kimi de saptırırsa” {اللَّه فَلَنْ تَجِد لَهُ سَبِيلًا} “Allah, artık onun için asla bir yol bulamazsın” hidayete giden bir yol [bulamazsın].

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِنْ دُون الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ} بِمُوَالَاتِهِمْ {سُلْطَانًا مُبِينًا} بُرْهَانًا بَيِّنًا عَلَى نِفَاقكُمْ

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاء مِنْ دُون الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ} “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. İster misiniz Allah'a aleyhinizde vermek” onları dost edinerek {سُلْطَانًا مُبِينًا} “apaçık bir delil?” nifakınıza apaçık bir hüccet [vermek ister misiniz?]

{إنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْك} الْمَكَان {الْأَسْفَل مِنْ النَّار} وَهُوَ قَعْرهَا {وَلَنْ تَجِد لَهُمْ نَصِيرًا} مَانِعًا مِنْ الْعَذَاب

{إنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْك} “Şüphesiz münafıklar tabakasındadırlar” yerindedirler {الْأَسْفَل مِنْ النَّار} “ateşin en aşağısında” ve onun en dibinde; {وَلَنْ تَجِد لَهُمْ نَصِيرًا} “artık onlar için asla bir yardımcı bulamazsın” azaptan koruyacak bir yardımcı [bulamazsın].

{إلَّا الَّذِينَ تَابُوا} مِنْ النِّفَاق {وَأَصْلَحُوا} عَمَلهمْ {وَاعْتَصَمُوا} وَثِقُوا {بِاَللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينهمْ لِلَّهِ} مِنْ الرِّيَاء {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} فِيمَا يُؤْتَوْنَهُ {وَسَوْف يُؤْتِ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} فِي الْآخِرَة وهو الجنة

{إلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Ancak tevbe edenler müstesna” nifaktan [tevbe edenler], {وَأَصْلَحُوا} “ve ıslah edenler” amellerini [ıslah edenler], {وَاعْتَصَمُوا} “ve sımsıkı sarılanlar” güvenenler {بِاَللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينهمْ لِلَّهِ} “Allah'a ve dinlerini Allah'a halis kılanlar” gösterişten arındıranlar [müstesnadır]. {فَأُولَئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “İşte onlar müminlerle beraberdirler” kendilerine verilecek mükâfatlarda [beraberdirler]. {وَسَوْف يُؤْتِ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ أَجْرًا عَظِيمًا} “Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir” ahirette; o da cennettir.

{مَا يَفْعَل اللَّه بِعَذَابِكُمْ إنْ شَكَرْتُمْ} نِعَمه {وآمنتم} له وَالِاسْتِفْهَام بِمَعْنَى النَّفْي أَيْ لَا يُعَذِّبكُمْ {وَكَانَ اللَّه شَاكِرًا} لِأَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِثَابَةِ {عَلِيمًا} بِخَلْقِهِ

{مَا يَفْعَل اللَّه بِعَذَابِكُمْ إنْ شَكَرْتُمْ} “Allah size ne diye azap etsin, eğer şükrederseniz” O'nun nimetlerine {وآمنتم} “ve iman ederseniz” O'na. Buradaki soru nefy (olumsuzluk) anlamındadır; yani size azap etmez. {وَكَانَ اللَّه شَاكِرًا} “Allah şükrün karşılığını verendir” müminlerin amellerine mükâfat veren, {عَلِيمًا} “hakkıyla bilendir” yarattıklarını [hakkıyla bilendir].

{لَا يُحِبّ اللَّه الْجَهْر بِالسُّوءِ مِنْ الْقَوْل} مِنْ أَحَد أَيْ يُعَاقِبهُ عَلَيْهِ {إلَّا مَنْ ظُلِمَ} فَلَا يُؤَاخِذهُ بِالْجَهْرِ بِهِ بِأَنْ يُخْبِر عَنْ ظُلْم ظَالِمه وَيَدْعُو عَلَيْهِ {وَكَانَ اللَّه سَمِيعًا} لِمَا يُقَال {عَلِيمًا} بِمَا يَفْعَل

{لَا يُحِبّ اللَّه الْجَهْر بِالسُّوءِ مِنْ الْقَوْل} “Allah kötü sözün açığa vurulmasını sevmez” hiç kimseden [sevmez], yani buna ceza verir; {إلَّا مَنْ ظُلِمَ} “ancak haksızlığa uğrayan kimse müstesna” kendisine haksızlık eden kimsenin zulmünü anlatması ve ona beddua etmesi suretiyle bunu açığa vurmasından dolayı onu cezalandırmaz. {وَكَانَ اللَّه سَمِيعًا} “Allah hakkıyla işitendir” söylenenleri [işitendir], {عَلِيمًا} “hakkıyla bilendir” yapılanları [bilendir].

{إنْ تُبْدُوا} تُظْهِرُوا {خَيْرًا} مِنْ أَعْمَال الْبِرّ {أَوْ تُخْفُوهُ} تَعْمَلُوهُ سِرًّا {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سوء} ظلم {فإن الله كان عفوا قديرا}

{إنْ تُبْدُوا} “Eğer açığa vurursanız” gösterirseniz {خَيْرًا} “bir hayrı” iyilik amellerinden birini {أَوْ تُخْفُوهُ} “yahut onu gizlerseniz” onu gizlice yaparsanız {أَوْ تَعْفُوا عَنْ سوء} “yahut bir kötülüğü affederseniz” bir zulmü [bağışlarsanız], {فإن الله كان عفوا قديرا} “şüphesiz Allah çok affedicidir, hakkıyla güç yetirendir.”

{إنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاَللَّهِ وَرُسُله وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْن اللَّه وَرُسُله} بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ دُونهمْ {وَيَقُولُونَ نُؤْمِن بِبَعْضٍ} مِنْ الرُّسُل {وَنَكْفُر بِبَعْضٍ} مِنْهُمْ {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْن ذَلِكَ} الْكُفْر وَالْإِيمَان {سَبِيلًا} طَرِيقًا يَذْهَبُونَ إلَيْهِ

{إنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاَللَّهِ وَرُسُله وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْن اللَّه وَرُسُله} “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler” peygamberlere inanmaksızın yalnızca O'na inanarak [ayırmak isteyenler], {وَيَقُولُونَ نُؤْمِن بِبَعْضٍ} “ve 'Bir kısmına inanırız' diyenler” peygamberlerden [bir kısmına] {وَنَكْفُر بِبَعْضٍ} “'ve bir kısmını da inkâr ederiz'” onlardan [bir kısmını] {وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْن ذَلِكَ} “ve bunun arasında tutmak isteyenler” küfür ile iman arasında {سَبِيلًا} “bir yol” gitmek için bir yol [tutmak isteyenler];

{أُولَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ حَقًّا} مَصْدَر مُؤَكِّد لِمَضْمُونِ الْجُمْلَة قَبْله {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} ذَا إهَانَة وَهُوَ عَذَاب النَّار

{أُولَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ حَقًّا} “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir” kendisinden önceki cümlenin anlamını pekiştiren mastardır; {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا} “ve kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık” horlayıcı bir azap; o da cehennem azabıdır.

{وَاَلَّذِينَ آمَنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله} كُلّهمْ {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْن أَحَد مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ} بِالْيَاءِ والنون {أجورهم} ثواب أعمالهم {وَكَانَ اللَّه غَفُورًا} لِأَوْلِيَائِهِ {رَحِيمًا} بِأَهْلِ طَاعَته

{وَاَلَّذِينَ آمَنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله} “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler” onların hepsine {وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْن أَحَد مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ} “ve onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayanlara gelince, işte onlara verecektir” yâ ve nûn ile okunmuştur; {أجورهم} “mükâfatlarını” amellerinin karşılığını [verecektir]. {وَكَانَ اللَّه غَفُورًا} “Allah çok bağışlayandır” dostlarını [bağışlayandır], {رَحِيمًا} “çok merhamet edendir” O'na itaat ehline [merhamet edendir].

{يَسْأَلك} يَا مُحَمَّد {أَهْل الْكِتَاب} الْيَهُود {أَنْ تُنَزِّل عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنْ السَّمَاء} جُمْلَة كَمَا أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى تَعَنُّتًا فَإِنْ اسْتَكْبَرْت ذَلِكَ {فَقَدْ سَأَلُوا} أَيْ آبَاؤُهُمْ {مُوسَى أَكْبَر} أَعْظَم {مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّه جَهْرَة} عِيَانًا {فَأَخَذَتْهُمْ الصَّاعِقَة} الْمَوْت عِقَابًا لَهُمْ {بِظُلْمِهِمْ} حَيْثُ تَعَنَّتُوا فِي السُّؤَال {ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْل} إلَهًا {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} الْمُعْجِزَات عَلَى وَحْدَانِيَّة اللَّه {فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ} وَلَمْ نَسْتَأْصِلهُمْ {وَآتِينَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا} تَسَلُّطًا بَيِّنًا ظَاهِرًا عَلَيْهِمْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ بِقَتْلِ أَنْفُسهمْ تَوْبَة فَأَطَاعُوهُ

{يَسْأَلك} “Senden isterler” ey Muhammed! {أَهْل الْكِتَاب} “Kitap ehli” Yahudiler, {أَنْ تُنَزِّل عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنْ السَّمَاء} “kendilerine gökten bir kitap indirmeni” inat ve zorluk çıkarmak maksadıyla, Musa'ya indirildiği gibi toptan [bir kitap indirmeni isterler]. Eğer bunu gözünde büyüttüysen, {فَقَدْ سَأَلُوا} “muhakkak ki onlar istemişlerdi” yani onların ataları, {مُوسَى أَكْبَر} “Musa'dan daha büyüğünü” daha büyüğünü [istemişlerdi] {مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّه جَهْرَة} “ve: 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi” gözle görünür şekilde [göster demişlerdi]. {فَأَخَذَتْهُمْ الصَّاعِقَة} “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı” kendilerine ceza olarak ölüm [yakaladı], {بِظُلْمِهِمْ} “zulümleri sebebiyle” bu isteklerinde haddi aşıp inatlaşmaları sebebiyle. {ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْل} “Sonra buzağıyı benimsediler” ilah [olarak edindiler], {مِنْ بَعْد مَا جَاءَتْهُمْ الْبَيِّنَات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” Allah'ın birliğine dair mucizeler [geldikten sonra]. {فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ} “Buna rağmen onları affettik” ve köklerini kazımadık. {وَآتِينَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا} “Ve Musa'ya apaçık bir güç ve delil verdik” tövbe olarak nefislerini öldürmelerini emrettiğinde ona itaat etmeleri suretiyle, onlara karşı açık ve aşikâr bir otorite [verdik].

{وَرَفَعْنَا فَوْقهمْ الطُّور} الْجَبَل {بِمِيثَاقِهِمْ} بِسَبَبِ أَخْذ الْمِيثَاق عَلَيْهِمْ لِيَخَافُوا فَقَبِلُوهُ {وَقُلْنَا لَهُمْ} وَهُوَ مُظِلّ عَلَيْهِمْ {اُدْخُلُوا الْبَاب} بَاب الْقَرْيَة {سُجَّدًا} سُجُود انْحِنَاء {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا} وَفِي قِرَاءَة بِفَتْحِ الْعَيْن وَتَشْدِيد الدَّال وَفِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الدَّال أَيْ لَا تَعْتَدُوا {فِي السَّبْت} بِاصْطِيَادِ الْحِيتَان فِيهِ {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} عَلَى ذَلِكَ فَنَقَضُوهُ

{وَرَفَعْنَا فَوْقهمْ الطُّور} “Tur'u onların üzerlerine kaldırdık” dağı [kaldırdık], {بِمِيثَاقِهِمْ} “söz vermeleri için” korkup da kabul etsinler diye kendilerinden kesin söz almak sebebiyle. {وَقُلْنَا لَهُمْ} “Ve onlara dedik ki” dağ üzerlerine gölge yapmışken: {اُدْخُلُوا الْبَاب} “Kapıdan girin” kasabanın kapısından [girin], {سُجَّدًا} “secde ederek” eğilerek secde halinde. {وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا} “Ve onlara: 'Haddi aşmayın' dedik” bir kıraatte ayn harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle [lâ te'addû şeklinde] okunmuştur; aslındaki tâ harfi dâl harfine idgam edilmiştir; yani haddi aşmayın, {فِي السَّبْت} “cumartesi gününde” o günde balık avlayarak [haddi aşmayın], {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “ve onlardan sapasağlam bir söz aldık” bu konuda; ancak onlar sözü bozdular.

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ} مَا زَائِدَة وَالْبَاء لِلسَّبَبِيَّةِ مُتَعَلِّقَة بِمَحْذُوفٍ أَيْ لَعَنَّاهُمْ بِسَبَبِ نَقْضِهِمْ {مِيثَاقهمْ وَكُفْرهمْ بِآيَاتِ اللَّه وَقَتْلهمْ الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ وَقَوْلهمْ} لِلنَّبِيِّ ﷺ {قُلُوبنَا غُلْف} لَا تَعِي كَلَامك {بَلْ طَبَعَ} خَتَمَ {اللَّه عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} فَلَا تَعِي وَعْظًا {فَلَا يُؤْمِنُونَ إلَّا قَلِيلًا} مِنْهُمْ كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام وأصحابه

{فَبِمَا نَقْضِهِمْ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle” mâ zâiddir, bâ harfi cerri ise sebep bildirir ve mahzuf bir kelimeye bağlıdır; yani sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik; {مِيثَاقهمْ وَكُفْرهمْ بِآيَاتِ اللَّه وَقَتْلهمْ الْأَنْبِيَاء بِغَيْرِ حَقّ وَقَوْلهمْ} “misaklarını [bozmaları], Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {قُلُوبنَا غُلْف} “'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle” sözünü anlamaz [demeleri sebebiyle onları lanetledik]. {بَلْ طَبَعَ} “Aksine mühürlemiştir” mühür vurmuştur {اللَّه عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Allah inkârları yüzünden onların kalplerine” bu yüzden hiçbir öğüdü kavramazlar; {فَلَا يُؤْمِنُونَ إلَّا قَلِيلًا} “artık pek azı müstesna inanmazlar” Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi onlardan pek azı hariç.

{وَبِكُفْرِهِمْ} ثَانِيًا بِعِيسَى وَكَرَّرَ الْبَاء لِلْفَصْلِ بَيْنه وَبَيْن مَا عُطِفَ عَلَيْهِ {وَقَوْلهمْ عَلَى مَرْيَم بهتانا عظيما} حيث رموها بالزنى

{وَبِكُفْرِهِمْ} “Ve inkâr etmeleri sebebiyle” ikinci olarak İsa'yı [inkâr etmeleri sebebiyle]; matuf ile matufun aleyh arasını ayırmak için bâ harfi cerr'i tekrarlanmıştır; {وَقَوْلهمْ عَلَى مَرْيَم بهتانا عظيما} “ve Meryem'e karşı büyük bir iftira atmaları sebebiyle” ona zina isnat etmeleri suretiyle.

{وقولهم} مفتخرين {إنا قتلنا المسيح عيسى بن مَرْيَم رَسُول اللَّه} فِي زَعْمهمْ أَيْ بِمَجْمُوعِ ذَلِكَ عَذَّبْنَاهُمْ قَالَ تَعَالَى تَكْذِيبًا لَهُمْ فِي قَتْله {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} الْمَقْتُول وَالْمَصْلُوب وَهُوَ صَاحِبهمْ بِعِيسَى أَيْ أَلْقَى اللَّه عَلَيْهِ شَبَهه فَظَنُّوهُ إيَّاهُ {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} أَيْ فِي عِيسَى {لَفِي شَكّ مِنْهُ} مِنْ قَتْله حَيْثُ قَالَ بَعْضهمْ لَمَّا رَأَوْا الْمَقْتُول الْوَجْه وَجْه عِيسَى وَالْجَسَد لَيْسَ بِجَسَدِهِ فَلَيْسَ بِهِ وَقَالَ آخَرُونَ بَلْ هُوَ هُوَ {مَا لَهُمْ بِهِ} بِقَتْلِهِ {مِنْ عِلْم إلَّا اتِّبَاع الظَّنّ} اسْتِثْنَاء مُنْقَطِع أَيْ لَكِنْ يَتَّبِعُونَ فِيهِ الظَّنّ الَّذِي تَخَيَّلُوهُ {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} حَال مُؤَكِّدَة لِنَفْيِ الْقَتْل

{وقولهم} “Ve demeleri sebebiyle” böbürlenerek: {إنا قتلنا المسيح عيسى بن مَرْيَم رَسُول اللَّه} “'Biz, Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük'” kendi iddialarına göre [böyle demeleri sebebiyle]; yani bütün bunlar sebebiyle onları cezalandırdık. Yüce Allah onları öldürme iddialarında yalanlayarak buyurdu ki: {وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ} “Hâlbuki onu ne öldürdüler ne de astılar; fakat [öldürülen adam] onlara benzer gösterildi” öldürülen ve asılan kişi, kendi arkadaşları olup İsa'ya benzetildi; yani Allah onun benzerliğini o adama verdi, onlar da onu İsa zannettiler. {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Onun hakkında ihtilafa düşenler” yani İsa hakkında [ihtilafa düşenler], {لَفِي شَكّ مِنْهُ} “ondan kesin bir şüphe içindedirler” onun öldürülmesi hususunda; nitekim öldürülen kişiyi gördüklerinde bir kısmı: 'Yüz İsa'nın yüzü, fakat beden onun bedeni değil, dolayısıyla o değildir' derken; diğerleri: 'Hayır, o bizzat odur' dediler. {مَا لَهُمْ بِهِ} “Onların buna dair” onun öldürülmesine dair {مِنْ عِلْم إلَّا اتِّبَاع الظَّنّ} “hiçbir bilgileri yoktur, ancak zanna uymaktadırlar” munkatı istisnadır; yani fakat onlar bu hususta ancak zihinlerinde kurdukları zanna uyarlar. {وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا} “Ve onu kesinlikle öldürmediler” öldürmeyi nefyetmeyi pekiştiren hâldir.

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّه إلَيْهِ وَكَانَ اللَّه عَزِيزًا} فِي مُلْكه {حَكِيمًا} فِي صُنْعه

{بَلْ رَفَعَهُ اللَّه إلَيْهِ وَكَانَ اللَّه عَزِيزًا} “Aksine Allah onu kendi katına yükseltti. Allah mutlak güç sahibidir” mülkünde [mutlak güç sahibidir], {حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir” fiillerinde ve yaratışında.

{وَإِنَّ} مَا {مِنْ أَهْل الْكِتَاب} أَحَد {إلَّا ليومنن بِهِ} بِعِيسَى {قَبْل مَوْته} أَيْ الْكِتَابِيّ حِين يُعَايِن مَلَائِكَة الْمَوْت فَلَا يَنْفَعهُ إيمَانه أَوْ قَبْل مَوْت عِيسَى لَمَّا يَنْزِل قُرْب السَّاعَة كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيث {وَيَوْم الْقِيَامَة يَكُون} عِيسَى {عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} بِمَا فَعَلُوهُ لَمَّا بُعِثَ إليهم

{وَإِنَّ} “Ve yoktur” olumsuzluk edatıdır; {مِنْ أَهْل الْكِتَاب} “Kitap ehlinden” hiç kimse [yoktur ki], {إلَّا ليومنن بِهِ} “mutlaka ona iman edecektir” İsa'ya [iman edecektir], {قَبْل مَوْته} “ölümünden önce” yani Ehl-i kitaptan olan kişi ölüm meleklerini bizzat gördüğü anda [iman edecektir], fakat bu imanı kendisine fayda vermez; yahut hadiste geldiği üzere kıyamet yaklaştığında İsa indiği vakit İsa'nın ölümünden önce [ona iman edecektir]. {وَيَوْم الْقِيَامَة يَكُون} “Kıyamet gününde ise” İsa, {عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} “onların aleyhine şahit olacaktır” kendilerine peygamber olarak gönderildiğinde yaptıklarına dair.

{فَبِظُلْمٍ} أَيْ فَبِسَبَبِ ظُلْم {مِنْ الَّذِينَ هَادُوا} هُمْ الْيَهُود {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَات أُحِلَّتْ لَهُمْ} هِيَ الَّتِي فِي قَوْله تَعَالَى {حَرَّمْنَا كُلّ ذِي ظُفُر} الْآيَة {وَبِصَدِّهِمْ} النَّاس {عَنْ سَبِيل الله} دينه صدا {كثيرا}

{فَبِظُلْمٍ} “Zulüm yüzünden” yani bir zulüm sebebiyle {مِنْ الَّذِينَ هَادُوا} “Yahudilerden olanların” onlar Yahudilerdir; {حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَات أُحِلَّتْ لَهُمْ} “kendilerine helal kılınmış temiz ve hoş nimetleri onlara haram kıldık” Yüce Allah'ın: {حَرَّمْنَا كُلّ ذِي ظُفُر} “Tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” ayetinde geçen şeylerdir; {وَبِصَدِّهِمْ} “ve menetmeleri sebebiyle” insanları [menetmeleri sebebiyle], {عَنْ سَبِيل الله} “Allah'ın yolundan” O'nun dininden, {كثيرا} “pek çok [menetmeleri sebebiyle].”

{وَأَخْذهمْ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ} فِي التَّوْرَاة {وَأَكْلهمْ أَمْوَال النَّاس بِالْبَاطِلِ} بِالرِّشَا فِي الْحُكْم {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} مُؤْلِمًا

{وَأَخْذهمْ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ} “Yasaklandıkları hâlde faiz almaları” Tevrat'ta [yasaklandıkları hâlde], {وَأَكْلهمْ أَمْوَال النَّاس بِالْبَاطِلِ} “ve insanların mallarını haksız yollarla yemeleri sebebiyle” hüküm vermede rüşvet alarak [yemeleri sebebiyle haram kıldık]. {وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Onlardan inkâr edenler için de can yakıcı bir azap hazırladık” acı verici [bir azap].

{لَكِنْ الرَّاسِخُونَ} الثَّابِتُونَ {فِي الْعِلْم مِنْهُمْ} كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام {وَالْمُؤْمِنُونَ} الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَار {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إلَيْك وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلك} مِنْ الْكُتُب {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاة} نُصِبَ عَلَى الْمَدْح وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاة وَالْمُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ} بِالنُّونِ وَالْيَاء {أَجْرًا عَظِيمًا} هو الجنة

{لَكِنْ الرَّاسِخُونَ} “Fakat derinleşmiş olanlar” sebatkâr olanlar {فِي الْعِلْم مِنْهُمْ} “onlardan ilimde” Abdullah b. Selâm gibi {وَالْمُؤْمِنُونَ} “ve müminler” Muhacirler ve Ensar {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إلَيْك وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلك} “sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar” kitaplardan [indirilenlere]; {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاة} “namazı dosdoğru kılanlar” övgü üzere nasb kılınmıştır, ref ile de okunmuştur; {وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاة وَالْمُؤْمِنُونَ بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر أُولَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ} “zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler; işte onlara vereceğiz” nûn ve yâ ile [senü'tîhim / seyü'tîhim şeklinde] okunmuştur; {أَجْرًا عَظِيمًا} “büyük bir mükâfat” o da cennettir.

{إنَّا أَوْحَيْنَا إلَيْك كَمَا أَوْحَيْنَا إلَى نُوح وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْده وَ} كَمَا {أَوْحَيْنَا إلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق} ابنيه {ويعقوب} بن إسحاق {والأسباط} أولاده {وعيسى وأيوب ويونس وهارون وَسُلَيْمَان وَآتَيْنَا} أَبَاهُ {دَاوُد زَبُورًا} بِالْفَتْحِ اسْم لِلْكِتَابِ الْمُؤْتَى وَالضَّمّ مَصْدَر بِمَعْنَى مَزْبُورًا أَيْ مكتوبا

{إنَّا أَوْحَيْنَا إلَيْك كَمَا أَوْحَيْنَا إلَى نُوح وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْده وَ} “Biz Nuh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. Ve” vahyettiğimiz gibi {أَوْحَيْنَا إلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق} “İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a” onun iki oğluna {ويعقوب} “ve Yakub'a” İshak'ın oğluna {والأسباط} “ve torunlara” onun evlatlarına {وعيسى وأيوب ويونس وهارون وَسُلَيْمَان وَآتَيْنَا} “İsa'ya, Eyyub'a, Yunus'a, Harun'a, Süleyman'a da [vahyettik]. Ve verdik” babası {دَاوُد زَبُورًا} “Davud'a da Zebur'u [verdik]” fetha ile [Zebûr] verilen kitabın adıdır; damme ile [Zübûr] ise mezbûr yani yazılmış anlamında mastardır.

{و} أَرْسَلْنَا {رُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْك مِنْ قَبْل وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْك} رُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى بَعَثَ ثَمَانِيَة آلَاف نَبِيّ أَرْبَعَة آلَاف مِنْ إسْرَائِيل وَأَرْبَعَة آلَاف مِنْ سَائِر النَّاس قَالَهُ الشَّيْخ فِي سُورَة غَافِر {وَكَلَّمَ اللَّه موسى} بلا واسطة {تكليما}

{و} “Ve” gönderdik {رُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْك مِنْ قَبْل وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْك} “daha önce sana anlattığımız peygamberler ile sana anlatmadığımız peygamberleri de [gönderdik]” Yüce Allah'ın sekiz bin peygamber gönderdiği, bunların dört bininin İsrailoğulları'ndan, dört bininin ise diğer insanlardan olduğu rivayet edilmiştir; bunu Şeyh, Mümin (Gâfir) Suresi'nde söylemiştir. {وَكَلَّمَ اللَّه موسى} “Ve Allah Musa ile konuştu” vasıtasız olarak {تكليما} “bizzat hitap ederek konuştu.”

{رُسُلًا} بَدَل مِنْ رُسُلًا قَبْله {مُبَشِّرِينَ} بِالثَّوَابِ مَنْ آمَنَ {وَمُنْذِرِينَ} بِالْعِقَابِ مَنْ كَفَرَ أَرْسَلْنَاهُمْ {لِئَلَّا يَكُون لِلنَّاسِ عَلَى اللَّه حُجَّة} تُقَال {بَعْد} إرْسَال {الرُّسُل} إلَيْهِمْ فَيَقُولُوا رَبّنَا لَوْلَا أَرْسَلْت إلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِع آيَاتك وَنَكُون مِنْ الْمُؤْمِنِينَ فَبَعَثْنَاهُمْ لِقَطْعِ عُذْرهمْ {وَكَانَ اللَّه عَزِيزًا} فِي مُلْكه {حَكِيمًا} فِي صُنْعه

{رُسُلًا} “Peygamberler [gönderdik]” kendisinden önceki 'rusulen' kelimesinden bedeldir; {مُبَشِّرِينَ} “müjdeleyiciler olarak” iman edene sevap ile [müjdeleyiciler], {وَمُنْذِرِينَ} “ve uyarıcılar olarak” inkâr edeni azap ile [uyarıcılar olarak onları gönderdik]. {لِئَلَّا يَكُون لِلنَّاسِ عَلَى اللَّه حُجَّة} “İnsanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye” ileri sürülebilecek bir hücceti [olmasın diye], {بَعْد} “sonra” gönderilmesinden [sonra] {الرُّسُل} “peygamberlerin” kendilerine [gönderilmesinden sonra]; ta ki 'Rabbimiz, bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık ya!' demesinler. Böylece mazeretlerini kesmek için onları gönderdik. {وَكَانَ اللَّه عَزِيزًا} “Allah mutlak güç sahibidir” mülkünde [mutlak güç sahibidir], {حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir” fiillerinde ve yaratışında.

وَنَزَلَ لَمَّا سُئِلَ الْيَهُود عَنْ نُبُوَّته ﷺ فَأَنْكَرُوهُ {لَكِنَّ اللَّه يَشْهَد} يُبَيِّن نُبُوَّتك {بِمَا أُنْزِلَ إلَيْك} مِنْ الْقُرْآن الْمُعْجِز {أَنْزَلَهُ} مُلْتَبِسًا {بِعِلْمِهِ} أَيْ عَالِمًا بِهِ أو وفيه عِلْمه {وَالْمَلَائِكَة يَشْهَدُونَ} لَك أَيْضًا {وَكَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا} عَلَى ذَلِكَ

Yahudilere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği sorulup da bunu inkâr ettiklerinde şu ayet indi: {لَكِنَّ اللَّه يَشْهَد} “Fakat Allah şahitlik eder” senin peygamberliğini açıklar {بِمَا أُنْزِلَ إلَيْك} “sana indirdiğine” mucize olan Kur'an'a [şahitlik eder]. {أَنْزَلَهُ} “Onu indirmiştir” bitişik olarak {بِعِلْمِهِ} “kendi ilmiyle” yani onu bilerek yahut içinde O'nun ilmi olduğu hâlde [indirmiştir]. {وَالْمَلَائِكَة يَشْهَدُونَ} “Melekler de şahitlik ederler” senin için de [şahitlik ederler]. {وَكَفَى بِاَللَّهِ شَهِيدًا} “Ve şahit olarak Allah yeter” buna [şahit olarak].

{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} بِاَللَّهِ {وَصَدُّوا} النَّاس {عَنْ سَبِيل اللَّه} دِين الْإِسْلَام بِكَتْمِهِمْ نَعْت مُحَمَّد ﷺ وَهُمْ الْيَهُود {قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا} عَنْ الْحَقّ

{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” Allah'ı [inkâr edenler] {وَصَدُّوا} “ve alıkoyanlar” insanları [alıkoyanlar] {عَنْ سَبِيل اللَّه} “Allah'ın yolundan” İslam dininden; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in niteliğini gizlemek suretiyle [alıkoyanlar] ki onlar Yahudilerdir, {قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا} “muhakkak ki haktan çok uzak bir sapıklığa düşmüşlerdir.”

{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} بِاَللَّهِ {وَظَلَمُوا} نَبِيّه بِكِتْمَانِ نَعْته {لَمْ يَكُنْ اللَّه لِيَغْفِر لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا} مِنْ الطُّرُق

{إنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” Allah'ı [inkâr edenler] {وَظَلَمُوا} “ve zulmedenler” vasfını gizleyerek O'nun Peygamberine [zulmedenler var ya], {لَمْ يَكُنْ اللَّه لِيَغْفِر لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقًا} “Allah onları bağışlayacak ve onları bir yola iletecek değildir” yollardan hiçbir yola [iletecek değildir],

{إلَّا طَرِيق جَهَنَّم} أَيْ الطَّرِيق الْمُؤَدِّي إلَيْهَا {خَالِدِينَ} مُقَدَّرِينَ الْخُلُود {فِيهَا} إذَا دَخَلُوهَا {أَبَدًا وكان ذلك على الله يسيرا} هينا

{إلَّا طَرِيق جَهَنَّم} “Cehennem yolundan başka” yani oraya götüren yoldan başka, {خَالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak” kalmaları takdir edilmiş olarak {فِيهَا} “orada” oraya girdiklerinde {أَبَدًا وكان ذلك على الله يسيرا} “sonsuza dek [kalacaklardır]. Ve bu, Allah'a pek kolaydır” pek basittir.

{يأيها النَّاس} أَيْ أَهْل مَكَّة {قَدْ جَاءَكُمْ الرَّسُول} مُحَمَّد ﷺ {بِالْحَقِّ مِنْ رَبّكُمْ فَآمِنُوا} بِهِ وَاقْصِدُوا {خَيْرًا لَكُمْ} مِمَّا أَنْتُمْ فِيهِ {وَإِنْ تَكْفُرُوا} بِهِ {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} مُلْكًا وَخَلْقًا وَعَبِيدًا فَلَا يَضُرّهُ كُفْركُمْ {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا} بِخَلْقِهِ {حَكِيمًا} فِي صُنْعه بهم

{يأيها النَّاس} “Ey insanlar!” yani ey Mekke halkı! {قَدْ جَاءَكُمْ الرَّسُول} “Şüphesiz Peygamber size geldi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [geldi] {بِالْحَقِّ مِنْ رَبّكُمْ فَآمِنُوا} “Rabbinizden hak ile; öyleyse iman edin” ona [iman edin] ve yönelin {خَيْرًا لَكُمْ} “hakkınızda hayırlı olana” içinde bulunduğunuz durumdan daha hayırlı olana. {وَإِنْ تَكْفُرُوا} “Eğer inkâr ederseniz” onu [inkâr ederseniz], {فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır” mülk olarak, yaratılış olarak ve kulluk olarak; dolayısıyla sizin inkârınız O'na zarar vermez. {وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا} “Allah hakkıyla bilendir” yarattıklarını [bilendir], {حَكِيمًا} “hüküm ve hikmet sahibidir” onlara yönelik fiil ve tasarrufunda.

{يأهل الْكِتَاب} الْإِنْجِيل {لَا تَغْلُوا} تَتَجَاوَزُوا الْحَدّ فِي دِينكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّه إلَّا} الْقَوْل {الْحَقّ} مِنْ تَنْزِيهه عَنْ الشَّرِيك وَالْوَلَد {إنَّمَا المسيح عيسى بن مَرْيَم رَسُول اللَّه وَكَلِمَته أَلْقَاهَا} أَوْصَلَهَا اللَّه {إلَى مَرْيَم وَرُوح} أَيْ ذُو رُوح {مِنْهُ} أُضِيفَ إلَيْهِ تَعَالَى تَشْرِيفًا لَهُ وَلَيْسَ كَمَا زعمتم بن اللَّه أَوْ إلَهًا مَعَهُ أَوْ ثَالِث ثَلَاثَة لِأَنَّ ذَا الرُّوح مُرَكَّب وَالْإِلَه مُنَزَّه عَنْ التَّرْكِيب وَعَنْ نِسْبَة الْمُرَكَّب إلَيْهِ {فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله وَلَا تَقُولُوا} الْآلِهَة {ثَلَاثَة} اللَّه وَعِيسَى وَأُمّه {انْتَهُوا} عَنْ ذَلِكَ وَأْتُوا {خَيْرًا لَكُمْ} مِنْهُ وَهُوَ التَّوْحِيد {إنَّمَا اللَّه إلَه وَاحِد سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ عَنْ {أَنْ يَكُون لَهُ وَلَد لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} خَلْقًا وَمُلْكًا وَعَبِيدًا وَالْمَلَكِيَّة تُنَافِي النُّبُوَّة {وَكَفَى بِاَللَّهِ وَكِيلًا} شَهِيدًا عَلَى ذَلِكَ

{يأهل الْكِتَاب} “Ey Kitap ehli!” İncil ehli! {لَا تَغْلُوا} “Aşırılığa gitmeyin” haddi aşmayın dininizde, {وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّه إلَّا} “ve Allah hakkında söylemeyin ancak” sözü [söyleyin] {الْحَقّ} “hakkı [söyleyin]” O'nu ortaktan ve çocuktan tenzih ederek. {إنَّمَا المسيح عيسى بن مَرْيَم رَسُول اللَّه وَكَلِمَته أَلْقَاهَا} “Meryem oğlu İsa Mesih ancak Allah'ın bir elçisi ve ulaştırdığı kelimesidir” Allah'ın ilettiği [kelimesidir] {إلَى مَرْيَم وَرُوح} “Meryem'e; ve bir ruhtur” yani ruh sahibidir {مِنْهُ} “O'ndan [gelen]” onu şereflendirmek için Yüce Allah'a izafe edilmiştir; iddia ettiğiniz gibi Allah'ın oğlu yahut O'nunla beraber bir ilah veya üçün üçüncüsü değildir; çünkü ruh sahibi olan varlık bileşiktir; İlah ise bileşik olmaktan ve bileşik bir varlığın Kendisine nispet edilmesinden münezzehtir. {فَآمِنُوا بِاَللَّهِ وَرُسُله وَلَا تَقُولُوا} “Artık Allah'a ve peygamberlerine iman edin ve demeyin:” ilahlar {ثَلَاثَة} “'Üçtür' [demeyin]” Allah, İsa ve annesi [demeyin]. {انْتَهُوا} “Vazgeçin” bundan vazgeçin ve yönelin {خَيْرًا لَكُمْ} “hakkınızda daha hayırlı olana” bundan daha hayırlı olana ki o da tevhidtir. {إنَّمَا اللَّه إلَه وَاحِد سُبْحَانه} “Şüphesiz Allah ancak tek bir ilahtır. O münezzehtir” O'nu tenzih ederiz {أَنْ يَكُون لَهُ وَلَد لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الْأَرْض} “çocuğu olmaktan; göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” yaratılış, mülkiyet ve kulluk bakımından; mülk edinilmek ise evlat edinilmeye mânidir. {وَكَفَى بِاَللَّهِ وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter” buna şahit olarak [Allah yeter].

{لَنْ يَسْتَنْكِف} يَتَكَبَّر وَيَأْنَف {الْمَسِيح} الَّذِي زَعَمْتُمْ أَنَّهُ إلَه عَنْ {أَنْ يَكُون عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَة الْمُقَرَّبُونَ} عِنْد اللَّه لَا يَسْتَنْكِفُونَ أَنْ يَكُونُوا عَبِيدًا وَهَذَا مِنْ أَحْسَن الِاسْتِطْرَاد ذُكِرَ لِلرَّدِّ عَلَى مَنْ زَعَمَ أَنَّهَا آلِهَة أَوْ بَنَات اللَّه كَمَا رَدَّ بِمَا قَبْله عَلَى النَّصَارَى الزَّاعِمِينَ ذَلِكَ الْمَقْصُود خِطَابهمْ {وَمَنْ يَسْتَنْكِف عَنْ عِبَادَته وَيَسْتَكْبِر فَسَيَحْشُرُهُمْ إلَيْهِ جَمِيعًا} في الآخرة

{لَنْ يَسْتَنْكِف} “Asla çekinmez” kibirlenip kaçınmaz {الْمَسِيح} “Mesih” ilah olduğunu iddia ettiğiniz [Mesih], {أَنْ يَكُون عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَة الْمُقَرَّبُونَ} “Allah'a kul olmaktan; mukarreb (yakın kılınmış) melekler de [kul olmaktan çekinmezler]” Allah katındaki [melekler de] kul olmaktan çekinmezler. Bu en güzel istidrad (konuyla bağlantılı ek açıklama) türlerindendir; meleklerin ilah veya Allah'ın kızları olduğunu iddia edenlere reddiye olmak üzere zikredilmiştir; nitekim önceki kısımda da bunu iddia eden ve hitapla kastedilen Hristiyanlara reddiye yapılmıştır. {وَمَنْ يَسْتَنْكِف عَنْ عِبَادَته وَيَسْتَكْبِر فَسَيَحْشُرُهُمْ إلَيْهِ جَمِيعًا} “Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa, [Allah] onların hepsini huzurunda toplayacaktır” ahirette.

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورهمْ} ثَوَاب أَعْمَالهمْ {وَيَزِيدهُمْ مِنْ فَضْله} مَا لَا عَيْن رَأَتْ وَلَا أُذُن سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْب بَشَر {وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} عَنْ عِبَادَته {فَيُعَذِّبهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} مُؤْلِمًا هُوَ عَذَاب النَّار {وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {وَلِيًّا} يَدْفَعهُ عَنْهُمْ {وَلَا نصيرا} يمنعهم منه

{فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورهمْ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecektir” amellerinin karşılığını [verecektir], {وَيَزِيدهُمْ مِنْ فَضْله} “ve onlara lütfundan daha fazlasını da ihsan edecektir” ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir insanın kalbinden geçmiş olan şeyleri [ihsan edecektir]. {وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا} “Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince” O'na ibadetten [çekinip büyüklük taslayanlara gelince], {فَيُعَذِّبهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “onları can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır” acı verici; o da cehennem azabıdır. {وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُون اللَّه} “Ve kendilerine Allah'tan başka” yani O'ndan gayrı {وَلِيًّا} “ne bir dost bulabilirler” bu azabı kendilerinden savacak, {وَلَا نصيرا} “ne de bir yardımcı [bulabilirler]” onları bu azaptan koruyacak.

{يأيها النَّاس قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَان} حُجَّة {مِنْ رَبّكُمْ} عَلَيْكُمْ وَهُوَ النَّبِيّ ﷺ {وَأَنْزَلْنَا إلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا} بَيِّنًا وَهُوَ الْقُرْآن

{يأيها النَّاس قَدْ جَاءَكُمْ بُرْهَان} “Ey insanlar! Size kesin bir delil geldi” apaçık bir hüccet [geldi] {مِنْ رَبّكُمْ} “Rabbinizden” size karşı; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; {وَأَنْزَلْنَا إلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا} “ve size apaçık bir nur indirdik” aşikâr olan; o da Kur'an'dır.

{فأما الذين آمنوا وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَة مِنْهُ وَفَضْل وَيَهْدِيهِمْ إلَيْهِ صِرَاطًا} طَرِيقًا {مُسْتَقِيمًا} هُوَ دَيِن الإسلام

{فأما الذين آمنوا وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَة مِنْهُ وَفَضْل وَيَهْدِيهِمْ إلَيْهِ صِرَاطًا} “Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince, [Allah] onları kendisinden bir rahmet ve lütuf içine sokacak ve onları kendisine ulaştıran bir yola iletecektir” bir yola {مُسْتَقِيمًا} “dosdoğru [bir yola iletecektir]” o da İslam dinidir.

{يَسْتَفْتُونَك} فِي الْكَلَالَة {قُلْ اللَّه يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَة إنْ امْرُؤٌ} مَرْفُوع بِفِعْلٍ يُفَسِّرهُ {هَلَكَ} مَاتَ {لَيْسَ لَهُ وَلَد} أَيْ وَلَا وَالِد وَهُوَ الْكَلَالَة {وَلَهُ أُخْت} مِنْ أَبَوَيْنِ أَوْ أَب {فَلَهَا نِصْف مَا تَرَكَ وَهُوَ} أَيْ الْأَخ كَذَلِكَ {يَرِثهَا} جَمِيع مَا تَرَكَتْ {إنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَد} فَإِنْ كَانَ لَهَا وَلَد ذَكَر فَلَا شَيْء لَهُ أَوْ أُنْثَى فَلَهُ مَا فَضَلَ مِنْ نَصِيبهَا وَلَوْ كَانَتْ الْأُخْت أَوْ الْأَخ مِنْ أُمّ فَفَرْضه السُّدُس كَمَا تَقَدَّمَ أَوَّل السُّورَة {فَإِنْ كَانَتَا} أَيْ الْأُخْتَانِ {اثْنَتَيْنِ} أَيْ فَصَاعِدًا لِأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي جابر وقد مات عن أخوات {فلها الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ} الْأَخ {وَإِنْ كَانُوا} أَيْ الْوَرَثَة {إخْوَة رِجَالًا وَنِسَاء فَلِلذَّكَرِ} مِنْهُمْ {مِثْل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّن اللَّه لَكُمْ} شَرَائِع دِينكُمْ ل {أَنْ} لَا {تَضِلُّوا وَاَللَّه بِكُلِّ شَيْء عَلِيم} وَمِنْهُ الْمِيرَاث رَوَى الشَّيْخَانِ عَنْ الْبَرَاء أَنَّهَا آخِر آيَة نَزَلَتْ أَيْ مِنْ الْفَرَائِض = ٥ سُورَة المائدة

{يَسْتَفْتُونَك} “Senden fetva isterler” kelâle hakkında; {قُلْ اللَّه يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَة إنْ امْرُؤٌ} “De ki: 'Allah size kelâle hakkında fetva veriyor: Eğer bir kimse” kendisini tefsir eden fiil ile merfudur; {هَلَكَ} “ölürse” vefat ederse, {لَيْسَ لَهُ وَلَد} “çocuğu da bulunmazsa” yani çocuğu ve babası bulunmazsa ki kelâle budur, {وَلَهُ أُخْت} “ve bir kız kardeşi varsa” ana-baba bir yahut baba bir [kız kardeşi varsa], {فَلَهَا نِصْف مَا تَرَكَ وَهُوَ} “bıraktığının yarısı onundur. Kendisi de” yani erkek kardeş de aynı şekilde {يَرِثهَا} “kız kardeşine vâris olur” onun bıraktığı malın tamamına [vâris olur], {إنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَد} “eğer kadının çocuğu yoksa.” Şayet kadının erkek çocuğu varsa erkek kardeşe bir şey kalmaz; kadın çocuğu varsa onun payından geriye kalanı alır. Şayet kız kardeş yahut erkek kardeş anne bir ise, surenin başında geçtiği üzere payı altıda birdir. {فَإِنْ كَانَتَا} “Eğer onlar olurlarsa” yani iki kız kardeş [olurlarsa], {اثْنَتَيْنِ} “iki tane” yani iki ve daha fazla olurlarsa; çünkü bu ayet Câbir hakkında inmiştir ve o geride kız kardeşler bırakarak vefat etmiştir; {فلها الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ} “onun bıraktığı malın üçte ikisi o ikisinindir” erkek kardeşin [bıraktığı malın]. {وَإِنْ كَانُوا} “Eğer [vârisler] olurlarsa” yani mirasçılar {إخْوَة رِجَالًا وَنِسَاء فَلِلذَّكَرِ} “erkekli kadınlı kardeşler olursa, erkeğe” onlardan [erkeğe], {مِثْل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّن اللَّه لَكُمْ} “iki kadının payı kadar vardır. Allah size açıklıyor” dininizin hükümlerini, {أَنْ} “diye” [sapmayasınız] diye {تَضِلُّوا وَاَللَّه بِكُلِّ شَيْء عَلِيم} “sapmayasınız diye. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” miras hükümleri de bunlardandır. İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) Berâ'dan rivayet etmiştir ki: Bu, en son inen ayettir; yani miras hükümlerinden en son inen ayettir. = 5 Mâide Suresi