وبحمدك، وتبارك اسمك، وتعالى جدك، ولا إله غيرك.
ve hamdinle [Seni överim]. İsmin mübarektir, şanın yücedir ve Senden başka hiçbir ilah yoktur."
وقد روي مثله عن الربيع بن أنس، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، وغيرهما.
Bunun bir benzeri er-Rebî‘ b. Enes, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
وروى مسلم في صحيحه، عن عمر أنه كان يقول هذا في ابتداء الصلاة . ورواه أحمد وأهل السنن، عن أبي سعيد وغيره، عن النبي ﷺ أنه كان يقول ذلك .
Müslim Sahih'inde Ömer'den rivayet etmiştir ki o, namaza başlarken bunu söylerdi . Ahmed ve Sünen ehli de Ebû Saîd ve başkalarından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu söylediğini rivayet etmişlerdir .
وقال أبو الجوزاء: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) أي: من نومك من فراشك. واختاره ابن جرير: ويتأيد هذا القول بما رواه الإمام أحمد:
Ebü'l-Cevzâ şöyle demiştir: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) Yani: Uykundan, yatağından kalktığın zaman. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu görüş, İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmektedir:
حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا الأوزاعي، حدثني عُمَير بن هانئ، حدثني جنادة بن أبي أمية، حدثنا عبادة بن الصامت عن رسول الله ﷺ قال: "من تعار من الليل فقال: لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد، وهو على كل شيء قدير. سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر، ولا حول ولا قوة إلا بالله، ثم قال: رب اغفر لي -أو قال: ثم دعا-استجيب له، فإن عزم فتوضأ، ثم صلى تقبلت صلاته".
Bize Velîd b. Müslim anlattı, bize el-Evzâî anlattı, bana Umeyr b. Hânî anlattı, bana Cünâde b. Ebî Ümeyye anlattı, bize Ubâde b. es-Sâmit, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Kim geceleyin uyanır da: 'Lâ ilâhe illallāhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr. Sübhânallāhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, O tektir, O'nun ortağı yoktur, mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir. Allah'ı tesbih ederim, hamd Allah'adır, Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, Allah en büyüktür, güç ve kuvvet ancak Allah iledir)' der, sonra da: 'Rabbim beni bağışla' derse -veya: sonra dua ederse- duasına icabet edilir. Eğer azmedip abdest alır sonra da namaz kılarsa namazı kabul olunur."
وأخرجه البخاري في صحيحه، وأهل السنن، من حديث الوليد بن مسلم، به .
Buhârî bunu Sahih'inde ve Sünen ehli de Velîd b. Müslim hadisinden bu şekilde tahric etmiştir .
وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) قال: من كل مجلس.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) Şöyle dedi: Her meclisten [kalktığında].
وقال الثوري، عن أبي إسحاق، عن أبي الأحوص: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) قال: إذا أراد الرجل أن يقوم من مجلسه قال: سبحانك اللهم وبحمدك.
Sevrî, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan nakletti: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) Şöyle dedi: Kişi meclisinden kalkmak istediği zaman: "Sübhânekellâhümme ve bihamdik (Allah'ım, Sana hamdederek Seni tenzih ederim)" der.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا أبو النضر إسحاق بن إبراهيم الدمشقي، حدثنا محمد ابن شعيب، أخبرني طلحة بن عمرو الحضرمي، عن عطاء بن أبي رباح؛ أنه حدثه عن قول الله: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) يقول: حين تقوم من كل مجلس، إن كنت أحسنت ازددت خيرا، وإن كان غير ذلك كان هذا كفارة له.
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize Ebü'n-Nadr İshâk b. İbrâhîm ed-Dımaşkî anlattı, bize Muhammed b. Şuayb anlattı, bana Talha b. Amr el-Hadramî, Atâ b. Ebî Rabâh'tan haber verdi; o, Allah'ın: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ) buyruğu hakkında şöyle anlattığını söyledi: Her meclisten kalktığın zaman; eğer güzel bir iş yapmışsan hayrını artırırsın, şayet bundan başkası olmuşsa bu [tesbih] onun için bir kefaret olur.
وقد قال عبد الرزاق في جامعه: أخبرنا معمر، عن عبد الكريم الجَزَرِي، عن أبي عثمان الفقير؛ أن جبريل علم النبي ﷺ إذا قام من مجلسه أن يقول: سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، أستغفرك وأتوب إليك. قال معمر: وسمعت غيره يقول: هذا القول كفارة المجالس
Abdurrezzâk el-Câmi‘ adlı eserinde şöyle demiştir: Bize Ma‘mer, Abdülkerîm el-Cezerî'den, o da Ebû Osmân el-Fakîr'den haber verdi ki; Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e meclisinden kalktığı zaman şöyle demesini öğretmiştir: "Sübhânekellâhümme ve bihamdik, eşhedü el-lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbü ileyk (Allah'ım Sana hamdederek Seni tenzih ederim. Şehadet ederim ki Senden başka hiçbir ilah yoktur. Senden bağışlanma diler ve Sana tevbe ederim)." Ma‘mer dedi ki: Başkasının da: "Bu söz meclislerin kefaretidir" dediğini işittim .
وهذا مرسل، وقد وردت أحاديث مسندة من طرق -يقوي بعضها بعضا-بذلك، فمن ذلك حديث ابن جُرَيْج، عن سُهَيْل بن أبي صالح، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ أنه قال:
Bu mürsel bir rivayettir. Bu hususta birbirini takviye eden farklı tariklerden müsned hadisler de gelmiştir. Bunlardan biri de İbn Cüreyc'in, Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, onun babasından, onun Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadistir; o şöyle buyurmuştur:
من جلس في مجلس فكثر فيه لغطه فقال قبل أن يقوم من مجلسه: سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، أستغفرك وأتوب إليك، إلا غفر له ما كان في مجلسه ذلك".
"Kim bir mecliste oturur da orada boş sözleri çoğalır ve meclisinden kalkmadan önce: 'Sübhânekellâhümme ve bihamdik, eşhedü el-lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbü ileyk (Allah'ım Sana hamdinle tesbihte bulunurum. Şehadet ederim ki Senden başka ilah yoktur. Senden bağışlanma diler ve Sana tevbe ederim)' derse, o meclisinde olan şeyler kendisi için mutlaka bağışlanır ."
رواه الترمذي -وهذا لفظه-والنسائي في اليوم والليلة، من حديث ابن جريج. وقال الترمذي: حسن صحيح. وأخرجه الحاكم في مستدركه وقال: إسناد على شرط مسلم، إلا أن البخاري علله .
Bunu -lafız ona ait olmak üzere- Tirmizî ve el-Yevm ve'l-Leyle'de Nesâî, İbn Cüreyc hadisinden rivayet etmiştir. Tirmizî: "Hasen-sahîhtir" demiştir. Hâkim de Müstedrek'inde bunu tahric etmiş ve: "Müslim'in şartına göre bir senettir, ancak Buhârî buna illet bulmuştur " demiştir.
قلت: علله الإمام أحمد، والبخاري، ومسلم، وأبو حاتم، وأبو زُرَعة، والدارقطني، وغيرهم. ونسبوا الوهم فيه إلى ابن جُرَيْج. على أن أبا داود قد رواه في سننه من طريق غير ابن جريج إلى أبي هريرة، ﵁، عن النبي ﷺ بنحوه ورواه أبو داود -واللفظ له-والنسائي، والحاكم في المستدرك، من طريق الحجاج بن دينار، عن هاشم عن أبي العالية، عن أبي بَرْزَة الأسلمي قال: كان رسول الله ﷺ يقول بأخرة إذا أراد أن يقوم من المجلس: "سبحانك اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أنت، أستغفرك وأتوب إليك". فقال رجل: يا رسول الله، إنك لتقول قولا ما كنت تقوله فيما مضى؟! قال: "كفارة لما يكون في المجلس" .
Derim ki: İmam Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Hâtim, Ebû Zür‘a, Dârekutnî ve başkaları buna illet bulmuşlar ve bundaki vehmi (yanılgıyı) İbn Cüreyc'e nispet etmişlerdir. Bununla birlikte Ebû Dâvûd bunu Sünen'inde İbn Cüreyc dışındaki bir yoldan Ebû Hüreyre'ye radıyallâhu anh, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşacak şekilde benzeriyle rivayet etmiştir . Ebû Dâvûd -lafız ona ait olmak üzere-, Nesâî ve el-Müstedrek'te Hâkim; Haccâc b. Dînâr tarikiyle Hâşim'den , o Ebü'l-Âliye'den, o da Ebû Berze el-Eslemî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem meclisten kalkmak istediği zaman son olarak: "Sübhânekellâhümme ve bihamdik, eşhedü el-lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbü ileyk" derdi. Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, sen geçmişte söylemediğin bir sözü söylüyorsun?!" dedi. [Allah Resûlü]: "Bu, mecliste olan şeyler için bir kefarettir" buyurdu .
وقد روي مرسلا عن أبي العالية، والله أعلم. وهكذا رواه النسائي والحاكم، من حديث الربيع بن أنس، عن أبي العالية، عن رافع بن خَدِيج، عن النبي ﷺ مثله سواء وروي مرسلا أيضا، والله أعلم. وكذا رواه أبو داود عن عبد الله بن عمرو؛ أنه قال: "كلمات لا يتكلم بهن أحد في مجلسه عند قيامه ثلاث مرات، إلا كفر بهن عنه، ولا يقولهن في مجلس خير ومجلس ذكر، إلا ختم له بهن كما يختم بالخاتم على الصحيفة: سبحانك اللهم وبحمدك، لا إله إلا أنت، أستغفرك وأتوب إليك" وأخرجه الحاكم من حديث أم المؤمنين عائشة، وصححه، ومن رواية جُبَير بن مطعم ورواه أبو بكر الإسماعيلي عن أمير المؤمنين عمر بن الخطاب، كلهم عن النبي ﷺ. وقد أفردت لذلك جزءا على حدة بذكر طرقه وألفاظه وعلله، وما يتعلق به، ولله الحمد والمنة
Bu [hadis] Ebü'l-Âliye'den mürsel olarak da rivayet edilmiştir, Allah en iyisini bilir. Nitekim Nesâî ve Hâkim de Rebî‘ b. Enes hadisinden, Ebü'l-Âliye'den, Râfi‘ b. Hadîc'ten, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını rivayet etmişlerdir . Bu da mürsel olarak rivayet edilmiştir, Allah en iyisini bilir. Aynı şekilde Ebû Dâvûd, Abdullah b. Amr'dan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kişinin meclisinden kalkarken üç defa söylediğinde mutlaka kendisi için kefaret olan; hayır ve zikir meclisinde söylediğinde ise sayfaya mühür basıldığı gibi onun için mühürlenen kelimeler şunlardır: Sübhânekellâhümme ve bihamdik, lâ ilâhe illâ ente, estağfiruke ve etûbü ileyk" . Hâkim bunu Müminlerin Annesi Âişe hadisinden tahric edip sahih olduğunu belirtmiş; ayrıca Cübeyr b. Mut‘ım rivayetinden de tahric etmiştir . Ebû Bekir el-İsmâîlî de Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmiştir ki hepsi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmektedir. Yolları, lafızları, illetleri ve buna dair hususları zikrederek bu konuya müstakil bir cüz ayırdım. Hamd ve minnet Allah'adır .
وقوله: (وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ) أي: اذكره واعبده بالتلاوة والصلاة في الليل، كما قال: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [الإسراء: ٧٩].
Yüce Allah'ın: (وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ) “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” buyruğu; geceleyin tilavet ve namaz ile O'nu zikret ve O'na ibadet et, demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olmak üzere uykudan kalkıp Kur'an ile namaz kıl. Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır.” [İsrâ: 79].
وقوله: (وَإِدْبَارَ النُّجُومِ) قد تقدم في حديث ابن عباس أنهما الركعتان اللتان قبل صلاة الفجر، فإنهما مشروعتان عند إدبار النجوم، أي: عند جنوحها للغيبوبة. وقد روى [في حديث] ابن سيلان، عن أبي هريرة مرفوعا: "لا تَدَعُوهما، وإن طردتكم الخيل". يعني: ركعتي الفجر رواه أبو داود. ومن هذا الحديث حكي عن بعض أصحاب الإمام أحمد القول بوجوبهما، وهو ضعيف لحديث: "خمس صلوات في اليوم والليلة". قال: هل علي غيرها ؟ قال: "لا إلا أن تطوع" وقد ثبت في الصحيحين عن عائشة، ﵂، أنها قالت: لم يكن رسول الله ﷺ على شيء من النوافل أشد تعاهدًا منه على ركعتي الفجر وفي لفظ لمسلم: "ركعتا الفجر خير من الدنيا وما فيها"
Ve O'nun: (وَإِدْبَارَ النُّجُومِ) buyruğu: İbn Abbâs hadisinde bunların sabah namazından önceki iki rekat olduğu daha önce geçmişti. Çünkü bunlar yıldızların batışında, yani batmaya meylettiği vakitte meşru kılınmıştır. İbn Seylân [hadisinde] Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet edilmiştir ki: "Atlılar sizi kovalasa bile o ikisini bırakmayın." Yani: Sabah namazının iki rekat [sünnetini] . Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Bu hadisten ötürü İmam Ahmed'in bazı ashabından bu iki rekatın vacip olduğu görüşü nakledilmiştir; ancak bu görüş, "Bir gün ve gecede beş vakit namaz vardır" hadisi sebebiyle zayıftır. [Adam]: "Üzerime bundan başkası var mı?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, nafile kılman müstesna" buyurdu . Sahîhayn'da Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nafileler içinde hiçbir şeye sabah namazının iki rekatına gösterdiği kadar özen göstermezdi . Müslim'in bir lafzında ise: "Sabah namazının iki rekatı dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır" buyrulmuştur .
آخر تفسير سورة الطور [والله أعلم]
Tûr Suresi tefsirinin sonu [en doğrusunu Allah bilir].