{وَمِنْ الْأَعْرَاب مَنْ يُؤْمِن بِاَللَّهِ وَالْيَوْم الْآخِر} كَجُهَيْنَة وَمُزَيْنَةَ {وَيَتَّخِذ مَا يُنْفِق} فِي سَبِيل الله {قربات} تقربه {عند الله و} وسيلة إلى {صلوات} دَعَوَات {الرَّسُول} لَهُ {أَلَا إنَّهَا} أَيْ نَفَقَتهمْ {قُرْبَة} بِضَمِّ الرَّاء وَسُكُونهَا {لَهُمْ} عِنْده {سَيُدْخِلُهُمْ اللَّه فِي رَحْمَته} جَنَّته {إنَّ اللَّه غَفُور} لِأَهْلِ طَاعَته {رَحِيم} بِهِمْ
{وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} Cüheyne ve Müzeyne gibi {وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ} Allah yolunda {قُرُبَاتٍ} kendisini yakınlaştıracak vesile {عِنْدَ اللَّهِ وَ} şuna bir vesile sayar: {صَلَوَاتِ} dualarına {الرَّسُولِ} kendisi için. {أَلَا إِنَّهَا} yani onların harcamaları {قُرْبَةٌ} râ harfinin ötresiyle de cezm ile de okunur {لَهُمْ} O'nun katında. {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} cennetine {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} itaat ehline bağışlayıcıdır {رَحِيمٌ} onlara merhamet edendir. “Bedevîlerden öylesi de vardır ki Allah’a ve ahiret gününe iman eder; harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl’ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki o, kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine sokacaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَار} وَهُمْ مَنْ شَهِدَ بَدْرًا أَوْ جَمِيع الصَّحَابَة {وَاَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ} إلَى يَوْم الْقِيَامَة {بِإِحْسَانٍ} فِي الْعَمَل {﵃} بِطَاعَتِهِ {وَرَضُوا عَنْهُ} بِثَوَابِهِ {وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّات تَجْرِي تَحْتهَا الْأَنْهَار} وَفِي قِرَاءَة بزيادة من {خالدين فيها أبدا ذلك الفوز العظيم}
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} bunlar Bedir’e katılanlar veya sahabenin tamamıdır {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ} kıyamet gününe kadar {بِإِحْسَانٍ} amelde {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} O’na itaatleriyle {وَرَضُوا عَنْهُ} O’nun sevabıyla {وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ} bir kıraatte مِنْ ilavesiyle [okunmuştur] {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “[İslam’a girişte] ilk öne geçen Muhacirler ve Ensâr ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O’ndan razı olmuşlardır. [Allah] onlar için altından ırmaklar akan ve içinde ebediyen kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
{وَمِمَّنْ حَوْلكُمْ} يَا أَهْل الْمَدِينَة {مِنْ الْأَعْرَاب مُنَافِقُونَ} كَأَسْلَم وَأَشْجَع وَغِفَار {وَمِنْ أَهْل الْمَدِينَة} مُنَافِقُونَ أَيْضًا {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاق} لَجُّوا فِيهِ واستمروا {لا تعلمهم نحن نعلمهم سنعذبهم مرتين} بِالْفَضِيحَةِ أَوْ الْقَتْل فِي الدُّنْيَا وَعَذَاب الْقَبْر {ثُمَّ يُرَدُّونَ} فِي الْآخِرَة {إلَى عَذَاب عَظِيم} هو النار
{وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ} ey Medineliler {مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ} Eslem, Eşca‘ ve Gıfâr gibi {وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ} aynı şekilde münafıklar vardır ki {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} onda inat edip devam ettiler {لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} dünyada rezil olmakla veya öldürülmekle ve kabir azabıyla {ثُمَّ يُرَدُّونَ} ahirette {إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} o da ateştir. “Çevrenizdeki bedevîlerden münafıklar vardır. Medine halkından da nifakta direnenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Biz onlara iki defa azap edeceğiz; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”
{و} قَوْم {آخَرُونَ} مُبْتَدَأ {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} مِنْ التَّخَلُّف نَعْته وَالْخَبَر {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} وَهُوَ جِهَادهمْ قَبْل ذَلِكَ أَوْ اعْتِرَافهمْ بِذُنُوبِهِمْ أَوْ غَيْر ذَلِكَ {وَآخَر سَيِّئًا} وَهُوَ تَخَلُّفهمْ {عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوب عَلَيْهِمْ إنَّ اللَّه غَفُور رَحِيم} نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَة وَجَمَاعَة أَوْثَقُوا أَنْفُسهمْ فِي سَوَارِي الْمَسْجِد لَمَّا بَلَغَهُمْ مَا نَزَلَ فِي الْمُتَخَلِّفِينَ وَحَلَفُوا لَا يُحِلّهُمْ إلَّا النَّبِيّ ﷺ فَحَلَّهُمْ لَمَّا نزلت
{وَ} ve bir topluluk {آخَرُونَ} mübtedadır {اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ} sefere katılmama [günahlarını itiraf ettiler], sıfatıdır; haberi ise: {خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} bundan önceki cihadları veya günahlarını itiraf etmeleri yahut bundan başkasıdır {وَآخَرَ سَيِّئًا} o da savaştan geri kalmalarıdır. {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} Ebû Lübâbe ve geride kalanlar hakkında inen ayetler kendilerine ulaştığında nefislerini mescidin direklerine bağlayan bir topluluk hakkında inmiştir. Onlar kendilerini ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in çözmesine yemin etmişlerdi; ayet inince de o kendilerini çözdü. “Diğerleri ise günahlarını itiraf ettiler; salih bir amelle kötü bir ameli birbirine karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{خُذْ مِنْ أَمْوَالهمْ صَدَقَة تُطَهِّرهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} مِنْ ذُنُوبهمْ فَأَخَذَ ثُلُث أَمْوَالهمْ وَتَصَدَّقَ بِهَا {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} أَيْ اُدْعُ لَهُمْ {إنَّ صَلَاتك سكن} رحمة {لهم} وقيل طمأنينة بقبول توبتهم {والله سميع عليم}
{خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} günahlarından; bunun üzerine mallarının üçte birini alıp sadaka olarak verdi. {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} yani onlar için dua et {إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ} rahmettir {لَهُمْ} tövbelerinin kabul edildiğine dair bir güvendir de denilmiştir {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin ve arındıracağın bir sadaka al ve onlar için dua et. Çünkü senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّه هُوَ يَقْبَل التَّوْبَة عن عباده ويأخذ} يقبل {الصَّدَقَات وَأَنَّ اللَّه هُوَ التَّوَّاب} عَلَى عِبَاده بقبول توبتهم {الرحيم} بهم وَالِاسْتِفْهَام لِلتَّقْرِيرِ وَالْقَصْد بِهِ هُوَ تَهْيِيجهمْ إلَى التوبة والصدقة
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ} kabul eder {الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ} kullarının tövbelerini kabul ederek onlara yönelen {الرَّحِيمُ} onlara çok merhamet edendir. Soru takrir (onaylatma) içindir; bununla maksat onları tövbeye ve sadakaya teşvik etmektir. “Bilmediler mi ki, kullarının tövbesini kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; şüphesiz tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden de yalnız O'dur!”
{وَقُلْ} لَهُمْ أَوْ لِلنَّاسِ {اعْمَلُوا} مَا شِئْتُمْ {فَسَيَرَى اللَّه عَمَلكُمْ وَرَسُوله وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ} بِالْبَعْثِ {إلَى عَالِم الْغَيْب وَالشَّهَادَة} أَيْ اللَّه {فَيُنَبِّئكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} فَيُجَازِيكُمْ بِهِ
{وَقُلْ} onlara veya insanlara [de ki]: {اعْمَلُوا} dilediğinizi yapın {فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ} yeniden dirilişle [döndürüleceksiniz] {إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ} yani Allah’a {فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} böylece size yaptıklarınızın karşılığını verecektir. “De ki: 'Çalışın! Yaptıklarınızı Allah da, Resulü de, müminler de görecektir. Sonra gaybı da görünen âlemi de bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.'”
{وآخرون} من المتخلفين {مرجون} بِالْهَمْزِ وَتَرْكه مُؤَخَّرُونَ عَنْ التَّوْبَة {لِأَمْرِ اللَّه} فِيهِمْ بِمَا يَشَاء {إمَّا يُعَذِّبهُمْ} بِأَنْ يُمِيتهُمْ بِلَا تَوْبَة {وَإِمَّا يَتُوب عَلَيْهِمْ وَاَللَّه عَلِيم} بِخَلْقِهِ {حَكِيم} فِي صُنْعه بِهِمْ وَهُمْ الثَّلَاثَة الْآتُونَ بَعْد مَرَارَة بْن الرَّبِيع وَكَعْب بْن مَالِك وَهِلَال بْن أُمَيَّة تَخَلَّفُوا كَسَلًا وَمَيْلًا إلَى الدَّعَة لَا نِفَاقًا وَلَمْ يَعْتَذِرُوا إلَى النَّبِيّ ﷺ كَغَيْرِهِمْ فَوَقَفَ أَمْرهمْ خَمْسِينَ لَيْلَة وَهَجَرَهُمْ النَّاس حَتَّى نَزَلَتْ توبتهم بعد
{وَآخَرُونَ} savaştan geri kalan diğer kimseler de {مُرْجَوْنَ} hemzeli ve hemzesiz okunuşla, tövbeleri ertelenenlerdir {لِأَمْرِ اللَّهِ} haklarında dilediği hükmü vermesi için {إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ} tövbesiz olarak onları öldürmek suretiyle {وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ} yarattıklarını çok iyi bilendir {حَكِيمٌ} onlara yönelik tasarrufunda hikmet sahibidir. Bunlar, daha sonra gelecek olan üç kişidir: Murâre b. Rebî‘, Kâ‘b b. Mâlik ve Hilâl b. Ümeyye. Bunlar nifaktan dolayı değil, tembellikten ve rahatlığa meyletmekten dolayı geri kalmışlar ve diğerleri gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mazeret uydurmamışlardı. Bu yüzden haklarındaki hüküm elli gece askıya alındı ve sonradan tövbeleri ininceye kadar insanlar onlarla ilişkilerini kesti. “Geri bırakılan diğer bir grup da vardır ki, onların işi Allah'ın emrine kalmıştır: Ya onlara azap eder ya da onların tövbelerini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
{و} مِنْهُمْ {الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا} وَهُمْ اثْنَا عَشَرَ مِنْ الْمُنَافِقِينَ {ضِرَارًا} مُضَارَّة لِأَهْلِ مَسْجِد قُبَاءَ {وَكُفْرًا} لِأَنَّهُمْ بَنَوْهُ بِأَمْرِ أَبِي عَامِر الرَّاهِب لِيَكُونَ مَعْقِلًا لَهُ يَقْدُم فِيهِ مَنْ يَأْتِي مِنْ عِنْده وَكَانَ ذَهَبَ لِيَأْتِيَ بِجُنُودٍ مِنْ قَيْصَر لِقِتَالِ النَّبِيّ ﷺ {وَتَفْرِيقًا بَيْن الْمُؤْمِنِينَ} الَّذِينَ يُصَلُّونَ بِقُبَاءَ بِصَلَاةِ بَعْضهمْ فِي مَسْجِدهمْ {وَإِرْصَادًا} تَرَقُّبًا {لِمَنْ حَارَبَ اللَّه وَرَسُوله مِنْ قَبْل} أَيْ قَبْل بِنَائِهِ وَهُوَ أَبُو عَامِر الْمَذْكُور {وَلَيَحْلِفُنَّ إنْ} مَا {أَرَدْنَا} بِبِنَائِهِ {إلَّا} الْفِعْلَة {الْحُسْنَى} مِنْ الرِّفْق بِالْمِسْكِينِ فِي الْمَطَر وَالْحَرّ وَالتَّوْسِعَة عَلَى الْمُسْلِمِينَ {وَاَللَّه يَشْهَد إنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} فِي ذَلِكَ وَكَانُوا سَأَلُوا النَّبِيّ ﷺ أَنْ يُصَلِّي فِيهِ فَنَزَلَ
{وَ} onlardan {الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا} -ki onlar münafıklardan on iki kişidir- {ضِرَارًا} Kubâ Mescidi ehline zarar vermek {وَكُفْرًا} ve inkâr amacıyla; çünkü onlar bu mescidi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere Kayser'den ordular getirmeye giden Ebû Âmir er-Râhib'in emriyle, onun için bir sığınak olsun ve yanından gelenler oraya insin diye inşa etmişlerdi {وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ} bazılarının kendi mescitlerinde namaz kılması suretiyle Kubâ'da namaz kılan [müminleri bölmek] {وَإِرْصَادًا} gözetlemek amacıyla {لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ} yani onun inşasından önce; o da zikredilen Ebû Âmir'dir. {وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ} [yemin edecekler:] {أَرَدْنَا} onun inşasıyla kastetmedik {إِلَّا} ancak şu fiili [kastettik] {الْحُسْنَى} yağmurda ve sıcakta düşkünlere kolaylık sağlamak ve Müslümanlara genişlik getirmek gibi iyilikten başkasını [istemedik diye yemin edecekler]. {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} bunda [yalancıdırlar]. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den orada namaz kılmasını istemişlerdi de bunun üzerine bu ayet indi. “Bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını açmak ve daha önce Allah ve Resulü'ne karşı savaşmış olanı gözetlemek için bir mescit edinenler vardır. 'Biz iyilikten başka bir şey istemedik' diye de mutlaka yemin edeceklerdir. Oysa Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
{لَا تَقُمْ} تُصَلِّ {فِيهِ أَبَدًا} فَأَرْسَلَ جَمَاعَة هَدَمُوهُ وَحَرَّقُوهُ وَجَعَلُوا مَكَانه كُنَاسَة تُلْقَى فِيهَا الْجِيَف {لَمَسْجِد أُسِّسَ} بُنِيَتْ قَوَاعِده {عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّل يَوْم} وُضِعَ يَوْم حَلَلْت بِدَارِ الْهِجْرَة وَهُوَ مَسْجِد قُبَاءَ كَمَا فِي الْبُخَارِيّ {أَحَقّ} مِنْهُ {أَنْ} أَيْ بِأَنْ {تَقُوم} تُصَلِّي {فِيهِ فِيهِ رِجَال} هُمْ الْأَنْصَار {يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاَللَّه يُحِبّ الْمُطَّهِّرِينَ} أَيْ يُثِيبهُمْ فِيهِ إدْغَام التَّاء فِي الْأَصْل فِي الطَّاء رَوَى بن خُزَيْمَةَ فِي صَحِيحه عَنْ عُوَيْمِر بْن سَاعِدَة أَنَّهُ ﷺ أَتَاهُمْ فِي مَسْجِد قُبَاءَ فَقَالَ إنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ أَحْسَنَ عَلَيْكُمْ الثَّنَاء فِي الطَّهُور فِي قِصَّة مَسْجِدكُمْ فَمَا هَذَا الطَّهُور الَّذِي تَطَّهَّرُونَ بِهِ قَالُوا وَاَللَّه يَا رَسُول اللَّه مَا نَعْلَم شَيْئًا إلَّا أَنَّهُ كَانَ لَنَا جِيرَان مِنْ الْيَهُود وَكَانُوا يَغْسِلُونَ أَدْبَارهمْ مِنْ الْغَائِط فَغَسَلْنَا كَمَا غَسَلُوا وَفِي حَدِيث رَوَاهُ الْبَزَّار فَقَالُوا نَتْبَع الْحِجَارَة بِالْمَاءِ فَقَالَ هُوَ ذَاكَ فَعَلَيْكُمُوهُ
{لَا تَقُمْ} namaz kılma {فِيهِ أَبَدًا} Bunun üzerine [Resûlullah] bir grup gönderdi; orayı yıktılar, yaktılar ve yerini leşlerin atıldığı bir çöplük yaptılar. {لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ} temelleri atılmıştır {عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ} hicret yurduna indiğin ilk günden itibaren kurulmuştur ki, Buhârî'de geçtiği üzere o Kubâ Mescidi'dir {أَحَقُّ} ondan daha layıktır {أَنْ} yani [layıktır ki] {تَقُومَ} namaz kılasın {فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ} onlar Ensâr'dır {يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} yani onlara mükâfat verir. [Kelimenin] aslında olan te (ت) harfi tı (ط) harfine idğam edilmiştir. İbn Huzeyme Sahîh'inde Uveym b. Sâide'den rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kubâ Mescidi'nde onların yanına gelip şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ mescidiniz kıssasında temizlik hususunda sizi güzelce övmüştür. Kendisiyle temizlendiğiniz bu temizlik nedir?' Onlar: 'Vallahi ey Allah'ın Resulü, Yahudilerden komşularımız vardı ve onlar büyük abdestten sonra arkalarını suyla yıkarlardı; biz de onların yıkadığı gibi yıkandık, başka bir şey bilmiyoruz' dediler. Bezzâr'ın rivayet ettiği bir hadiste ise: 'Taşın ardından su kullanıyoruz' dediler. O da: 'İşte budur, buna devam edin' buyurdu. “Onun içinde asla namaza durma! Ta ilk günden takva üzerine kurulan bir mescit, içinde namaza durmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çokça temizlenenleri sever.”
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانه عَلَى تَقْوَى} مَخَافَة {مِنْ اللَّه وَ} رَجَاء {رِضْوَان} مِنْهُ {خَيْر أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانه عَلَى شَفَا} طَرَف {جُرُف} بِضَمِّ الرَّاء وَسُكُونهَا جَانِب {هَار} مُشْرِف عَلَى السُّقُوط {فَانْهَارَ بِهِ} سَقَطَ مَعَ بَانِيه {فِي نَار جَهَنَّم} خَيْر تَمْثِيل لِلْبِنَاءِ عَلَى ضِدّ التَّقْوَى بِمَا يُؤَوَّل إلَيْهِ وَالِاسْتِفْهَام لِلتَّقْرِيرِ أَيْ الْأَوَّل خَيْر وَهُوَ مِثَال مَسْجِد قُبَاءَ وَالثَّانِي مثال مسجد الضرار {والله لا يهدي القوم الظالمين}
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى} korkusu {مِنَ اللَّهِ وَ} O'ndan bir {رِضْوَانٍ} rızası umudu üzerine [kuran kimse mi] {خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا} kenarında {جُرُفٍ} râ harfinin ötresi ve sükûnuyla; yamacında {هَارٍ} çökmeye yüz tutmuş bir yarın {فَانْهَارَ بِهِ} binayı yapanla birlikte çöken {فِي نَارِ جَهَنَّمَ} [kimse mi daha] hayırlıdır? Takvanın zıddı üzerine yapılan binanın varacağı sonuca dair bir temsildir. Soru takrir (onaylatma) içindir; yani birincisi daha hayırlıdır ki o Kubâ Mescidi'nin misalidir, ikincisi ise Dırâr Mescidi'nin misalidir. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Binasını Allah'a karşı takva ve O'nun rızasını kazanma temeli üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
{لَا يَزَال بُنْيَانُهُمْ الَّذِي بَنَوْا رِيبَة} شَكًّا {فِي قُلُوبهمْ إلَّا أَنْ تَقَطَّعَ} تَنْفَصِل {قُلُوبهمْ} بِأَنْ يَمُوتُوا {وَاَللَّه عَلِيم} بِخَلْقِهِ {حَكِيم} فِي صنعه بهم
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً} bir şüphe kaynağı olarak [kalacaktır] {فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ} parçalanması [hâli müstesna] {قُلُوبُهُمْ} ölmeleriyle kalplerinin [parçalanması hariç] {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} yarattıklarını çok iyi bilendir {حَكِيمٌ} onlara yönelik tasarrufunda hikmet sahibidir. “Kurdukları bina, kalpleri paramparça oluncaya kadar yüreklerinde bir şüphe ve nifak kaynağı olmaya devam edecektir. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
{إنَّ اللَّه اشْتَرَى مِنْ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسهمْ وَأَمْوَالهمْ} بِأَنْ يَبْذُلُوهَا فِي طَاعَته كَالْجِهَادِ {بِأَنَّ لَهُمْ الْجَنَّة يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيل اللَّه فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} جُمْلَة اسْتِئْنَاف بَيَان لِلشِّرَاءِ وَفِي قِرَاءَة بِتَقْدِيمِ الْمَبْنِيّ لِلْمَفْعُولِ أَيْ فَيُقْتَل بَعْضهمْ وَيُقَاتِل الْبَاقِي {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} مَصْدَرَانِ مَنْصُوبَانِ بِفِعْلِهِمَا الْمَحْذُوف {فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وَالْقُرْآن وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنْ اللَّه} أَيْ لَا أَحَد أَوْفَى مِنْهُ {فَاسْتَبْشِرُوا} فِيهِ الْتِفَات عَنْ الْغَيْبَة {بِبَيْعِكُمْ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِك} الْبَيْع {هُوَ الْفَوْز الْعَظِيم} الْمُنِيل غَايَة الْمَطْلُوب
{إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} onları cihad gibi Kendi itaatinde sarf etmeleri karşılığında {بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} istînâf (başlangıç) cümlesidir, satın almayı açıklamaktadır. Bir kıraatte meçhul fiilin öne alınmasıyla [okunmuştur]: yani bir kısmı öldürülür, kalanı ise savaşır. {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} hazfedilmiş fiilleriyle mensup iki masdardır {فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ} yani O'ndan daha fazla ahdine vefa gösteren hiç kimse yoktur. {فَاسْتَبْشِرُوا} bunda gaybden (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) iltifat sanatı vardır {بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ} alışveriş {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} istenen en yüksek gayeye ulaştırandır. “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da O'nun üzerine hak bir vaaddir. Ahdine Allah'tan daha vefalı kim vardır? O hâlde yapmış olduğunuz bu alışverişten dolayı sevinin! İşte büyük kurtuluş budur.”
{التَّائِبُونَ} رُفِعَ عَلَى الْمَدْح بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأ مِنْ الشِّرْك وَالنِّفَاق {الْعَابِدُونَ} الْمُخْلِصُونَ الْعِبَادَة لِلَّهِ {الْحَامِدُونَ} لَهُ عَلَى كُلّ حَال {السَّائِحُونَ} الصَّائِمُونَ {الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} أَيْ الْمُصَلُّونَ {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنْ الْمُنْكَر وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّه} لِأَحْكَامِهِ بِالْعَمَلِ بِهَا {وَبَشِّرْ الْمُؤْمِنِينَ} بِالْجَنَّةِ
{التَّائِبُونَ} şirkten ve nifaktan [tövbe edenlerdir]; takdirî bir mübtedâ ile medih üzere merfû kılınmıştır {الْعَابِدُونَ} ibadeti Allah için ihlasla yapanlar {الْحَامِدُونَ} her durumda O'na hamdedenler {السَّائِحُونَ} oruç tutanlar {الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} yani namaz kılanlar {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} O'nun hükümlerini gereğince amel ederek koruyanlar. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} cennetle [müjdele]. “O tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”
وَنَزَلَ فِي اسْتِغْفَاره ﷺ لعمه أبي طالب واستغفار بَعْض الصَّحَابَة لِأَبَوَيْهِ الْمُشْرِكَيْنِ {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَاَلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أولي قربى} ذوي قرابة {مِنْ بَعْد مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَاب الْجَحِيم} النَّار بِأَنْ مَاتُوا عَلَى الْكُفْر
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Tâlib için bağışlanma dilemesi ve bazı sahabilerin müşrik olan anne babaları için bağışlanma dilemesi hakkında şu ayet indi: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} akraba [bile olsalar] {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} küfür üzere ölmeleri sebebiyle cehennemlik [oldukları kendilerine belli olduktan sonra]. “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra, ne Peygamber'in ne de iman edenlerin müşrikler için bağışlanma dilemeleri olacak şey değildir.”
{وَمَا كَانَ اسْتِغْفَار إبْرَاهِيم لِأَبِيهِ إلَّا عَنْ مَوْعِدَة وَعَدَهَا إيَّاهُ} بِقَوْلِهِ سَأَسْتَغْفِرُ لَك رَبِّي رَجَاء أَنْ يُسْلِم {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوّ لِلَّهِ} بِمَوْتِهِ عَلَى الْكُفْر {تَبَرَّأَ مِنْهُ} وَتَرَكَ الِاسْتِغْفَار لَهُ {إنَّ إبْرَاهِيم لَأَوَّاه} كَثِير التَّضَرُّع وَالدُّعَاء {حَلِيم} صَبُور عَلَى الْأَذَى
{وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} Müslüman olur ümidiyle 'Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim' sözünden dolayı idi. {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ} küfür üzere ölmesiyle {تَبَرَّأَ مِنْهُ} ondan uzaklaştı ve onun için bağışlanma dilemeyi terk etti. {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ} çokça yalvarıp yakaran ve dua eden {حَلِيمٌ} eziyete karşı çok sabırlıdır. “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi ise ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi. Fakat onun Allah'ın bir düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok duygulu ve pek yumuşak huyludur.”
{وَمَا كَانَ اللَّه لِيُضِلّ قَوْمًا بَعْد إذْ هَدَاهُمْ} لِلْإِسْلَامِ {حَتَّى يُبَيِّن لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} مِنْ الْعَمَل فَلَا يَتَّقُوهُ فَيَسْتَحِقُّوا الْإِضْلَال {إنَّ اللَّه بِكُلِّ شَيْء عَلِيم} وَمِنْهُ مُسْتَحِقّ الْإِضْلَال والهداية
{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ} İslâm'a [ilettikten sonra] {حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} sakınacakları amelleri bildirip de onların sakınmaması ve bu sebeple sapkınlığı hak etmeleri durumu olmadıkça [onları saptırmaz]. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} hidayeti ve sapkınlığı hak edenleri de [bilendir]. “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıkça bildirmedikçe onları saptıracak değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
{إن الله له ملك السماوات وَالْأَرْض يُحْيِي وَيُمِيت وَمَا لَكُمْ} أَيّهَا النَّاس {مِنْ دُون اللَّه} أَيْ غَيْره {مِنْ وَلِيّ} يَحْفَظكُمْ مِنْهُ {وَلَا نَصِير} يَمْنَعكُمْ عَنْ ضَرَره
{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ} ey insanlar {مِنْ دُونِ اللَّهِ} yani O'ndan başka {مِنْ وَلِيٍّ} sizi O'ndan koruyacak bir dost {وَلَا نَصِيرٍ} O'nun zarar vermesini engelleyecek bir yardımcı [yoktur]. “Şüphesiz göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah'ındır; O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
{لَقَدْ تَابَ اللَّه} أَيْ أَدَامَ تَوْبَته {عَلَى النَّبِيّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَار الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَة الْعُسْرَة} أَيْ وَقْتهَا وَهِيَ حَالهمْ فِي غَزْوَة تَبُوك كَانَ الرَّجُلَانِ يَقْتَسِمَانِ تَمْرَة وَالْعَشَرَة يَعْتَقِبُونَ الْبَعِير الْوَاحِد وَاشْتَدَّ الْحَرّ حَتَّى شَرِبُوا الْفَرْث {مِنْ بَعْد مَا كَادَ يَزِيغ} بِالتَّاءِ وَالْيَاء تَمِيل {قُلُوب فَرِيق مِنْهُمْ} عَنْ اتِّبَاعه إلَى التَّخَلُّف لِمَا هُمْ فِيهِ مِنْ الشِّدَّة {ثُمَّ تاب عليهم} بالثبات {إنه بهم رءوف رحيم}
{لَقَدْ تَابَ اللَّهُ} yani tövbelerini devam ettirdi {عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} yani o zorluk vaktinde. Bu, Tebük Gazvesi'ndeki durumlarıydı; öyle ki iki kişi tek bir hurmayı bölüşüyor, on kişi sırayla tek bir deveye biniyordu. Sıcaklık o kadar şiddetliydi ki işkembedeki sıvıyı bile içtiler. {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ} te (ت) ve yâ (ي) ile; kaymak üzere idi {قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} içinde bulundukları şiddetli sıkıntıdan ötürü ona tabi olmaktan geri kalmaya [meyledecekti]. {ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} sebat vermek suretiyle [tövbelerini kabul etti]. {إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Andolsun ki Allah, Peygamber'i ve içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse kaymak üzere iken o zorluk anında ona tabi olan Muhacirleri ve Ensâr'ı affetti; sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
{وَ} تَابَ {عَلَى الثَّلَاثَة الَّذِينَ خُلِّفُوا} عَنْ التَّوْبَة عَلَيْهِمْ بِقَرِينَةِ {حَتَّى إذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمْ الْأَرْض بِمَا رَحُبَتْ} أَيْ مَعَ رَحْبهَا أَيْ سِعَتهَا فَلَا يَجِدُونَ مَكَانًا يَطْمَئِنُّونَ إلَيْهِ {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسهمْ} قُلُوبهمْ لِلْغَمِّ وَالْوَحْشَة بِتَأْخِيرِ تَوْبَتهمْ فَلَا يَسَعهَا سُرُور وَلَا أُنْس {وَظَنُّوا} أَيْقَنُوا {أَنْ} مُخَفَّفَة {لَا مَلْجَأ مِنْ اللَّه إلَّا إليه ثم تاب عليهم} وفقهم للتوبة {ليتوبوا إن الله هو التواب الرحيم}
{وَ} tövbelerini kabul etti {عَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} karinenin delaletiyle haklarındaki tövbe ertelenen üç kişinin de. {حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} yani genişliğine rağmen [daraldığında], öyle ki huzur bulacakları bir yer bulamadılar {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} tövbelerinin gecikmesinden ötürü keder ve yalnızlıktan kalpleri daraldı, ne bir sevinç ne bir ünsiyet alabildi {وَظَنُّوا} kesin olarak anladılar ki {أَنْ} muhaffefedir (hafifletilmiş en'dir) {لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} tövbe etmeye muvaffak kıldı {لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Ve [haklarındaki hüküm] ertelenen o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş, nefisleri de kendilerini sıktıkça sıkmıştı; Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka hiçbir çare olmadığını anlamışlardı. Sonra tövbe etsinler diye Allah onların tövbesini kabul buyurdu. Şüphesiz Allah, tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet edendir.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه} بِتَرْكِ مَعَاصِيه {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِين}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ} O'na isyanı terk etmekle [Allah'tan sakının] {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ}
فِي الْإِيمَان وَالْعُهُود بِأَنْ تَلْزَمُوا الصدق
doğruluğa sarılmak suretiyle imanda ve ahitlerde [doğrularla beraber olun]. “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun.”
{مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَة وَمَنْ حَوْلهمْ مِنْ الْأَعْرَاب أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُول اللَّه} إذَا غَزَا {وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسه} بِأَنْ يَصُونُوهَا عَمَّا رَضِيَهُ لِنَفْسِهِ مِنْ الشَّدَائِد وَهُوَ نَهْي بِلَفْظِ الْخَبَر {ذَلِكَ} أَيْ النَّهْي عَنْ التَّخَلُّف {بِأَنَّهُمْ} بِسَبَبِ أَنَّهُمْ {لَا يُصِيبهُمْ ظَمَأ} عَطَش {وَلَا نَصَب} تَعَب {وَلَا مَخْمَصَة} جُوع {فِي سَبِيل اللَّه وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا} مَصْدَر بمعنى وطأ {يَغِيظ} يُغْضِب {الْكُفَّار وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوّ} لِلَّهِ {نَيْلًا} قَتْلًا أَوْ أَسْرًا أَوْ نَهْبًا {إلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَل صَالِح} لِيُجَازَوْا عَلَيْهِ {إنَّ اللَّه لَا يُضِيع أَجْر الْمُحْسِنِينَ} أَيْ أَجْرهمْ بَلْ يُثِيبهُمْ
{مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} savaşa çıktığında {وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} onun kendi canı için razı olduğu zorluklardan kendi canlarını esirgemeleri [yakışmaz]. Bu, haber lafzıyla yapılmış bir nehiydir (yasaklamadır). {ذَلِكَ} yani savaştan geri kalmanın yasaklanması {بِأَنَّهُمْ} şundan ötürüdür ki onlara {لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ} susuzluk {وَلَا نَصَبٌ} yorgunluk {وَلَا مَخْمَصَةٌ} açlık {فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا} çiğnemek anlamında masdardır {يَغِيظُ} öfkelendiren {الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ} Allah'ın düşmanından {نَيْلًا} öldürme, esir alma veya ganimet elde etme yoluyla bir pay [elde etmezler ki] {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ} mükâfatlandırılmaları için karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmış olmasın. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} yani onların mükâfatını zayi etmez, bilakis karşılığını verir. “Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevîlere, Allah'ın Resulü'nden geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmaz. Bu, Allah yolunda başlarına gelecek hiçbir susuzluk, yorgunluk ve açlığın; kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmalarının ve düşmana karşı elde ettikleri hiçbir zaferin, kendilerine salih bir amel olarak yazılmamış olmasındandır. Şüphesiz Allah, iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez.”
{وَلَا يُنْفِقُونَ} فِيهِ {نَفَقَة صَغِيرَة} وَلَوْ تَمْرَة {وَلَا كَبِيرَة وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} بِالسَّيْرِ {إلَّا كُتِبَ لَهُمْ} بِهِ عَمَل صَالِح {لِيَجْزِيَهُمْ اللَّه أَحْسَن مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} أَيْ جَزَاءَهُمْ
{وَلَا يُنْفِقُونَ} bu uğurda harcamazlar {نَفَقَةً صَغِيرَةً} bir hurma bile olsa {وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} yürüyerek {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ} onunla kendilerine salih bir amel [yazılır] {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} yani mükâfatlarını versin diye. “Küçük veya büyük yaptıkları her harcama ve aştıkları her vadi mutlaka onların lehine yazılır ki Allah, onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın.”
وَلَمَّا وُبِّخُوا عَلَى التَّخَلُّف وَأَرْسَلَ النَّبِيّ ﷺ سَرِيَّة نَفَرُوا جَمِيعًا فَنَزَلَ {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا} إلَى الْغَزْو {كَافَّة فَلَوْلَا} فَهَلَّا {نَفَرَ مِنْ كُلّ فِرْقَة} قَبِيلَة {مِنْهُمْ طَائِفَة} جَمَاعَة وَمَكَثَ الْبَاقُونَ {لِيَتَفَقَّهُوا} أَيْ الْمَاكِثُونَ {فِي الدِّين وَلِيُنْذِرُوا قَوْمهمْ إذَا رَجَعُوا إلَيْهِمْ} مِنْ الْغَزْو بِتَعْلِيمِهِمْ مَا تَعَلَّمُوهُ مِنْ الْأَحْكَام {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} عِقَاب اللَّه بِامْتِثَالِ أَمْره ونهيه قال بن عَبَّاس فَهَذِهِ مَخْصُوصَة بِالسَّرَايَا وَاَلَّتِي قَبْلهَا بِالنَّهْيِ عَنْ تَخَلُّف وَاحِد فِيمَا إذَا خَرَجَ النَّبِيّ ﷺ
Savaştan geri kalmaktan ötürü azarlandıklarında ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdiğinde hepsi birden sefere çıktılar; bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا} savaşa çıkmaları [gerekmez] {كَافَّةً فَلَوْلَا} çıkmalı değiller miydi {نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ} kabileden {مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} bir grup; geride kalanlar ise ikamet etmeliydi {لِيَتَفَقَّهُوا} yani geride kalanlar {فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ} öğrendikleri hükümleri onlara öğreterek savaştan döndüklerinde {لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} O'nun emrine ve nehyine uyarak Allah'ın cezasından sakınsınlar diye. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet seriyyelere mahsustur; bir önceki ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat sefere çıktığında tek bir kişinin bile geri kalmasının yasaklanması ile ilgilidir. “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları doğru değildir. Onların her topluluğundan bir grubun, dinde derin bilgi sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüğünde onları uyarmak için sefere çıkmaları gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar.”
{يأيها الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنْ الْكُفَّار} أَيْ الْأَقْرَب فَالْأَقْرَب مِنْهُمْ {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَة} شِدَّة أَيْ أَغْلِظُوا عَلَيْهِمْ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه مَعَ الْمُتَّقِينَ} بِالْعَوْنِ وَالنَّصْر
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} yani onlardan en yakından başlayarak sırayla {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} şiddet; yani onlara karşı sert ve kararlı olun {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} yardım ve zaferle. “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَة} مِنْ الْقُرْآن {فَمِنْهُمْ} أَيْ الْمُنَافِقِينَ {مَنْ يَقُول} لِأَصْحَابِهِ اسْتِهْزَاء {أَيّكُمْ زادته هذه إيمانا} تصديقا قال تعالى {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إيمَانًا} لِتَصْدِيقِهِمْ بِهَا {وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} يَفْرَحُونَ بِهَا
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ} Kur'an'dan {فَمِنْهُمْ} yani münafıklardan {مَنْ يَقُولُ} alay ederek arkadaşlarına: {أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا} tasdik [olarak artırdı der]. Allah Teâlâ buyurdu ki: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا} onu tasdik etmeleri sebebiyle {وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} onunla sevinirler. “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler.”
{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبهمْ مَرَض} ضَعْف اعْتِقَاد {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إلَى رِجْسهمْ} كُفْرًا إلَى كُفْرهمْ لكفرهم بها {وماتوا وهم كافرون}
{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} inanç zayıflığı [olanlara gelince] {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} onu inkâr etmeleri yüzünden küfürlerine küfür kattı {وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da murdarlığına murdarlık katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.”
{أَوَلَا يَرَوْنَ} بِالْيَاءِ أَيْ الْمُنَافِقُونَ وَالتَّاء أَيّهَا الْمُؤْمِنُونَ {أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ} يُبْتَلَوْنَ {فِي كُلّ عَام مَرَّة أَوْ مَرَّتَيْنِ} بِالْقَحْطِ وَالْأَمْرَاض {ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ} مِنْ نِفَاقهمْ {وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} يَتَّعِظُونَ
{أَوَلَا يَرَوْنَ} yâ harfiyle münafıklar; te harfiyle ey müminler [siz]: {أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ} imtihan edildiklerini [görmüyorlar mı?] {فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ} kıtlık ve hastalıklarla {ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ} nifaklarından {وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} ibret alırlar. “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine ne tövbe ediyorlar ne de ibret alıyorlar?”
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَة} فِيهَا ذِكْرهمْ وَقَرَأَهَا النَّبِيّ ﷺ {نَظَرَ بَعْضهمْ إلَى بَعْض} يُرِيدُونَ الْهَرَب يَقُولُونَ {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَد} إذَا قُمْتُمْ فَإِنْ لَمْ يَرَهُمْ أَحَد قَامُوا وَإِلَّا ثَبَتُوا {ثُمَّ انْصَرَفُوا} عَلَى كُفْرهمْ {صَرَفَ اللَّه قُلُوبهمْ} عَنْ الْهُدَى {بِأَنَّهُمْ قَوْم لَا يَفْقَهُونَ} الْحَقّ لِعَدَمِ تَدَبُّرهمْ
{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ} kendilerinden bahseden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu okuduğu zaman {نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} kaçmak isteyerek şöyle derler: {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ} kalktığınızda [biri görüyor mu?] Eğer onları kimse görmüyorsa kalkarlar, aksi takdirde yerlerinde kalırlar. {ثُمَّ انْصَرَفُوا} küfürleri üzere dönüp gittiler. {صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} hidayetten [çevirdi] {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} düşünmediklerinden ötürü hakkı [anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle]. “Bir sure indirildiği zaman: 'Sizi birisi görüyor mu?' diye birbirlerine bakar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini [haktan] çevirmiştir.”
{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُول مِنْ أَنْفُسكُمْ} أَيْ مِنْكُمْ مُحَمَّد ﷺ {عَزِيز} شَدِيد {عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} أَيْ عَنَتكُمْ أَيْ مَشَقَّتكُمْ وَلِقَاؤُكُمْ الْمَكْرُوه {حَرِيص عَلَيْكُمْ} أَنْ تَهْتَدُوا {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوف} شَدِيد الرَّحْمَة {رَحِيم} يُرِيد لَهُمْ الْخَيْر
{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} yani aranızdan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [gelmiştir] {عَزِيزٌ} pek ağırdır {عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ} yani sizin sıkıntıya uğramanız, zor durumda kalmanız ve hoşlanmadığınız şeylerle karşılaşmanız [ona pek ağır gelir] {حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} hidayete ermenize çok düşkündür {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ} son derece şefkatli {رَحِيمٌ} onlar için hayır isteyendir. “Andolsun, size içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; o size çok düşkün, müminlere karşı pek şefkatli ve çok merhametlidir.”
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} عَنْ الْإِيمَان بِك {فَقُلْ حَسْبِي} كافي {الله لَا إلَه إلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْت} بِهِ وَثِقْت لَا بِغَيْرِهِ {وَهُوَ رَبّ الْعَرْش} الْكُرْسِيّ {الْعَظِيم} خَصَّهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَعْظَم الْمَخْلُوقَات وَرَوَى الْحَاكِم فِي الْمُسْتَدْرَك عَنْ أُبَيّ بْن كَعْب قَالَ آخِر آيَة نَزَلَتْ {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُول} إلى آخر السورة = ١٠ سورة يونس
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} sana iman etmekten yüz çevirirlerse {فَقُلْ حَسْبِيَ} [de ki:] bana yeter {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} başkasına değil, yalnızca O'na güvendim {وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ} Kürsî'nin {الْعَظِيمِ} yaratılmışların en büyüğü olduğu için Arş'ı özellikle zikretmiştir. Hâkim el-Müstedrek'te Übeyy b. Ka'b'dan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: En son inen ayet sûrenin sonuna kadar olan {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ} ayetidir. “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Allah bana yeter! O'ndan başka ilâh yoktur. Yalnız O'na tevekkül ettim. O, büyük Arş'ın Rabbidir.'” = 10 Yûnus Sûresi
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla