ولهذا قال تعالى متهددا لمن فعل ذلك: (إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ) أي: سأنتقم ممن فعل ذلك أشد الانتقام.
İşte bu sebeple Yüce Allah, böyle yapan kimseyi tehdit ederek şöyle buyurmuştur: (إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ) “Şüphesiz biz suçlulardan intikam alıcılarız.” Yani: Kim bunu yaparsa ondan en şiddetli şekilde intikam alacağım.
وقال ابن جرير: حدثني عمران بن بكار الكِلاعي، حدثنا محمد بن المبارك، حدثنا إسماعيل بن عياش، حدثنا عبد العزيز بن عبيد الله، عن عبادة بن نُسَيّ، عن جنادة بن أبي أمية عن معاذ بن جبل قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ثلاث من فعلهن فقد أجرم، من عقد لواء في غير حق، أو عقَّ والديه، أو مشى مع ظالم ينصره، فقد أجرم، يقول الله تعالى: (إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ)
İbn Cerîr şöyle demiştir: Bana İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, bize Muhammed b. el-Mübârek anlattı, bize İsmâîl b. Ayyâş anlattı, bize Abdülazîz b. Ubeydullâh, Ubâde b. Nusey'den, o Cünâde b. Ebî Ümeyye'den, o da Muâz b. Cebel'den [radıyallâhu anh] nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: « ثَلَاثٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ فَقَدْ أَجْرَمَ، مَنْ عَقَدَ لِوَاءً فِي غَيْرِ حَقٍّ، أَوْ عَقَّ وَالِدَيْهِ، أَوْ مَشَى مَعَ ظَالِمٍ يَنْصُرُهُ، فَقَدْ أَجْرَمَ » «Üç şey vardır ki kim onları yaparsa günaha girmiş (suçlu/mücrim) olur: Kim haksız yere bir sancak bağlarsa, veya anne babasına asi olursa, yahut yardım etmek amacıyla bir zalimin peşinden giderse, suç işlemiş olur.» Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ } “Şüphesiz biz suçlulardan intikam alıcılarız.”
ورواه ابن أبي حاتم، من حديث إسماعيل بن عياش، به، وهذا حديث غريب جدًا.
Bunu İbn Ebî Hâtim de İsmâil b. Ayyâş hadisinden bu şekilde rivayet etmiştir. Bu, son derece garib bir hadistir.
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (٢٤) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥)}
{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٢٣) وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ (٢٤) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٢٥)} “Andolsun ki biz Mûsâ’ya Kitab’ı verdik; sakın sen ona kavuşacağından şüphe etme! Ve onu İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi kıldık. (23) Sabrettikleri ve ayetlerimize kesinlikle inandıkları zaman, içlerinden emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık. (24) Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir. (25)”
يقول تعالى مخبرًا عن عبده ورسوله موسى، ﵇، أنه آتاه الكتاب وهو التوراة.
Yüce Allah, kulu ve elçisi Mûsâ (aleyhisselâm) hakkında ona Kitab'ı, yani Tevrat'ı verdiğini haber vermektedir.
وقوله: (فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ): قال قتادة: يعني به ليلة الإسراء. ثم روي عن أبي العالية الرّياحي قال: حدثني ابن عم نبيكم -يعني ابن عباس -قال: قال رسول الله ﷺ: "أُريتُ ليلة أسري بي موسى بن عمران، رجلا آدم طُوَالا جَعْدًا، كأنه من رجال شَنُوءة. ورأيت عيسى رجلا مربوع الخلق، إلى الحمرة والبياض، مبسط الرأس، ورأيت مالكًا خازن النار والدجال، في آيات أراهن الله إياه"، (فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ)، أنه قد رأى موسى، ولقي موسى ليلة أسري به.
(فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ) “sakın sen ona kavuşacağından şüphe etme” buyruğu hakkında Katâde şöyle demiştir: "Bununla İsrâ gecesi kastedilmektedir." Daha sonra Ebü'l-Âliye er-Riyâhî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bana Peygamberinizin amcasının oğlu -yani İbn Abbâs- anlattı ve dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "İsrâ'ya götürüldüğüm gece bana İmrân oğlu Mûsâ gösterildi; o, Şenûe kabilesi adamları gibi esmer, uzun boylu ve kıvırcık saçlı bir adamdı. Îsâ'yı da orta boylu, kızıl ile beyaz arası tenli, düz saçlı bir adam olarak gördüm. Ayrıca cehennemin bekçisi Mâlik'i ve Deccâl'i de Allah'ın kendisine gösterdiği ayetler (mucizeler) arasında gördüm." (فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ) [ifadesi], İsrâ'ya götürüldüğü gece Mûsâ'yı gördüğünden ve Mûsâ ile karşılaştığından [şüphe etme] demektir.
وقال الطبراني: حدثنا محمد بن عثمان بن أبي شيبة، حدثنا الحسن بن علي الحُلْوَاني، حدثنا روح بن عبادة، حدثنا سعيد بن أبي عَرُوبَة، عن قتادة، عن أبي العالية، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ في قوله: (وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ)، قال: جُعل موسى هُدى لبني إسرائيل، وفي قوله: (فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ) قال: من لقاء موسى ربه ﷿.
Taberânî şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize el-Hasen b. Ali el-Hulvânî anlattı, bize Ravh b. Ubâde anlattı, bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o Ebü'l-Âliye'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den (وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ) “Ve onu İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi kıldık” buyruğu hakkında: "Mûsâ, İsrâiloğulları için bir hidayet rehberi kılındı" dediğini; (فَلا تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ) “sakın sen ona kavuşacağından şüphe etme” buyruğu hakkında ise: "Mûsâ'nın aziz ve celil olan Rabbi ile buluşmasından [şüphe etme]" dediğini rivayet etmiştir.
وقوله: (وَجَعَلْنَاهُ) أي: الكتاب الذي آتيناه (هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ)، [كما قال تعالى في سورة الإسراء: {وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلا} [الإسراء: ٢].
(وَجَعَلْنَاهُ) “Ve onu kıldık” yani kendisine verdiğimiz Kitab'ı (هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ) “İsrâiloğullarına bir hidayet rehberi [kıldık]”, [nitekim Yüce Allah İsrâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {وَآتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَاهُ هُدًى لِبَنِي إِسْرَائِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِي وَكِيلا} “Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve: 'Benden başkasını vekil edinmeyin' diye onu İsrâiloğulları için bir hidayet rehberi kıldık.” [el-İsrâ: 2].
وقوله: (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ)، أي: لما كانوا صابرين على أوامر الله وترك نواهيه وزواجره وتصديق رسله واتباعهم فيما جاؤوهم به، كان منهم أئمة يهدون إلى الحق بأمر الله، ويدعون إلى الخير، ويأمرون بالمعروف، وينهون عن المنكر. ثم لما بدلوا وحَرَّفوا وأوَّلوا، سلبوا ذلك المقام، وصارت قلوبهم قاسية، يحرفون الكلم عن مواضعه، فلا عمل صالحًا، ولا اعتقاد صحيحًا؛ ولهذا قال: (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا) قال قتادة وسفيان: لما صبروا عن الدنيا: وكذلك قال الحسن بن صالح.
(وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ) “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesinlikle inandıkları zaman, içlerinden emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık” buyruğu şu manaya gelir: Onlar Allah'ın emirlerine, yasaklarını ve nehiylerini terk etmeye, peygamberlerini tasdik edip onların getirdiklerine uymaya sabrettiklerinde; içlerinden Allah'ın emriyle hakka ileten, hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten sakındıran önderler çıkmıştır. Daha sonra onlar [hükümleri] değiştirip tahrif ve tevil ettiklerinde bu makam ellerinden alındı; kalpleri katılaştı, kelimeleri yerlerinden tahrif eder oldular; ne salih bir amel ne de doğru bir inanç kaldı. İşte bu sebeple: (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا) “Sabrettikleri zaman içlerinden emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık” buyurmuştur. Katâde ve Süfyân: "Dünyadan yüz çevirip sabrettiklerinde" demişlerdir. el-Hasen b. Sâlih de böyle demiştir.
قال سفيان: هكذا كان هؤلاء، ولا ينبغي للرجل أن يكون إماما يُقتَدى به حتى يتحامى عن الدنيا.
Süfyân şöyle demiştir: "Onlar böyle idiler. Bir kimsenin dünyadan sakınmadıkça kendisine uyulan bir önder (imam) olması uygun değildir."
قال وكيع: قال سفيان: لا بد للدين من العلم، كما لا بد للجسد من الخبز.
Vekî‘ şöyle demiştir: Süfyân: "Beden için ekmek nasıl kaçınılmaz ise, din için de ilim öyle kaçınılmazdır." dedi.
وقال ابن بنت الشافعي: قرأ أبي على عمي -أو: عمي على أبي -سئل سفيان عن قول علي، ﵁: الصبر من الإيمان بمنزلة الرأس من الجسد، ألم تسمع قوله: (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا)، قال: لما أخذوا برأس الأمر صاروا رؤوسًا. قال بعض العلماء: بالصبر واليقين تنال الإمامة في الدين.
İbn Binti'ş-Şâfiî şöyle demiştir: Babam amcama -veya amcam babama- okudu: Süfyân'a, Ali (radıyallâhu anh)'ın: "Sabır imana göre, başın bedendeki yeri gibidir; Yüce Allah'ın: (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا) “Sabrettikleri zaman içlerinden emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık” buyruğunu işitmedin mi?" sözü sorulduğunda o: "İşin başını (esasını) tuttuklarında baş (önder) oldular" demiştir. Bazı âlimler şöyle demiştir: "Dinde önderlik (imamet), sabır ve yakin ile elde edilir."
ولهذا قال تعالى]: {وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ [وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ * وَآتَيْنَاهُمْ بَيِّنَاتٍ مِنَ الأَمْرِ] فَمَا اخْتَلَفُوا إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} [الجاثية: ١٦، ١٧] ، كما قال هنا: (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) أي: من الاعتقادات والأعمال.
İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur]: {وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ [وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ * وَآتَيْنَاهُمْ بَيِّنَاتٍ مِنَ الأَمْرِ] فَمَا اخْتَلَفُوا إِلا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} “Andolsun ki biz İsrâiloğullarına Kitap, hüküm ve peygamberlik verdik; onları temiz rızıklarla rızıklandırdık ve onları âlemlere üstün kıldık. Onlara bu emirden (dinden) açık deliller verdik. Onlar ancak kendilerine ilim geldikten sonra ihtilafa düştüler.” [el-Câsiye: 16-17] , nitekim burada da şöyle buyurmuştur: (إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ) “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir.” Yani: İnançlar ve ameller konusunda.
{أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧)}.
{أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧)} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? [Oysa] onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmiyorlar mı? (26) Görmediler mi ki biz, suyu kupkuru ve otsuz toprağa sürüklüyoruz da onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz? Hâlâ görmüyorlar mı? (27)”.
يقول تعالى: أولم يهد لهؤلاء المكذبين بالرسل ما أهلك الله قبلهم من الأمم الماضية، بتكذيبهم الرسل ومخالفتهم إياهم فيما جاؤوهم به من قويم السبل، فلم يبق منهم باقية ولا عين ولا أثر؟ {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} [مريم: ٩٨]؛ ولهذا قال: (يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ) أي: وهؤلاء المكذبون يمشون في مساكن أولئك المكذبين فلا يرون فيها أحدا ممن كان يسكنها ويعمرها، ذهبوا منها، {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} [الأعراف: ٩٢]، كما قال: {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} [النمل: ٥٢]، وقال: {فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ * أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} [الحج: ٤٥، ٤٦]؛ ولهذا قال هاهنا: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ) أي: إن في ذهاب أولئك القوم ودَمَارهم وما حل بهم بسبب تكذيبهم الرسل، ونجاة من آمن بهم، لآيات وعبرا ومواعظ ودلائل متظاهرة.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Peygamberleri yalanlayanlara ve onların getirdiği dosdoğru yollara muhalefet etmelerine karşılık, Allah'ın kendilerinden önce geçmiş ümmetlerden helak ettiği ve geriye ne bir kalıntı ne bir şahıs ne de bir iz bıraktığı o kimseler [hakkındaki durum], peygamberleri yalanlayan bu kimselere doğru yolu göstermedi mi? {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Onlardan hiçbirini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses duyuyor musun?” [Meryem: 98]. İşte bu sebeple: (يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ) “onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar” buyurmuştur. Yani bu yalancılar, o önceki yalancıların yurtlarında gezip dolaşırlar da orada bir zamanlar yaşayan ve oraları imar edenlerden hiçbir kimseyi göremezler; oradan yok olup gitmişlerdir, {كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “sanki orada hiç oturmamışlar gibi” [el-A'râf: 92]. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا} “İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız evleri!” [en-Neml: 52] ve şöyle buyurmuştur: {فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ * أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “Halkı zalim olan nice memleketleri helak ettik de tavanları üzerine çökmüş kalmıştır; nice terk edilmiş kuyular ve nice yüksek saraylar da [böyle olmuştur]. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri, işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz, lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur.” [el-Hac: 45-46]. İşte bu sebeple burada: (إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ) “Şüphesiz bunda ibretler vardır” buyurmuştur; yani o kavmin yok oluşunda, helakinde ve peygamberleri yalanlamaları sebebiyle başlarına gelenlerde, ayrıca onlara iman edenlerin kurtuluşunda açık ve birbirini destekleyen ayetler, ibretler, öğütler ve deliller vardır.
أَفَلا يَسْمَعُونَ) أي: أخبار من تقدم، كيف كان أمرهم؟.
(أَفَلا يَسْمَعُونَ) “Hâlâ işitmiyorlar mı?” yani: Öncekilerin haberlerini ve sonlarının nasıl olduğunu [işitmiyorlar mı?].
وقوله: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ): يبين تعالى لطفه بخلقه، وإحسانه إليهم في إرساله الماء إما من السماء أو من السيح، وهو: ما تحمله الأنهار وينحدر من الجبال إلى الأراضي المحتاجة إليه في أوقاته؛ ولهذا قال: (إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ)، وهي [الأرض] التي لا نبات فيها، كما قال تعالى: {وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا} [الكهف: ٨]، أي: يَبَسًا لا تنبت شيئًا
Yüce Allah'ın: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) “Görmediler mi ki biz suyu çorak toprağa sevk ediyoruz?” buyruğunda O, yarattıklarına olan lütfunu ve gerek gökten gerekse nehirlerin taşıyıp vakti geldiğinde dağlardan ihtiyaç duyan arazilere akıttığı yer üstü akarsularından suyu göndermek suretiyle onlara olan ihsanını açıklamaktadır. İşte bu sebeple: (إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) “çorak toprağa” buyurmuştur. Bu da Yüce Allah'ın: {وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا} [el-Kehf: 8] “Biz elbette onun üzerindekileri kupkuru bir toprak kılacağız.” buyurduğu gibi, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan [topraktır]; yani hiçbir şey bitirmeyen kuru bir topraktır.
وليس المراد من قوله: (إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) أرض مصر فقط، بل هي بعض المقصود، وإن مثل بها كثير من المفسرين فليست [هي] المقصودة وحدها، ولكنها مرادة قطعًا من هذه الآية، فإنها في نفسها أرض رخوة غليظة تحتاج من الماء ما لو نزل عليها مطرًا لتهدمت أبنيتها، فيسوق الله إليها النيل بما يتحمله من الزيادة الحاصلة من أمطار بلاد الحبشة، وفيه طين أحمر، فيغشى أرض مصر، وهي أرض سبخة مرملة محتاجة إلى ذلك الماء، وذلك الطين أيضًا لينبُتَ الزرع فيه، فيستغلون كل سنة على ماء جديد ممطور في غير بلادهم، وطين جديد من غير أرضهم، فسبحان الحكيم الكريم المنان المحمود ابتداء.
(إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) buyruğundan maksat sadece Mısır toprağı değildir; bilakis orası kastedilenin bir parçasıdır. Her ne kadar müfessirlerin çoğu onu örnek olarak verse de tek kastedilen [orası] değildir; ancak şüphesiz bu ayetin kapsamına dahildir. Çünkü orası bizzat gevşek ve kaba bir topraktır, öyle bir suya muhtaçtır ki eğer o su üzerine yağmur olarak inseydi binaları yıkılırdı. Allah oraya Habeşistan yağmurlarından kaynaklanan kabarma ile içinde kırmızı balçık taşıyan Nil'i sevk eder. Bu su Mısır toprağını kaplar; orası ise çorak, kumluk bir toprak olup ekin bitmesi için o suya ve o balçığa da muhtaçtır. Böylece onlar her sene kendi ülkelerinden başka bir yerde yağmış yeni bir su ve kendi topraklarından başka bir yerden gelmiş yeni bir balçıkla ürün elde ederler. Başlangıçtan beri övgüye lâyık olan, Hakîm, Kerîm ve Mennân olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.
قال ابن لَهِيعَة، عن قيس بن حجاج، عمن حدثه قال: لما فُتِحَت مصر، أتى أهلها عمرو بن العاص -[وكان أميرًا بها] -حين دخل بؤونة من أشهر العجم، فقالوا: أيها الأمير، إن لنيلنا سُنَّة لا يجري إلا بها. قال: وما ذاك؟ قالوا: إذا كانت ثنتا عشرة ليلة خلت من هذا الشهر عَمَدنا إلى جارية بِكْر بين أبويها، فأرضينا أبويها، وجعلنا عليها من الحلي والثياب أفضل ما يكون، ثم ألقيناها في هذا النيل. فقال لهم عمرو: إن هذا ما لا يكون في الإسلام، إن الإسلام يهدم ما كان قبله. فأقاموا بؤونة والنيل لا يجري، حتى هموا بالجلاء، فكتب عمرو إلى عمر بن الخطاب بذلك، فكتب إليه: إنك قد أصبت بالذي فعلت، وقد بعثت إليك ببطاقة داخل كتابي هذا، فألقها في النيل. فلما قدم كتابه أخذ عمرو البطاقة ففتحها فإذا فيها: من عبد الله عمر أمير المؤمنين إلى نيل أهل مصر، أما بعد … فإنك إن كنت إنما تجري من قبلك فلا تجر، وإن كان الله الواحد القهار هو الذي يجريك فنسأل الله أن يجريك. قال: فألقى البطاقة في النيل، وأصبحوا يوم السبت وقد أجرى الله النيل ستة عشر ذراعًا في ليلة واحدة، وقطع الله تلك السُّنَّة عن أهل مصر إلى اليوم. رواه الحافظ أبو القاسم اللالكائي الطبري في كتاب "السنة" له.
İbn Lehîa, Kays b. Haccâc'dan, o da kendisine anlatan kimseden rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Mısır fethedildiğinde, yabancıların aylarından olan Beûnâ ayı girdiğinde Mısır halkı Amr b. el-Âs'a -[ki kendisi oranın valisiydi]- gelip dediler ki: "Ey vali! Şüphesiz bizim Nil'imizin bir âdeti vardır, ancak onunla akar." O: "Nedir o?" diye sordu. Dediler ki: "Bu aydan on iki gece geçtiğinde, anne-babası hayatta olan bakire bir genç kıza yöneliriz, anne-babasını razı ederiz, kızın üzerine takı ve elbiselerin en güzelini giydirir, sonra onu bu Nil'e atarız." Amr onlara: "Böyle bir şey İslam'da kesinlikle olmaz; şüphesiz İslam kendinden öncekileri yıkar" dedi. Beûnâ ayında beklediler, fakat Nil akmadı; hatta oradan göç etmeyi bile düşündüler. Bunun üzerine Amr, Ömer b. el-Hattâb'a mektup yazıp durumu bildirdi. Ömer ona şöyle yazdı: "Yaptığın şeyde isabet etmişsin. Bu mektubumun içine bir pusula koyup sana gönderdim; onu Nil'e at." Mektup gelince Amr pusulayı alıp açtı; içinde şunlar yazılıydı: "Allah'ın kulu, müminlerin emiri Ömer'den Mısır halkının Nil'ine: İmdi... Eğer sen kendiliğinden akıyorsan akma! Şayet seni akıtan tek ve kahredici olan Allah ise, Allah'tan seni akıtmasını dileriz." Amr pusulayı Nil'e attı; cumartesi sabahına çıktıklarında Allah Nil'i bir gecede on altı zira akıtmıştı. Böylece Allah Mısır halkından bu âdeti günümüze kadar kesip kaldırdı. Bunu Hâfız Ebü'l-Kâsım el-Lâlekâî et-Taberî "es-Sünne" adlı kitabında rivayet etmiştir.
ولهذا قال تعالى: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ)، كما قال تعالى: {فَلْيَنْظُرِ الإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ * أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا * ثُمَّ شَقَقْنَا الأَرْضَ شَقًّا * فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا * وَعِنَبًا وَقَضْبًا * وَزَيْتُونًا وَنَخْلا * وَحَدَائِقَ غُلْبًا * وَفَاكِهَةً وَأَبًّا * [مَتَاعًا لَكُمْ وَلأَنْعَامِكُمْ]} [عبس: ٢٤ - ٣٢]؛ ولهذا قال هاهنا: (أَفَلا يُبْصِرُونَ). وقال ابن أبي نَجِيح، عن رجل، عن ابن عباس في قوله: (إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) قال: هي التي لا تُمطر إلا مطرًا لا يغني عنها شيئا، إلا ما يأتيها من السيول.
İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ) “Görmediler mi ki biz, suyu kupkuru ve otsuz toprağa sürüklüyoruz da onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz? Hâlâ görmüyorlar mı?”, nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلْيَنْظُرِ الإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ * أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا * ثُمَّ شَقَقْنَا الأَرْضَ شَقًّا * فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا * وَعِنَبًا وَقَضْبًا * وَزَيْتُونًا وَنَخْلا * وَحَدَائِقَ غُلْبًا * وَفَاكِهَةً وَأَبًّا * [مَتَاعًا لَكُمْ وَلأَنْعَامِكُمْ]} “İnsan yediğine bir baksın! Biz suyu bol bol döktük. Sonra toprağı göz göz yardık da orada taneler, üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalar, sık ağaçlı bahçeler, meyveler ve çayırlar bitirdik; sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” [Abese: 24-32]; işte bundan dolayı burada: (أَفَلا يُبْصِرُونَ) “Hâlâ görmüyorlar mı?” buyurmuştur. İbn Ebî Necîh, bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan (إِلَى الأرْضِ الْجُرُزِ) buyruğu hakkında: "O, kendisine hiçbir fayda sağlamayacak kadar az yağan yağmur dışında yağmur almayan, ancak kendisine gelen sellerle sulanan topraktır" dediğini rivayet etmiştir.
وعن ابن عباس، ومجاهد: هي أرض باليمن.
İbn Abbâs ve Mücâhid'den nakledildiğine göre: "O, Yemen'de bir topraktır."
وقال الحسن، ﵀: هي قرى فيما بين اليمن والشام.
el-Hasen (rahimehullâh) şöyle demiştir: "O, Yemen ile Şam arasındaki köylerdir."
وقال عِكْرِمة، والضحاك، وقتادة، والسُّدِّيّ، وابن زيد: الأرض الجرز: التي لا نبات فيها
İkrime, ed-Dahhâk, Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Çorak toprak (el-ardu'l-curuz); içinde hiçbir bitki bulunmayan [topraktır].
وهي مغبرة.
toz toprak içindedir."
قلت: وهذا كقوله: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ} [يس: ٣٣ - ٣٥].
Derim ki: Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْنَاهَا وَأَخْرَجْنَا مِنْهَا حَبًّا فَمِنْهُ يَأْكُلُونَ * وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ * لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلا يَشْكُرُونَ} “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik ve ondan taneler çıkardık da ondan yerler. Orada hurma ve üzüm bahçeleri yaptık, içinden pınarlar fışkırttık; ürününden ve ellerinin emeğinden yesinler diye. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn: 33-35].
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠)}.
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠)} “'Eğer doğru söylüyorsanız bu fetih (hüküm günü) ne zaman?' derler. (28) De ki: 'Fetih günü, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve kendilerine mühlet de verilmez.' (29) Artık onlardan yüz çevir ve bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (30)”.
يقول تعالى مخبرًا عن استعجال الكفار وقوعَ بأس الله بهم، وحلول غضبه ونقمته عليهم، استبعادًا وتكذيبًا وعنادا: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ)؟ أي: متى تنصر علينا يا محمد؟ كما تزعم أن لك وقتًا تُدَال علينا، ويُنْتَقم لك منا، فمتى يكون هذا؟ ما نراك أنت وأصحابك إلا مختفين خائفين ذليلين!
Yüce Allah; inkârcıların [azabı] uzak görmeleri, yalanlamaları ve inatları sebebiyle Allah'ın azabının başlarına inmesini, gazap ve intikamının üzerlerine çökmesini acele istediklerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: (وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ) “'Bu fetih ne zaman?' derler.” Yani: Ey Muhammed! Bize karşı ne zaman zafere ulaşacaksın? Bize galip geleceğin ve bizden senin intikamının alınacağı bir vaktin olduğunu iddia ettiğin gibi, bu ne zaman olacak? Biz seni ve arkadaşlarını ancak gizlenen, korkan ve zillet içinde kimseler olarak görüyoruz!
قال الله تعالى: (قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ) أي: إذا حَلَّ بكم بأس الله وسَخَطه وغضبه في الدنيا وفي الأخرى، (لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ)، كما قال تعالى: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} [غافر: ٨٣ - ٨٥]، ومَنْ زعم أن المراد من هذا الفتح فتحُ مكة فقد أبعد النَّجْعة، وأخطأ فأفحش، فإن يوم الفتح قد قَبِل رسولُ الله ﷺ إسلام الطلقاء، وقد كانوا قريبًا من ألفين، ولو كان المراد فتح مكة لما قبل إسلامهم؛ لقوله: (قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ)، وإنما المراد الفتح الذي هو القضاء والفصل، كقوله تعالى: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} [الشعراء: ١١٨]، وكقوله: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} [سبأ: ٢٦]، وقال تعالى: {وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} [إبراهيم: ١٥]، وقال: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} [البقرة: ٨٩]، وقال: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} [الأنفال: ١٩].
Yüce Allah şöyle buyurdu: (قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ) “De ki: 'Fetih günü...” yani dünyada ve ahirette Allah'ın azabı, gazabı ve öfkesi başınıza indiğinde, (لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) “inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve kendilerine mühlet de verilmez.” Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirdiğinde, yanlarındaki bilgiyle şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. Azabımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler. Fakat azabımızı gördükleri zaman inanmaları kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında geçmişten beri yürürlükte olan sünnetidir (yasasıdır). İşte kâfirler orada hüsrana uğradılar.” [Gâfir: 83-85]. Bu fetihten kastın Mekke'nin fethi olduğunu iddia eden kimse haktan çok uzaklaşmış ve fahiş bir hata etmiştir. Zira fetih günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), yaklaşık iki bin kişi olan tulekânın (Mekke'nin fethinde serbest bırakılanların) Müslüman oluşunu kabul etmiştir. Şayet kastedilen Mekke'nin fethi olsaydı: (قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ) “De ki: Fetih günü, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve kendilerine mühlet de verilmez” buyruğundan ötürü onların Müslüman oluşlarını kabul etmezdi. Aksine buradaki fetihten maksat, hüküm ve ayırt etme (fasl) anlamındaki fetihtir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Artık benimle onların arasında sen hükmünü ver; beni ve beraberimdeki müminleri kurtar!” [eş-Şuarâ: 118] ve şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ} “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra aramızda hak ile hükmedecektir. O, en adil hüküm veren ve her şeyi hakkıyla bilendir.'” [Sebe': 26], Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} “[Peygamberler] zafer ve hüküm istediler; her inatçı zorba ise hüsrana uğradı.” [İbrâhîm: 15], yine şöyle buyurmuştur: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih (zafer) istiyorlardı” [el-Bakara: 89] ve şöyle buyurmuştur: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer zafer (hüküm) istiyorsanız, işte fetih (hüküm) size gelmiştir” [el-Enfâl: 19].
ثم قال: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ) أي: أعرض عن هؤلاء المشركين وبلغ ما أنزل إليك من ربك، كقوله: {اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ١٠٦]، وانتظر فإن الله سينجز لك ما وعدك، وسينصرك على من خالفك، إنه لا يخلف الميعاد.
Sonra şöyle buyurdu: (فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ) “Artık onlardan yüz çevir ve bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler.” Yani: Bu müşriklerden yüz çevir ve Rabbinden sana indirileni tebliğ et; nitekim şöyle buyurmuştur: {اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur ve müşriklerden yüz çevir.” [el-En'âm: 106]. Ve bekle; çünkü Allah sana vadettiğini muhakkak yerine getirecek ve sana muhalefet edenlere karşı sana yardım edecektir. Şüphesiz O, vadinden dönmez.
وقوله: (إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ) أي: أنت منتظر، وهم منتظرون، ويتربصون بكم الدوائر، {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} [الطور: ٣٠]، وسترى أنت عاقبة صبرك عليهم وعلى أداء رسالة الله، في نصرتك وتأييدك، وسيجدون غب ما ينتظرونه فيك وفي أصحابك، من وبيل عقاب الله لهم، وحلول عذابه بهم، وحسبنا الله ونعم الوكيل، [والله أعلم].
(إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ) “şüphesiz onlar da beklemektedirler” buyruğu ise: Sen beklemektesin, onlar da beklemektedirler ve sizin başınıza felaketler gelmesini gözetlemektedirler; {أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} “Yoksa: 'O bir şairdir; onun zamanın felaketlerine çarpılmasını gözetliyoruz' mu diyorlar?” [et-Tûr: 30]. Sen, onlara sabretmenin ve Allah'ın risaletini tebliğ etmenin sonucunu [Allah'ın] sana yardımında ve seni desteklemesinde göreceksin; onlar ise senin ve ashabın hakkında bekledikleri şeyin acı akıbetini, Allah'ın kendilerine vereceği ağır ceza ve başlarına indireceği azap olarak bulacaklardır. Allah bize yeter, O ne güzel vekildir! [En doğrusunu Allah bilir].
[آخر تفسير سورة "الم السجدة"]
[Elif-Lâm-Mîm es-Secde Suresi tefsirinin sonu.]