Binûn

Mâide — 2. Sayfa

Kaynak: Celâleyn Tefsiri · Mahallî & Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيد الْعِقَاب} لِأَعْدَائِهِ {وَأَنَّ اللَّه غَفُور} لِأَوْلِيَائِهِ {رَحِيم} بِهِمْ

{اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} düşmanlarına karşı {وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} dostlarına karşı {رَحِيمٌ} onlara merhamet edendir “Bilin ki Allah’ın cezası çok çetindir ve Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{مَا عَلَى الرَّسُول إلَّا الْبَلَاغ} لَكُمْ {وَاَللَّه يَعْلَم مَا تُبْدُونَ} تُظْهِرُونَ مِنْ الْعَمَل {وَمَا تَكْتُمُونَ} تُخْفُونَ مِنْهُ فَيُجَازِيكُمْ بِهِ

{مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ} size [tebliğ etmektir] {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} amelden açığa vurduğunuzu {وَمَا تَكْتُمُونَ} ondan gizlediğinizi bilir ve size karşılığını verir “Elçiye düşen, ancak tebliğ etmektir. Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.”

{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيث} الْحَرَام {وَالطَّيِّب} الْحَلَال {وَلَوْ أَعْجَبَك} أَيْ سَرَّك {كَثْرَة الْخَبِيث فَاتَّقُوا اللَّه} فِي تَرْكه {يَا أُولِي الْأَلْبَاب لَعَلَّكُمْ تفلحون} تفوزون

{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ} haram {وَالطَّيِّبُ} helal {وَلَوْ أَعْجَبَكَ} yani seni sevindirse bile {كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ} onu terk etme konusunda {يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} kurtuluşa eresiniz diye “De ki: ‘Pis ile temiz -pisliğin çokluğu hoşuna gitse bile- bir olmaz. O halde ey akıl sahipleri, Allah’tan korkup sakının ki kurtuluşa eresiniz!’”

وَنَزَلَ لَمَّا أَكْثَرُوا سُؤَاله ﷺ {يأيها الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاء إنْ تُبْدَ} تُظْهَر {لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} لِمَا فِيهَا مِنْ الْمَشَقَّة {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِين يُنَزَّل الْقُرْآن} فِي زَمَن النَّبِيّ ﷺ {تُبْدَ لَكُمْ} الْمَعْنَى إذَا سَأَلْتُمْ عَنْ أَشْيَاء فِي زَمَنه يَنْزِل الْقُرْآن بِإِبْدَائِهَا وَمَتَى أَبْدَاهَا سَاءَتْكُمْ فَلَا تَسْأَلُوا عَنْهَا قَدْ {عَفَا اللَّه عنها} عن مسألتكم فلا تعودوا {والله غفور حليم}

[Müminler] ona sallallâhu aleyhi ve sellem çokça soru sorduklarında şu ayet indi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ} açıklanırsa {لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} içindeki meşakkat sebebiyle [hoşunuza gitmeyecek] {وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ} Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında {تُبْدَ لَكُمْ} manası şudur: Onun zamanında bazı şeyler hakkında sorarsanız Kur'an onları açıklayarak iner; açıklandığında da hoşunuza gitmez, bu yüzden onlar hakkında soru sormayın. {عَفَا اللَّهُ عَنْهَا} sormanızdan ötürü [Allah sizi bağışlamıştır], bir daha tekrarlamayın {وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur’an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onlardan vazgeçmiştir. Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir.”

{قَدْ سَأَلَهَا} أَيْ الْأَشْيَاء {قَوْم مِنْ قَبْلكُمْ} أَنْبِيَاءَهُمْ فَأَجِيبُوا بِبَيَانِ أَحْكَامهَا {ثُمَّ أَصْبَحُوا} صَارُوا {بِهَا كَافِرِينَ} بِتَرْكِهِمْ الْعَمَل بِهَا

{قَدْ سَأَلَهَا} yani bu şeyleri {قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ} peygamberlerine sordular ve hükümlerinin açıklanmasıyla cevaplandırıldılar {ثُمَّ أَصْبَحُوا} sonra oldular {بِهَا كَافِرِينَ} onlarla amel etmeyi terk ederek inkârcı “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da onlar sebebiyle kâfir olmuşlardı.”

{مَا جَعَلَ} شَرَعَ {اللَّه مِنْ بَحِيرَة وَلَا سَائِبَة وَلَا وَصِيلَة وَلَا حَامٍ} كَمَا كَانَ أَهْل الْجَاهِلِيَّة يَفْعَلُونَهُ رَوَى الْبُخَارِيّ عَنْ سَعِيد بن المسيب قال البحيرة التي يمنع دَرّهَا لِلطَّوَاغِيتِ فَلَا يَحْلُبهَا أَحَد مِنْ النَّاس وَالسَّائِبَة الَّتِي كَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لِآلِهَتِهِمْ فَلَا يُحْمَل عَلَيْهَا شَيْء وَالْوَصِيلَة النَّاقَة الْبِكْر تُبْكِر فِي أَوَّل نِتَاج الْإِبِل بِأُنْثَى ثُمَّ تُثْنِي بَعْد بِأُنْثَى وَكَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ إنْ وَصَلَتْ إحْدَاهُمَا بِأُخْرَى لَيْسَ بَيْنهمَا ذَكَر وَالْحَام فَحْل الْإِبِل يَضْرِب الضِّرَاب الْمَعْدُودَة فَإِذَا قَضَى ضِرَابه وَدَعُوهُ لِلطَّوَاغِيتِ وَأَعْفَوْهُ مِنْ أَنْ يُحْمَل عَلَيْهِ شَيْء وَسَمَّوْهُ الْحَامِي {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِب} فِي ذَلِكَ وَفِي نِسْبَته إلَيْهِ وَأَكْثَرهمْ لَا يَعْقِلُونَ أَنَّ ذَلِكَ افْتِرَاء لِأَنَّهُمْ قَلَّدُوا فِيهِ آبَاءَهُمْ

{مَا جَعَلَ} meşru kılmamıştır {اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} Câhiliye ehlinin yaptığı gibi. Buhârî, Saîd b. el-Müseyyeb’den şöyle rivayet etmiştir: "Bahîre, sütü putlar için sağılmayan ve insanlardan hiç kimsenin sağmadığı devedir. Sâibe, ilahları için salıverdikleri ve üzerine hiçbir şey yüklenmeyen devedir. Vasîle, ilk doğumunda dişi doğurup ardından tekrar dişi doğuran ilk doğuran dişi devedir; aralarında erkek olmadan iki dişiyi peş peşe doğurursa onu putları için salıverirlerdi. Hâm ise, belli sayıda aşı yapan erkek devedir; aşı görevini tamamlayınca onu putlar için serbest bırakır, üzerine herhangi bir şey yüklenmesinden muaf tutar ve ona Hâmî derlerdi." {وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} bu hususta ve bunu O’na nispet etmekle [iftira ederler] {وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} bunun bir iftira olduğunu akıl edemezler, zira onlar bu hususta atalarını taklit etmişlerdir “Allah; ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır. Fakat inkâr edenler, Allah’a karşı yalan uydurmaktadırlar. Onların çoğunun aklı ermez.”

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إلَى مَا أَنْزَلَ اللَّه وَإِلَى الرَّسُول} أَيْ إلَى حُكْمه مِنْ تَحْلِيل مَا حَرَّمْتُمْ {قَالُوا حَسْبنَا} كَافِينَا {مَا وجدنا عليه آباءنا} من الدين والشريعة قال تعالى {أ} حسبهم ذلك {ولو كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ} إلى الحق والاستفهام للإنكار

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ} yani haram kıldığınız şeylerin helal kılınması yönündeki O'nun hükmüne [gelin dendiğinde], {قَالُوا حَسْبُنَا} bize yeter {مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} din ve şeriat olarak [dediler]. Yüce Allah buyurdu ki: {أَ} bu onlara yeter mi? {وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ} hakka [yönelmiyor olsalar bile mi?] Soru kınama (inkâr) içindir “Onlara: 'Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin' dendiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Peki, ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda bulunmayan kimseler idiyse de mi?”

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسكُمْ} أَيْ احْفَظُوهَا وَقُومُوا بِصَلَاحِهَا {لَا يَضُرّكُمْ مَنْ ضَلَّ إذَا اهْتَدَيْتُمْ} قِيلَ الْمُرَاد لَا يَضُرّكُمْ مَنْ ضَلَّ مِنْ أَهْل الْكِتَاب وَقِيلَ الْمُرَاد غَيْرهمْ لِحَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَة الْخُشَنِيّ سَأَلْت عَنْهَا رَسُول اللَّه ﷺ فَقَالَ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنْ الْمُنْكَر حَتَّى إذَا رَأَيْت شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَة وَإِعْجَاب كُلّ ذِي رَأْي بِرَأْيِهِ فَعَلَيْك نَفْسك رَوَاهُ الْحَاكِم وَغَيْره {إلَى اللَّه مَرْجِعكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تعملون} فيجازيكم به

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} yani kendinizi koruyun ve ıslahınızla ilgilenin. {لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} Ehl-i Kitap'tan sapan kimseler size zarar veremez denilmiştir. Başkaları olduğu da söylenmiştir; nitekim Ebû Sa‘lebe el-Huşenî’nin hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sordum, şöyle buyurdu: 'İyiliği emredin, kötülükten sakındırın. Ne zaman ki boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, tercih edilen bir dünya ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini görürsen, o zaman kendine bak!'” Bunu Hâkim ve başkaları rivayet etmiştir. {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} size yaptıklarınızın karşılığını verir “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah’adır. O zaman yaptıklarınızı size haber verecektir.”

{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَة بَيْنكُمْ إذَا حَضَرَ أَحَدكُمْ الْمَوْت} أَيْ أَسْبَابه {حِين الْوَصِيَّة اثْنَانِ ذَوَا عَدْل مِنْكُمْ} خَبَر بِمَعْنَى الْأَمْر أَيْ لِيَشْهَد وَإِضَافَة شَهَادَة لَبَيِّن عَلَى الِاتِّسَاع وَحِين بَدَل مِنْ إذَا أَوْ ظَرْف لحَضَرَ {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْركُمْ} أَيْ غَيْر مِلَّتكُمْ {إنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ} سَافَرْتُمْ {فِي الْأَرْض فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَة الْمَوْت تَحْبِسُونَهُمَا} تُوقِفُونَهُمَا صِفَة آخَرَانِ {مِنْ بَعْد الصَّلَاة} أَيْ صَلَاة الْعَصْر {فَيُقْسِمَانِ} يَحْلِفَانِ {بِاَللَّهِ إنْ ارْتَبْتُمْ} شَكَكْتُمْ فِيهَا وَيَقُولَانِ {لَا نَشْتَرِي بِهِ} بِاَللَّهِ {ثَمَنًا} عِوَضًا نَأْخُذهُ بَدَله مِنْ الدُّنْيَا بِأَنْ نَحْلِف بِهِ أَوْ نَشْهَد كَذِبًا لِأَجْلِهِ {وَلَوْ كَانَ} الْمُقْسَم لَهُ أَوْ الْمَشْهُود لَهُ {ذَا قُرْبَى} قَرَابَة مِنَّا {وَلَا نَكْتُم شَهَادَة اللَّه} الَّتِي أُمِرْنَا بِهَا {إنَّا إذًا} إنْ كتمناها {لمن الآثمين

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} yani onun sebepleri [gelip çattığında], {حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ} emir anlamında haberdir; yani iki adil kişi şahitlik etsin. "Şehâdet" lafzının "beyn"e izafeti genişlik (ittisâ) kabilindendir. "Hîn" lafzı "izâ"dan bedel yahut "hadara" fiilinin zarfıdır. {أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} yani sizin dininizden olmayan başka iki kişi, {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ} yolculuğa çıktığınızda {فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا} onları alıkoyarsınız; bu "âharâni"nin sıfatıdır, {مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ} yani ikindi namazından sonra, {فَيُقْسِمَانِ} yemin ederler {بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} kendilerinden şüphe ederseniz ve şöyle derler: {لَا نَشْتَرِي بِهِ} Allah adına yapılan yemin karşılığında {ثَمَنًا} dünyalıktan alacağımız bir bedel satın almayız; yani bunun için yalan yere yemin etmeyiz veya yalan şahitlik yapmayız, {وَلَوْ كَانَ} lehine yemin veya şahitlik edilen kimse {ذَا قُرْبَى} bizim yakınımız olsa bile. {وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ} yerine getirmekle emrolunduğumuz [şahitliği], {إِنَّا إِذًا} şayet gizlersek {لَمِنَ الْآثِمِينَ}

{فَإِنْ عُثِرَ} اُطُّلِعَ بَعْد حَلِفهمَا {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إثْمًا} أَيْ فِعْلًا مَا يُوجِبهُ مِنْ خِيَانَة أَوْ كَذِب فِي الشَّهَادَة بِأَنْ وُجِدَ عِنْدهمَا مِثْلَا مَا اُتُّهِمَا بِهِ وَادَّعَيَا أَنَّهُمَا ابْتَاعَاهُ مِنْ الْمَيِّت أَوْ وَصَّى لَهُمَا بِهِ {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامهمَا} فِي تَوَجُّه الْيَمِين عَلَيْهِمَا {مِنْ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمْ} الْوَصِيَّة وَهُمْ الْوَرَثَة وَيُبْدَل مِنْ آخَرَانِ {الْأَوْلَيَانِ} بِالْمَيِّتِ أَيْ الْأَقْرَبَانِ إلَيْهِ وَفِي قِرَاءَة الْأَوَّلَيْنِ جَمْع أَوَّل صِفَة أَوْ بَدَل مِنْ الَّذِينَ {فَيُقْسِمَانِ بِاَللَّهِ} عَلَى خِيَانَة الشَّاهِدَيْنِ وَيَقُولَانِ {لَشَهَادَتنَا} يَمِيننَا {أَحَقّ} أَصْدَق {مِنْ شَهَادَتهمَا} يَمِينهمَا {وَمَا اعْتَدَيْنَا} تَجَاوَزْنَا الْحَقّ فِي الْيَمِين {إنَّا إذًا لَمِنْ الظَّالِمِينَ} الْمَعْنَى لِيُشْهِد الْمُحْتَضِر عَلَى وَصِيَّته اثْنَيْنِ أَوْ يُوصِي إلَيْهِمَا مِنْ أَهْل دِينه أَوْ غَيْرهمْ إنْ فَقَدَهُمْ لِسَفَرٍ وَنَحْوه فَإِنْ ارْتَابَ الْوَرَثَة فِيهِمَا فَادَّعَوْا أَنَّهُمَا خَانَا بِأَخْذِ شَيْء أَوْ دَفْعه إلَى شَخْص زَعَمَا أَنَّ الْمَيِّت أَوْصَى لَهُ بِهِ فَلْيَحْلِفَا إلَى آخِره فَإِنْ اطَّلَعَ عَلَى أَمَارَة تَكْذِيبهمَا فَادَّعَيَا دَافِعًا لَهُ حَلَفَ أَقْرَب الْوَرَثَة عَلَى كَذِبهمَا وَصَدَّقَ مَا ادَّعَوْهُ وَالْحُكْم ثَابِت فِي الْوَصِيَّيْنِ مَنْسُوخ فِي الشَّاهِدَيْنِ وَكَذَا شَهَادَة غَيْر أَهْل الْمِلَّة مَنْسُوخَة وَاعْتِبَار صَلَاة الْعَصْر لِلتَّغْلِيظِ وَتَخْصِيص الْحَلِف فِي الْآيَة بِاثْنَيْنِ مِنْ أَقْرَب الْوَرَثَة لِخُصُوصِ الْوَاقِعَة الَّتِي نَزَلَتْ لَهَا وَهِيَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيّ أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي سَهْم خَرَجَ مَعَ تَمِيم الدَّارِيّ وَعَدِيّ بْن بُدَاء أَيْ وَهُمَا نَصْرَانِيَّانِ فَمَاتَ السَّهْمِيّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِم فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّة مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَرُفِعَا إلَى النَّبِيّ ﷺ فَنَزَلَتْ فَأَحْلَفَهُمَا ثُمَّ وُجِدَ الْجَام بِمَكَّة فَقَالُوا ابْتَعْنَاهُ مِنْ تَمِيم وَعَدِيّ فَنَزَلَتْ الْآيَة الثَّانِيَة فَقَامَ رَجُلَانِ مِنْ أَوْلِيَاء السَّهْمِيّ فَحَلَفَا وَفِي رِوَايَة التِّرْمِذِيّ فَقَامَ عَمْرو بْن الْعَاصِ وَرَجُل آخَر مِنْهُمْ فَحَلَفَا وَكَانَ أَقْرَب إلَيْهِ وَفِي رِوَايَة فَمَرِضَ فَأَوْصَى إلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يَبْلُغَا مَا تَرَكَ أَهْله فَلَمَّا مَاتَ أَخَذَا الْجَام وَدَفَعَا إلَى أَهْله مَا بَقِيَ

{فَإِنْ عُثِرَ} yeminlerinden sonra anlaşılırsa, {عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا} yani hainlik veya şahitlikte yalan gibi günahı gerektiren bir fiil işledikleri, örneğin itham edildikleri şeyin yanlarında bulunması ve bunu ölen kişiden satın aldıklarını ya da onun kendilerine vasiyet ettiğini iddia etmeleri gibi durumlarla [ortaya çıkarsa], {فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا} kendilerine yemin yöneltilmesi konusunda onların yerine başka iki kişi geçer, {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ} vasiyette hak sahibi olanlardan; onlar da mirasçılardır. "Âharâni" lafzından bedel olarak: {الْأَوْلَيَانِ} ölen kişiye en yakın iki vâris [geçer]. Bir kıraatte el-Evvelîne (الْأَوَّلِينَ) şeklinde el-Evvel'in çoğulu olarak okunmuştur; bu durumda el-Lezîne (الَّذِينَ) kelimesinin sıfatı veya bedeli olur. {فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ} o iki şahidin hainliği üzerine [yemin ederler] ve şöyle derler: {لَشَهَادَتُنَا} bizim yeminimiz {أَحَقُّ} daha doğrudur {مِنْ شَهَادَتِهِمَا} onların yemininden {وَمَا اعْتَدَيْنَا} yeminde hakkı aşmadık. {إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} Anlam şudur: Ölmek üzere olan kimse vasiyetine iki kişiyi şahit tutsun veya kendi dininden yahut yolculuk vb. sebebiyle onları bulamazsa başkalarından iki kişiyi vasi kılsın. Şayet mirasçılar bu iki kişiden şüphelenir ve bir şey aldıklarını veya ölünün vasiyet ettiğini iddia ettikleri bir şahsa verdiklerini öne sürerlerse, o ikisi [şöyle] yemin etsinler... Eğer onların yalan söylediğine dair bir emareye rastlanır ve onlar da buna karşı bir savunma iddia ederlerse, en yakın iki mirasçı onların yalanı üzerine yemin eder ve kendi iddiaları doğrulanır. Bu hüküm vasiler hakkında sabittir, iki şahit hakkında ise neshedilmiştir. Aynı şekilde gayrimüslimlerin şahitliği de neshedilmiştir. İkindi namazının dikkate alınması [yemini] ağırlaştırmak içindir. Ayette yeminin en yakın iki mirasçıya tahsis edilmesi, ayetin indiği olayın özelliğindendir. O da Buhârî'nin rivayet ettiği şu hadisedir: Benî Sehm'den bir adam, Temîm ed-Dârî ve Adî b. Bedâ ile -ikisi de Hristiyan idi- birlikte yola çıktı. Sehmî, içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti. Mirasını getirdiklerinde, altın işlemeli gümüş bir kadehin kayıp olduğunu gördüler. Mesele Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e intikal ettirildi ve ayet indi, o da onlara yemin ettirdi. Sonra kadeh Mekke'de bulundu. [Kadehi elinde bulunduranlar]: "Biz bunu Temîm ve Adî'den satın aldık" dediler. Bunun üzerine ikinci ayet indi. Sehmî'nin velilerinden iki adam kalkıp yemin ettiler. Tirmizî'nin rivayetinde: "Amr b. el-Âs ile onlardan başka bir adam kalkıp yemin ettiler; o, adama en yakın olandı." Başka bir rivayette: "Hastalandı, o ikisine vasiyet etti ve bıraktıklarını ailesine ulaştırmalarını emretti. Vefat edince kadehi aldılar, geri kalanını ailesine teslim ettiler."

{ذَلِكَ} الْحُكْم الْمَذْكُور مِنْ رَدّ الْيَمِين عَلَى الْوَرَثَة {أَدْنَى} أَقْرَب إلَى {أَنْ يَأْتُوا} أَيْ الشُّهُود أَوْ الْأَوْصِيَاء {بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْههَا} الَّذِي تَحَمَّلُوهَا عَلَيْهِ مِنْ غَيْر تَحْرِيف وَلَا خِيَانَة {أَوْ} أَقْرَب إلَى أَنْ {يَخَافُوا أَنْ تُرَدّ أَيْمَانهمْ} عَلَى الْوَرَثَة الْمُدَّعِينَ فَيَحْلِفُونَ عَلَى خِيَانَتهمْ وَكَذِبهمْ فَيَفْتَضِحُونَ وَيَغْرَمُونَ فَلَا يَكْذِبُوا {وَاتَّقُوا اللَّه} بِتَرْكِ الْخِيَانَة وَالْكَذِب {وَاسْمَعُوا} مَا تُؤْمَرُونَ بِهِ سَمَاع قَبُول {وَاَللَّه لَا يَهْدِي الْقَوْم الْفَاسِقِينَ} الخارجين عن طاعته إلى سبيل الخير

{ذَلِكَ} yeminin mirasçılara iadesine dair zikredilen bu hüküm, {أَدْنَى} daha yakındır {أَنْ يَأْتُوا} şahitlerin veya vasilerin [getirmelerine] {بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا} tahrif ve hainlik yapmaksızın yüklendikleri şekliyle şahitliği [yerine getirmelerine]; {أَوْ} yahut şuna daha yakındır: {يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ} yeminlerin hak iddia eden mirasçılara döndürülmesinden, onların da kendilerinin hainliği ve yalanı üzerine yemin edip rezil olmalarından ve tazminat ödemelerinden [korkmalarına], böylece yalan söylemezler. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} hainliği ve yalanı terk ederek [Allah'tan sakının], {وَاسْمَعُوا} emrolunduğunuz şeyleri kabul kulağıyla [dinleyin]. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} O'na itaatten çıkanları hayır yoluna ulaştırmaz “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmaları veya yeminlerinden sonra başka yeminlerin reddedilip kabul görmemesinden korkmaları için en uygun yoldur. Allah’tan sakının ve dinleyin. Allah, fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.”

اذكر {يَوْم يَجْمَع اللَّه الرُّسُل} هُوَ يَوْم الْقِيَامَة {فَيَقُول} لَهُمْ تَوْبِيخًا لِقَوْمِهِمْ {مَاذَا} أَيْ الَّذِي {أُجِبْتُمْ} بِهِ حِين دَعَوْتُمْ إلَى التَّوْحِيد {قَالُوا لَا عِلْم لَنَا} بِذَلِكَ {إنَّك أَنْت عَلَّام الْغُيُوب} مَا غَابَ عَنْ الْعِبَاد وَذَهَبَ عَنْهُمْ عِلْمه لِشِدَّةِ هَوْل يَوْم الْقِيَامَة وَفَزَعهمْ ثُمَّ يَشْهَدُونَ عَلَى أُمَمهمْ لَمَّا يَسْكُنُونَ

Hatırla {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} o, kıyamet günüdür, {فَيَقُولُ} kavimlerini azarlamak için onlara buyurur: {مَاذَا} ne şekilde {أُجِبْتُمْ} tevhide davet ettiğinizde size nasıl karşılık verildi? {قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا} buna dair [bir bilgimiz yoktur], {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} kullardan gizli kalan ve kıyamet gününün dehşetinin şiddeti ve korkuları sebebiyle bilgisi onlardan giden şeyleri hakkıyla bilensin. Sonra dehşetleri yatışınca ümmetleri aleyhine şahitlik ederler “Allah’ın, peygamberleri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' diyeceği gün, onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin' diyeceklerdir.”

اذكر {إذ قال الله يا عيسى بن مَرْيَم اُذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْك وَعَلَى وَالِدَتك} بِشُكْرِهَا {إذْ أَيَّدْتُك} قَوَّيْتُك {بِرُوحِ الْقُدُس} جِبْرِيل {تُكَلِّم النَّاس} حَال مِنْ الْكَاف فِي أَيَّدْتُك {فِي الْمَهْد} أَيْ طِفْلًا {وَكَهْلًا} يُفِيد نُزُوله قَبْل السَّاعَة لِأَنَّهُ رُفِعَ قَبْل الْكُهُولَة كَمَا سَبَقَ فِي آل عِمْرَان {وَإِذْ عَلَّمْتُك الْكِتَاب وَالْحِكْمَة وَالتَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وَإِذْ تَخْلُق مِنْ الطِّين كَهَيْئَةِ} كَصُورَةِ {الطَّيْر} وَالْكَاف اسْم بِمَعْنَى مِثْل مَفْعُول {بِإِذْنِي فَتَنْفُخ فِيهَا فَتَكُون طَيْرًا بِإِذْنِي} بِإِرَادَتِي {وَتُبْرِئ الْأَكْمَه وَالْأَبْرَص بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِج الْمَوْتَى} مِنْ قُبُورهمْ أَحْيَاء {بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْت بَنِي إسْرَائِيل عَنْك} حِين هَمُّوا بِقَتْلِك {إذْ جِئْتهمْ بِالْبَيِّنَاتِ} الْمُعْجِزَات {فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إنْ} مَا {هَذَا} الَّذِي جِئْت بِهِ {إلَّا سِحْر مُبِين} وَفِي قِرَاءَة سَاحِر أَيْ عِيسَى

Hatırla {إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ} şükrederek [an]; {إِذْ أَيَّدْتُكَ} seni güçlendirdiğim vakit {بِرُوحِ الْقُدُسِ} Cebrail ile; {تُكَلِّمُ النَّاسَ} "eyyedtuke"deki kâf zamirinden haldir, {فِي الْمَهْدِ} yani çocukken {وَكَهْلًا} kemal çağında; bu ifade kıyametten önce ineceğini bildirir, çünkü Âl-i İmrân'da geçtiği üzere kemal çağına ermeden önce semaya kaldırılmıştır; {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ} sureti gibi {الطَّيْرِ} buradaki kâf, meful konumunda "misl" anlamında isimdir, {بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي} benim irademle; {وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى} diriler olarak kabirlerinden {بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ} seni öldürmeye yeltendiklerinde; {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} mucizelerle, {فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ} ancak {هَذَا} getirdiğin şey {إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} apaçık bir sihirdir. Bir kıraatte sâhirun (سَاحِرٌ) yani Îsâ [apaçık bir büyücüdür] şeklinde okunmuştur “Hani Allah şöyle buyuracaktı: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin ve annenin üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu’l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab’ı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratıyor, sonra ona üflüyordun da o iznimle bir kuş oluyordu. Anadan doğma körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri benim iznimle [kabirden] çıkarıyordun. Hani sen onlara apaçık delillerle geldiğin zaman İsrailoğullarını senden engellemiştim de içlerinden inkâr edenler: Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, demişlerdi.'”

{وَإِذْ أَوْحَيْت إلَى الْحَوَارِيِّينَ} أَمَرْتهمْ عَلَى لِسَانه {أَنْ} أَيْ بِأَنْ {آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} عِيسَى {قالوا آمنا} بهما {واشهد بأننا مسلمون}

{وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ} onun diliyle onlara emrettim {أَنْ} yani {آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} İsa'ya; {قَالُوا آمَنَّا} her ikisine de iman ettik {وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ} “Hani Havarilere: 'Bana ve Peygamberime iman edin' diye vahyetmiştim. Onlar da: 'İman ettik, bizim Müslümanlar olduğumuza şahit ol' demişlerdi.”

اذكر {إذ قال الحواريون يا عيسى بن مَرْيَم هَلْ يَسْتَطِيع} أَيْ يَفْعَل {رَبّك} وَفِي قِرَاءَة بالْفَوْقَانية وَنُصِبَ مَا بَعْده أَيْ تَقْدِر أَنْ تَسْأَلهُ {أَنْ يُنْزِل عَلَيْنَا مَائِدَة مِنْ السَّمَاء قَالَ} لَهُمْ عِيسَى {اتَّقُوا اللَّه} فِي اقتراح الآيات {إن كنتم مؤمنين}

Hatırla {إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ} yani yapar mı {رَبُّكَ} Bir kıraatte üstteki harfle testetîu (تَسْتَطِيعُ) şeklinde ve sonrası nasb ile okunmuştur; yani O'ndan istemeye gücün yeter mi [demektir], {أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ} Îsâ onlara dedi ki: {اتَّقُوا اللَّهَ} mucize teklifinde bulunma hususunda [Allah'tan korkun], {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. O da: 'Eğer mümin iseniz Allah’tan korkun' demişti.”

{قَالُوا نُرِيد} سُؤَالهَا مِنْ أَجْل {أَنْ نَأْكُل مِنْهَا وَتَطْمَئِنّ} تَسْكُن {قُلُوبنَا} بِزِيَادَةِ الْيَقِين {وَنَعْلَم} نَزْدَاد عِلْمًا {أَنْ} مُخَفَّفَة أَيْ أَنَّك {قَدْ صدقتنا} في ادعاء النبوة {ونكون عليها من الشاهدين}

{قَالُوا نُرِيدُ} onu istememiz şu maksatlarladır: {أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ} yatışsın {قُلُوبُنَا} yakînin artmasıyla, {وَنَعْلَمَ} ilmimiz ziyadeleşsin {أَنْ} tahfif edilmiş ennedir; yani senin {قَدْ صَدَقْتَنَا} peygamberlik iddiasında bize doğru söylediğini [bilelim], {وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Onlar: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz yatışsın, senin bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım' dediler.”

{قال عيسى بن مَرْيَم اللَّهُمَّ رَبّنَا أَنْزِل عَلَيْنَا مَائِدَة مِنْ السَّمَاء تَكُون لَنَا} أَيْ يَوْم نُزُولهَا {عِيدًا} نُعَظِّمهُ وَنُشَرِّفهُ {لِأَوَّلِنَا} بَدَل مِنْ لَنَا بِإِعَادَةِ الْجَارّ {وَآخِرنَا} مِمَّنْ يَأْتِي بَعْدنَا {وَآيَة مِنْك} على قدرتك ونبوتي {وارزقنا} إياها {وأنت خير الرازقين

{قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا} yani indiği gün bizim için olsun {عِيدًا} yücelteceğimiz ve şereflendireceğimiz bir bayram; {لِأَوَّلِنَا} cer edatı tekrarlanarak "lenâ"dan bedeldir, {وَآخِرِنَا} bizden sonra gelecek olanlara, {وَآيَةً مِنْكَ} senin kudretine ve benim peygamberliğime bir delil, {وَارْزُقْنَا} onu bize [rızık kıl], {وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}

{قَالَ اللَّه} مُسْتَجِيبًا لَهُ {إنِّي مُنَزِّلُهَا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُر بَعْد} أَيْ بَعْد نُزُولهَا {مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبهُ أَحَدًا مِنْ الْعَالَمِينَ} فَنَزَلَتْ الْمَلَائِكَة بِهَا مِنْ السَّمَاء عَلَيْهَا سَبْعَة أَرْغِفَة وَسَبْعَة أَحْوَات فَأَكَلُوا منها حتى شبعوا قاله بن عَبَّاس وَفِي حَدِيث أُنْزِلَتْ الْمَائِدَة مِنْ السَّمَاء خُبْزًا وَلَحْمًا فَأُمِرُوا أَنْ لَا يَخُونُوا وَلَا يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا فَمُسِخُوا قِرَدَة وَخَنَازِير

{قَالَ اللَّهُ} onun duasını kabul ederek: {إِنِّي مُنَزِّلُهَا} şeddesiz ve şeddeli [kıraatlerle], {عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ} yani inişinden sonra {مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} Bunun üzerine melekler gökten üzerinde yedi pide ve yedi balık bulunan sofrayla indiler; onlar da doyuncaya kadar yediler. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir hadiste ise şöyle geçmektedir: Sofra gökten ekmek ve et olarak indirildi. Hainlik yapmamaları ve yarına saklamamaları emrolundu; fakat hainlik edip sakladılar, bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler “Allah: 'Ben onu sizin üzerinize mutlaka indireceğim. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben ona âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla azap edeceğim' buyurdu.”

{و} اُذْكُرْ {إذْ قَالَ} أَيْ يَقُول {اللَّه} لِعِيسَى فِي الْقِيَامَة تَوْبِيخًا لِقَوْمِهِ {يَا عِيسَى بن مَرْيَم أَأَنْت قُلْت لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إلَهَيْنِ مِنْ دُون اللَّه قَالَ} عِيسَى وَقَدْ أُرْعِدَ {سُبْحَانك} تَنْزِيهًا لَك عَمَّا لَا يَلِيق بِك مِنْ شَرِيك وَغَيْره {مَا يَكُون} مَا يَنْبَغِي {لِي أَنْ أَقُول مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} خَبَر لَيْسَ وَلِي لِلتَّبْيِينِ {إنْ كُنْت قُلْته فَقَدْ عَلِمْته تَعْلَم مَا} أُخْفِيه {فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَم مَا فِي نَفْسك} أَيْ مَا تخفيه من معلوماتك {إنك أنت علام الغيوب}

{وَ} Hatırla {إِذْ قَالَ} yani Allah kıyamet günü kavmini azarlamak maksadıyla İsa'ya diyecektir ki: {اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ} Îsâ titreyerek dedi ki: {سُبْحَانَكَ} ortak ve benzeri sana yakışmayan şeylerden seni tenzih ederim! {مَا يَكُونُ} bana yakışmaz {لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} leyse'nin haberi olup "lî" açıklama içindir; {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا} gizlediğimi {فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} yani senin bildiklerinden gizlediğin şeyleri bilmem. {إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah’tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?' buyurmuştu. O da: 'Seni tenzih ederim, hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer onu söylemiş olsaydım sen bunu muhakkak bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin, ben ise senin zatında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız sensin' demişti.”

{مَا قُلْت لَهُمْ إلَّا مَا أَمَرْتنِي بِهِ} وَهُوَ {أَنْ اُعْبُدُوا اللَّه رَبِّي وَرَبّكُمْ وَكُنْت عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} رَقِيبًا أَمْنَعهُمْ مِمَّا يَقُولُونَ {مَا دُمْت فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتنِي} قَبَضْتنِي بِالرَّفْعِ إلَى السَّمَاء {كُنْت أَنْت الرَّقِيب عَلَيْهِمْ} الْحَفِيظ لِأَعْمَالِهِمْ {وَأَنْت عَلَى كُلّ شَيْء} مِنْ قَوْلِي لَهُمْ وَقَوْلهمْ بَعْدِي وَغَيْر ذَلِكَ {شَهِيد} مُطَّلِع عَالِم به

{مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ} o da şudur: {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا} gözeten bir gözetleyici idim; söyledikleri şeylere engel oluyordum, {مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} beni semaya yükselterek kabzettiğinde {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} onların amellerini koruyup gözetleyen sendin, {وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} onlara söylediklerime, benden sonra onların söylediklerine ve bundan başkasına {شَهِيدٌ} muttali ve hakkıyla bilensin “Ben onlara sadece bana emrettiğin şeyi söyledim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin' dedim. Aralarında bulunduğum sürece onların üzerinde bir şahittim. Sen beni vefat ettirince (aralarından alınca) onları gözetleyen yalnız sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.”

} إنْ تُعَذِّبهُمْ} أَيْ مَنْ أَقَامَ عَلَى الْكُفْر مِنْهُمْ {فَإِنَّهُمْ عِبَادك} وَأَنْت مَالِكهمْ تَتَصَرَّف فِيهِمْ كَيْفَ شِئْت لَا اعْتِرَاض عَلَيْك {وَإِنْ تَغْفِر لَهُمْ} أَيْ لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ {فَإِنَّك أَنْت الْعَزِيز} عَلَى أَمْره {الْحَكِيم} فِي صُنْعه

{إِنْ تُعَذِّبْهُمْ} yani içlerinden küfür üzere kalanları, {فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ} sen onların sahibisin; onlar üzerinde dilediğin gibi tasarrufta bulunursun, sana itiraz olunamaz. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ} yani içlerinden iman edenleri, {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} emrine galip olan, {الْحَكِيمُ} yaptığı her şeyi hikmetle yapansın “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.”

{قَالَ اللَّه هَذَا} أَيْ يَوْم الْقِيَامَة {يَوْم يَنْفَع الصَّادِقِينَ} فِي الدُّنْيَا كَعِيسَى {صِدْقهمْ} لِأَنَّهُ يوم الجزاء {لَهُمْ جَنَّات تَجْرِي مِنْ تَحْتهَا الْأَنْهَار خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ﵃} بِطَاعَتِهِ {وَرَضُوا عَنْهُ} بِثَوَابِهِ {ذَلِكَ الْفَوْز الْعَظِيم} وَلَا يَنْفَع الكاذبين في الدنيا صدقهم فيه كالكفار لما يُؤْمِنُونَ عِنْد رُؤْيَة الْعَذَاب

{قَالَ اللَّهُ هَذَا} yani kıyamet günü {يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ} dünyada İsa gibi sadık olanlara [fayda verecektir], {صِدْقُهُمْ} doğrulukları; çünkü o karşılık günüdür. {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} O'na itaatleri sebebiyle, {وَرَضُوا عَنْهُ} O'nun sevabı sebebiyle. {ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} Dünyada yalancı olanlara ise oradaki doğrulukları fayda vermez; nitekim kâfirlerin azabı gördüklerinde iman etmeleri böyledir “Allah buyurdu ki: 'Bu, sadıklara doğruluklarının fayda sağlayacağı gündür. Onlar için altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O’ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.'”

{لِلَّهِ مُلْك السَّمَاوَات وَالْأَرْض} خَزَائِن الْمَطَر وَالنَّبَات وَالرِّزْق وَغَيْرهَا {وَمَا فِيهِنَّ} أَتَى بِمَا تَغْلِيبًا لِغَيْرِ الْعَاقِل {وَهُوَ عَلَى كُلّ شَيْء قَدِير} وَمِنْهُ إثَابَة الصَّادِق وَتَعْذِيب الْكَاذِب وَخُصَّ الْعَقْل ذاته فليس عليها بقادر

{لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} yağmur, bitki, rızık ve diğer şeylerin hazineleri [Allah'ındır], {وَمَا فِيهِنَّ} gayriakil olanların tağlibi yoluyla "mâ" lafzı gelmiştir, {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} Doğru olanı mükâfatlandırmak ve yalancıyı cezalandırmak da buna dâhildir. Akıl ise O'nun zâtını tahsis etmiştir; zira zâtına kâdir değildir “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü yalnız Allah’ındır. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla