Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: Celâleyn Tefsiri · Mahallî & Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ النُّجُوم لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَات الْبَرّ وَالْبَحْر} فِي الْأَسْفَار {قَدْ فَصَّلْنَا} بَيَّنَّا {الْآيَات} الدَّلَالَات عَلَى قُدْرَتنَا {لِقَوْمٍ يعلمون} يتدبرون

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ النُّجُوم لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَات الْبَرّ وَالْبَحْر} yolculuklarda. {قَدْ فَصَّلْنَا} açıkladık {الْآيَات} kudretimize delalet eden kanıtları {لِقَوْمٍ يعلمون} “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için yaratandır. Bilen bir topluluk için ayetleri elbette genişçe açıkladık.”, düşünüp tefekkür eden.

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ} خَلَقَكُمْ {مِنْ نَفْس وَاحِدَة} هِيَ آدَم {فَمُسْتَقَرّ} مِنْكُمْ فِي الرَّحِم {وَمُسْتَوْدَع} مِنْكُمْ فِي الصُّلْب وَفِي قِرَاءَة بِفَتْحِ الْقَاف أَيْ مَكَان قَرَار لَكُمْ {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَات لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} مَا يُقَال لَهُمْ

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ} sizi yarattı {مِنْ نَفْس وَاحِدَة} o Adem'dir; {فَمُسْتَقَرّ} sizden rahimde olan [bir durak] {وَمُسْتَوْدَع} sizden sulbte olan [bir emanet yeri]; kāf harfinin fethasıyla olan bir kıraatte ise sizin için bir karar yeridir. {قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَات لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “O, sizi tek bir nefisten meydana getirendir. Bir kalma yeri (rahim), bir de emanet yeri (sulb) vardır. İnce anlayışlı bir topluluk için ayetleri elbette genişçe açıkladık.”, kendilerine söylenenleri.

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجْنَا} فِيهِ الْتِفَات عَنْ الْغَيْبَة {بِهِ} بِالْمَاءِ {نَبَات كُلّ شَيْء} يَنْبُت {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} أَيْ النَّبَات شَيْئًا {خَضِرًا} بِمَعْنَى أَخْضَر {نُخْرِج مِنْهُ} مِنْ الْخَضِر {حَبًّا مُتَرَاكِبًا} يَرْكَب بَعْضه بَعْضًا كَسَنَابِل الْحِنْطَة وَنَحْوهَا {وَمِنْ النَّخْل} خَبَر وَيُبْدَل مِنْهُ {مِنْ طَلْعهَا} أَوَّل مَا يَخْرُج مِنْهَا وَالْمُبْتَدَأ {قِنْوَان} عَرَاجِين {دَانِيَة} قَرِيب بَعْضهَا مِنْ بَعْض {و} أخرجنا به {جنات} بَسَاتِين {مِنْ أَعْنَاب وَالزَّيْتُون وَالرُّمَّان مُشْتَبِهًا} وَرَقهمَا حَال {وَغَيْر مُتَشَابِه} ثَمَرهَا {اُنْظُرُوا} يَا مُخَاطَبُونَ نَظَرَ اعْتِبَار {إلَى ثَمَره} بِفَتْحِ الثَّاء وَالْمِيم وَبِضَمِّهِمَا وَهُوَ جَمْع ثَمَرَة كَشَجَرَةٍ وَشَجَر وَخَشَبَة وَخَشَب {إذَا أَثْمَرَ} أَوَّل مَا يَبْدُو كَيْفَ هو {و} إلى {ينعه} نُضْجه إذَا أَدْرَكَ كَيْفَ يَعُود {إنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَات} دَلَالَات عَلَى قُدْرَته تَعَالَى عَلَى الْبَعْث وَغَيْره {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} خُصُّوا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ الْمُنْتَفِعُونَ بِهَا فِي الْإِيمَان بِخِلَافِ الْكَافِرِينَ

{وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجْنَا} burada gaib sîgasından iltifat vardır; {بِهِ} o su ile {نَبَات كُلّ شَيْء} biten her şeyin bitkisini; {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ} yani bitkiden bir şey {خَضِرًا} yeşil manasında; {نُخْرِج مِنْهُ} o yeşillikten {حَبًّا مُتَرَاكِبًا} buğday başakları ve benzerleri gibi birbiri üstüne binmiş [taneler]; {وَمِنْ النَّخْل} haberdir, {مِنْ طَلْعهَا} ise ondan bedeldir ki ondan ilk çıkan tomurcuktur; mübtedası ise {قِنْوَان} salkımlardır; {دَانِيَة} birbirine yakın. {و} onunla çıkardık {جنات} bahçeler {مِنْ أَعْنَاب وَالزَّيْتُون وَالرُّمَّان مُشْتَبِهًا} yaprakları birbirine benzeyen (hâl olarak); {وَغَيْر مُتَشَابِه} meyvesi benzemeyen. {اُنْظُرُوا} ey muhataplar, ibret nazarıyla bakın {إلَى ثَمَره} sâ ve mîm harflerinin fethasıyla veya her ikisinin zammesiyle okunmuştur; şecere/şecer ve haşebe/haşeb gibi semere kelimesinin çoğuludur; {إذَا أَثْمَرَ} ilk belirdiğinde nasıl olduğuna {و} ve {ينعه} yetiştiğinde nasıl bir hâl aldığına, olgunlaşmasına bakın. {إنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَات} Yüce Allah'ın diriltmeye ve başka şeylere kudretine delaletler vardır {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “O, gökten su indirendir. İşte Biz onunla her türlü bitkiyi çıkardık; ondan da bir yeşillik çıkardık ki, ondan birbiri üzerine binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacının tomurcuğundan da sarkan salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar bahçeleri [çıkardık]. Meyve verdiği zaman meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunlarda inanan bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.”; zikredilmeye tahsis edildiler çünkü kâfirlerin aksine imanda onlardan istifade edenler onlardır.

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ} مَفْعُول ثَانٍ {شُرَكَاء} مَفْعُول أَوَّل وَيُبْدَل مِنْهُ {الْجِنّ} حَيْثُ أَطَاعُوهُمْ فِي عِبَادَة الأوثان {و} قد {خلقهم} فكيف يكونون شُرَكَاء {وَخَرَقُوا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد أَيْ اخْتَلَقُوا {لَهُ بَنِينَ وَبَنَات بِغَيْرِ عِلْم} حَيْثُ قَالُوا عُزَيْر بن اللَّه وَالْمَلَائِكَة بَنَات اللَّه {سُبْحَانه} تَنْزِيهًا لَهُ {وتعالى عما يصفون} بأن له ولدا

{وَجَعَلُوا لِلَّهِ} ikinci mef'uldür; {شُرَكَاء} birinci mef'uldür; {الْجِنّ} ise ondan bedeldir; putlara ibadette onlara itaat ettikleri için. {و} hâlbuki {خلقهم} onları yaratmıştır, o hâlde nasıl ortak olabilirler? {وَخَرَقُوا} tahfif ve teşdid ile; yani uydurdular {لَهُ بَنِينَ وَبَنَات بِغَيْرِ عِلْم} 'Üzeyir Allah'ın oğludur ve melekler Allah'ın kızlarıdır' dedikleri gibi. {سُبْحَانه} O'nu tenzih etmek için; {وتعالى عما يصفون} “Cinleri Allah'a ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştı. Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzehtir ve çok yücedir.”, O'nun çocuğu olduğunu söyleyerek.

هو {بديع السماوات والأرض} مُبْدِعهمَا مِنْ غَيْر مِثَال سَبَقَ {أَنَّى} كَيْفَ {يَكُون لَهُ وَلَد وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَة} زَوْجَة {وَخَلَقَ كُلّ شَيْء} مِنْ شَأْنه أَنْ يُخْلَق {وهو بكل شيء عليم}

O, {بديع السماوات والأرض} geçmiş bir örnek olmaksızın onları var edendir. {أَنَّى} nasıl {يَكُون لَهُ وَلَد وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَة} eşi; {وَخَلَقَ كُلّ شَيْء} yaratılması gereken her şeyi {وهو بكل شيء عليم} “O, gökleri ve yeri örneksiz yaratandır. O'nun bir eşi olmadığı hâlde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.”

{ذَلِكُمْ اللَّه رَبّكُمْ لَا إلَه إلَّا هُوَ خَالِق كُلّ شَيْء فَاعْبُدُوهُ} وَحِّدُوهُ {وَهُوَ عَلَى كل شيء وكيل} حفيظ

{ذَلِكُمْ اللَّه رَبّكُمْ لَا إلَه إلَّا هُوَ خَالِق كُلّ شَيْء فَاعْبُدُوهُ} O'nu birleyin; {وَهُوَ عَلَى كل شيء وكيل} “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilah yoktur; O her şeyin yaratıcısıdır. O hâlde O'na kulluk edin! O, her şeye vekildir.”, koruyucudur.

{لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} أَيْ لَا تَرَاهُ وَهَذَا مَخْصُوص لِرُؤْيَةِ الْمُؤْمِنِينَ لَهُ فِي الْآخِرَة لِقَوْلِهِ تَعَالَى {وُجُوه يَوْمئِذٍ نَاضِرَة إلَى رَبّهَا نَاظِرَة} وَحَدِيث الشَّيْخَيْنِ إنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَر لَيْلَة الْبَدْر وَقِيلَ الْمُرَاد لَا تُحِيط بِهِ {وَهُوَ يُدْرِك الْأَبْصَار} أَيْ يَرَاهَا وَلَا تَرَاهُ وَلَا يَجُوز فِي غَيْره أَنْ يُدْرِك الْبَصَر وَهُوَ لَا يُدْرِكهُ أَوْ يُحِيط بِهِ عِلْمًا {وَهُوَ اللَّطِيف} بِأَوْلِيَائِهِ {الْخَبِير} بِهِمْ

{لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} yani O'nu göremez. Bu, müminlerin ahirette O'nu görmelerine tahsis edilmiştir; çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وُجُوه يَوْمئِذٍ نَاضِرَة إلَى رَبّهَا نَاظِرَة} “O gün birtakım yüzler aydınlıktır; Rablerine bakarlar.” ve Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] hadisinde de: "Muhakkak ki siz, dolunay gecesinde ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz." [buyrulmuştur]. Ayetteki kastın, O'nu ihata edemeyeceği olduğu da söylenmiştir. {وَهُوَ يُدْرِك الْأَبْصَار} yani O onları görür, onlar ise O'nu göremezler. O'nun dışındakiler hakkında ise, gözün idrak edip onun kendisini idrak edememesi caiz değildir; yahut [anlamı] O'nu ilmen kuşatır demektir. {وَهُوَ اللَّطِيف} dostlarına lütufkârdır; {الْخَبِير} “Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.”, onlardan haberdardır.

قُلْ يَا مُحَمَّد لَهُمْ {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِر} حجج {من ربكم فمن أبصر} ها فَآمَنَ {فَلِنَفْسِهِ} أَبْصَرَ لِأَنَّ ثَوَاب إبْصَاره لَهُ {وَمَنْ عَمِيَ} عَنْهَا فَضَلَّ {فَعَلَيْهَا} وَبَال إضْلَاله {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} رَقِيب لِأَعْمَالِكُمْ إنَّمَا أنا نذير

De ki ey Muhammed onlara: {قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِر} hüccetler, deliller {من ربكم فمن أبصر} onları görüp iman ederse {فَلِنَفْسِهِ} kendi lehine görmüş olur; çünkü görmesinin mükâfatı kendisinedir. {وَمَنْ عَمِيَ} onlara karşı körleşirse, saparsa {فَعَلَيْهَا} saptırmasının vebali kendi aleyhinedir. {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.”, amellerinizi gözetleyici değilim; ben ancak bir uyarıcıyım.

{وَكَذَلِكَ} كَمَا بَيَّنَّا مَا ذُكِرَ {نُصَرِّف} نُبَيِّن {الْآيَات} لِيَعْتَبِرُوا {وَلِيَقُولُوا} أَيْ الْكُفَّار فِي عَاقِبَة الأمر {دارست} ذَاكَرْت أَهْل الْكِتَاب وَفِي قِرَاءَة دَرَسْت أَيْ كتب الماضين وجئت بهذا منها {ولنبينه لقوم يعلمون}

{وَكَذَلِكَ} zikredileni açıkladığımız gibi {نُصَرِّف} açıklarız {الْآيَات} ibret alsınlar diye ayetleri. {وَلِيَقُولُوا} yani işin sonunda kâfirler desinler diye: {دارست} "Ehl-i kitap ile müzakere ettin." Bir kıraatte ise (دَرَسْتَ) şeklindedir; yani "Geçmişlerin kitaplarını okudun ve bunu onlardan getirdin." {ولنبينه لقوم يعلمون} “İşte Biz, ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve Biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım.”

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إلَيْك مِنْ رَبّك} أَيْ القرآن {لا إله إلا هو وأعرض عن المشركين}

{اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إلَيْك مِنْ رَبّك} yani Kur'an'a; {لا إله إلا هو وأعرض عن المشركين} “Rabbinden sana vahyolunana uy! O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir!”

{وَلَوْ شَاءَ اللَّه مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاك عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} رَقِيبًا فَتُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ {وَمَا أَنْت عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} فَتُجْبِرهُمْ عَلَى الْإِيمَان وَهَذَا قَبْل الْأَمْر بِالْقِتَالِ

{وَلَوْ شَاءَ اللَّه مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاك عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} gözetleyici kılmadık ki onları amelleriyle cezalandırasın {وَمَا أَنْت عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.”, onları imana zorlayıcı da değilsin. Bu, savaş emrinden öncedir.

{وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ} هُمْ {مِنْ دُون اللَّه} أَيْ الْأَصْنَام {فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْوًا} اعْتِدَاء وَظُلْمًا {بِغَيْرِ عِلْم} أَيْ جَهْلًا مِنْهُمْ بِاَللَّهِ {كَذَلِكَ} كَمَا زَيَّنَّا لِهَؤُلَاءِ مَا هُمْ عَلَيْهِ {زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّة عَمَلهمْ} مِنْ الْخَيْر وَالشَّرّ فَأْتُوهُ {ثُمَّ إلَى رَبّهمْ مَرْجِعهمْ} فِي الْآخِرَة {فَيُنَبِّئهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فَيُجَازِيهِمْ بِهِ

{وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ} onların yalvardıklarına {مِنْ دُون اللَّه} yani putlara [sövmeyin] {فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْوًا} haddi aşarak ve zulmederek {بِغَيْرِ عِلْم} yani Allah'ı bilmeyerek cahilliklerinden Allah'a söverler. {كَذَلِكَ} bunların içinde bulundukları durumu kendilerine süslediğimiz gibi {زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّة عَمَلهمْ} hayır ve şerden amellerini süsledik de onu işlediler. {ثُمَّ إلَى رَبّهمْ مَرْجِعهمْ} ahirette {فَيُنَبِّئهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onların Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler! İşte böylece Biz her ümmete kendi yaptıklarını süslü gösterdik. Sonra dönüşleri Rablerinedir; artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.”, onları onunla cezalandıracaktır.

{وَأَقْسَمُوا} أَيْ كُفَّار مَكَّة {بِاَللَّهِ جَهْد أَيْمَانهمْ} أَيْ غَايَة اجْتِهَادهمْ فِيهَا {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَة} مِمَّا اقْتَرَحُوا {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ} لَهُمْ {إنَّمَا الْآيَات عِنْد اللَّه} يُنَزِّلهَا كَمَا يَشَاء وَإِنَّمَا أَنَا نَذِير {وَمَا يُشْعِركُمْ} يُدْرِيكُمْ بِإِيمَانِهِمْ إذَا جَاءَتْ أَيْ أَنْتُمْ لَا تَدْرُونَ ذَلِكَ {أَنَّهَا إذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} لِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِي وَفِي قِرَاءَة بِالتَّاءِ خِطَابًا لِلْكُفَّارِ وَفِي أُخْرَى بِفَتْحِ أَنَّ بِمَعْنَى لَعَلَّ أَوْ مَعْمُولَة لما قبلها

{وَأَقْسَمُوا} yani Mekke kâfirleri yemin ettiler {بِاَللَّهِ جَهْد أَيْمَانهمْ} yani yeminlerindeki olanca gayretleriyle {لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَة} teklif ettikleri şeylerden bir mucize {لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ} onlara de ki: {إنَّمَا الْآيَات عِنْد اللَّه} dilediği gibi indirir, ben ise ancak bir uyarıcıyım. {وَمَا يُشْعِركُمْ} o geldiğinde onların iman edeceklerini size ne bildirecek? Yani siz bunu bilemezsiniz; {أَنَّهَا إذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Eğer kendilerine bir ayet (mucize) gelirse mutlaka ona inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Ayetler ancak Allah katındadır.' Onlara o [ayet] geldiğinde de inanmayacaklarını size bildiren nedir?”, ilmimin ezelden bildiği üzere. Bir kıraatte kâfirlere hitap olarak te (ت) harfi iledir [(تُشْعِرُكُمْ)]. Diğer bir kıraatte ise (أَنَّهَا) kelimesi (لَعَلَّ) anlamında fetha iledir yahut öncesinin mef'ulüdür.

{وَنُقَلِّب أَفْئِدَتهمْ} نُحَوِّل قُلُوبهمْ عَنْ الْحَقّ فَلَا يَفْهَمُونَهُ {وَأَبْصَارهمْ} عَنْهُ فَلَا يُبْصِرُونَهُ فَلَا يُؤْمِنُونَ {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ} أَيْ بِمَا أُنْزِلَ مِنْ الْآيَات {أَوَّل مَرَّة وَنَذَرهُمْ} نَتْرُكهُمْ {فِي طغيانهم} ضلالهم {يَعْمَهُونَ} يَتَرَدَّدُونَ مُتَحَيَّرِينَ

{وَنُقَلِّب أَفْئِدَتهمْ} kalplerini haktan çeviririz de onu anlayamazlar, {وَأَبْصَارهمْ} gözlerini de ondan [çeviririz] de onu göremezler ve inanmazlar {كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ} yani indirilen ayetlere inanmadıkları gibi {أَوَّل مَرَّة وَنَذَرهُمْ} onları bırakırız {فِي طغيانهم} sapkınlıklarında {يَعْمَهُونَ} “Biz, onların ilk defa inanmadıkları gibi kalplerini ve gözlerini ters çeviririz de onları azgınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken bırakırız.”, şaşkın şaşkın bocalarlar.

{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إلَيْهِمْ الْمَلَائِكَة وَكَلَّمَهُمْ الْمَوْتَى} كَمَا اقْتَرَحُوا {وَحَشَرْنَا} جَمَعْنَا {عَلَيْهِمْ كُلّ شَيْء قُبُلًا} بِضَمَّتَيْنِ جَمْع قَبِيل أَيْ فَوْجًا فَوْجًا وَبِكَسْرِ الْقَاف وَفَتْح الْبَاء أَيْ مُعَايَنَة فَشَهِدُوا بِصِدْقِك {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} لِمَا سَبَقَ فِي عِلْم اللَّه {إلَّا} لَكِنْ {أَنْ يَشَاء اللَّه} إيمَانهمْ فَيُؤْمِنُوا {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ يَجْهَلُونَ} ذَلِكَ

{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إلَيْهِمْ الْمَلَائِكَة وَكَلَّمَهُمْ الْمَوْتَى} teklif ettikleri gibi {وَحَشَرْنَا} toplasaydık {عَلَيْهِمْ كُلّ شَيْء قُبُلًا} iki zamme ile [kubulen]; (قبيل) kelimesinin çoğuludur, yani grup grup; kaf'ın kesresi ve be'nin fethası ile [kıbelen] yani karşı karşıya/göz göre göre ve senin doğruluğuna şahitlik etselerdi; {مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} Allah'ın ezeli ilminde geçtiği üzere {إلَّا} ancak {أَنْ يَشَاء اللَّه} Allah onların iman etmesini dilerse iman ederlerdi. {وَلَكِنَّ أَكْثَرهمْ يَجْهَلُونَ} “Eğer Biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bunu bilmezler.”, bunu.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيّ عَدُوًّا} كَمَا جَعَلْنَا هَؤُلَاءِ أَعْدَاءَك وَيُبْدَل مِنْهُ {شَيَاطِين} مَرَدَة {الْإِنْس وَالْجِنّ يُوحِي} يُوَسْوِس {بَعْضهمْ إلَى بَعْض زُخْرُف الْقَوْل} مُمَوَّهه مِنْ الْبَاطِل {غُرُورًا} أَيْ لِيَغُرُّوهُمْ {وَلَوْ شَاءَ رَبّك مَا فَعَلُوهُ} أَيْ الْإِيحَاء الْمَذْكُور {فَذَرْهُمْ} دَعْ الْكُفَّار {وَمَا يَفْتَرُونَ} مِنْ الْكُفْر وَغَيْره مِمَّا زُيِّنَ لَهُمْ وَهَذَا قَبْل الأمر بالقتال

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيّ عَدُوًّا} bunları sana düşman kıldığımız gibi; ondan bedel olarak: {شَيَاطِين} azgınlarını {الْإِنْس وَالْجِنّ يُوحِي} fısıldar, vesvese verir {بَعْضهمْ إلَى بَعْض زُخْرُف الْقَوْل} süslü yalan sözleri {غُرُورًا} yani onları kandırmak için. {وَلَوْ شَاءَ رَبّك مَا فَعَلُوهُ} yani söz konusu fısıldamayı yapmazlardı. {فَذَرْهُمْ} kâfirleri bırak {وَمَا يَفْتَرُونَ} “İşte böylece Biz her peygambere, insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Onlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak!”, kendilerine süslü gösterilen küfür ve diğer iftiralarla. Bu, savaş emrinden öncedir.

{وَلِتَصْغَى} عُطِفَ عَلَى غُرُورًا أَيْ تَمِيل {إلَيْهِ} أَيْ الزُّخْرُف {أَفْئِدَة} قُلُوب {الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا} يَكْتَسِبُوا {مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} مِنْ الذُّنُوب فَيُعَاقَبُوا عَلَيْهِ

{وَلِتَصْغَى} (غُرُورًا) üzerine matuftur; yani meyletsin diye {إلَيْهِ} yani süslü söze {أَفْئِدَة} kalpleri {الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا} kazansınlar diye {مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ} “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [böyle yaptık].”, günahlardan kazanacakları şeyleri; böylece onunla cezalandırılırlar.

وَنَزَلَ لَمَّا طَلَبُوا مِنْ النَّبِيّ ﷺ أَنْ يَجْعَل بَيْنه وَبَيْنهمْ حَكَمًا قُلْ {أَفَغَيْر اللَّه أَبْتَغِي} أَطْلُب {حَكَمًا} قَاضِيًا بَيْنِي وَبَيْنكُمْ {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إلَيْكُمْ الْكِتَاب} الْقُرْآن {مُفَصَّلًا} مُبَيَّنًا فِيهِ الْحَقّ مِنْ الْبَاطِل {وَاَلَّذِينَ آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب} التَّوْرَاة كَعَبْدِ اللَّه بْن سَلَام وَأَصْحَابه {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّل} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {مِنْ رَبّك بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} الشَّاكِّينَ فِيهِ وَالْمُرَاد بِذَلِكَ التَّقْرِير لِلْكُفَّارِ أَنَّهُ حق

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendisi ile onlar arasında bir hakem tayin etmesini istediklerinde indi: De ki: {أَفَغَيْر اللَّه أَبْتَغِي} arar mıyım {حَكَمًا} benimle sizin aranızda bir hakem/yargıç? {وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إلَيْكُمْ الْكِتَاب} Kur'an'ı {مُفَصَّلًا} içinde hak batıldan açıklanmış olarak. {وَاَلَّذِينَ آتَيْنَاهُمْ الْكِتَاب} Tevrat'ı; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi {يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّل} tahfif ve teşdid ile [(مُنْزَلٌ) ve (مُنَزَّلٌ)] {مِنْ رَبّك بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَن مِنْ الْمُمْتَرِينَ} “'Allah, size Kitap'ı (Kur'an'ı) açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?' Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından indirilmiş olduğunu bilirler. O hâlde sakın şüpheye düşenlerden olma!”, onda şüphe edenlerden. Bununla kastedilen, kâfirlere onun hak olduğunu ikrar ettirmektir.

{وتمت كلمات رَبّك} بِالْأَحْكَامِ وَالْمَوَاعِيد {صِدْقًا وَعَدْلًا} تَمْيِيز {لَا مُبَدِّل لِكَلِمَاتِهِ} بِنَقْصٍ أَوْ خَلْف {وَهُوَ السَّمِيع} لِمَا يُقَال {الْعَلِيم} بِمَا يُفْعَل

{وتمت كلمات رَبّك} hükümler ve vaatler bakımından {صِدْقًا وَعَدْلًا} temyizdir. {لَا مُبَدِّل لِكَلِمَاتِهِ} eksiltme veya sözünden dönme ile; {وَهُوَ السَّمِيع} söyleneni {الْعَلِيم} “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”, yapılanı.

{وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَر مَنْ فِي الْأَرْض} أَيْ الْكُفَّار {يُضِلُّوك عَنْ سَبِيل اللَّه} دِينه {إنْ} مَا {يَتَّبِعُونَ إلَّا الظَّنّ} فِي مُجَادَلَتهمْ لَك في أمر الميتة إذْ قَالُوا مَا قَتَلَ اللَّه أَحَقّ أَنْ تَأْكُلُوهُ مِمَّا قَتَلْتُمْ {وَإِنْ} مَا {هُمْ إلَّا يَخْرُصُونَ} يَكْذِبُونَ فِي ذَلِكَ

{وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَر مَنْ فِي الْأَرْض} yani kâfirlere {يُضِلُّوك عَنْ سَبِيل اللَّه} O'nun dininden. {إنْ} ancak {يَتَّبِعُونَ إلَّا الظَّنّ} seninle leş konusunda tartışmalarında; nitekim 'Allah'ın öldürdüğünü yemek, sizin öldürdüğünüzü yemekten daha haklıdır' demişlerdi. {وَإِنْ} ancak {هُمْ إلَّا يَخْرُصُونَ} “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan söylerler.”, bunda yalan söylerler.

{إنَّ رَبّك هُوَ أَعْلَم} أَيْ عَالِم {مَنْ يَضِلّ عَنْ سَبِيله وَهُوَ أَعْلَم بِالْمُهْتَدِينَ} فَيُجَازِي كلا منهم

{إنَّ رَبّك هُوَ أَعْلَم} yani bilendir {مَنْ يَضِلّ عَنْ سَبِيله وَهُوَ أَعْلَم بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”, böylece onların her birini cezalandırır/mükâfatlandırır.

{فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْم اللَّه عَلَيْهِ} أَيْ ذبح على اسمه {إن كنتم بآياته مؤمنين

{فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْم اللَّه عَلَيْهِ} yani O'nun ismi anılarak kesilenlerden {إن كنتم بآياته مؤمنين} “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yiyin!”

{وما لكم أ} ن {لَا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْم اللَّه عَلَيْهِ} مِنْ الذَّبَائِح {وَقَدْ فُصِّلَ} بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَلِلْفَاعِلِ فِي الْفِعْلَيْنِ {لَكُمْ مَا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} فِي آيَة {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَة} {إلَّا مَا اُضْطُرِرْتُمْ إلَيْهِ} مِنْهُ فَهُوَ أَيْضًا حَلَال لَكُمْ الْمَعْنَى لَا مَانِع لَكُمْ مِنْ أَكْل مَا ذُكِرَ وَقَدْ بَيَّنَ لَكُمْ الْمُحَرَّم أَكْله وَهَذَا لَيْسَ مِنْهُ {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيَضِلُّونَ} بِفَتْحِ الْيَاء وَضَمّهَا {بِأَهْوَائِهِمْ} بِمَا تَهْوَاهُ أَنْفُسهمْ مِنْ تَحْلِيل الْمَيْتَة وَغَيْرهَا {بِغَيْرِ عِلْم} يَعْتَمِدُونَهُ فِي ذَلِكَ {إنَّ رَبّك هُوَ أَعْلَم بِالْمُعْتَدِينَ} الْمُتَجَاوِزِينَ

{وما لكم أ} n {لَا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْم اللَّه عَلَيْهِ} kesilen hayvanlardan {وَقَدْ فُصِّلَ} her iki fiilde de meçhul ve malum sığasıyla [(فُصِّلَ/فَصَّلَ)] {لَكُمْ مَا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَة} “Leş size haram kılındı...” ayetinde; {إلَّا مَا اُضْطُرِرْتُمْ إلَيْهِ} ondan çaresiz kaldığınız durumlar müstesna; o da sizin için helaldir. Mana şudur: Üzerine Allah'ın adı anılanı yemenize hiçbir engel yoktur; zira yenmesi haram olan şeyler size açıklanmıştır ve bu onlardan değildir. {وَإِنَّ كَثِيرًا لَيَضِلُّونَ} ye harfinin fethası ve zammesiyle [(لَيَضِلُّونَ/لَيُضِلُّونَ)] {بِأَهْوَائِهِمْ} leş ve benzeri şeyleri helal sayarak nefislerinin heves ettiği şeylerle {بِغَيْرِ عِلْم} bu hususta dayandıkları [bir bilgi olmaksızın]. {إنَّ رَبّك هُوَ أَعْلَم بِالْمُعْتَدِينَ} “Üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yememenize sebep nedir? Hâlbuki O, çaresiz kalıp yemek zorunda olduğunuz durumlar dışında, size haram kıldığı şeyleri tek tek açıklamıştır. Doğrusu birçokları bilgisizce kendi hevalarına uyarak saptırıyorlar. Şüphesiz Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir.”, sınırı aşanları.

{وَذَرُوا} اُتْرُكُوا {ظَاهِر الْإِثْم وَبَاطِنه} عَلَانِيَته وَسِرّه {والإثم قيل الزنى وَقِيلَ كُلّ مَعْصِيَة {إنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْم سَيُجْزَوْنَ} فِي الْآخِرَة {بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} يَكْتَسِبُونَ

{وَذَرُوا} bırakın {ظَاهِر الْإِثْم وَبَاطِنه} açığını ve gizlisini. Günahın; zina olduğu, her türlü masiyet olduğu da söylenmiştir. {إنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْم سَيُجْزَوْنَ} ahirette {بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, yapıp kazandıkları sebebiyle mutlaka cezalandırılacaklardır.”, işledikleri.

{وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَر اسْم اللَّه عَلَيْهِ} بِأَنْ مَاتَ أَوْ ذُبِحَ عَلَى اسْم غَيْره وَإِلَّا فَمَا ذَبَحَهُ الْمُسْلِم وَلَمْ يُسَمِّ فِيهِ عَمْدًا أَوْ نِسْيَانًا فَهُوَ حَلَال قَالَهُ بن عَبَّاس وَعَلَيْهِ الشَّافِعِيّ {وَإِنَّهُ} أَيْ الْأَكْل مِنْهُ {لَفِسْق} خُرُوج عَمَّا يَحِلّ {وَإِنَّ الشَّيَاطِين لَيُوحُونَ} يُوَسْوِسُونَ {إلَى أَوْلِيَائِهِمْ} الْكُفَّار {لِيُجَادِلُوكُمْ} فِي تَحْلِيل الميتة {وإن أطعتموهم} فيه {إنكم لمشركون}

{وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَر اسْم اللَّه عَلَيْهِ} kendiliğinden ölmüş yahut başkasının adı anılarak kesilmiş olanlardan. Aksi takdirde müslümanın kestiği ve kasten veya unutarak besmele çekmediği şey ise helaldir; bunu İbn Abbas demiştir ve Şâfiî de bu görüştedir. {وَإِنَّهُ} yani ondan yemek {لَفِسْق} helal olanın sınırından çıkmaktır. {وَإِنَّ الشَّيَاطِين لَيُوحُونَ} fısıldarlar {إلَى أَوْلِيَائِهِمْ} kâfirlere {لِيُجَادِلُوكُمْ} leşin helal kılınması konusunda {وإن أطعتموهم} bu konuda {إنكم لمشركون} “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o kesinlikle bir fısktır (yoldan çıkmadır). Şeytanlar kendi dostlarına sizinle tartışmaları için fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz.”

وَنَزَلَ فِي أَبِي جَهْل وَغَيْره {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا} بِالْكُفْرِ {فَأَحْيَيْنَاهُ} بِالْهُدَى {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاس} يَتَبَصَّر بِهِ الْحَقّ مِنْ غَيْره وَهُوَ الْإِيمَان {كَمَنْ مَثَله} مَثَل زَائِدَة أَيْ كَمَنْ هُوَ {فِي الظُّلُمَات لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} وَهُوَ الْكَافِر لَا {كَذَلِكَ} كَمَا زَيَّنَ لِلْمُؤْمِنِينَ الْإِيمَان {زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} مِنْ الْكُفْر وَالْمَعَاصِي

Ebû Cehil ve başkaları hakkında indi: {أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا} küfürle {فَأَحْيَيْنَاهُ} hidayetle {وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاس} onunla hakkı diğerlerinden ayırt ettiği bu nur imandır; {كَمَنْ مَثَله} (مثل) zaidedir, yani kimse gibi midir {فِي الظُّلُمَات لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا} ki o da kâfirdir? Hayır! {كَذَلِكَ} müminlere iman süslü gösterildiği gibi {زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak durumda olan kimse gibi midir? İşte kâfirlere yapmakta oldukları böyle süslü gösterilmiştir.”, küfür ve masiyetlerden.

{وكذلك} كما جعلنا فساق مكة اكابرهم {جَعَلْنَا فِي كُلّ قَرْيَة أَكَابِر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} بِالصَّدِّ عَنْ الْإِيمَان {وَمَا يَمْكُرُونَ إلَّا بِأَنْفُسِهِمْ} لِأَنَّ وَبَاله عَلَيْهِمْ {وَمَا يَشْعُرُونَ} بِذَلِكَ

{وكذلك} Mekke'nin fasıklarını onların ileri gelenleri kıldığımız gibi {جَعَلْنَا فِي كُلّ قَرْيَة أَكَابِر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} imandan alıkoyarak hile yapsınlar diye. {وَمَا يَمْكُرُونَ إلَّا بِأَنْفُسِهِمْ} çünkü vebali kendilerinedir. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “Böylece her şehirde, orada hile yapsınlar diye günahkârlarının ileri gelenlerini yerleştirdik. Hâlbuki onlar ancak kendilerini kandırırlar da farkına varmazlar.”, bunu.

{وَإِذَا جَاءَتْهُمْ} أَيْ أَهْل مَكَّة {آيَة} عَلَى صِدْق النَّبِيّ ﷺ {قَالُوا لَنْ نُؤْمِن} بِهِ {حَتَّى نُؤْتَى مِثْل مَا أُوتِيَ رُسُل اللَّه} مِنْ الرِّسَالَة وَالْوَحْي إلَيْنَا لأنا أكثر مالا وأكبر سنا قال تعالى {الله أعلم حيث يجعل رسالاته} بِالْجَمْعِ وَالْإِفْرَاد وَحَيْثُ مَفْعُول بِهِ لِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ أَعْلَم أَيْ يَعْلَم الْمَوْضِع الصَّالِح لِوَضْعِهَا فِيهِ فَيَضَعهَا وَهَؤُلَاءِ لَيْسُوا أَهْلًا لَهَا {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا} بِقَوْلِهِمْ ذَلِكَ {صَغَار} ذُلّ {عِنْد اللَّه وَعَذَاب شَدِيد بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} أَيْ بسبب مكرهم

{وَإِذَا جَاءَتْهُمْ} yani Mekke ehline {آيَة} Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğuna dair bir ayet/mucize {قَالُوا لَنْ نُؤْمِن} ona {حَتَّى نُؤْتَى مِثْل مَا أُوتِيَ رُسُل اللَّه} bize de peygamberlik ve vahiy verilinceye kadar; çünkü biz daha çok mala sahibiz ve yaşça daha büyüğüz. Yüce Allah buyurdu: {الله أعلم حيث يجعل رسالاته} çoğul ve tekil olarak [(رسالاته/رسالته)]; (حيث) kelimesi (أعلم)'in delalet ettiği bir fiilin mef'ulüdür, yani peygamberliği koymaya elverişli yeri bilir ve onu oraya koyar, bunlar ise buna layık değildir. {سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا} bu sözleriyle {صَغَار} zillet {عِنْد اللَّه وَعَذَاب شَدِيد بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ} “Onlara bir ayet (mucize) geldiğinde, 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap erişecektir.”, yani hileleri sebebiyle.

{فَمَنْ يُرِدْ اللَّه أَنْ يَهْدِيه يَشْرَح صَدْره لِلْإِسْلَامِ} بِأَنْ يَقْذِف فِي قَلْبه نُورًا فَيَنْفَسِح لَهُ وَيَقْبَلهُ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيث {وَمَنْ يُرِدْ} اللَّه {أَنْ يُضِلّهُ يَجْعَل صَدْره ضَيِّقًا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد عَنْ قَبُوله {حَرَجًا} شَدِيد الضِّيق بِكَسْرِ الرَّاء صِفَة وَفَتْحهَا مَصْدَر وَصَفَ فِيهِ مُبَالَغَة {كَأَنَّمَا يَصَّعَّد} وَفِي قِرَاءَة يَصَّاعَد وَفِيهِمَا إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الصَّاد وَفِي أُخْرَى بِسُكُونِهَا {فِي السَّمَاء} إذَا كُلِّفَ الْإِيمَان لِشِدَّتِهِ عَلَيْهِ {كَذَلِكَ} الْجَعْل {يَجْعَل اللَّه الرِّجْس} العذاب أو الشيطان أي يسلطه {على الذين لا يؤمنون}

{فَمَنْ يُرِدْ اللَّه أَنْ يَهْدِيه يَشْرَح صَدْره لِلْإِسْلَامِ} kalbine bir nur atarak; böylece göğsü ona açılır ve onu kabul eder, nitekim hadiste geçtiği üzere. {وَمَنْ يُرِدْ} Allah {أَنْ يُضِلّهُ يَجْعَل صَدْره ضَيِّقًا} onu kabul etmekten tahfif ve teşdid ile [(ضَيْقًا/ضَيِّقًا)] {حَرَجًا} son derece dar; ra'nın kesresiyle sıfattır, fethasıyla ise mübalağa için sıfat kılınmış mastardır. {كَأَنَّمَا يَصَّعَّد} bir kıraatte (يَصَّاعَدُ) şeklindedir; her ikisinde de aslında te (ت) harfinin sad (ص) harfine idğamı vardır. Başka bir kıraatte ise sad harfinin sükûnuyladır [(يَصْعَدُ)]. {فِي السَّمَاء} imana zorlandığında, kendisine zor geldiği için. {كَذَلِكَ} bu şekilde kılma gibi {يَجْعَل اللَّه الرِّجْس} azabı yahut şeytanı musallat kılar {على الذين لا يؤمنون} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü sanki göğe yükseliyormuş gibi dar ve sıkıntılı kılar. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır.”

{وَهَذَا} الَّذِي أَنْت عَلَيْهِ يَا مُحَمَّد {صِرَاط} طَرِيق {رَبّك مُسْتَقِيمًا} لَا عِوَج فِيهِ وَنَصْبه عَلَى الْحَال الْمُؤَكِّد لِلْجُمْلَةِ وَالْعَامِل فِيهَا مَعْنَى الْإِشَارَة {قَدْ فَصَّلْنَا} بَيَّنَّا {الْآيَات لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} فيه ادغام التاء في الأصل الذَّال أَيْ يَتَّعِظُونَ وَخُصُّوا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ الْمُنْتَفِعُونَ

{وَهَذَا} senin üzerinde olduğun şey ey Muhammed {صِرَاط} yoludur {رَبّك مُسْتَقِيمًا} onda hiçbir eğrilik yoktur; nasbı ise cümleyi tekit eden hâl oluşundandır, onda amel eden ise işaret manasıdır. {قَدْ فَصَّلْنَا} açıkladık {الْآيَات لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} aslında te harfinin zâl harfine idğamı vardır; yani ibret alırlar. Zikredilmeye tahsis edildiler; çünkü istifade edenler onlardır: “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz Biz, öğüt alan bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık.”

{لَهُمْ دَار السَّلَام} أَيْ السَّلَام وَهِيَ الْجَنَّة {عند ربهم وهو وليهم بما كانوا يعملون}

{لَهُمْ دَار السَّلَام} yani esenlik yurdu ki o da cennettir {عند ربهم وهو وليهم بما كانوا يعملون} “Onlar için Rableri katında esenlik yurdu (cennet) vardır. Yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur.”

{و} اذكر {يَوْم نَحْشُرهُمْ} بِالنُّونِ وَالْيَاء أَيْ اللَّه الْخَلْق {جَمِيعًا} وَيُقَال لَهُمْ {يَا مَعْشَر الْجِنّ قَدْ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنْ الْإِنْس} بِإِغْوَائِكُمْ {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ} الَّذِينَ أَطَاعُوهُمْ {مِنْ الْإِنْس رَبّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضنَا بِبَعْضٍ} انْتَفَعَ الْإِنْس بِتَزْيِينِ الْجِنّ لَهُمْ الشَّهَوَات وَالْجِنّ بِطَاعَةِ الْإِنْس لَهُمْ {وَبَلَغْنَا أَجَلنَا الَّذِي أَجَّلْت لَنَا} وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة وَهَذَا تَحَسُّر مِنْهُمْ {قَالَ} تَعَالَى لَهُمْ عَلَى لِسَان الْمَلَائِكَة {النَّار مَثْوَاكُمْ} مَأْوَاكُمْ {خَالِدِينَ فِيهَا إلَّا مَا شَاءَ اللَّه} مِنْ الْأَوْقَات الَّتِي يَخْرُجُونَ فِيهَا لِشُرْبِ الْحَمِيم فَإِنَّهُ خَارِجهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى {ثُمَّ إن مرجعهم لإلى الجحيم} وعن بن عَبَّاس أَنَّهُ فِيمَنْ عَلِمَ اللَّه أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ فَمَا بِمَعْنَى مِنْ {إنَّ رَبّك حَكِيم} فِي صُنْعه {عَلِيم} بِخَلْقِهِ

{و} Hatırla {يَوْم نَحْشُرهُمْ} nûn ve yâ ile [yani Allah mahlûkatı haşredeceği günü], {جَمِيعًا} hepsini; ve onlara denilir ki: {يَا مَعْشَر الْجِنّ قَدْ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنْ الْإِنْس} ayartıp saptırmak suretiyle. {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ} onlara itaat eden {مِنْ الْإِنْس رَبّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضنَا بِبَعْضٍ} insanlar, cinlerin kendilerine şehvetleri süslü göstermesinden; cinler de insanların kendilerine itaat etmesinden faydalandı. {وَبَلَغْنَا أَجَلنَا الَّذِي أَجَّلْت لَنَا} ki o kıyamet günüdür; bu onların bir hayıflanmasıdır. {قَالَ} Teâlâ onlara meleklerin diliyle buyurur: {النَّار مَثْوَاكُمْ} barınağınızdır, {خَالِدِينَ فِيهَا إلَّا مَا شَاءَ اللَّه} kaynar suyu içmek için çıktıkları vakitler müstesna; çünkü o oranın dışındadır, nitekim Yüce Allah: “Sonra onların dönüşleri mutlaka cehennemedir.” buyurmuştur. İbn Abbâs'tan [gelen rivayete göre] ise bu, Allah'ın iman edeceklerini bildiği kimseler hakkındadır; dolayısıyla mâ (ما) [burada] men (من) anlamındadır. {إنَّ رَبّك حَكِيم} fiilinde, {عَلِيم} yarattıklarını bilendir: “O gün Allah, onların hepsini toplayacak [ve şöyle diyecektir]: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan pek çoğunu yoldan çıkardınız.' İnsanlardan onların dostu olanlar ise şöyle diyecekler: 'Ey Rabbimiz! Biz birbirimizden yararlandık ve bizim için belirlediğin süremizin sonuna ulaştık.' [Allah] buyuracak ki: 'Allah'ın dilediği hariç, içinde ebedî kalacağınız barınağınız ateştir.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

{وَكَذَلِكَ} كَمَا مَتَّعْنَا عُصَاة الْإِنْس وَالْجِنّ بَعْضهمْ بِبَعْضٍ {نُولِي} مِنْ الْوِلَايَة {بَعْض الظَّالِمِينَ بَعْضًا} أَيْ عَلَى بَعْض {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} مِنْ المعاصي

{وَكَذَلِكَ} İnsanların ve cinlerin isyankârlarını birbiriyle faydalandırdığımız gibi {نُولِي} velayet veririz {بَعْض الظَّالِمِينَ بَعْضًا} yani birbirlerinin başına geçiririz {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} işledikleri günahlar sebebiyle: “İşte böylece Biz, kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz.”

{يَا مَعْشَر الْجِنّ وَالْإِنْس أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُل مِنْكُمْ} أَيْ مِنْ مَجْمُوعكُمْ أَيْ بَعْضكُمْ الصَّادِق بِالْإِنْسِ أَوْ رُسُل الْجِنّ نُذُرهمْ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ كَلَام الرُّسُل فَيُبَلِّغُونَ قَوْمهمْ {يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أنفسنا} أن قد بلغنا قال تعالى {وغرتهم الحياة الدنيا} فلم يؤمنوا {وشهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كافرين}

{يَا مَعْشَر الْجِنّ وَالْإِنْس أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُل مِنْكُمْ} yani içinizden, yani insanlara tekabül eden bir kısmınızdan yahut cinlerin elçileri olan uyarıcılarından ki onlar peygamberlerin sözlerini dinleyip kendi kavimlerine tebliğ ederler, {يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أنفسنا} bize tebliğ edildiğine dair. Yüce Allah buyurur: {وغرتهم الحياة الدنيا} bu yüzden inanmadılar {وشهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كافرين} “'Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınızı bildirerek sizi uyaran elçiler gelmedi mi?' Onlar: 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' derler. Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler.”

{ذَلِكَ} أَيْ إرْسَال الرُّسُل {أَنَّ} اللَّام مُقَدَّرَة وَهِيَ مُخَفَّفَة أَيْ لِأَنَّهُ {لَمْ يَكُنْ رَبّك مُهْلِك الْقُرَى بِظُلْمٍ} مِنْهَا {وَأَهْلهَا غَافِلُونَ} لَمْ يُرْسَل إلَيْهِمْ رَسُول يُبَيِّن لَهُمْ

{ذَلِكَ} yani peygamberlerin gönderilmesi, {أَنَّ} mukadder bir lâm ile muhaffefedir; yani şu sebeptendir: {لَمْ يَكُنْ رَبّك مُهْلِك الْقُرَى بِظُلْمٍ} halkının zulmü sebebiyle {وَأَهْلهَا غَافِلُونَ} kendilerine [hakikati] açıklayan bir elçi gönderilmemişken: “Bu, halkı habersizken Rabbinin zulüm ile ülkeleri helak edici olmadığından dolayıdır.”

{ولكل} من العالمين {دَرَجَات} جَزَاء {مِمَّا عَمِلُوا} مِنْ خَيْر وَشَرّ {وَمَا رَبّك بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} بِالْيَاءِ وَالتَّاء

{ولكل} âlemlerden her biri için {دَرَجَات} karşılık olarak dereceler vardır {مِمَّا عَمِلُوا} işledikleri hayır ve şerden ötürü. {وَمَا رَبّك بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ} yâ ve te ile [(يَعْمَلُونَ/تَعْمَلُونَ)]: “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.”

{وَرَبّك الْغَنِيّ} عَنْ خَلْقه وَعِبَادَتهمْ {ذُو الرَّحْمَة إنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} يَا أَهْل مَكَّة بِالْإِهْلَاكِ {وَيَسْتَخْلِف مِنْ بَعْدكُمْ مَا يَشَاء} مِنْ الْخَلْق {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّة قَوْم آخَرِينَ} أَذْهَبهُمْ ولكنه أبقاكم رحمة لكم

{وَرَبّك الْغَنِيّ} yarattıklarına ve onların ibadetlerine muhtaç olmayan, {ذُو الرَّحْمَة إنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ} ey Mekke halkı! Helak ederek [sizi yok eder] {وَيَسْتَخْلِف مِنْ بَعْدكُمْ مَا يَشَاء} dilediği mahlûkatı [yerinize getirir], {كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّة قَوْم آخَرِينَ} yok ettiği diğer bir kavmin soyundan sizi var ettiği gibi; fakat size bir rahmet olarak sizi yaşatmaktadır: “Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), merhamet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da dilediğini yerinize geçirir.”

{إنما تُوعَدُونَ} مِنْ السَّاعَة وَالْعَذَاب {لَآتٍ} لَا مَحَالَة {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} فَائِتِينَ عَذَابنَا

{إنما تُوعَدُونَ} kıyamet ve azaptan size vaat olunan şeyler {لَآتٍ} mutlaka gelecektir {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} azabımızdan kaçıp kurtulamazsınız: “Şüphesiz size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir; siz [bunun önüne] geçemezsiniz.”

{قُلْ} لَهُمْ {يَا قَوْم اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتكُمْ} حَالَتكُمْ {إنِّي عَامِل} عَلَى حَالَتِي {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ} مَوْصُولَة مَفْعُول الْعِلْم {تَكُون لَهُ عَاقِبَة الدَّار} أَيْ الْعَاقِبَة الْمَحْمُودَة فِي الدَّار الْآخِرَة أَنَحْنُ أَمْ أَنْتُمْ {إنَّهُ لَا يُفْلِح} يَسْعَد {الظالمون} الكافرون

{قُلْ} onlara de ki: {يَا قَوْم اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتكُمْ} durumunuza göre, {إنِّي عَامِل} kendi durumuma göre [amel edeceğim]. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ} sıla ismidir, ilim (bilmek) fiilinin mefulüdür {تَكُون لَهُ عَاقِبَة الدَّار} yani ahiret yurdunda övgüye değer akıbet kime ait olacak; biz miyiz yoksa siz misiniz? {إنَّهُ لَا يُفْلِح} saadete eremez {الظالمون} kâfirler: “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; şüphesiz ben de yapmaktayım. Yurdun (ahiretin) sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremez.'”

{وَجَعَلُوا} أَيْ كُفَّار مَكَّة {لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} خَلَقَ {مِنْ الْحَرْث} الزَّرْع {وَالْأَنْعَام نَصِيبًا} يَصْرِفُونَهُ إلَى الضِّيفَان وَالْمَسَاكِين وَلِشُرَكَائِهِمْ نَصِيبًا يَصْرِفُونَهُ إلَى سَدَنَتهَا {فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} بِالْفَتْحِ وَالضَّمّ {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} فَكَانُوا إذَا سَقَطَ فِي نَصِيب اللَّه شَيْء مِنْ نَصِيبهَا الْتَقَطُوهُ أَوْ فِي نَصِيبهَا شَيْء مِنْ نَصِيبه تَرَكُوهُ وَقَالُوا إنَّ اللَّه غَنِيّ عَنْ هَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِل إلَى اللَّه} أَيْ لِجِهَتِهِ {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِل إلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ} بِئْسَ {مَا يَحْكُمُونَ} حُكْمهمْ هذا

{وَجَعَلُوا} yani Mekke kâfirleri, {لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} yarattığı {مِنْ الْحَرْث} ekinlerden {وَالْأَنْعَام نَصِيبًا} ve hayvanlardan bir pay ayırdılar ki bunu misafirlere ve yoksullara harcarlar; ortak koştukları putlar için de bir pay ayırıp bunu onların bakıcılarına harcarlar. {فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ} fetha ve zamme ile [(بِزَعْمِهِمْ/بِزُعْمِهِمْ)], {وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا} Böylece putların payından Allah'ın payına bir şey düştüğünde onu geri alırlar; Allah'ın payından putların payına bir şey düştüğünde ise onu bırakırlar ve: 'Allah buna muhtaç değildir' derlerdi. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِل إلَى اللَّه} yani O'nun cihetine {وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِل إلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ} ne kötüdür {مَا يَحْكُمُونَ} bu hükümleri: “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah içindir, şu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!”

{وَكَذَلِكَ} كَمَا زُيِّنَ لَهُمْ مَا ذُكِرَ {زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنْ الْمُشْرِكِينَ قَتْل أَوْلَادهمْ} بِالْوَأْدِ {شُرَكَاؤُهُمْ} مِنْ الْجِنّ بِالرَّفْعِ فَاعِل زُيِّنَ وَفِي قِرَاءَة بِبِنَائِهِ لِلْمَفْعُولِ وَرَفْع قَتْل وَنَصْب الْأَوْلَاد بِهِ وَجَرّ شُرَكَائِهِمْ بِإِضَافَتِهِ وَفِيهِ الْفَصْل بَيْن الْمُضَاف والمضاف إليه بالمفعول ولا يضر وإضافته الْقَتْل إلَى الشُّرَكَاء لِأَمْرِهِمْ بِهِ {لِيُرْدُوهُمْ} يُهْلِكُوهُمْ {وليلبسوا} يخلطوا {عليهم دينهم ولو شاء الله ما فعلوه فذرهم وما يفترون}

{وَكَذَلِكَ} kendilerine anılan şeyler süslü gösterildiği gibi, {زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنْ الْمُشْرِكِينَ قَتْل أَوْلَادهمْ} diri diri gömmek suretiyle [öldürmeyi], {شُرَكَاؤُهُمْ} cinlerden olan ortakları; ref ile (zeyyene) fiilinin fâilidir. Bir kıraatte ise meçhul kalıbıyla [(زُيِّنَ)], (katlü) ref ile, (el-evlâde) onunla nasb ile ve (şürekâihim) onun izafetiyle cer iledir. Bunda muzaf ile muzafun ileyh arasına meful girmiştir ki bir zararı yoktur; öldürmenin ortaklara izafe edilmesi ise bunu emretmelerinden dolayıdır; {لِيُرْدُوهُمْ} onları helak etsinler {وليلبسوا} ve karıştırsınlar {عليهم دينهم ولو شاء الله ما فعلوه فذرهم وما يفترون} “Böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna hem onları helak etmek hem de dinlerini karıştırmak için çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurduklarıyla baş başa bırak.”

{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَام وَحَرْث حِجْر} حَرَام {لَا يَطْعَمهَا إلَّا مَنْ نَشَاء} مِنْ خَدَمَة الْأَوْثَان وَغَيْرهمْ {بِزَعْمِهِمْ} أَيْ لَا حُجَّة لَهُمْ فِيهِ {وَأَنْعَام حُرِّمَتْ ظُهُورهَا} فَلَا تُرْكَب كَالسَّوَائِبِ وَالْحَوَامِي {وَأَنْعَام لَا يَذْكُرُونَ اسْم اللَّه عَلَيْهَا} عِنْد ذَبْحهَا بَلْ يَذْكُرُونَ اسْم أَصْنَامهمْ وَنَسَبُوا ذَلِكَ إلَى اللَّه {افْتِرَاء عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يفترون} عليه

{وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَام وَحَرْث حِجْر} haramdır, {لَا يَطْعَمهَا إلَّا مَنْ نَشَاء} putların hizmetçilerinden ve diğerlerinden; {بِزَعْمِهِمْ} yani bunda hiçbir delilleri yoktur; {وَأَنْعَام حُرِّمَتْ ظُهُورهَا} binilmez, sâibe ve hâmî gibi. {وَأَنْعَام لَا يَذْكُرُونَ اسْم اللَّه عَلَيْهَا} kesilirken; aksine putlarının isimlerini anarlar ve bunu Allah'a nispet ederler; {افْتِرَاء عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يفترون} O'na iftira ettikleri sebebiyle: “Zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir. Onları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınmış hayvanlardır.' Bir kısım hayvanların da üzerlerine [keserken] Allah'ın adını anmazlar; [bütün bunları] O'na iftira ederek [yaparlar]. Allah, yapmakta oldukları iftiralar sebebiyle onları cezalandıracaktır.”

{وَقَالُوا مَا فِي بُطُون هَذِهِ الْأَنْعَام} الْمُحَرَّمَة وَهِيَ السَّوَائِب وَالْبَحَائِر {خَالِصَة} حَلَال {لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّم عَلَى أَزْوَاجنَا} أَيْ النِّسَاء {وَإِنْ تَكُنْ مَيْتَة} بِالرَّفْعِ وَالنَّصْب مَعَ تَأْنِيث الْفِعْل وَتَذْكِيره {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاء سَيَجْزِيهِمْ} اللَّه {وَصْفَهُمْ} ذَلِكَ بِالتَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيم أَيْ جَزَاءَهُ {إنَّهُ حَكِيم} فِي صُنْعه {عليم} بخلقه

{وَقَالُوا مَا فِي بُطُون هَذِهِ الْأَنْعَام} haram kılınan, yani sâibe ve bahîre türü hayvanların, {خَالِصَة} helaldir {لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّم عَلَى أَزْوَاجنَا} yani kadınlarımıza; {وَإِنْ تَكُنْ مَيْتَة} fiilin te'nisi ve tezkiri ile ref ve nasb iledir [(وَإِنْ تَكُنْ/يَكُنْ مَيْتَةً/مَيْتَةٌ)], {فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاء سَيَجْزِيهِمْ} Allah, {وَصْفَهُمْ} helal ve haram kılma şeklindeki o nitelendirmelerinin karşılığını verecektir. {إنَّهُ حَكِيم} fiilinde, {عليم} mahlûkatını bilendir: “Dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarında olanlar yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haramdır.' Eğer ölü doğarsa hepsi ona ortaktırlar. Allah, bu nitelendirmelerinin cezasını onlara verecektir. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.”

{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا} بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيد {أَوْلَادهمْ} بِالْوَأْدِ {سَفَهًا} جَهْلًا {بِغَيْرِ عِلْم وَحَرَّمُوا مَا رزقهم الله} مما ذكر {افتراء على الله قد ضلوا وما كانوا مهتدين}

{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا} tahfif ve teşdid ile [(قَتَلُوا/قَتَّلُوا)] {أَوْلَادهمْ} diri diri gömmek suretiyle, {سَفَهًا} beyinsizlik ederek, {بِغَيْرِ عِلْم وَحَرَّمُوا مَا رزقهم الله} zikredilen şeylerden {افتراء على الله قد ضلوا وما كانوا مهتدين} “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek O'nun kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar muhakkak ziyana uğramışlardır. Onlar gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş da değillerdir.”

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ} خَلَقَ {جَنَّات} بَسَاتِين {مَعْرُوشَات} مَبْسُوطَات عَلَى الْأَرْض كَالْبِطِّيخِ {وَغَيْر مَعْرُوشَات} بِأَنْ ارتفعت على ساق كالنخل {و} أنشأ {النخل والزرع مختلفا أكله} ثَمَره وَحَبّه فِي الْهَيْئَة وَالطَّعْم {وَالزَّيْتُون وَالرُّمَّان مُتَشَابِهًا} وَرَقهمَا حَال {وَغَيْر مُتَشَابِه} طَعْمهمَا {كُلُوا مِنْ ثَمَره إذَا أَثْمَرَ} قَبْل النَّضْج {وَآتُوا حَقّه} زَكَاته {يَوْم حَصَاده} بِالْفَتْحِ وَالْكَسْر مِنْ الْعُشْر أَوْ نِصْفه {وَلَا تُسْرِفُوا} بِإِعْطَاءِ كُلّه فَلَا يَبْقَى لِعِيَالِكُمْ شَيْء {إنَّهُ لَا يُحِبّ الْمُسْرِفِينَ} الْمُتَجَاوِزِينَ مَا حُدَّ لَهُمْ

{وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ} yarattı {جَنَّات} bahçeler, {مَعْرُوشَات} karpuz gibi yere yayılan {وَغَيْر مَعْرُوشَات} hurma gibi bir gövde üzerinde yükselen; {و} yarattı {النخل والزرع مختلفا أكله} şekil ve tat bakımından meyvesi ve tanesi birbirinden farklı olarak; {وَالزَّيْتُون وَالرُّمَّان مُتَشَابِهًا} yaprakları birbirine benzeyen -hâldir-, {وَغَيْر مُتَشَابِه} tatları benzemeyen. {كُلُوا مِنْ ثَمَره إذَا أَثْمَرَ} olgunlaşmadan önce, {وَآتُوا حَقّه} zekâtını {يَوْم حَصَاده} fetha ve kesre ile [(حَصَادِهِ/حِصَادِهِ)], öşürden yahut yarım öşürden. {وَلَا تُسْرِفُوا} hepsini verip de ailenize hiçbir şey bırakmamak suretiyle; {إنَّهُ لَا يُحِبّ الْمُسْرِفِينَ} kendileri için belirlenen sınırı aşanları: “Çardaklı ve çardaksız bağları, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları yaratan O'dur. Ürün verdikleri zaman onların ürünlerinden yiyin ve hasat günü de hakkını (zekâtını) verin; israf etmeyin. Şüphesiz O, israf edenleri sevmez.”

{وَ} أَنْشَأَ {مِنْ الْأَنْعَام حَمُولَة} صَالِحَة لِلْحَمْلِ عَلَيْهَا كَالْإِبِلِ الْكِبَار {وَفَرْشًا} لَا تَصْلُح لَهُ كَالْإِبِلِ الصِّغَار وَالْغَنَم سُمِّيَتْ فُرُشًا لِأَنَّهَا كَالْفُرُشِ لِلْأَرْضِ لِدُنُوِّهَا مِنْهَا {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمْ اللَّه وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات الشَّيْطَان} طَرَائِقه مِنْ التَّحْرِيم وَالتَّحْلِيل {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} بَيِّن الْعَدَاوَة

{وَ} Yarattı {مِنْ الْأَنْعَام حَمُولَة} büyük develer gibi yük taşımaya elverişli {وَفَرْشًا} küçük develer ve koyunlar gibi buna elverişli olmayan; yere yakınlıkları sebebiyle yere serilmiş gibi olduklarından bunlara ferş denilmiştir. {كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمْ اللَّه وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَات الشَّيْطَان} haram ve helal kılma konusundaki yollarını; {إنَّهُ لَكُمْ عَدُوّ مُبِين} düşmanlığı apaçık olan: “Hayvanlardan yük taşıyanları ve [yere serilircesine] küçük olanları da [O yarattı]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.”

{ثَمَانِيَة أَزْوَاج} أَصْنَاف بَدَل مِنْ حَمُولَة وَفُرُشًا {مِنْ الضَّأْن} زَوْجَيْنِ {اثْنَيْنِ} ذَكَر وَأُنْثَى {وَمِنْ الْمَعْز} بِالْفَتْحِ وَالسُّكُون {اثْنَيْنِ قُلْ} يَا مُحَمَّد لمن حرم ذكور الأنعام تارة وإناثها أُخْرَى وَنَسَبَ ذَلِكَ إلَى اللَّه {آلذَّكَرَيْنِ} مِنْ الضَّأْن وَالْمَعْز {حَرَّمَ} اللَّه عَلَيْكُمْ {أَمْ الْأُنْثَيَيْنِ} مِنْهُمَا {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ} عَنْ كَيْفِيَّة تَحْرِيم ذَلِكَ {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فِيهِ الْمَعْنَى مِنْ أَيْنَ جَاءَ التَّحْرِيم فَإِنْ كَانَ مِنْ قِبَل الذُّكُورَة فَجَمِيع الذُّكُور حَرَام أَوْ الْأُنُوثَة فَجَمِيع الْإِنَاث أَوْ اشْتِمَال الرَّحِم فَالزَّوْجَانِ فَمِنْ أَيْنَ التَّخْصِيص وَالِاسْتِفْهَام لِلْإِنْكَارِ

{ثَمَانِيَة أَزْوَاج} sekiz çift/tür; (hamûleten ve ferşen) ifadesinden bedeldir; {مِنْ الضَّأْن} iki çift {اثْنَيْنِ} bir erkek ve bir dişi {وَمِنْ الْمَعْز} fetha ve sükûn ile [(الْمَعَز/الْمَعْز)], {اثْنَيْنِ قُلْ} ey Muhammed, hayvanların erkeklerini bazen, dişilerini bazen haram kılıp bunu da Allah'a nispet eden kimseye: {آلذَّكَرَيْنِ} koyun ve keçinin iki erkeğini mi {حَرَّمَ} Allah size haram kıldı {أَمْ الْأُنْثَيَيْنِ} yoksa onların iki dişisini mi {أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} ister erkek ister dişi olsun? {نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ} bunun haram kılınış keyfiyeti hakkında {إنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} bunda. Anlamı şudur: Haramlık nereden geldi? Eğer erkeklik yönünden ise bütün erkekler haram olmalıdır, yahut dişilik yönünden ise bütün dişiler, yahut rahimlerin kuşatması yönünden ise her iki cins de [haram olmalıdır]. O hâlde bu ayrım nereden çıktı? Soru inkâr (kınama) içindir: “[Allah] sekiz eş yarattı: Koyundan iki, keçiden de iki. De ki: 'O, iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kuşattığı [yavruları] mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgiye dayanarak haber verin.'”

{وَمِنْ الْإِبِل اثْنَيْنِ وَمِنْ الْبَقَر اثْنَيْنِ قُلْ آلذكرين حرم أم الأنثيين أما اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ} بَلْ {كُنْتُمْ شُهَدَاء} حُضُورًا {إذْ وَصَّاكُمْ اللَّه بِهَذَا} التَّحْرِيم فَاعْتَمَدْتُمْ ذَلِكَ لَا بَلْ أَنْتُمْ كَاذِبُونَ فِيهِ {فَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَظْلَم مِمَّنْ افْتَرَى عَلَى الله كذبا} بذلك {ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين}

{وَمِنْ الْإِبِل اثْنَيْنِ وَمِنْ الْبَقَر اثْنَيْنِ قُلْ آلذكرين حرم أم الأنثيين أما اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ} yoksa {كُنْتُمْ شُهَدَاء} orada hazır mıydınız {إذْ وَصَّاكُمْ اللَّه بِهَذَا} haram kılmayı size emrettiğinde de buna dayandınız? Hayır, bilakis siz bu konuda yalancılarsınız! {فَمَنْ} yani hiç kimse yoktur {أَظْلَم مِمَّنْ افْتَرَى عَلَى الله كذبا} bununla {ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين} “Deveden de iki, sığırdan da iki [yarattı]. De ki: 'O, iki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kuşattığı [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman şahitler miydiniz?' İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.”

{قل لا أجد فيما أُوحِيَ إلَيَّ} شَيْئًا {مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِم يَطْعَمهُ إلَّا أَنْ يَكُون} بِالْيَاءِ وَالتَّاء {مَيْتَة} بِالنَّصْبِ وَفِي قِرَاءَة بِالرَّفْعِ مَعَ التَّحْتَانِيَّة {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} سَائِلًا بِخِلَافِ غَيْره كَالْكَبِدِ وَالطِّحَال {أَوْ لَحْم خِنْزِير فَإِنَّهُ رِجْس} حَرَام {أَوْ} إلَّا أَنْ يَكُون {فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِهِ} أَيْ ذُبِحَ عَلَى اسْم غَيْره {فَمَنْ اُضْطُرَّ} إلَى شَيْء مِمَّا ذُكِرَ فَأَكَلَهُ {غَيْر بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبّك غَفُور} لَهُ مَا أَكَلَ {رَحِيم} بِهِ وَيُلْحَق بِمَا ذُكِرَ بِالسُّنَّةِ كُلّ ذِي نَابَ مِنْ السِّبَاع وَمِخْلَب مِنْ الطير

{قل لا أجد فيما أُوحِيَ إلَيَّ} hiçbir şey {مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِم يَطْعَمهُ إلَّا أَنْ يَكُون} yâ ve te ile [(يَكُونَ/تَكُونَ)], {مَيْتَة} nasb ile; bir kıraatte ise alttan iki noktalı yâ ile ref iledir [(يَكُونُ مَيْتَةٌ)]. {أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا} akıtılmış; karaciğer ve dalak gibi bunun dışındakiler hariç. {أَوْ لَحْم خِنْزِير فَإِنَّهُ رِجْس} haramdır; {أَوْ} yahut olması müstesna: {فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّه بِهِ} yani O'ndan başkasının adı anılarak kesilmiş olan. {فَمَنْ اُضْطُرَّ} anılan şeylerden birine mecbur kalıp onu yerse, {غَيْر بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبّك غَفُور} yediği şey hususunda ona karşı bağışlayıcıdır, {رَحِيم} ona merhamet edendir. Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olan ve kuşlardan pençesi olan her hayvan da sünnet ile bu sayılanlara ilhak edilir: “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için ölü eti, akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz pistir- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim mecbur kalırsa, tecavüz etmemek ve haddi aşmamak şartıyla [bunlardan yiyebilir]. Şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”

{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا} أَيْ الْيَهُود {حَرَّمْنَا كُلّ ذِي ظُفُر} وَهُوَ مَا لَمْ تُفَرَّق أَصَابِعه كَالْإِبِلِ وَالنَّعَام {وَمِنْ الْبَقَر وَالْغَنَم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومهمَا} الثُّرُوب وَشَحْم الْكُلَى {إلَّا مَا حَمَلَتْ ظهورها} أَيْ مَا عَلِقَ بِهَا مِنْهُ {أَوْ} حَمَلَتْهُ {الْحَوَايَا} الْأَمْعَاء جَمْع حَاوِيَاء أَوْ حَاوِيَة {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} مِنْهُ وَهُوَ شَحْم الْأَلْيَة فَإِنَّهُ أُحِلَّ لَهُمْ {ذَلِكَ} التَّحْرِيم {جَزَيْنَاهُمْ} بِهِ {بِبَغْيِهِمْ} بِسَبَبِ ظُلْمهمْ بِمَا سَبَقَ فِي سُورَة النِّسَاء {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} فِي أَخْبَارنَا وَمَوَاعِيدنَا

{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا} yani Yahudilere {حَرَّمْنَا كُلّ ذِي ظُفُر} ki o, deve ve devekuşu gibi parmakları ayrık olmayanlardır. {وَمِنْ الْبَقَر وَالْغَنَم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومهمَا} iç yağlarını ve böbrek yağlarını, {إلَّا مَا حَمَلَتْ ظهورها} yani sırtlarına yapışanları {أَوْ} taşıdığını {الْحَوَايَا} bağırsakların; hâviyâ (حَاوِيَاء) yahut hâviye (حَاوِيَة) kelimesinin çoğuludur; {أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} ondan kemiğe karışanları; ki bu da kuyruk yağıdır, zira bu onlara helal kılınmıştır. {ذَلِكَ} haram kılma ile {جَزَيْنَاهُمْ} onları cezalandırdık {بِبَغْيِهِمْ} Nisa Suresi'nde geçtiği üzere zulümleri sebebiyle. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} haberlerimizde ve vaatlerimizde: “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun ise sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan kısımları hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz Biz elbette doğru söyleyenleriz.”

{فَإِنْ كَذَّبُوك} فِيمَا جِئْت بِهِ {فَقُلْ} لَهُمْ {رَبّكُمْ ذُو رَحْمَة وَاسِعَة} حَيْثُ لَمْ يُعَاجِلكُمْ بِالْعُقُوبَةِ وَفِيهِ تَلَطُّف بِدُعَائِهِمْ إلَى الْإِيمَان {وَلَا يرد بأسه}

{فَإِنْ كَذَّبُوك} getirdiğin şey hususunda {فَقُلْ} onlara de ki: {رَبّكُمْ ذُو رَحْمَة وَاسِعَة} cezayı çarçabuk vermemekle; bunda onları imana çağırmada bir lütufkârlık vardır; {وَلَا يرد بأسه}

عذابه إذا جاء {عن القوم المجرمين}

geldiği zaman O'nun azabı geri çevrilemez {عن القوم المجرمين} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş rahmet sahibidir; fakat O'nun azabı suçlu topluluktan geri çevrilmez.'”

{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّه مَا أَشْرَكنَا} نَحْنُ {وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْء} فَإِشْرَاكنَا وَتَحْرِيمنَا بِمَشِيئَتِهِ فَهُوَ رَاضٍ بِهِ قال تعالى {كَذَلِكَ} كَمَا كَذَّبَ هَؤُلَاءِ {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} رُسُلهمْ {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسنَا} عَذَابنَا {قُلْ هَلْ عِنْدكُمْ مِنْ عِلْم} بِأَنَّ اللَّه رَاضٍ بِذَلِكَ {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} أَيْ لَا عِلْم عِنْدكُمْ {إنْ} مَا {تَتَّبِعُونَ} فِي ذَلِكَ {إلَّا الظَّنّ وَإِنْ} مَا {أَنْتُمْ إلَّا تَخْرُصُونَ} تَكْذِبُونَ فِيهِ

{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّه مَا أَشْرَكنَا} biz {وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْء} dolayısıyla ortak koşmamız ve haram kılmamız O'nun dilemesiyledir ve O bundan razıdır. Yüce Allah buyurur: {كَذَلِكَ} bunların yalanladığı gibi {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلهمْ} peygamberlerini [yalanlamışlardı] {حَتَّى ذَاقُوا بَأْسنَا} azabımızı. {قُلْ هَلْ عِنْدكُمْ مِنْ عِلْم} Allah'ın bundan razı olduğuna dair {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} yani yanınızda hiçbir bilgi yoktur. {إنْ} Değilsiniz {تَتَّبِعُونَ} bu hususta {إلَّا الظَّنّ وَإِنْ} ancak {أَنْتُمْ إلَّا تَخْرُصُونَ} yalan söylüyorsunuz: “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız; hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan söylüyorsunuz.'”

{قل} إن لم يكن حُجَّة {فَلِلَّهِ الْحُجَّة الْبَالِغَة} التَّامَّة {فَلَوْ شَاءَ} هدايتكم {لهداكم أجمعين}

{قل} Eğer [sizin] bir deliliniz yoksa, {فَلِلَّهِ الْحُجَّة الْبَالِغَة} tam ve kesin olan [hüccet Allah'ındır]. {فَلَوْ شَاءَ} hidayete ermenizi {لهداكم أجمعين} “De ki: 'En kesin delil Allah'ındır. Eğer O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi.'”

{قُلْ هَلُمَّ} أَحْضِرُوا {شُهَدَاءَكُمْ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ هَذَا} الَّذِي حَرَّمْتُمُوهُ {فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَد مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِع أَهْوَاء الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاَلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} يُشْرِكُونَ

{قُلْ هَلُمَّ} Getirin {شُهَدَاءَكُمْ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ هَذَا} haram kıldığınız bu şeyleri. {فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَد مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِع أَهْوَاء الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاَّلَذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ} ortak koşuyorlar: “De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme. Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma. Onlar Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar.”

{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ} أَقْرَأ {مَا حَرَّمَ رَبّكُمْ عَلَيْكُمْ أَ} نْ مُفَسِّرَة {لَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَ} أَحْسِنُوا {بِالْوَالِدَيْنِ إحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادكُمْ} بِالْوَأْدِ {مِنْ} أَجْل {إمْلَاق} فَقْر تَخَافُونَهُ {نَحْنُ نَرْزُقكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِش} الْكَبَائِر كَالزِّنَا {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} أَيْ عَلَانِيَتهَا وَسِرّهَا {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْس الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إلَّا بِالْحَقِّ} كَالْقَوَدِ وَحَدّ الرِّدَّة وَرَجْم الْمُحْصَن {ذَلِكُمْ} الْمَذْكُور {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} تتدبرون

{قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ} okuyayım {مَا حَرَّمَ رَبّكُمْ عَلَيْكُمْ أَ} en (أَنْ) müfessiredir; {لَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَ} ve iyi davranın: {بِالْوَالِدَيْنِ إحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادكُمْ} diri diri gömmek suretiyle {مِنْ} sebebiyle {إمْلَاق} korktuğunuz fakirlik {نَحْنُ نَرْزُقكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِش} zina gibi büyük günahları, {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} yani açığını da gizlisini de. {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْس الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إلَّا بِالْحَقِّ} kısas, dinden dönme haddi ve evli olanın recmedilmesi gibi. {ذَلِكُمْ} anılan hususları {وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} düşünesiniz diye: “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; sizin de onların da rızkını Biz veririz. Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın. Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye Allah size bunları emretti.'”

{وَلَا تَقْرَبُوا مَال الْيَتِيم إلَّا بِاَلَّتِي} أَيْ الخصلة الَّتِي {هِيَ أَحْسَن} وَهِيَ مَا فِيهِ صَلَاحه {حَتَّى يَبْلُغ أَشُدّهُ} بِأَنْ يَحْتَلِم {وَأَوْفُوا الْكَيْل وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ وَتَرْك الْبَخْس {لَا نُكَلِّف نَفْسًا إلَّا وُسْعهَا} طَاقَتهَا فِي ذَلِكَ فَإِنْ أَخْطَأَ فِي الْكَيْل وَالْوَزْن وَاَللَّه يَعْلَم صِحَّة نِيَّته فَلَا مُؤَاخَذَة عَلَيْهِ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيث {وَإِذَا قُلْتُمْ} فِي حُكْم أَوْ غَيْره {فَاعْدِلُوا} بِالصِّدْقِ {وَلَوْ كَانَ} الْمَقُول لَهُ أَوْ عَلَيْهِ {ذَا قُرْبَى} قَرَابَة {وَبِعَهْدِ اللَّه أَوْفُوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون} بالتشديد والسكون تتعظون

{وَلَا تَقْرَبُوا مَال الْيَتِيم إلَّا بِاَلَّتِي} yani şu haslet ile {هِيَ أَحْسَن} ki o da onun yararına olan şeydir, {حَتَّى يَبْلُغ أَشُدّهُ} büluğ çağına erinceye kadar. {وَأَوْفُوا الْكَيْل وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ} adaletle ve eksiltmeyi terk ederek. {لَا نُكَلِّف نَفْسًا إلَّا وُسْعهَا} bu husustaki gücünü; dolayısıyla ölçü ve tartıda hata eder de Allah niyetinin düzgünlüğünü bilirse hadiste geçtiği üzere bundan sorumlu tutulmaz. {وَإِذَا قُلْتُمْ} hükümde yahut başka bir hususta, {فَاعْدِلُوا} doğru söyleyerek, {وَلَوْ كَانَ} hakkında veya aleyhinde söz söylenen kimse {ذَا قُرْبَى} akraba [olsa bile]. {وَبِعَهْدِ اللَّه أَوْفُوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون} teşdid ve sükûn ile [(تَذَكَّرُونَ/تَذْكُرُونَ)], öğüt alasınız diye: “Yetimin malına, ergenlik çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söz söylediğiniz zaman, [lehine veya aleyhine konuştuğunuz kimse] bir akraba bile olsa adaleti gözetin. Allah'a verdiğiniz ahdi yerine getirin. İşte öğüt alasınız diye Allah size bunları emretti.”

{وَأَنَّ} بِالْفَتْحِ عَلَى تَقْدِير اللَّام وَالْكَسْر اسْتِئْنَافًا {هَذَا} الَّذِي وَصَّيْتُكُمْ بِهِ {صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} حَال {فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُل} الطُّرُق الْمُخَالِفَة لَهُ {فَتَفَرَّقَ} فِيهِ حَذْف إحْدَى التَّاءَيْنِ تَمِيل {بِكُمْ عن سبيله} دينه {ذلكم وصاكم به لعلكم تتقون}

{وَأَنَّ} [başındaki lâm harfinin] takdiriyle üstünle ve [aynı zamanda] istînâf olarak esreyle [(ve inne/ve enne)]; {هَذَا} size vasiyet ettiğim şu [hükümler], {صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا} hâl olarak; {فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُل} ona muhalif olan yolları, {فَتَفَرَّقَ} iki tâ (ت) harfinden birinin hazfiyle; meylettirip saptırır {بِكُمْ عن سبيله} O'nun dininden. {ذلكم وصاكم به لعلكم تتقون} “Şüphesiz ki bu Benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte sakınasınız diye Allah size bunları emretti.”

{ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَاب} التَّوْرَاة وَثُمَّ لِتَرْتِيبِ الْأَخْبَار {تَمَامًا} لِلنِّعْمَةِ {عَلَى الَّذِي أَحْسَن} بِالْقِيَامِ بِهِ {وَتَفْصِيلًا} بَيَانًا {لِكُلِّ شَيْء}

{ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَاب} Tevrat'ı; sümme (ثُمَّ) ise haberlerin sıralanışı içindir, {تَمَامًا} nimeti tamamlamak üzere {عَلَى الَّذِي أَحْسَن} onu gereğince yerine getiren kimseye, {وَتَفْصِيلًا} açıklama olarak {لِكُلِّ شَيْء}

يُحْتَاج إلَيْهِ فِي الدِّين {وَهُدًى وَرَحْمَة لَعَلَّهُمْ} أَيْ بَنِي إسرائيل {بلقاء ربهم} بالبعث {يؤمنون}

dinde ihtiyaç duyulan [her şeyi], {وَهُدًى وَرَحْمَة لَعَلَّهُمْ} yani İsrailoğulları {بلقاء ربهم} dirilişle {يؤمنون} “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ve rahmet olmak üzere Musa'ya o Kitab'ı (Tevrat'ı) verdik; tâ ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar.”

{وَهَذَا} الْقُرْآن {كِتَاب أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَك فَاتَّبِعُوهُ} يَا أَهْل مَكَّة بِالْعَمَلِ بِمَا فِيهِ {وَاتَّقُوا} الْكُفْر {لعلكم ترحمون

{وَهَذَا} Kur'an {كِتَاب أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَك فَاتَّبِعُوهُ} ey Mekke halkı, içindekilerle amel ederek [ona uyun]; {وَاتَّقُوا} küfürden [sakının] {لعلكم ترحمون} “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır. Artık ona uyun ve [kötülüklerden] sakının ki size merhamet edilsin.”

أَنْزَلْنَاهُ ل {أَنْ} لَا {تَقُولُوا إنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَاب عَلَى طَائِفَتَيْنِ} الْيَهُود وَالنَّصَارَى {مِنْ قَبْلنَا وَإِنْ} مُخَفَّفَة وَاسْمهَا مَحْذُوف أَيْ إنَّا {كُنَّا عَنْ دِرَاسَتهمْ} قِرَاءَتهمْ {لَغَافِلِينَ} لِعَدَمِ مَعْرِفَتنَا لَهَا إذْ لَيْسَتْ بِلُغَتِنَا

Onu indirdik ki {أَنْ} demeyesiniz diye: {تَقُولُوا إنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَاب عَلَى طَائِفَتَيْنِ} Yahudiler ve Hristiyanlar {مِنْ قَبْلنَا وَإِنْ} muhaffefedir, ismi ise hazfedilmiştir; yani şüphesiz biz {كُنَّا عَنْ دِرَاسَتهمْ} onların okumalarından {لَغَافِلِينَ} onu bilmediğimiz için gâfildik; zira o bizim dilimizle değildi: “'[Bizden önce] Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa (Yahudi ve Hristiyanlara) indirildi, biz ise onların okumasından tamamen habersizdik' demeyesiniz diye...”

{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَاب لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} لِجَوْدَةِ أَذْهَاننَا {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَة} بَيَان {مِنْ رَبّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَة} لِمَنْ اتَّبَعَهُ {فَمَنْ} أَيْ لَا أَحَد {أَظْلَم مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّه وَصَدَف} أَعْرَض {عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتنَا سُوء الْعَذَاب} أَيْ أشده {بما كانوا يصدفون}

{أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَاب لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ} zihinlerimizin üstünlüğünden ötürü [daha doğru yolda olurduk]. {فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَة} açık bir beyan {مِنْ رَبّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَة} ona uyan kimse için. {فَمَنْ} yani hiç kimse yoktur: {أَظْلَم مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّه وَصَدَف} yüz çeviren kimseden {عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتنَا سُوء الْعَذَاب} yani en şiddetlisini {بما كانوا يصدفون} “Yahut 'Eğer bize de Kitap indirilseydi, muhakkak onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayandan ve onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız.”

{هَلْ يُنْظَرُونَ} مَا يَنْتَظِر الْمُكَذِّبُونَ {إلَّا أَنْ تَأْتِيهِمْ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء {الْمَلَائِكَة} لِقَبْضِ أَرْوَاحهمْ {أَوْ يَأْتِيَ رَبّك} أَيْ أَمْره بِمَعْنَى عَذَابه {أَوْ يَأْتِي بَعْض آيَات رَبّك} أَيْ عَلَامَاته الدَّالَّة عَلَى السَّاعَة {يَوْم يَأْتِي بَعْض آيَات رَبّك} وَهِيَ طُلُوع الشَّمْس مِنْ مَغْرِبهَا كَمَا فِي حَدِيث الصَّحِيحَيْنِ {لَا يَنْفَع نَفْسًا إيمَانهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْل} الْجُمْلَة صِفَة النَّفْس {أَوْ} نَفْسًا لَمْ تَكُنْ {كَسَبَتْ فِي إيمَانهَا خيرا} طاعة أي لا ينفعها تَوْبَتهَا كَمَا فِي الْحَدِيث {قُلْ انْتَظِرُوا} أَحَد هَذِهِ الْأَشْيَاء {إنَّا مُنْتَظِرُونَ} ذَلِكَ

{هَلْ يُنْظَرُونَ} o yalanlayanlar neyi bekliyorlar ki, {إلَّا أَنْ تَأْتِيهِمْ} tâ (ت) ve yâ (ي) ile [(te'tiyehum/ye'tiyehum)]; {الْمَلَائِكَة} canlarını almak üzere meleklerin gelmesini, {أَوْ يَأْتِيَ رَبّك} yani O'nun emrinin, azabı manasında, gelmesini {أَوْ يَأْتِي بَعْض آيَات رَبّك} yani kıyamete delalet eden alametlerinin gelmesini? {يَوْم يَأْتِي بَعْض آيَات رَبّك} ki o da Sahîhayn hadisinde geçtiği üzere güneşin batıdan doğmasıdır; {لَا يَنْفَع نَفْسًا إيمَانهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْل} bu cümle nefsin sıfatıdır; {أَوْ} yahut [o nefis] olmamışsa {كَسَبَتْ فِي إيمَانهَا خيرا} bir taat; yani hadiste geçtiği üzere tevbesi ona fayda vermez. {قُلْ انْتَظِرُوا} bu şeylerden birini, {إنَّا مُنْتَظِرُونَ} onu: “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi, yoksa Rabbinin [azabının] gelmesini mi, yahut Rabbinin bazı alametlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı alametleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş yahut imanında bir hayır kazanmamış kimseye imanı hiçbir fayda vermez. De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz.'”

{إنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينهمْ} بِاخْتِلَافِهِمْ فِيهِ فَأَخَذُوا بَعْضه وَتَرَكُوا بَعْضه {وَكَانُوا شِيَعًا} فِرَقًا فِي ذَلِكَ وَفِي قِرَاءَة فَارَقُوا أَيْ تَرَكُوا دِينهمْ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ وَهُمْ الْيَهُود وَالنَّصَارَى {لَسْت مِنْهُمْ فِي شَيْء} أَيْ فَلَا تَتَعَرَّض لَهُمْ {إنَّمَا أَمْرهمْ إلَى اللَّه} يَتَوَلَّاهُ {ثُمَّ يُنَبِّئهُمْ} فِي الْآخِرَة {بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} فَيُجَازِيهِمْ بِهِ وَهَذَا مَنْسُوخ بِآيَةِ السَّيْف

{إنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينهمْ} onda ihtilafa düşerek, bir kısmını alıp bir kısmını terk etmek suretiyle, {وَكَانُوا شِيَعًا} bu hususta fırkalar [oldular]. Bir kıraatte ise fârakû (فَارَقُوا) şeklindedir; yani emrolundukları dinlerini terk ettiler ki onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. {لَسْت مِنْهُمْ فِي شَيْء} yani onlara ilişme. {إنَّمَا أَمْرهمْ إلَى اللَّه} işlerini O üstlenir; {ثُمَّ يُنَبِّئهُمْ} ahirette {بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} böylece onları bununla cezalandırır. Bu [hüküm], kılıç ayeti ile neshedilmiştir: “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlarla senin hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yaptıklarını kendilerine haber verecektir.”

{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} أَيْ لَا إلَه إلَّا اللَّه {فَلَهُ عَشْر أَمْثَالهَا} أَيْ جَزَاء عَشْر حَسَنَات {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إلَّا مِثْلهَا} أَيْ جَزَاءَهُ {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} يُنْقَصُونَ مِنْ جَزَائِهِمْ شَيْئًا

{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} yani lâ ilâhe illallâh ile {فَلَهُ عَشْر أَمْثَالهَا} yani on sevap karşılığı vardır. {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إلَّا مِثْلهَا} yani onun karşılığı kadar cezalandırılır; {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} cezalarından hiçbir şey eksiltilmez: “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar.”

{قُلْ إنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} ويبدل من محله {دينا قيما} مستقيما {ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين}

{قُلْ إنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} onun [mahalli] irabından bedel olarak: {دينا قيما} dosdoğru [bir dine], {ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, tevhide yönelen İbrahim'in dinine iletti. O, müşriklerden değildi.'”

{قُلْ إنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} عِبَادَتِي مِنْ حَجّ وغيره {ومحياي} حياتي {ومماتي} موتي {لله رب العالمين}

{قُلْ إنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي} hac ve diğer ibadetlerim, {ومحياي} hayatım {ومماتي} ölümüm {لله رب العالمين} “De ki: 'Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.'”

{لَا شَرِيك لَهُ} فِي ذَلِكَ {وَبِذَلِكَ} أَيْ التَّوْحِيد {أُمِرْت وَأَنَا أَوَّل الْمُسْلِمِينَ} مِنْ هَذِهِ الأمة

{لَا شَرِيك لَهُ} onda; {وَبِذَلِكَ} yani tevhid ile {أُمِرْت وَأَنَا أَوَّل الْمُسْلِمِينَ} bu ümmetten: “'O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.'”

{قُلْ أَغَيْر اللَّه أَبْغِي رَبًّا} إلَهًا أَيْ لَا أَطْلُب غَيْره {وَهُوَ رَبّ} مَالِك {كُلّ شَيْء وَلَا تَكْسِب كُلّ نَفْس} ذَنْبًا {إلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِر} تَحْمِل نَفْس {وَازِرَة} آثِمَة {وزر} نفس {أخرى ثُمَّ إلَى رَبّكُمْ مَرْجِعكُمْ فَيُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فيه تختلفون}

{قُلْ أَغَيْر اللَّه أَبْغِي رَبًّا} ilah olarak; yani O'ndan başkasını mı arayayım? {وَهُوَ رَبّ} mâlikidir {كُلّ شَيْء وَلَا تَكْسِب كُلّ نَفْس} hiçbir günah [kazanmaz] {إلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِر} yüklenmez hiçbir nefis {وَازِرَة} günahkâr [bir can], {وزر} günahını bir {أخرى ثُمَّ إلَى رَبّكُمْ مَرْجِعكُمْ فَيُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فيه تختلفون} “De ki: 'Allah her şeyin Rabbi iken O'ndan başka bir Rab mi arayayım? Herkesin kazandığı [günah] ancak kendi aleyhinedir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.'”

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِف الْأَرْض} جَمْع خَلِيفَة أَيْ يَخْلُف بَعْضكُمْ بَعْضًا فِيهَا {وَرَفَعَ بَعْضكُمْ فَوْق بَعْض دَرَجَات} بِالْمَالِ وَالَجَاه وَغَيْر ذَلِكَ {ليبلوكم} ليختبركم {فيما آتَاكُمْ} أَعْطَاكُمْ لِيَظْهَر الْمُطِيع مِنْكُمْ وَالْعَاصِي {إنَّ رَبّك سَرِيع الْعِقَاب} لِمَنْ عَصَاهُ {وَإِنَّهُ لَغَفُور} للمؤمنين {رحيم} بهم = ٧ سورة الأعراف

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِف الْأَرْض} halîfe kelimesinin çoğuludur; yani onda birbirinizin ardınca gelirsiniz; {وَرَفَعَ بَعْضكُمْ فَوْق بَعْض دَرَجَات} mal, mevki ve benzeri şeylerle, {ليبلوكم} sizi sınamak için {فيما آتَاكُمْ} size verdikleri hususunda; tâ ki sizden itaatkâr olanla isyankâr olan ortaya çıksın. {إنَّ رَبّك سَرِيع الْعِقَاب} O'na isyan eden kimseye karşı; {وَإِنَّهُ لَغَفُور} müminler için, {رحيم} onlara karşı merhametlidir. = 7 A'râf Suresi: “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin, cezayı çabuk verendir ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla