وَجَاهَدْتُ بالسَّيفِ أعْدَاءَهُ … وَفرَّجتُ عَنْ صَدْرِه كُلَّ غَمْ
Kılıçla onun düşmanlarına karşı cihad ederdim… Ve göğsündeki her kederi giderirdim.
وذكر ابن أبي الدنيا أنه حُفِر قبر بصنعاء في الإسلام، فوجدوا فيه امرأتين صحيحتين، وعند رءوسهما لوح من فضة مكتوب فيه بالذهب: "هذا قبر حبي ولميس -وروي: حبي وتماضر-ابنتي تُبَّع ماتتا، وهما تشهدان أن لا إله إلا الله ولا تشركان به شيئًا، وعلى ذلك مات الصالحون قبلهما.
İbn Ebî ed-Dünyâ zikretti ki, İslam döneminde San'a'da bir kabir kazıldı; içinde [cesetleri] bozulmamış iki kadın buldular. Baş uçlarında altınla yazılmış gümüş bir levha vardı: "Bu, Tübba'ın iki kızı Hubbâ ve Lemîs'in -bir rivayette: Hubbâ ve Tümâdır'ın- kabridir. İkisi de Allah'tan başka ilah olmadığına ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmadıklarına şahitlik ederek vefat ettiler; onlardan önceki salih kimseler de bu [inanç] üzere vefat etmişlerdi."
وقد ذكرنا في "سورة سبأ" شعر سبأ في ذلك أيضًا.
Biz Sebe Suresi'nde Sebe'nin bu husustaki şiirini de zikretmiştik.
قال قتادة: ذكر لنا أن كعبًا كان يقول في تبع: نُعِت نَعْت الرجل الصالح، ذم الله تعالى قومه ولم يذمه، قال: وكانت عائشة تقول: لا تسبوا تُبَّعًا؛ فإنه قد كان رجلا صالحًا.
Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre Kâ'b, Tübba' hakkında şöyle derdi: "O, salih bir adamın nitelikleriyle nitelendi. Yüce Allah onun kavmini yerdi fakat kendisini yermedi." [Katâde] dedi ki: Âişe de şöyle derdi: "Tübba'a sövmeyiniz; zira o salih bir adamdı."
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا صفوان، حدثنا الوليد، حدثنا عبد الله بن لَهِيعَة عن أبي زُرْعَة -يعني عمرو بن جابر الحضرمي-قال: سمعت سهل بن سعد الساعدي يقول: قال رسول الله ﷺ: "لا تسبوا تُبَّعًا؛ فإنه قد كان أسلم".
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, bize Safvân anlattı, bize el-Velîd anlattı, bize Abdullah b. Lehîa, Ebû Zür'a'dan -yani Amr b. Câbir el-Hadramî'den- nakletti; o dedi ki: Sehl b. Sa'd es-Sâidî'yi şöyle derken işittim: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: "Tübba'a sövmeyiniz; zira o Müslüman olmuştu."
ورواه الإمام أحمد في مسنده عن حسن بن موسى، عن ابن لَهِيعة، به .
Bunu İmam Ahmed de Müsned'inde Hasan b. Mûsâ'dan, o da İbn Lehîa'dan aynı isnadla rivayet etmiştir .
وقال الطبراني: حدثنا أحمد بن علي الأبار، حدثنا أحمد بن محمد بن أبي بَزَّة، حدثنا مؤمل ابن إسماعيل، حدثنا سفيان، عن سمَاك بن حرب، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "لا تسبوا تبعا؛ فإنه قد أسلم" .
Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Alî el-Ebbâr anlattı, bize Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bezze anlattı, bize Müemmel b. İsmâil anlattı, bize Süfyân, Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet etti; buyurdu ki: "Tübba'a sövmeyiniz; zira o Müslüman olmuştu" .
وقال عبد الرزاق: أخبرنا مَعْمَر، عن ابن أبي ذئب، عن المقْبُري، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: " ما أدري، تُبَّع نبيًّا كان أم غير نبي".
Abdürrezzâk dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Zi'b'den, o el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bilemiyorum; Tübba' bir peygamber miydi, yoksa peygamber değil miydi?»
