وقد رواه أبو داود والترمذي، من حديث سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، به . وهذا هو الذي يروي بتسلسل الأولية ، وقال الترمذي: حسن صحيح.
Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Süfyân b. Uyeyne'nin hadisinden, o Amr b. Dînâr'dan isnadıyla rivayet etmişlerdir. Bu, ilk duyulan hadis olma teselsülü (hadîs-i müselsel bi'l-evveliyye) ile rivayet edilen hadistir. Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.
وقال الإمام أحمد: حدثنا يزيد بن هارون، حدثنا هشام الدَّسْتَوائي، عن يحيى بن أبي كثير، عن إبراهيم بن عبد الله بن قارظ؛ أن أباه حدثه: أنه دخل على عبد الرحمن بن عوف وهو مريض، فقال له عبد الرحمن: وصلتك رَحمٌ، إن رسول الله ﷺ قال: "قال الله ﷿: أنا الرحمن، خلقت الرحم وشققت لها من اسمي، فمن يصلها أصله، ومن يقطعها أقطعه فأبته -أو قال: من يبتها أبته".
İmâm Ahmed dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti, bize Hişâm ed-Destevâî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o İbrâhîm b. Abdillâh b. Kâriz'den rivayet etti; ona da babası anlatmış ki: Kendisi hasta iken Abdurrahman b. Avf'ın yanına girdi. Bunun üzerine Abdurrahman ona şöyle dedi: Akrabalık bağını gözettin! Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah azze ve celle: 'Ben Rahmân'ım, rahimi (akrabalık bağını) yarattım ve ona kendi ismimden bir isim türettim. Kim onu gözetirse ben de onu gözetirim; kim de onu koparırsa ben de onu koparır büsbütün keserim -veya şöyle buyurdu: Kim onu koparırsa ben de onu koparırım-' buyurdu."
تفرد به من هذا الوجه. ورواه أحمد أيضا من حديث الزهري، عن أبي سلمة، عن الرداد-
[Ahmed] bu vecihten [rivayetinde] teferrüd etmiştir (tek kalmıştır). Ahmed bunu ayrıca Zührî'nin hadisinden; o Ebû Seleme'den, o er-Reddâd'dan-
أو أبي الردّاد-عن عبد الرحمن بن عوف، به . ورواه أبو داود والترمذي، من رواية أبي سلمة، عن أبيه . والأحاديث في هذا كثيرة.
veya Ebu'r-Reddâd'dan- o Abdurrahman b. Avf'tan isnadıyla rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî de Ebû Seleme'nin babasından yaptığı rivayet olarak tahric etmişlerdir. Bu husustaki hadisler pek çoktur.
وقال الطبراني: حدثنا علي بن عبد العزيز، حدثنا محمد بن عمار الموصلي، حدثنا عيسى بن يونس، عن محمد بن عبد الله بن علاثة ، عن الحجاج بن الفُرَافِصَة، عن أبي عمر البصري، عن سلمان قال: قال رسول الله ﷺ: "الأرواح جنود مجندة، فما تَعارف منها ائتلف، وما تناكر منها اختلف" .
Taberânî dedi ki: Bize Ali b. Abdilazîz rivayet etti, bize Muhammed b. Ammâr el-Mavsılî rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus, Muhammed b. Abdillâh b. Ulâse'den , o Haccâc b. Fürâfisa'dan, o Ebû Ömer el-Basrî'den, o Selmân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ruhlar toplanmış ordulardır; onlardan birbiriyle tanışıp uyuşanlar kaynaşır, tanışıp uyuşmayanlar ise ayrışır."
وبه قال رسول الله ﷺ: "إذا ظهر القول، وخزن العمل، وائتلفت الألسنة، وتباغضت القلوب، وقطع كل ذي رحم رحمه، فعند ذلك لعنهم الله فأصمهم وأعمى أبصارهم" .
Yine bu isnadla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Söz çoğalıp amel gizlendiğinde/terk edildiğinde, diller kaynaşıp kalpler birbirine kin beslediğinde ve her akraba sahibi akrabalık bağını kopardığında; işte o zaman Allah onlara lânet eder, onları sağır yapar ve gözlerini kör eder."
{أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ (٢٥) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ (٢٦) فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٢٨)}.
{أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ (٢٥) ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ (٢٦) فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٢٨)} “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var? Doğrusu, kendilerine hidayet açıkça belli olduktan sonra arkalarına dönenlere şeytan [kötülüklerini] süslemiş ve onları uzun emellere düşürmüştür. Bu, onların, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: 'Bazı hususlarda size itaat edeceğiz' demelerindendir. Allah onların gizlediklerini bilir. Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nasıl olacak? Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasından hoşlanmamaları sebebiyledir. Bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
يقول تعالى آمرًا بتدبر القرآن وتفهمه، وناهيا عن الإعراض عنه، فقال: (أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) أي: بل على قلوب أقفالها، فهي مُطْبَقَة لا يخلص إليها شيء من معانيه.
Yüce Allah, Kur'an'ı derinlemesine düşünmeyi ve onu anlamayı emredip ondan yüz çevirmeyi yasaklayarak şöyle buyurmaktadır: (أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) Yani: Bilakis kalpler üzerinde kilitleri vardır; o kalpler kilitlidir, onun manalarından hiçbir şey o kalplere ulaşamaz.
قال ابن جرير: حدثنا بشر، قال: حدثنا يزيد قال: حدثنا سعيد قال: حدثنا حماد بن زيد، حدثنا هشام بن عروة، عن أبيه قال: تلا رسول الله ﷺ يوما: (أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا)، فقال شاب من أهل اليمن: بل عليها أقفالها حتى يكون الله ﷿ يفتحها أو يفرجها. فما زال الشاب في نفس عمر، ﵁، حتى ولي، فاستعان به .
İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd rivayet etti, bize Hişâm b. Urve babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: (أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا) ayetini okudu. Bunun üzerine Yemen ehlinden bir genç: "Bilakis Allah azze ve celle açıp genişletinceye kadar onun üzerinde kilitleri vardır" dedi. Bu genç, Ömer radıyallâhu anh'ın zihninde hep yer etti; nihayet halife olunca ondan yardım aldı (onu görevlendirdi).
ثم قال تعالى: (إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ) أي: فارقوا الإيمان ورجعوا إلى الكفر، (مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ) أي: زين لهم ذلك وحسنه، (وَأَمْلَى لَهُمْ) أي: غرهم
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ } “Şüphesiz arkalarına dönüp irtidat edenler” Yani: İmandan ayrılıp küfre dönenler; { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ } “kendilerine doğru yol açıkça belli olduktan sonra, şeytan onları ayartıp teşvik etti” Yani: Bunu onlara süsledi ve güzel gösterdi; { وَأَمْلَى لَهُمْ } “ve onlara ümit verdi” Yani: Onları aldattı
وخدعهم، (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نزلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الأمْرِ) أي: مالئوهم وناصحوهم في الباطن على الباطل، وهذا شأن المنافقين يظهرون خلاف ما يبطنون؛ ولهذا قال الله ﷿: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ) أي: [يعلم] ما يسرون وما يخفون، الله مطلع عليه وعالم به، كقوله: {وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ} [النساء: ٨١].
ve kandırdı. (ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نزلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الأمْرِ) Yani: Bâtıl üzerinde gizlice onlara arka çıktılar ve onlara destek verdiler. Bu, içlerinde sakladıklarının aksini dışa vuran münafıkların tutumudur. İşte bu sebeple Allah azze ve celle: (وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ) buyurmuştur. Yani: Onların gizlediklerini ve sakladıklarını [bilir] ; Allah buna muttali ve bunu bilendir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ} [en-Nisâ: 81] “Allah ise onların gece kurduklarını yazmaktadır.”
ثم قال: (فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) أي: كيف حالهم إذا جاءتهم الملائكة لقبض أرواحهم وتعصت الأرواح في أجسادهم، واستخرجتها الملائكة بالعنف والقهر والضرب، كما قال: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} الآية [الأنفال: ٥٠]، وقال: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} أي: بالضرب {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} [الأنعام: ٩٣]؛ ولهذا قال ها هنا: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ)
Sonra şöyle buyurdu: (فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ) Yani: Melekler onların ruhlarını kabzetmek için geldiklerinde, ruhlar bedenlerinde direndiğinde ve melekler de onları şiddetle, zorla ve döverek çekip çıkardıklarında halleri nasıl olacak? Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} [el-Enfâl: 50] “Melekler inkâr edenlerin canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vurarak... bir görseydin” ve şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} -yani vurarak- {أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ} [el-En'âm: 93] “O zalimleri ölümün şiddet girdapları içindeyken ve melekler ellerini uzatmış: 'Ruhlarınızı çıkarın! Allah'a karşı haksız olanı söylediğiniz ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınız için bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız' derken bir görsen!” İşte bundan ötürü burada şöyle buyurmuştur: (ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ)
{أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ (٢٩)}
{أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ (٢٩)} “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?”
يقول تعالى: (أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ) أي: اعتقد المنافقون أن الله لا يكشف أمرهم لعباده المؤمنين؟ بل سيوضح أمرهم ويجليه حتى يفهمهم ذوو البصائر، وقد أنزل تعالى في ذلك سورة "براءة"، فبين فيها فضائحهم وما يعتمدونه من الأفعال الدالة على نفاقهم؛ ولهذا إنما كانت تسمى الفاضحة. والأضغان: جمع ضغن، وهو ما في النفوس من الحسد والحقد للإسلام وأهله والقائمين بنصره.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: (أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ) Yani: Münafıklar, Allah'ın onların durumunu mümin kullarına açığa çıkarmayacağını mı zannettiler ? Bilakis basiret sahipleri onları anlayıncaya kadar durumlarını açıklayacak ve netleştirecektir. Yüce Allah bu hususta Berâe (Tevbe) Suresi'ni indirmiş, orada onların rezilliklerini ve nifaklarına delalet eden başvurdukları fiilleri beyan etmiştir; işte bu sebeple bu sureye "Fâdıha" (rezil edip açığa vuran) adı verilmiştir. el-Adgân (الْأَضْغَانُ): Dığn (ضِغْن) kelimesinin çoğuludur; o da İslam'a, ehline ve ona yardım edenlere karşı nefislerde bulunan haset ve kindir.
{وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ (٣٠) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ (٣١)}.
{وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ (٣٠) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ (٣١)} “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah amellerinizi bilir. Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz.”
وقوله: (وَلَوْ نَشَاءُ لأرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ) يقول تعالى: ولو نشاء يا محمد لأريناك أشخاصهم، فعرفتهم عيانا، ولكن لم يفعل تعالى ذلك في جميع المنافقين سترا منه على خلقه، وحملا للأمور على ظاهر السلامة، ورد السرائر إلى عالمها، (وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ) أي: فيما يبدو من كلامهم الدال على مقاصدهم، يفهم المتكلم من أي الحزبين هو بمعاني كلامه وفحواه، وهو المراد من لحن القول، كما قال أمير المؤمنين عثمان بن عفان، ﵁: ما أسر أحد سريرة إلا أبداها الله على صفحات وجهه، وفلتات لسانه. وفي الحديث: "ما أسر أحد سريرة إلا كساه الله
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ نَشَاءُ لأرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın” buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet dileseydik onların bizzat kendilerini sana gösterirdik, sen de onları gözünle görerek tanırdın. Fakat Yüce Allah, kullarını örtüp gizlemesi, işleri zahirdeki selamete hamletmesi ve gizli halleri onları hakkıyla bilene bırakması sebebiyle bütün münafıklar hakkında bunu yapmamıştır. {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Andolsun sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın” yani sözlerinden maksatlarını ele veren kısımlarından [onları tanırsın]. Konuşan kişinin sözünün manalarından ve muhtevasından iki zümreden hangisine ait olduğu anlaşılır; nitekim “lahnü'l-kavl” (konuşma tarzı/imalı söz) ifadesinden kastedilen de budur. Müminlerin Emîri Osman b. Affân radıyallâhu anh'ın dediği gibi: “Bir kimse gizli bir şey saklayacak olsa, Allah onu mutlaka yüzünün hatlarında ve dilinin sürçmelerinde açığa çıkarır.” Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «ما أسر أحد سريرة إلا كساه الله...» «Kim bir sır gizlerse, Allah mutlaka ona...»
جلبابها، إن خيرا فخير، وإن شرًّا فشر" . وقد ذكرنا ما يستدل به على نفاق الرجل، وتكلمنا على نفاق العمل والاعتقاد في أول "شرح البخاري"، بما أغنى عن إعادته ها هنا. وقد ورد في الحديث تعيين جماعة من المنافقين. قال الإمام أحمد:
onun elbisesini giydirir; hayır ise hayır, şer ise şer olarak." Kişinin münafıklığına ne ile istidlal edileceğini zikretmiş, amelî ve itikadî nifak konusunu Sahîh-i Buhârî Şerhi'nin başında burada tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde anlatmıştık. Hadiste münafıklardan bir grubun isimlerinin bizzat tayin edildiği de vârid olmuştur. İmâm Ahmed dedi ki:
حدثنا وكيع، حدثنا سفيان، عن سلمة، عن عياض بن عياض، عن أبيه، عن أبي مسعود عقبة بن عمرو، ﵁، قال: خطبنا رسول الله ﷺ خطبة فحمد الله وأثنى عليه ثم قال: "إن منكم منافقين، فمن سميت فليقم". ثم قال: "قم يا فلان، قم يا فلان، قم يا فلان". حتى سمى ستة وثلاثين رجلا ثم قال: "إن فيكم -أو: منكم -فاتقوا الله". قال: فمر عمر برجل ممن سمى مقنع قد كان يعرفه، فقال: ما لك؟ فحدثه بما قال رسول الله ﷺ، فقال: بعدًا لك سائر اليوم .
Bize Vekî' rivayet etti, bize Süfyân, Seleme'den, o İyâz b. İyâz'dan, o babasından, o Ebû Mes'ûd Ukbe b. Amr radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize bir hutbe irad etti; Allah'a hamd ve senâda bulundu, sonra şöyle buyurdu: "İçinizde münafıklar vardır; adını verdiğim kimse kalksın." Sonra: "Kalk ey falan, kalk ey falan, kalk ey falan" buyurdu. Nihayet otuz altı adamın adını verdi. Sonra şöyle buyurdu: "İçinizde -veya sizden - [münafıklar vardır], Allah'tan korkun." Dedi ki: Ömer, [Resûlullah'ın] ismini verdiği, önceden tanıdığı ve yüzünü örtmüş bir adamın yanından geçti ve: Sana ne oldu? dedi. Adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediklerini ona anlattı. Bunun üzerine Ömer: Günün geri kalanında [Allah'ın rahmetinden] uzak ol! dedi.
وقوله: (وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ) أي: ولنختبرنكم بالأوامر والنواهي، (حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ). وليس في تقدم علم الله تعالى بما هو كائن أنه سيكون شك ولا ريب، فالمراد: حتى نعلم وقوعه؛ ولهذا يقول ابن عباس في مثل هذا: إلا لنعلم، أي: لنرى.
Ayetindeki: (وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ) Yani: Sizi emir ve yasaklarla mutlaka imtihan edeceğiz; (حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ). Allah Teâlâ'nın olacak olanı vukuundan önce bilmesinde hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur. Buradaki kasıt: Onun fiilen gerçekleştiğini bilmemiz (ortaya çıkarmamız) içindir. İşte bu sebeple İbn Abbâs bu gibi yerlerde: "Bilelim diye, yani görelim diye" demektedir.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ (٣٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ (٣٥)}.
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ (٣٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ (٣٥)} “Şüphesiz inkâr edenler, Allah'ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelenler, Allah'a hiçbir zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır. Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın. Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır. O halde gevşemeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve amellerinizi asla eksiltmeyecektir.”
يخبر تعالى عمن كفر وصد عن سبيل الله، وخالف الرسول وشاقه، وارتد عن الإيمان من بعد ما تبين له الهدى: أنه لن يضر الله شيئًا، وإنما يضر نفسه ويخسرها يوم معادها، وسيحبط الله عمله فلا يثيبه على سالف ما تقدم من عمله الذي عقبه بردته مثقال بعوضة من خير، بل يحبطه ويمحقه بالكلية، كما أن الحسنات يذهبن السيئات.
Yüce Allah; inkâr eden, Allah yolundan alıkoyan, Peygamber'e muhalefet edip ona düşmanlık besleyen ve kendisine hidayet açıkça belli olduktan sonra imandan dönen kimsenin Allah'a hiçbir şekilde zarar veremeyeceğini, ancak kendi nefsine zarar verip ahiret gününde onu hüsrana uğratacağını haber vermektedir. Allah onun amelini boşa çıkaracak, irtidadının ardından geçmişteki amelinden bir sivrisinek ağırlığınca dahi hayır mükâfatı vermeyecek, bilakis iyiliklerin kötülükleri giderdiği gibi onu tamamen boşa çıkarıp yok edecektir.
وقد قال الإمام محمد بن نصر المروزي في كتاب الصلاة: حدثنا أبو قدامة، حدثنا وكيع، حدثنا أبو جعفر الرازي، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية قال: كان أصحاب رسول الله ﷺ يظنون أنه لا يضر مع "لا إله إلا الله" ذنب، كما لا ينفع مع الشرك عمل، فنزلت: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ) فخافوا أن يبطل الذنب العمل.
İmâm Muhammed b. Nasr el-Mervezî Kitâbü's-Salât'ta şöyle demiştir: Bize Ebû Kudâme anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Ebû Ca'fer er-Râzî, Rebî' b. Enes'ten, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, şirkle beraber hiçbir amelin fayda vermediği gibi "Lâ ilâhe illallâh" ile beraber de hiçbir günahın zarar vermeyeceğini sanırlardı. Bunun üzerine: {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} “Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın!” [ayeti] indi. Bunun üzerine günahın ameli boşa çıkarmasından korktular.
ثم روى من طريق عبد الله بن المبارك: أخبرني بكير بن معروف، عن مقاتل بن حيان، عن نافع، عن ابن عمر قال: كنا معشر أصحاب رسول الله ﷺ نرى أنه ليس شيء من الحسنات إلا مقبول، حتى نزلت: (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ)، فقلنا: ما هذا الذي يبطل أعمالنا؟ فقلنا: الكبائر الموجبات والفواحش، حتى نزلت: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [النساء: ٤٨]، فلما نزلت كففنا عن القول في ذلك، فكنا نخاف على من أصاب الكبائر والفواحش، ونرجو لمن لم يصيبها .
Sonra Abdullah b. el-Mübârek yoluyla rivayet etti: Bana Bükeyr b. Ma'rûf, Mukâtil b. Hayyân'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den bildirdi; o şöyle dedi: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı topluluğu, (أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ) ayeti inene kadar bütün iyiliklerin mutlaka kabul edileceğini düşünürdük. [Ayet inince]: "Amellerimizi boşa çıkaran bu şey nedir?" dedik ve: "Helak edici büyük günahlar ve fahiş kötülüklerdir" dedik. Nihayet: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar.” ayeti indi. Bu ayet inince bu hususta kesin konuşmaktan el çektik; büyük günah ve fahiş kötülük işleyen kimse için korkar, bunları işlemeyen kimse için ise ümit besler olduk.
ثم أمر تعالى عباده المؤمنين بطاعته وطاعة رسوله التي هي سعادتهم في الدنيا والآخرة، ونهاهم عن الارتداد الذي هو مبطل للأعمال؛ ولهذا قال: (وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ) أي: بالردة؛ ولهذا قال بعدها: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ)، كقوله {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} الآية.
Sonra Yüce Allah, mümin kullarına dünyada ve ahirette mutlulukları olan Kendisine ve Resûlüne itaati emretmiş, amelleri boşa çıkaran irtidaddan onları nehyetmiştir. İşte bu sebeple: (وَلا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ) yani: Dinden dönmek suretiyle [amellerinizi boşa çıkarmayın], buyurmuştur. Bundan dolayı ardından şöyle buyurmuştur: (إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ); nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar.”
ثم قال لعباده المؤمنين: (فَلا تَهِنُوا) أي: لا تضعفوا عن الأعداء، (وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ) أي: المهادنة والمسالمة، ووضع القتال بينكم وبين الكفار في حال قوتكم وكثرة عَدَدِكم وعُدَدِكُمْ؛ ولهذا قال: (فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ) أي: في حال علوكم على عدوكم، فأما إذا كان الكفار فيهم قوة وكثرة بالنسبة إلى جميع المسلمين، ورأى الإمام في المعاهدة والمهادنة مصلحة، فله أن يفعل ذلك، كما فعل رسول الله ﷺ حين صده كفار قريش عن مكة، ودعوه إلى الصلح ووضع الحرب بينهم وبينه عشر سنين، فأجابهم إلى ذلك.
Sonra mümin kullarına şöyle buyurdu: (فَلا تَهِنُوا) Yani: Düşmanlara karşı gevşemeyin/zayıflık göstermeyin, (وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ) Yani: Gücünüzün, sayı ve teçhizatınızın çok olduğu bir durumda kâfirlerle aranızdaki savaşı bırakmaya, barış ve uzlaşmaya çağırmayın. İşte bu sebeple: (فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الأعْلَوْنَ) yani düşmanınıza üstün olduğunuz bir durumda [barışa çağırmayın] buyurmuştur. Ancak kâfirler bütün Müslümanlara nispetle güçlü ve çok sayıda olur ve devlet başkanı da anlaşma ve barış yapmada bir maslahat görürse, bunu yapabilir; nitekim Kureyş kâfirleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mekke'den alıkoyduklarında ve onu sulha ve aralarındaki savaşı on yıl süreyle durdurmaya davet ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmış ve onların bu talebini kabul etmiştir.
وقوله: (وَاللَّهُ مَعَكُمْ) فيه بشارة عظيمة بالنصر والظفر على الأعداء، (وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ) أي: ولن يحبطها ويبطلها ويسلبكم إياها، بل يوفيكم ثوابها ولا ينقصكم منها شيئا.
Ayetindeki: (وَاللَّهُ مَعَكُمْ) buyruğunda düşmanlara karşı yardım ve zafere dair büyük bir müjde vardır. (وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ) Yani: Amellerinizi asla boşa çıkarıp geçersiz kılmayacak ve onları sizden çekip almayacaktır; bilakis onların mükâfatını size tastamam verecek ve onlardan hiçbir şeyi eksiltmeyecektir.
{إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨)}.
{إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ (٣٧) هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ (٣٨)} “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir. Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı [tamamen] istemez. Eğer onları sizden isteyip de sizi zorlasaydı cimrilik ederdiniz ve O sizin kinlerinizi ortaya çıkarırdı. İşte sizler Allah yolunda harcamaya çağrılan kimselersiniz. Fakat içinizden kiminiz cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, siz ise fakirsiniz. Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.”
يقول تعالى تحقيرًا لأمر الدنيا وتهوينا لشأنها: (إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ) أي: حاصلها ذلك إلا ما كان منها لله ﷿؛ ولهذا قال: (وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ) أي: هو غني عنكم لا يطلب منكم شيئا، وإنما فرض عليكم الصدقات من الأموال مواساة لإخوانكم
Allah Teâlâ dünyanın durumunu küçümsemek ve değerini önemsiz kılmak üzere şöyle buyurmaktadır: { إِنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir.” Yani: Allah azze ve celle için olanı müstesna, onun neticesi bundan ibarettir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْأَلْكُمْ أَمْوَالَكُمْ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı istemez.” Yani: O sizden müstağnidir, sizden hiçbir şey istemez. Mallardan sadakaları farz kılması ise sadece kardeşlerinize bir teselli ve destek olması içindir
الفقراء، ليعود نفع ذلك عليكم، ويرجع ثوابه إليكم.
bunun faydasının size dönmesi ve sevabının size rücu etmesi için farz kılmıştır.
ثم قال: (إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا) أي: يحرجكم تبخلوا: (وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ)
Sonra şöyle buyurdu: (إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا) Yani: Sizi zora koşsa cimrilik edersiniz: (وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ)
قال قتادة: "قد علم الله أن في إخراج الأموال إخراج الأضغان". وصدق قتادة فإن المال محبوب، ولا يصرف إلا فيما هو أحب إلى الشخص منه.
Katâde şöyle demiştir: "Allah, malların [zorla] çıkarılmasında kinlerin ortaya çıkacağını bilmiştir." Katâde doğru söylemiştir; zira mal sevilir ve ancak kişinin kendisinden daha çok sevdiği şey uğrunda harcanır.
وقوله: (هَاأَنْتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ) أي: لا يجيب إلى ذلك (وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ) أي: إنما نقص نفسه من الأجر، وإنما يعود وبال ذلك عليه، (وَاللَّهُ الْغَنِيُّ) أي: عن كل ما سواه، وكل شيء فقير إليه دائما؛ ولهذا قال: (وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ) أي: بالذات إليه. فوصفه بالغنى وصف لازم له، ووصف الخلق بالفقر وصف لازم لهم، [أي] لا ينفكون عنه.
Ayetindeki: (هَاأَنْتُمْ هَؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ) Yani: Buna icabet etmez. (وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ) Yani: Ancak kendi ecrini eksiltmiş olur ve bunun vebali yalnızca kendisine döner. (وَاللَّهُ الْغَنِيُّ) Yani: Kendisi dışındaki her şeyden zengindir (müstağnidir) ve her şey daima O'na muhtaçtır. İşte bu sebeple: (وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ) buyurmuştur; yani bizzat O'na muhtaçsınız. O'nun zenginlikle nitelenmesi Kendisine lüzumlu (ayrılmaz) bir vasıftır; yaratılmışların fakirlikle nitelenmesi de onlara lüzumlu (ayrılmaz) bir vasıftır, [yani] bundan asla ayrılamazlar.
وقوله: (وَإِنْ تَتَوَلَّوْا) أي: عن طاعته واتباع شرعه (يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ) أي: ولكن يكونون سامعين مطيعين له ولأوامره.
Ayetindeki: (وَإِنْ تَتَوَلَّوْا) Yani: O'na itaatten ve şeriatına uymaktan yüz çevirirseniz (يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ) Yani: Bilakis O'nu dinleyen, O'na ve emirlerine itaat eden kimseler olurlar.
وقال ابن أبي حاتم، وابن جرير: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، حدثنا ابن وهب، أخبرني مسلم بن خالد، عن العلاء بن عبد الرحمن، عن أبيه، عن أبي هريرة [﵁] أن رسول الله ﷺ تلا هذه الآية: (وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ)، قالوا: يا رسول الله من هؤلاء الذين إن تولينا استبدل بنا ثم لا يكونوا أمثالنا؟ قال: فضرب بيده على كتف سلمان الفارسي ثم قال: "هذا وقومه، ولو كان الدين عند الثريا لتناوله رجال من الفرس" تفرد به مسلم بن خالد الزنجي، ورواه عنه غير واحد، وقد تكلم فيه بعض الأئمة، والله أعلم.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr dedi ki : Bize Yûnus b. Abdila'lâ rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bana Müslim b. Hâlid, Alâ b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ) ayetini okudu. Dediler ki: Ey Allah'ın Resûlü, eğer biz yüz çevirirsek yerimize getirilecek ve sonra bizim gibi olmayacak olan bu kimseler kimlerdir? Dedi ki: Elini Selmân-ı Fârisî'nin omzuna vurdu ve şöyle buyurdu: "Bu ve kavmidir. Din Süreyyâ yıldızında dahi olsaydı Farslardan birtakım adamlar mutlaka ona ulaşıp alırdı." Bunu Müslim b. Hâlid ez-Zencî tek başına rivayet etmiş, ondan da birden fazla kişi rivayette bulunmuştur. Bazı imamlar onun hakkında tenkitte bulunmuşlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
آخر تفسير سورة القتال
Kıtâl Suresi tefsirinin sonu.