وتقدم بهذا السند من رواية ابن أبي حاتم كما أورده ابن عساكر: "لا أدري تُبَّع كان لعينًا أم لا؟ ". فالله أعلم.
Bu isnadla İbn Ebî Hâtim'in rivayetinden, İbn Asâkir'in aktardığı üzere daha önce şu şekilde geçmişti: "Bilemiyorum; Tübba' lanetlenmiş biri miydi , değil miydi?" Doğrusunu Allah bilir.
ورواه ابن عساكر من طريق زكريا بن يحيى البدي ، عن عكرمة، عن ابن عباس موقوفًا.
İbn Asâkir bunu Zekeriyyâ b. Yahyâ el-Bedî tarikiyle İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir.
وقال عبد الرزاق: أخبرنا عمران أبو الهذيل، أخبرني تميم بن عبد الرحمن قال: قال عطاء بن أبي رباح: لا تسبوا تُبَّعًا؛ فإن رسول الله ﷺ نهى عن سبه .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize İmrân Ebü'l-Hüzeyl haber verdi, bana Temîm b. Abdirrahmân haber verdi; dedi ki: Atâ b. Ebî Rabâh şöyle dedi: "Tübba'a sövmeyiniz; çünkü Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona sövülmesini yasaklamıştır " .
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لاعِبِينَ (٣٨) مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلا بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٩)}
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لاعِبِينَ (٣٨) مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلا بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٣٩)} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. (38) Biz onları ancak hak ile yarattık; fakat onların çoğu bilmezler. (39)”
يقول تعالى مخبرًا عن عدله وتنزيهه نفسه عن اللعب والعبث والباطل، كقوله: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} [ص: ٢٧]، وقال {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ * فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} [المؤمنون: ١١٥، ١١٦].
Yüce Allah, adaletini ve Zatını oyundan, abeslikten ve batıldan tenzih ettiğini haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlerin ateşte vay haline!” [Sâd: 27]. Yine şöyle buyurmuştur: {أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ * فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ} “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; kerim olan Arş'ın Rabbidir.” [el-Mü'minûn: 115, 116].
{إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢)}
{إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٠) يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤١) إِلا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٤٢)} “Şüphesiz hüküm günü, onların hepsinin buluşma vaktidir. (40) O gün hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz ve onlara yardım da edilmez. (41) Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna. Şüphesiz O, Azîz'dir, Rahîm'dir. (42)”
ثم قال: (إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ) وهو يوم القيامة، يفصل الله فيه بين الخلائق، فيعذب الكافرين ويثيب المؤمنين.
Sonra şöyle buyurdu: (إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ) “Şüphesiz hüküm günü”; bu, kıyamet günüdür. Allah o günde yaratılmışların arasını ayıracak; inkârcılara azap edecek, müminleri ise mükâfatlandıracaktır.
وقوله: (مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ) أي: يجمعهم كلهم أولهم وآخرهم.
Yüce Allah'ın: (مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ) “Onların hepsinin buluşma vaktidir” buyruğu; yani onların ilkini de sonuncusunu da hepsini bir araya toplar.
(يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا) أي: لا ينفع قريب قريبًا، كقوله: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} [المؤمنون: ١٠١]، وكقوله {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ} [المعارج: ١٠، ١١] أي: لا يسأل أخًا له عن حاله وهو يراه عيانًا.
(يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا) “O gün hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz” buyruğu; yani hiçbir akrabanın akrabasına bir faydası dokunmaz. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَسَاءَلُونَ} “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy sop kalmaz ve birbirlerine [bir şey] soramazlar.” [el-Mü'minûn: 101]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَلا يَسْأَلُ حَمِيمٌ حَمِيمًا * يُبَصَّرُونَهُمْ} “Hiçbir candan dost, dostunun halini sormaz. Halbuki birbirlerine gösterilirler.” [el-Meâric: 10, 11]; yani onu gözleriyle gördüğü halde [kendi derdine düşüp] kardeşine halini sormaz.
وقوله: (وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) أي: لا ينصر القريب قريبه، ولا يأتيه نصره من خارج.
Yüce Allah'ın: (وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ) “Ve onlara yardım da edilmez” buyruğu; yani akraba akrabasına yardım edemez ve ona dışarıdan da bir yardım gelmez.
ثم قال: (إِلا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ) أي: لا ينفع يومئذ إلا من ﵀، ﷿، لخلقه (إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) أي: هو عزيز ذو رحمة واسعة.
Sonra şöyle buyurdu: (إِلا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ) “Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna”; yani o gün, Yüce Allah'ın yarattıklarına olan merhametinden başkası fayda vermez. (إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ) “Şüphesiz O, Azîz'dir, Rahîm'dir”; yani O, Azîz'dir (mutlak güç sahibidir), rahmeti geniştir.
{إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ (٤٨) ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)}
{إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦) خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ (٤٨) ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)} “Şüphesiz zakkum ağacı, (43) Günahkârların yemeğidir. (44) Erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar, (45) Kaynar suyun kaynaması gibi. (46) [Allah meleklere:] 'Onu tutun da cehennemin ortasına sürükleyin! (47) Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!' [der]. (48) 'Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve şerefliydin!' (49) İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir. (50)”
يقول تعالى مخبرًا عما يعذب به [عباده] الكافرين الجاحدين للقائه: (إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأثِيمِ)
Yüce Allah, kendisine kavuşmayı inkâr eden kâfir [kullarını] ne ile cezalandıracağını haber vererek şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yemeğidir.”
والأثيم أي: في قوله وفعله، وهو الكافر. وذكر غير واحد أنه أبو جهل، ولا شك في دخوله في هذه الآية، ولكن ليست خاصة به.
el-Esîm (günahkâr); yani sözünde ve fiilinde günahkâr olandır ki o da kâfirdir. Birden çok kişi bunun Ebû Cehil olduğunu zikretmiştir. Onun bu ayetin kapsamına girdiğinde şüphe yoktur, ancak ayet sadece ona özel değildir.
قال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا عبد الرحمن، حدثنا سفيان عن الأعمش، عن إبراهيم عن همام بن الحارث، أن أبا الدرداء كان يقرئ رجلا (إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأثِيمِ) فقال: طعام اليتيم فقال أبو الدرداء قل: إن شجرة الزقوم طعام الفاجر. أي: ليس له طعام غيرها.
İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Abdurrahman anlattı, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den , o Hemmâm b. el-Hâris'ten rivayet etti ki: Ebû'd-Derdâ bir adama (إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ * طَعَامُ الأثِيمِ) ayetini okutuyordu. Adam: “Taâmu'l-yetîm (yetimin yemeğidir)” dedi. Bunun üzerine Ebû'd-Derdâ: “'Şüphesiz zakkum ağacı fâcirin (günahkârın) yemeğidir' de” dedi. Yani: Onun bundan başka bir yiyeceği yoktur.
قال مجاهد: ولو وقعت منها قطرة في الأرض لأفسدت على أهل الأرض معايشهم. وقد تقدم نحوه مرفوعا.
Mücâhid dedi ki: "Ondan yeryüzüne tek bir damla damlasaydı, yeryüzü halkının geçim kaynaklarını altüst ederdi." Benzer bir rivayet daha önce merfû olarak geçmişti.
وقوله: (كَالْمُهْلِ) قالوا: كعكر الزيت (تَغْلِي فِي الْبُطُونِ * كَغَلْيِ الْحَمِيمِ) أي: من حرارتها ورداءتها.
Yüce Allah'ın: (كَالْمُهْلِ) “Erimiş maden gibidir” buyruğu hakkında; "Zeytinyağının tortusu gibidir" dediler. (تَغْلِي فِي الْبُطُونِ * كَغَلْيِ الْحَمِيمِ) “Karınlarda kaynar, kaynar suyun kaynaması gibi” buyruğu; yani sıcaklığından ve kötülüğündendir.
وقوله: (خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ) أي: [خذوا] الكافر، وقد ورد أنه تعالى إذا قال للزبانية (خُذُوهُ) ابتدره سبعون ألفًا منهم.
Yüce Allah'ın: (خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ) “Onu tutun da sürükleyin” buyruğu; yani kâfiri [yakalayın]. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah zebânîlere (خُذُوهُ) “Onu tutun” buyurduğunda, onlardan yetmiş bin tanesi birden ona doğru atılır.
(فَاعْتِلُوهُ) أي: سوقوه سحبا ودفعا في ظهره.
(فَاعْتِلُوهُ) “Sürükleyin”; yani onu sürüyerek ve sırtından iterek sevk edin demektir.
قال مجاهد: (خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ) أي: خذوه فادفعوه.
Mücâhid dedi ki: (خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ); yani "Onu yakalayın ve itin."
وقال الفرزدق:
Ferezdak şöyle demiştir:
لَيسَ الكِرَامُ بِنَاحِلِيكَ أَبَاهُمُ … حَتَّى تُرَدَّ إلى عَطيَّة تُعْتَلُ
Kerim olanlar babalarını sana bağışlayacak değillerdir… Sen sürüklenerek Atıyye'ye döndürülünceye kadar.
(إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ) أي: وسطها.
(إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ) “Cehennemin ortasına”; yani onun tam ortasına.
(ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ) كقوله {يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} [الحج: ١٩، ٢٠].
(ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ) “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” buyruğu; şu ayet gibidir: {يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ * يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} “Başlarının üstünden kaynar su dökülür; bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir.” [el-Hac: 19, 20].
وقد تقدم أن الملك يضربه بمقمعة من حديد، تفتح دماغه، ثم يصب الحميم على رأسه فينزل في بدنه، فيسلت ما في بطنه من أمعائه، حتى تمرق من كعبيه -أعاذنا الله تعالى من ذلك.
Daha önce geçtiği üzere melek ona demirden bir gürz ile vurur, beynini yarar , sonra başından aşağı kaynar su dökülür, bu su bedenine iner ve karnındaki bağırsaklarını söküp atar, hatta topuklarından dışarı fırlar -Yüce Allah bizi bundan korusun-.
وقوله: (ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ) أي: قولوا له ذلك على وجه التهكم والتوبيخ.
Yüce Allah'ın: (ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ) “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve şerefliydin!” buyruğu; yani ona alay ve azarlama yoluyla böyle deyiniz demektir.
وقال الضحاك عن ابن عباس: أي لست بعزيز ولا كريم.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakletti: "Yani sen ne azîzsin ne de kerîmsin."
وقد قال الأموي في مغازيه: حدثنا أسباط، حدثنا أبو بكر الهذلي، عن عكرمة قال: لقي رسول الله ﷺ أبا جهل -لعنه الله-فقال: "إن الله تعالى أمرني أن أقول لك: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى * ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} [القيامة: ٣٤، ٣٥] قال: فنزع ثوبه من يده وقال: ما تستطيع لي أنت ولا صاحبك من شيء. ولقد علمت أني أمنع أهل البطحاء، وأنا العزيز الكريم. قال: فقتله الله تعالى يوم بدر وأذله وعيره بكلمته، وأنزل: (ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ) .
Emevî el-Megâzî'sinde demiştir ki: Bize Esbât anlattı, bize Ebû Bekr el-Hüzelî, İkrime'den anlattı; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] -Allah'ın laneti üzerine olsun- Ebû Cehil ile karşılaştı ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz Yüce Allah sana şöyle dememi emretti: {أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى * ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى} “Gerektir sana [o bela], gerektir! Tekrar gerektir sana [o bela], gerektir!” [el-Kıyâme: 34, 35]." [İkrime] dedi ki: Ebû Cehil elbisesini onun elinden çekip kurtardı ve dedi ki: "Ne sen ne de arkadaşın bana hiçbir şey yapamazsınız. Sen de pekâlâ bildin ki ben Bathâ halkının en korunanıyım , ben el-azîz ve el-kerîmim." [İkrime] dedi ki: Yüce Allah onu Bedir günü öldürdü, onu zelil kıldı ve bu sözüyle onu kınayarak şu ayeti indirdi: (ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ) “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve şerefliydin!”
وقوله: (إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ)، كقوله {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ} [الطور: ١٣ - ١٥]،
Allah Teâlâ'nın: (إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ) “Şüphesiz bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir” buyruğu, tıpkı şu buyruğu gibidir: {يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا * هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ * أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لا تُبْصِرُونَ} [Tûr: 13-15] “O gün onlar cehennem ateşine itilip kakılırlar. 'İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bu da mı sihir, yoksa siz [gerçeği] görmüyor musunuz?' [denilir].”
؛ ولهذا قال هاهنا: (إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ)
; bundan dolayı burada şöyle buyurmuştur: (إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ) “İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir.”
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ (٥٣) كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلا الْمَوْتَةَ الأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)}
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ (٥٣) كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلا الْمَوْتَةَ الأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧) فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)} “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar; (51) Cennetlerde ve pınar başlarındadırlar. (52) İnce ipekten ve parlak atlastan giyinirler, karşılıklı otururlar. (53) İşte böyle; ayrıca onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir. (54) Orada güven içinde her türlü meyveyi isterler. (55) Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar. [Allah] onları cehennem azabından korumuştur. (56) Rabbinden bir lütuf olarak. İşte büyük kurtuluş budur. (57) Öğüt alıp düşünsünler diye onu senin dilinle kolaylaştırdık. (58) Artık bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (59)”
لما ذكر تعالى حال الأشقياء عطف بذكر [حال] السعداء -ولهذا سُمّي القرآن مثاني-فقال: (إِنَّ الْمُتَّقِينَ) أي: لله في الدنيا (فِي مَقَامٍ أَمِينٍ) أي: في الآخرة وهو الجنة، قد أمنوا فيها من الموت والخروج، ومن كل هم وحزن وجزع وتعب ونصب، ومن الشيطان وكيده، وسائر الآفات والمصائب.
Yüce Allah bedbahtların durumunu zikredince, hemen peşinden mutlu kimselerin [durumunu] zikretmeye geçti -bu sebeple Kur'an'a mesânî (tekrarlanan/zıtları bir arada anlatan) denmiştir- ve şöyle buyurdu: (إِنَّ الْمُتَّقِينَ) yani dünyada Allah'a karşı takvalı olanlar (فِي مَقَامٍ أَمِينٍ) “güvenli bir makamdadırlar”; yani ahirette, ki o da cennettir; orada ölümden, çıkarılmaktan, her türlü tasa, hüzün, telaş , yorgunluk ve meşakkatten, şeytandan ve onun tuzağından, diğer bütün afet ve musibetlerden güvendedirler.
(فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ) وهذا في مقابلة ما أولئك فيه من شجر الزقوم، وشرب الحميم.
(فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ) “Cennetlerde ve pınar başlarındadırlar”; bu da ötekilerin içinde bulunduğu zakkum ağacı ve kaynar su içmeye karşılıktır.
وقوله تعالى: (يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) وهو: رفيع الحرير، كالقمصان ونحوها (وَإِسْتَبْرَقٍ) وهو ما فيه بريق ولمعان وذلك كالرياش، وما يلبس على أعالي القماش، (مُتَقَابِلِينَ) أي: على السرر لا يجلس أحد منهم وظهره إلى غيره.
Yüce Allah'ın: (يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ) “İnce ipekten ve parlak atlastan giyinirler” buyruğu; [sündüs] gömlekler ve benzeri gibi ipeğin incesidir . (وَإِسْتَبْرَقٍ) ise parlaklığı ve ışıltısı olan kumaştır ki bu da süslü elbiseler ve kumaşın üstüne giyilen giysiler gibidir. (مُتَقَابِلِينَ) “Karşılıklı otururlar”; yani tahtlar üzerindedirler, hiçbirisi diğerine sırtını dönerek oturmaz.
وقوله: (كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ) أي: هذا العطاء مع ما قد منحناهم من الزوجات الحور العين الحسان اللاتي {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ} [الرحمن: ٥٦، ٧٤] {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٥٨] {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} [الرحمن: ٦٠].
Yüce Allah'ın: (كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ) “İşte böyle; ayrıca onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir” buyruğu; yani kendilerine bağışladığımız şu güzel, iri gözlü hurilerden olan eşlerle birlikte bu lütuf [verilmiştir]; o eşler ki: {لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ} “Onlara kendilerinden önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” [er-Rahmân: 56, 74], {كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ} “Sanki onlar yakut ve mercandırlar.” [er-Rahmân: 58], {هَلْ جَزَاءُ الإِحْسَانِ إِلا الإِحْسَانُ} “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [er-Rahmân: 60].
قال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نوح بن حبيب، حدثنا نصر بن مزاحم العطار، حدثنا عمر بن سعد، عن رجل عن أنس -رفعه نوح-قال: لو أن حوراء بَزَقَت في بحر لُجِّي، لعَذُبَ ذلك الماء لعذوبة ريقها .
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Nûh b. Habîb anlattı, bize Nasr b. Müzâhim el-Attâr anlattı, bize Ömer b. Sa'd, bir adamdan, o Enes'ten -Nûh bunu merfû olarak nakletti- rivayet etti; dedi ki: "Eğer bir huri derin bir denize tükürseydi, tükürüğünün tatlılığından o su muhakkak tatlılaşırdı" .
وقوله: (يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ) أي: مهما طلبوا من أنواع الثمار أحضر لهم، وهم آمنون من انقطاعه وامتناعه، بل يحضر إليهم كلما أرادوا.
Yüce Allah'ın: (يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ) “Orada güven içinde her türlü meyveyi isterler” buyruğu; yani meyve çeşitlerinden ne isterlerse kendilerine getirilir ve onlar bunun tükenmesinden ve menedilmesinden güvendedirler; bilakis her dilediklerinde kendilerine getirilir.
وقوله: (لا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلا الْمَوْتَةَ الأولَى) هذا استثناء يؤكد النفي، فإنه استثناء منقطع ومعناه: أنهم لا يذوقون فيها الموت أبدًا، كما ثبت في الصحيحين أن رسول الله ﷺ قال: "يؤتى بالموت في صورة كبش أملح، فيوقف بين الجنة والنار ثم يذبح، ثم يقال: يا أهل الجنة خلود فلا موت، ويا أهل النار خلود فلا موت" وقد تقدم الحديث في سورة مريم.
Yüce Allah'ın: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَىٰ } “İlk tattıkları ölüm dışında orada ölüm tatmazlar” buyruğu; bu, olumsuzlamayı pekiştiren bir istisnadır. Çünkü bu, münkati' (kesintili) bir istisnadır. Bunun anlamı şudur: Onlar orada ebediyen ölümü tatmazlar. Nitekim Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يُؤْتَى بِالْمَوْتِ فِي صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ، فَيُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُذْبَحُ، ثُمَّ يُقَالُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ » «Ölüm, alaca bir koç suretinde getirilir; Cennet ile Cehennem arasında durdurulur, sonra kesilir. Ardından şöyle denilir: Ey Cennet ehli! [Artık] ebediyet vardır, asla ölüm yoktur! Ey Cehennem ehli! [Artık] ebediyet vardır, asla ölüm yoktur!» Bu hadis daha önce Meryem Suresi'nde geçmişti.
وقال عبد الرزاق: حدثنا سفيان الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي مسلم الأغر، عن أبي سعيد وأبي هريرة، ﵄، قالا قال رسول الله ﷺ: "يقال لأهل الجنة: إن لكم أن تصحوا فلا تسقموا أبدًا، وإن لكم أن تعيشوا فلا تموتوا أبدًا، وإن لكم أن تنعموا فلا تَبْأسوا أبدًا، وإن لكم أن تشبوا فلا تهرموا أبدًا". رواه مسلم عن إسحاق بن راهويه وعبد بن حميد، كلاهما عن عبد الرزاق به .
Abdurrezzâk dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebû Müslim el-Eğarr'dan, o Ebû Saîd ve Ebû Hureyre [radıyallâhu anhümâ]'dan nakletti; dediler ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Cennet ehline şöyle seslenilir: Sizin için daima sağlıklı kalmak vardır, asla hastalanmayacaksınız; sizin için yaşamak vardır, asla ölmeyeceksiniz; sizin için nimet içinde olmak vardır, asla sıkıntı çekmeyeceksiniz; ve sizin için genç kalmak vardır, asla yaşlanmayacaksınız." Bunu Müslim, İshâk b. Râhûye ve Abd b. Humeyd'den, her ikisi de Abdurrezzâk'tan bu isnadla rivayet etmiştir .
هكذا يقول أبو إسحاق وأهل العراق "أبو مسلم الأغر"، وأهل المدينة يقولون: "أبو عبد الله الأغر" .
Ebû İshâk ve Irak ehli böylece "Ebû Müslim el-Eğarr" derken, Medine ehli "Ebû Abdillâh el-Eğarr" demektedir .
وقال أبو بكر بن أبي داود السجستاني: حدثنا أحمد بن حفص، عن أبيه، عن إبراهيم بن طَهْمَان، عن الحجاج -هو ابن حجاج -عن عبادة ، عن عبيد الله بن عمرو، عن أبي هريرة، ﵁، قال: قال رسول الله ﷺ: "من اتقى الله دخل الجنة، ينعم فيها ولا يبأس، ويحيا فيها فلا يموت، لا تبلى ثيابه، ولا يفنى شبابه" .
Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd es-Sicistânî dedi ki: Bize Ahmed b. Hafs, babasından, o İbrâhîm b. Tahmân'dan, o Haccâc'dan -ki o İbn Haccâc'dır -, o Ubâde'den , o Ubeydullah b. Amr'dan, o Ebû Hureyre [radıyallâhu anh]'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Kim Allah'a karşı takvalı olursa cennete girer; orada nimetler içinde yaşar, asla sıkıntı çekmez; orada diri kalır, asla ölmez; elbiseleri eskimez ve gençliği tükenmez" .
وقال أبو القاسم الطبراني: حدثنا أحمد بن يحيى، حدثنا عمرو بن محمد الناقد، حدثنا سليمان بن عبيد الله الرقي، حدثنا مصعب بن إبراهيم، حدثنا عمران بن الربيع الكوفي، عن يحيى بن سعيد الأنصاري، عن محمد بن المُنْكَدِر، عن جابر، ﵁، قال: سُئل نبي الله ﷺ: أينام أهل الجنة؟ فقال: "النوم أخو الموت، وأهل الجنة لا ينامون" .
Ebü'l-Kâsım et-Taberânî dedi ki: Bize Ahmed b. Yahyâ anlattı, bize Amr b. Muhammed en-Nâkıd anlattı, bize Süleymân b. Ubeydillâh er-Rakkî anlattı, bize Mus'ab b. İbrâhîm anlattı, bize İmrân b. er-Rebî' el-Kûfî, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir [radıyallâhu anh]'dan nakletti; dedi ki: Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: "Cennet ehli uyur mu?" diye soruldu. Buyurdu ki: "Uyku ölümün kardeşidir; cennet ehli ise uyumazlar" .
وهكذا رواه أبو بكر بن مُرْدَويه في تفسيره: حدثنا أحمد بن القاسم بن صدقة المصري، حدثنا المقدام بن داود، حدثنا عبد الله بن المغيرة، حدثنا سفيان الثوري، عن محمد بن الْمنكَدِر، عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "النوم أخو الموت، وأهل الجنة لا ينامون" .
Aynı şekilde Ebû Bekr b. Merdûye bunu tefsirinde rivayet etti: Bize Ahmed b. el-Kâsım b. Sadaka el-Mısrî anlattı, bize el-Mikdâm b. Dâvûd anlattı, bize Abdullah b. el-Muğîre anlattı, bize Süfyân es-Sevrî, Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Uyku ölümün kardeşidir; cennet ehli ise uyumazlar" .
وقال أبو بكر البزار في مسنده: حدثنا الفضل بن يعقوب، حدثنا محمد بن يوسف الفِريابي، عن سفيان، عن محمد بن المنكدر، عن جابر قال: قيل: يا رسول الله، هل ينام أهل الجنة؟ قال: "لا النوم أخو الموت" ثم قال: "لا نعلم أحدًا أسنده عن ابن المنكدر، عن جابر إلا الثوري، ولا عن الثوري، إلا الفريابي" هكذا قال، وقد تقدم خلاف ذلك، والله أعلم.
Ebû Bekr el-Bezzâr da Müsned'inde şöyle dedi: Bize el-Fadl b. Ya'kûb anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf el-Firyâbî, Süfyân'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir'den nakletti; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, cennet ehli uyur mu?" diye soruldu. "Hayır, uyku ölümün kardeşidir" buyurdu. Sonra [el-Bezzâr] şöyle dedi: "Bunu İbnü'l-Münkedir'den, o da Câbir'den olmak üzere Sevrî dışında; Sevrî'den de Firyâbî dışında müsned olarak rivayet eden birini bilmiyoruz" . O böyle demiştir; oysa bunun aksi daha önce geçmişti. Doğrusunu Allah bilir.
وقوله: (وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ) أي: مع هذا النعيم العظيم المقيم قد وقاهم، وسلمهم ونجاهم وزحزحهم من العذاب الأليم في دركات الجحيم، فحصل لهم المطلوب، ونجاهم من المرهوب؛
Onun: { وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ } “Ve onları o yakıcı cehennem azabından korumuştur” buyruğu; yani bu büyük ve ebedî nimetle birlikte onları korumuş, esenliğe çıkarmış, kurtarmış ve cehennemin en alt derekelerindeki o elem verici azaptan uzaklaştırmıştır. Böylece onlar için arzulanan şey gerçekleşmiş ve korkulan şeyden de kurtulmuşlardır.
ولهذا قال: (فَضْلا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) أي: إنما كان هذا بفضله عليهم وإحسانه إليهم كما ثبت في الصحيح عن رسول الله ﷺ أنه قال: "اعملوا وسددوا وقاربوا، واعلموا أن أحدًا لن يُدخله عمله الجنة" قالوا: ولا أنت يا رسول الله؟ قال: "ولا أنا إلا أن يتغمَّدني الله برحمة منه وفضل" .
İşte bu sebeple: (فَضْلا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) buyurmuştur; yani bu, ancak O'nun onlara bir lütfu ve ihsanı sebebiyledir . Nitekim Sahih'te Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den sabit olduğuna göre o şöyle buyurmuştur: "[Salih] ameller işleyin, dosdoğru olun, orta yolu tutun ve bilin ki hiç kimseyi ameli cennete sokamaz." "Sen de mi [amelinle giremezsin], ey Allah'ın Resûlü?" dediler. "Allah beni katından bir rahmet ve lütufla bürümedikçe ben de [giremem]" buyurdu .
وقوله: (فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أي: إنما يسرنا هذا القرآن الذي أنزلناه سهلا واضحًا بينًا جليًا بلسانك الذي هو أفصح اللغات وأجلاها وأحلاها وأعلاها (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) أي: يتفهمون ويعملون. ثم لما كان مع هذا البيان والوضوح من الناس من كفر وخالف وعاند، قال الله تعالى لرسوله مسليا له وواعدًا له بالنصر، ومتوعدًا لمن كذبه بالعطب والهلاك: (فَارْتَقِبْ) أي: انتظر (إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ) أي: فسيعلمون لمن يكون النصر والظفر وعُلُو الكلمة في الدنيا والآخرة، فإنها لك يا محمد ولإخوانك من النبيين والمرسلين ومن اتبعكم من المؤمنين، كما قال تعالى: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} [المجادلة: ٢١]، وقال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [غافر: ٥١، ٥٢].
Onun: (فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) kavli; yani dillerin en fasihi, en açığı, en tatlısı ve en yücesi olan senin dilinle indirdiğimiz bu Kur'an'ı kolay, açık, beyan edilmiş ve aşikar kıldık. (لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ) Yani anlasınlar ve amel etsinler diye. Sonra bu açıklamaya ve açıklığa rağmen insanlardan inkâr eden, muhalefet eden ve inatlaşan kimseler olunca, Allah Teâlâ Resûlü'nü teselli ederek, ona zafer vadederek ve onu yalanlayanları helak ve hüsranla tehdit ederek şöyle buyurdu: (فَارْتَقِبْ) Yani bekle. (إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ) Yani dünyada ve ahirette zaferin, üstünlüğün ve en yüce kelamın kime ait olacağını bileceklerdir . Şüphesiz bu [zafer] ey Muhammed, sana, peygamber ve elçi olan kardeşlerine ve size uyan müminlere aittir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir” [el-Mücâdele: 21], ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği gün yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır” [Gâfir: 51, 52].
آخر تفسير سورة الدخان، ولله الحمد والمنة، وبه التوفيق والعصمة
Duhân Suresi tefsirinin sonudur. Hamd ve minnet Allah'a mahsustur; muvaffakiyet ve [günahtan/hatadan] korunma O'nun iledir.