Binûn

Hadîd Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (١٦) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧)}

{أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (١٦) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧)} “İman edenlerin, Allah'ın zikrine ve haktan inene karşı kalplerinin ürperip yumuşaması ve daha önce kendilerine kitap verilip de üzerlerinden uzun zaman geçince kalpleri katılaşan kimseler gibi olmamaları vakti gelmedi mi? Onlardan birçoğu da fasıklardır. Biliniz ki Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltir. Muhakkak ki aklınızı kullanasınız diye size ayetleri açıkladık.”

يقول الله تعالى: أما آن للمؤمنين أن تخشع قلوبهم لذكر الله، أي: تلين عند الذكر والموعظة وسماع القرآن، فتفهمه وتنقادُ له وتسمع له وتطيعه.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Müminlerin Allah'ın zikrine karşı kalplerinin ürperip yumuşama vakti gelmedi mi? Yani zikir, vaaz ve Kur'an işitildiğinde kalpleri yumuşasın, onu anlasın, ona boyun eğsin, onu dinlesin ve ona itaat etsin.

قال عبد الله بن المبارك: حدثنا صالح المُرِّي، عن قتادة، عن ابن عباس أنه قال: إن الله استبطأ قلوب المهاجرين فعاتبهم على رأس ثلاث عشرة من نزول القرآن، فقال: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) الآية، رواه ابن أبي حاتم، عن الحسن بن محمد بن الصباح، عن حسين المروزي، عن ابن المبارك، به.

Abdullah b. el-Mübârek dedi ki: Bize Sâlih el-Mürrî, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muhakkak ki Allah, muhacirlerin kalplerini [biraz] yavaş buldu da Kur'an'ın inişinin on üçüncü yılında onları uyararak: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) ayetini indirdi. Bunu İbn Ebî Hâtim, el-Hasan b. Muhammed b. es-Sabbâh'tan, o Hüseyin el-Mervezî'den, o İbnü'l-Mübârek'ten bu şekilde rivayet etmiştir.

ثم قال هو ومسلم: حدثنا يونس بن عبد الأعلى، أخبرنا ابن وهب، أخبرني عمرو بن الحارث، عن سعيد بن أبي هلال-يعني الليث-عن عون بن عبد الله، عن أبيه، عن ابن مسعود، ﵁، قال: ما كان بين إسلامنا وبين أن عاتبنا الله بهذه الآية (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) [الآية] إلا أربع سنين

Sonra o ve Müslim dediler ki: Bize Yûnus b. Abdilalâ anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana Amr b. el-Hâris, Saîd b. Ebî Hilâl'den -yani el-Leys'ten-, o Avn b. Abdillâh'tan, o babasından, o da İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan anlattığına göre şöyle demiştir: İslam'a girişimiz ile Allah'ın bizi bu (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) [ayeti] ile uyarması arasında sadece dört yıl vardı

كذا رواه مسلم في آخر الكتاب. وأخرجه النسائي عند تفسير هذه الآية، عن هارون بن سعيد الأيلي، عن ابن وهب، به وقد رواه ابن ماجة من حديث موسى بن يعقوب الزمعي عن أبي حزم، عن عامر بن عبد الله بن الزبير، عن أبيه، مثله فجعله من مسند بن الزبير. لكن رواه البزار في مسنده من طريق موسى بن يعقوب، عن أبي حازم، عن عامر، عن بن الزبير،

Müslim bunu kitabın [Sahîh'in] sonunda bu şekilde rivayet etmiştir. Nesâî de bu ayetin tefsirinde Hârûn b. Saîd el-Eylî'den, o İbn Vehb'den [aynı isnadla] bunu tahric etmiştir. İbn Mâce ise bunu Mûsâ b. Ya'kūb ez-Zem'î'nin rivayetinden; Ebû Hâzım'dan, o Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den, o da babasından benzeri şekilde rivayet etmiş ve böylece onu İbnü'z-Zübeyr'in müsnedinden kılmıştır. Fakat Bezzâr bunu Müsned'inde Mûsâ b. Ya'kūb tarikiyle; Ebû Hâzım'dan, o Âmir'den, o İbnü'z-Zübeyr'den,

عن ابن مسعود، فذكره

o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiş ve bunu zikretmiştir .

وقال سفيان الثوري، عن المسعودي، عن القاسم قال: مَلَّ أصحاب رسول الله ﷺ ملة، فقالوا: حدثنا يا رسول الله. فأنزل الله تعالى: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} [يوسف: ٣] قال: ثم ملوا ملة فقالوا: حدثنا يا رسول الله، فأنزل الله تعالى: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} [الزمر: ٢٣]. ثم ملوا ملة فقالوا: حدثنا يا رسول الله. فأنزل الله: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ)

Süfyân es-Sevrî, el-Mes'ûdî'den, o da el-Kâsım'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir ara bir bezginlik hissettiler de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize [bir şeyler] anlat!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} “Biz sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf: 3] ayetini indirdi. Dedi ki: Sonra yine bir bezginlik hissettiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize [bir şeyler] anlat!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} “Allah, sözün en güzelini indirmiştir” [ez-Zümer: 23] ayetini indirdi. Sonra yine bir bezginlik hissettiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize [bir şeyler] anlat!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) “İman edenlerin kalplerinin Allah'ın zikrine karşı ürperip yumuşaması vakti gelmedi mi?” ayetini indirdi .

وقال قتادة: (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) ذُكِرَ لنا أن شداد بن أوس كان يروي عن رسول الله ﷺ قال: "إن أول ما يرفع من الناس الخشوع"

Katâde, (أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ) ayeti hakkında şöyle dedi: Bize bildirildiğine göre Şeddâd b. Evs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmekteydi: "İnsanlardan ilk kaldırılacak şey huşûdur" .

وقوله: (وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) نهى الله المؤمنين أن يتشبهوا بالذين حملوا الكتاب قبلهم من اليهود والنصارى، لما تطاول عليهم الأمد بدلوا كتاب الله الذي بأيديهم واشتروا به ثمنًا قليلا ونبذوه وراء ظهورهم، وأقبلوا على الآراء المختلفة والأقوال المؤتفكة، وقلدوا الرجال في دين الله، واتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابًا من دون الله، فعند ذلك قست قلوبهم، فلا يقبلون موعظة، ولا تلين قلوبهم بوعد ولا وعيد.

O'nun: (وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الأمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ) buyruğu; Allah Teâlâ, müminleri kendilerinden önce kendilerine kitap verilmiş olan Yahudi ve Hristiyanlara benzemekten nehyetmiştir. Çünkü onların üzerlerinden uzun zaman geçince, ellerindeki Allah'ın kitabını değiştirdiler, onu az bir paha karşılığında sattılar, arkalarına atıp sırt çevirdiler; farklı görüşlere ve bâtıl sözlere yöneldiler, Allah'ın dininde insanları taklit ettiler ve hahamları ile rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler. İşte o zaman kalpleri katılaştı; artık hiçbir öğüdü kabul etmez oldular, hiçbir vaat ve tehditle de kalpleri yumuşamaz oldu.

(وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) أي: في الأعمال، فقلوبهم فاسدة، وأعمالهم باطلة. كما قال: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} [المائدة: ١٣]، أي: فسدت قلوبهم فقست وصار من سجيتهم تحريف الكلم عن مواضعه، وتركوا الأعمال التي أمروا بها، وارتكبوا ما نهو عنه؛ ولهذا نهى الله المؤمنين أن يتشبهوا بهم في شيء من الأمور الأصلية والفرعية.

(وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) yani amellerde [fasık olmuşlardır]. Kalpleri bozulmuş, amelleri de bâtıl olmuştur. Nitekim şöyle buyurmuştur: {فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ} “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar ve kendilerine hatırlatılan şeyden pay almayı unuttular” [el-Mâide: 13]. Yani kalpleri bozulup katılaştı, kelimeleri yerlerinden kaydırmak onların bir tabiatı hâline geldi, emrolundukları amelleri terk ettiler ve nehyedildikleri şeyleri işlediler. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ, müminlerin gerek asıl gerekse fer'î konulardan herhangi birinde onlara benzemelerini yasaklamıştır.

وقد قال بن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا هشام بن عمار، حدثنا شهاب بن خِراش، حدثنا حجاج بن دينار، عن منصور بن المعتمر، عن الربيع بن أبي عَمِيلة الفزاري قال: حدثنا عبد الله بن مسعود حديثًا ما سمعت أعجب إليَّ منه، إلا شيئًا من كتاب الله-أو: شيئًا قاله النبي ﷺ-قال: "إن بني إسرائيل لما طال عليهم الأمد فقست قلوبهم اخترعوا كتابًا من عند أنفسهم، استهوته قلوبهم واستحلته ألسنتهم واستلذته، وكان الحق يحول بينهم وبين كثير من شهواتهم فقالوا: تعالوا ندع

Nitekim İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Şihâb b. Hırâş anlattı, bize Haccâc b. Dînâr, Mansûr b. el-Mu'temir'den, o da er-Rebî' b. Ebî Amîle el-Fezârî'den anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd bize bir söz rivayet etti ki, Allah'ın Kitabı'ndan bir şey yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği bir söz müstesna, bana ondan daha hayret verici ve daha hoş gelen bir söz işitmemiştim. [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: «İsrailoğullarının üzerinden uzun zaman geçip kalpleri katılaşınca, kendi katlarından bir kitap uydurdular; kalpleri ona meyletti, dilleri onu helal saydı ve ondan zevk aldı. Hak ise onların pek çok arzularına engel oluyordu. Bunun üzerine şöyle dediler: 'Gelin, ...'»

بني إسرائيل إلى كتابنا هذا، فمن تابعنا عليه تركناه، ومن كره أن يتابعنا قتلناه. ففعلوا ذلك، وكان فيهم رجل فقيه، فلما رأي ما يصنعون عَمَدَ إلى ما يعرف من كتاب الله فكتبه في شيء لطيف، ثم أدرجه، فجعله في قرن ثم علق ذلك القرن في عنقه، فلما أكثروا القتل قال بعضهم لبعض: يا هؤلاء، إنكم قد أفشيتم القتل في بني إسرائيل، فادعوا فلانا فاعرضوا عليه كتابكم، فإنه إن تابعكم فسيتابعكم بقية الناس، وإن أبى فاقتلوه. فدعوا فلانًا ذلك الفقيه فقالوا: تؤمن بما في كتابنا؟ قال: وما فيه؟ اعرضوه عليَّ. فعرضوه عليه إلى آخره، ثم قالوا: أتؤمن بهذا؟ قال: نعم، آمنت بما في هذا وأشار بيده إلى القرن-فتركوه، فلما مات نبشوه فوجدوه مُتَعَلِّقًا ذلك القرن، فوجدوا فيه ما يعرف من كتاب الله، فقال بعضهم لبعض: يا هؤلاء، ما كنا نسمع هذا أصابه فتنة. فافترقت بنو إسرائيل على ثنتين وسبعين ملة، وخير ملَلهم ملة أصحاب ذي القرن".

İsrailoğullarını şu kitabımıza davet edelim. Bize uyanı serbest bırakırız, bize uymaktan kaçınanı ise öldürürüz' dediler. Bunu uyguladılar. İçlerinde fakih bir adam vardı. Onların ne yaptıklarını görünce, Allah'ın kitabından bildiği şeylere yöneldi ve onu ince/küçük bir şeye yazdı. Sonra onu dürüp bir boynuzun içine koydu ve o boynuzu boynuna astı. Öldürmeyi çoğalttıklarında bazısı bazısına dedi ki: 'Ey ahali! İsrailoğulları arasında öldürmeyi pek yaydınız. Falancayı çağırın da kitabınızı ona arz edin; şayet o size uyarsa, diğer insanlar da size uyacaktır, eğer direnirse onu öldürün.' O fakih olan falanca adamı çağırdılar ve: 'Kitabımızda olana iman ediyor musun?' dediler. O da: 'İçinde ne var? Onu bana arz edin' dedi. Baştan sona kadar ona arz ettiler, sonra: 'Buna iman ediyor musun?' dediler. O da eliyle boynuza işaret ederek: 'Evet, şunun içindekine iman ettim' dedi. Bunun üzerine onu serbest bıraktılar. O vefat edince [mezarını] açtılar ve o boynuza sarılmış/onu takmış vaziyette buldular. İçinde Allah'ın kitabından bildiği şeyleri buldular. Bunun üzerine bazısı bazısına: 'Ey ahali! Biz bu adamın fitneye düştüğünü hiç işitmemiştik' dediler. Böylece İsrailoğulları yetmiş iki fırkaya ayrıldı; onların fırkalarının en hayırlısı ise boynuz sahibinin ashabının fırkasıdır."

قال ابن مسعود: [وإنكم] أوشك بكم إن بقيتم-أو: بقي من بقي منكم -أن تروا أمورا تنكرونها، لا تستطيعون لها غِيَرًا، فبحسب المرء منكم أن يعلم الله من قلبه أنه لها كاره.

İbn Mes'ûd dedi ki: "[Şüphesiz] eğer yaşarsanız -yahut sizden geride kalanlar yaşarsa - değiştirmeye güç yetiremeyeceğiniz münker işler görmeniz pek yakındır. Sizden bir kimseye, Allah'ın onun kalbinden o [münkeri] çirkin gördüğünü bilmesi yeterlidir."

وقال أبو جعفر الطبري: حدثنا ابن حميد، حدثنا جرير، عن مغيرة، عن أبي معشر، عن إبراهيم قال: جاء عتريس بن عُرقوب إلى بن مسعود فقال: يا أبا عبد الله هلك من لم يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر. فقال عبد الله: هلك من لم يعرف قلبُه معروفًا ولم ينكر قلبُه منكرًا؛ إن بني إسرائيل لما طال عليهم الأمد وقست قلوبهم، اخترعوا كتابًا من بين أيديهم وأرجلهم، استهوته قلوبهم واستحلته ألسنتهم، وقالوا: نعرض على بني إسرائيل هذا الكتاب فمن آمن به تركناه، ومن كفر به قتلناه. قال: فجعل رجل منهم كتاب الله في قَرْن، ثم جعل القرن بين ثندوتيه فلما قيل له: أتؤمن بهذا؟ قال آمنت به -ويومئ إلى القرن بين ثَنْدُوتيه-ومالي لا أؤمن بهذا الكتاب؟ فمن خير مِلَلِهم اليوم مِلَّة صاحب القَرن

Ebû Ca'fer et-Taberî dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Cerîr, Mugīre'den, o Ebû Ma'şer'den, o İbrâhîm'den anlattığına göre şöyle demiştir: Utreys b. Urkūb , İbn Mes'ûd'a gelip: 'Ey Ebû Abdurrahmân , iyiliği emretmeyen ve kötülükten nehyetmeyen kimse helak olmuştur!' dedi. Abdullah da şöyle dedi: 'Kalbi iyiliği tanımayan ve kalbi kötülüğü inkâr etmeyen kimse helak olmuştur. İsrailoğullarının üzerlerinden uzun zaman geçip kalpleri katılaşınca, önlerinden ve arkalarından bir kitap uydurdular; kalpleri ona meyletti, dilleri onu helal saydı ve: 'Bu kitabı İsrailoğullarına sunalım; kim ona iman ederse onu serbest bırakırız, kim de onu inkâr ederse onu öldürürüz' dediler.' Dedi ki: 'Onlardan bir adam Allah'ın kitabını bir boynuza koydu, sonra o boynuzu iki memesi arasına yerleştirdi. Kendisine: 'Buna iman ediyor musun?' denildiğinde, iki memesi arasındaki boynuza işaret ederek: 'Buna iman ettim; hem ben bu kitaba niye iman etmeyeyim ki?' dedi. Bugün onların fırkalarının en hayırlısı, boynuz sahibinin fırkasıdır' .

وقوله: (اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ) فيه إشارة إلى أنه، تعالى، يلين القلوب بعد قسوتها، ويَهدي الحَيَارى بعد ضَلتها، ويفرِّج الكروب بعد شدتها، فكما يحيي الأرض الميتة المجدبة الهامدة بالغيث الهتَّان [الوابل] كذلك يهدي القلوب القاسية ببراهين القرآن والدلائل، ويولج إليها النور بعد ما كانت مقفلة لا يصل إليها الواصل، فسبحان الهادي لمن يشاء بعد الإضلال، والمضل لمن أراد بعد الكمال، الذي هو لما يشاء فعال، وهو الحكم العدل في جميع الفعال، اللطيف الخبير الكبير المتعال.

Allah Teâlâ'nın: { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Bilin ki Allah, ölümünden sonra yeryüzünü diriltir. Aklınızı kullanasınız diye size ayetleri açıkladık.” buyruğunda; Allah Teâlâ'nın, katılaştıktan sonra kalpleri yumuşattığına, sapkınlığa düştükten sonra şaşkınları doğru yola ilettiğine ve şiddetlendikten sonra sıkıntıları giderdiğine bir işaret vardır. Nitekim O, ölü, kurak ve kurumuş toprağı aralıksız yağan [bol] yağmurla dirilttiği gibi, aynı şekilde katılaşmış kalpleri de Kur'an'ın delilleri ve burhanlarıyla hidayete erdirir; kapalı olup kimsenin ulaşamadığı bir durumdayken kalplere nur girdirir. Saptırdıktan sonra dilediğini hidayete erdiren, kemale erdirdikten sonra dilediğini saptıran, dilediğini hakkıyla yapan, bütün fiillerinde âdil bir hakem olan, Latîf, Habîr, Kebîr ve Müteâl olan Allah [her türlü eksiklikten] münezzehtir.

{إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨)}

{إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨)} “Şüphesiz sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar ile Allah'a güzel bir borç verenlere, bu kat kat artırılır ve onlar için değerli bir mükafat vardır.”

يخبر تعالى عما يثيب به المُصَّدقين والمُصَّدقات بأموالهم على أهل الحاجة والفقر والمسكنة، (وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) أي: دفعوه بنية خالصة ابتغاء وجه الله، لا يريدون جزاء ممن أعطوه ولا شكورًا؛ ولهذا قال: (يُضَاعَفُ لَهُمُ) أي: يقابل لهم الحسنة بعشر أمثالها، ويزداد على ذلك إلى سبعمائة ضعف وفوق ذلك (وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ) أي: ثواب جزيل حسن، ومرجع صالح ومآب (كَرِيمٌ)

Allah Teâlâ, ihtiyaç, fakirlik ve yoksulluk ehline mallarından sadaka veren erkek ve kadınlara vereceği mükafatı haber vermektedir. (وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) yani verdikleri kimseden ne bir karşılık ne de bir teşekkür beklemeksizin, sırf Allah rızasını gözeterek ihlaslı bir niyetle onu verdiler. Bundan dolayı: (يُضَاعَفُ لَهُمُ) buyurmuştur; yani onlara bir iyiliğe karşılık on misli verilir ve bu yedi yüz kata ve daha da fazlasına kadar artırılır. (وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ) yani bol ve güzel bir mükafat, hayırlı bir varış yeri ve (كَرِيمٌ) şerefli bir dönüş vardır.

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٩)}

{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١٩)} “Allah'a ve resullerine iman edenler var ya, işte onlar Rableri katında sıddîkların ve şahitlerin/şehitlerin ta kendileridir. Onların mükafatları ve nurları vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar da cehennem ehlidirler.”

وقوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) هذا تمام لجملة، وصف المؤمنين بالله ورسله بأنهم صديقون.

O'nun: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) buyruğu tam bir cümledir; Allah'a ve resullerine iman edenleri sıddîklar olarak nitelendirmiştir.

قال العَوْفي، عن ابن عباس في قوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) هذه مفصولة (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ).

el-Avfî, İbn Abbâs'tan (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) ayeti hakkında: "Bu [cümle] (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ) kısmından ayrıdır/müstakildir" dediğini aktarmıştır.

وقال أبو الضحى: (أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) ثم استأنف الكلام فقال: (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) وهكذا قال مسروق، والضحاك، ومقاتل بن حيان، وغيرهم.

Ebû'd-Duhâ: "(أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ) [cümlesi biter], sonra söze yeniden başlanarak: (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) denilir" demiştir. Mesrûk, Dahhâk, Mukâtil b. Hayyân ve başkaları da böyle söylemişlerdir.

وقال الأعمش عن أبي الضحى، عن مسروق، عن عبد الله في قوله: (أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) قال: هم ثلاثه أصناف: يعني المصدقين، والصديقين، والشهداء، كما قال [الله] تعالى: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} [النساء: ٦٩] ففرق بين الصديقين والشهداء، فدل على أنهما صنفان. ولا شك أن الصديق أعلى مقامًا من الشهيد، كما رواه الإمام مالك بن أنس، ﵀، في كتابه الموطأ، عن صفوان بن سليم، عن عطاء بن يَسَار، عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: "إن أهل الجنة ليتراءون أهل الغرف من فوقهم، كما تتراءون الكوكب الدري الغابر في الأفق من المشرق أو المغرب، لتفاضل ما بينهم". قالوا: يا رسول الله، تلك منازل الأنبياء لا يبلغها غيرهم؟ قال: "بلى والذي نفسي بيده، رجال آمنوا بالله وصدقوا المرسلين".

el-A'meş, Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan (أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) ayeti hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: "Onlar üç sınıftır: Yani sadaka verenler (musaddıklar), sıddîklar ve şehitlerdir." Nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler” [en-Nisâ: 69]. Burada sıddîklar ile şehitlerin arasını ayırmıştır; bu da onların iki ayrı sınıf olduğunu gösterir. Hiç şüphe yoktur ki sıddîk, mertebe bakımından şehitten daha üstündür. Nitekim İmam Mâlik b. Enes rahimehullâh el-Muvatta adlı kitabında Safvân b. Süleym'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Cennet ehli, aralarındaki fazilet farkından dolayı, tıpkı sizin doğu veya batı ufkunda batmakta olan parlak ve incimsi bir yıldızı gördüğünüz gibi, üstlerindeki köşk ehlini görürler." Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar peygamberlerin menzilleri olup başkaları buralara ulaşamaz mı?' Buyurdu ki: "Hayır, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, [bunlar] Allah'a iman edip peygamberleri tasdik eden adamlardır."

اتفق البخاري ومسلم على إخراجه من حديث مالك، به

Buhârî ve Müslim, Mâlik hadisinden bunu bu şekilde tahric etmekte ittifak etmişlerdir .

وقال آخرون: بل المراد من قوله: (أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) فأخبر عن المؤمنين بالله ورسله بأنهم صديقون وشهداء. حكاه ابن جرير عن مجاهد، ثم قال ابن جرير:

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis { أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rableri katında sıddîklar ve şehitlerin ta kendileridir” buyruğundan maksat [şudur]: [Allah], Kendisine ve peygamberlerine iman edenlerin sıddîklar ve şehitler olduğunu haber vermiştir. Bunu İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletmiş, ardından İbn Cerîr şöyle demiştir:

حدثني صالح ابن حرب أبو مَعْمَر، حدثنا إسماعيل بن يحيى، حدثنا ابن عَجْلان عن زيد بن أسلم، عن البراء بن عازب قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "مؤمنو أمتي شهداء". قال: ثم تلا ﷺ هذه الآية (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ [لَهُمْ أَجْرُهُمْ]) هذا حديث غريب

Bana Sâlih b. Harb Ebû Ma'mer anlattı, bize İsmâîl b. Yahyâ anlattı, bize İbn Aclân, Zeyd b. Eslem'den, o Berâ b. Âzib'den anlattığına göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Ümmetimin müminleri şehitlerdir." Dedi ki: Sonra [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şu (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ [لَهُمْ أَجْرُهُمْ]) ayetini okudu. Bu garip bir hadistir .

وقال أبو إسحاق، عن عمرو بن ميمون في قوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ) قال: يجيؤون يوم القيامة معًا كالإصبعين.

Ebû İshâk, Amr b. Meymûn'dan (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ) ayeti hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: "Kıyamet gününde iki parmak gibi bir arada gelirler."

وقوله: (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) أي: في جنات النعيم، كما جاء في الصحيحين: "إن أرواح الشهداء في حواصل طير خُضْر تسرح في الجنة حيث شاءت، ثم تأوي إلى تلك القناديل، فاطلع عليهم ربك اطلاعة فقال: ماذا تريدون؟ فقالوا: نحب أن تردنا إلى الدار الدنيا فنقاتل فيك فنقتل كما قُتِلنا أول مرة. فقال إني قضيت أنهم إليها لا يرجعون"

O'nun: (وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ) buyruğu; yani Naîm cennetlerindedirler. Nitekim Sahîhayn'da şöyle gelmiştir: "Şehitlerin ruhları yeşil kuşların kursaklarındadır; cennette diledikleri gibi gezer, sonra o kandillere sığınırlar. Rabbin onlara bir tecelliyle bakıp: 'Ne istersiniz?' buyurur. Onlar da: 'Bizi tekrar dünya yurduna döndürmeni, senin uğrunda savaşıp ilk seferinde öldürüldüğümüz gibi [yine] öldürülmeyi isteriz' derler. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: 'Ben onların oraya geri dönmeyeceklerine hükmettim'" .

وقوله: (لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ) أي: لهم عند ربهم أجر جزيل ونور عظيم يسعى بين أيديهم، وهم في ذلك يتفاوتون بحسب ما كانوا في الدار الدنيا من الأعمال، كما قال الإمام أحمد:

O'nun: (لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ) buyruğu; yani Rableri katında onlar için bol bir ecir ve önlerinde koşan büyük bir nur vardır. Bu hususta onlar, dünya yurdundaki amellerine göre birbirlerinden farklı derecelerde bulunurlar. Nitekim İmam Ahmed şöyle demiştir:

حدثنا يحيى ابن إسحاق، حدثنا بن لَهِيعَة، عن عطاء بن دينار، عن أبي يزيد الخولاني قال: سمعت فضالة بن عُبَيد يقول: سمعت عمر بن الخطاب يقول: سمعت النبي ﷺ يقول: "الشهداء أربعة: رجل مؤمن جيد الإيمان، لقي العدو فصدق الله فقتل، فذلك الذي ينظر الناس إليه هكذا-ورفع رأسه حتى سقطت قَلَنْسُوة رسول الله ﷺ أو قلنسوة عمر-والثاني مؤمن لقي العدو فكأنما يضرب ظهره بشوك الطلح، جاءه سهم غَرْب فقتله، فذاك في الدرجة الثانية، والثالث رجل مؤمن خلط عملا صالحا وآخر سيئًا لقي العدو فصدق الله حتى قتل، فذاك في الدرجة الثالثة، والرابع رجل مؤمن أسرف على نفسه إسرافًا كثيرًا، لقي العدو فصدق الله حتى قتل، فذاك في الدرجة الرابعة".

Bize Yahyâ b. İshâk anlattı, bize İbn Lehîa, Atâ b. Dînâr'dan, o Ebû Yezîd el-Havlânî'den anlattığına göre: Fedâle b. Ubeyd'in şöyle dediğini işittim: Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Şehitler dörttür: [Birincisi], imanı kuvvetli bir mümin adamdır; düşmanla karşılaşır, Allah'a sadakat gösterir ve öldürülür. İşte bu, insanların kendisine şöyle baktığı kimsedir -ve başını öyle kaldırdı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başlığı veya Ömer'in başlığı düştü-. İkincisi, düşmanla karşılaşan ve sanki sırtına talh dikeni batırılıyormuş gibi olan bir mümindir ; ona nereden geldiği bilinmeyen bir ok gelir ve onu öldürür, işte bu ikinci derecededir. Üçüncüsü, salih ameli kötü amelle karıştırmış bir mümin adamdır; düşmanla karşılaşır, öldürülünceye kadar Allah'a sadakat gösterir, işte bu üçüncü derecededir. Dördüncüsü ise kendi nefsine karşı pek aşırı gitmiş [günahkâr] bir mümin adamdır; düşmanla karşılaşır, öldürülünceye kadar Allah'a sadakat gösterir, işte bu da dördüncü derecededir" .

وهكذا رواه علي بن المديني، عن أبي داود الطيالسي، عن ابن المبارك، عن ابن لَهِيعَة، وقال: هذا إسناد مصري صالح. ورواه الترمذي من حديث ابن لهيعة وقال: حسن غريب

Ali b. el-Medînî de Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'den, o İbnü'l-Mübârek'ten, o İbn Lehîa'dan bu şekilde rivayet etmiş ve: 'Bu, Mısır tarikiyle gelen salih bir isnaddır' demiştir. Tirmizî de bunu İbn Lehîa hadisinden rivayet etmiş ve: 'Hasen-gariptir' demiştir .

وقوله: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ) لما ذكر السعداء ومآلهم، عطف بذكر الأشقياء وبين حالهم.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr eden ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir.” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] bahtiyar kimseleri ve onların varacakları yeri zikredince, peşi sıra bedbahtları zikretmeye bağlamış ve onların durumunu açıklamıştır.

{اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ (٢٠) سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١)}

{اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ (٢٠) سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١)} “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mallarda ve evlatlarda bir çoğalma yarışıdır. Bu, bitirdiği ekin çiftçilerin hoşuna giden bir yağmura benzer. Sonra kurur da sen onu sararmış görürsün; sonra da çerçöp olur. Ahirette ise çetin bir azap, Allah'tan bir mağfiret ve rıza vardır. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. Rabbinizden bir mağfirete ve Allah'a ve resullerine iman edenler için hazırlanmış, genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete koşuşun. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah, büyük lütuf sahibidir.”

يقول تعالى مُوهنًا أمر الحياة الدنيا ومحقرا لها: (أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأمْوَالِ وَالأوْلادِ) أي: إنما حاصل أمرها عند أهلها هذا، كما قال: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} [آل عمران: ١٤]

Allah Teâlâ dünya hayatının durumunu zayıflatarak ve onu küçümseyerek şöyle buyurmaktadır: (أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأمْوَالِ وَالأوْلادِ) yani dünya ehlinin katında onun asıl mahiyeti bundan ibarettir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} “Kadınlara, oğullara, kantar kantar yığılmış altın ve gümüşe, salma güzel atlara, hayvanlara ve ekinlere duyulan tutkulu şehvetler insanlara süslü gösterildi. İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Varılacak güzel yer ise Allah'ın katındadır” [Âl-i İmrân: 14].

ثم ضرب تعالى مثل الحياة الدنيا في أنها زهرة فانية ونعمة زائلة فقال: (كَمَثَلِ غَيْثٍ) وهو: المطر الذي يأتي بعد قنوط الناس، كما قال: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا [وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ]} [الشورى: ٢٨]

Sonra Allah Teâlâ, fani bir çiçek ve zail olan bir nimet olması bakımından dünya hayatına bir misal getirerek şöyle buyurmuştur: (كَمَثَلِ غَيْثٍ) o da insanların ümitsizliğe düşmesinden sonra gelen yağmurdur; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا [وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ]} “İnsanlar ümitlerini kestikten sonra yağmuru indiren [ve rahmetini yayan] O'dur” [eş-Şûrâ: 28] .

وقوله: (أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ) أي: يعجب الزراع نبات ذلك الزرع الذي نبت بالغيث؛ وكما يعجب الزراع ذلك كذلك تعجب الحياة الدنيا الكفار، فإنهم أحرص شيء عليها وأميل الناس إليها، (ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا) أي: يهيج ذلك الزرع فتراه مصفرًّا بعد ما كان خضرًا نضرا، ثم يكون بعد ذلك كله حطامًا، أي: يصير يَبَسًا متحطمًا، هكذا الحياة الدنيا تكون أولا شابة، ثم تكتهل، ثم تكون عجوزًا شوهاء، والإنسان كذلك يكون في أول عمره وعنفوان شبابه غضا طريًّا لين الأعطاف، بهي المنظر، ثم إنه يشرع في الكهولة فتتغير طباعه وَيَنْفَد بعض قواه، ثم يكبر فيصير شيخًا كبيرًا، ضعيف القوى، قليل الحركة، يعجزه الشيء اليسير، كما قال تعالى: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} [الروم: ٥٤]. ولما كان هذا المثل دالا على زوال الدنيا وانقضائها وفراغها لا محالة، وأن الآخرة كائنة لا محالة، حَذّر من أمرها ورغّب فيما فيها من الخير، فقال: (وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) أي: وليس في الآخرة الآتية القريبة إلا إما هذا وإما هذا: إما عذاب شديد، وإما مغفرة من الله ورضوان.

O'nun: (أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ) buyruğu; yani o yağmurla biten ekin çiftçilerin hoşuna gider. Tıpkı bunun çiftçilerin hoşuna gitmesi gibi, dünya hayatı da kâfirlerin hoşuna gider. Çünkü onlar dünyaya en çok düşkün ve insanlardan ona en meyilli olanlardır. (ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا) yani o ekin kurur ve sen onu yemyeşil ve taptaze iken sararmış görürsün; sonra bütün bunların ardından çerçöp olur; yani kuruyup ufalanmış hâle gelir. Dünya hayatı da böyledir: Önce genç olur, sonra olgunlaşır, sonra çirkin bir ihtiyar hâline gelir. İnsan da böyledir: Ömrünün başında ve gençliğinin baharında taze, körpe, endamı yumuşak ve manzarası güzeldir. Sonra orta yaşlılığa adım atar; tabiatı değişir ve kuvvetinin bir kısmı tükenir . Sonra yaşlanır da takati zayıflamış, hareketi azalmış, en küçük şeyin bile kendisini aciz bıraktığı pîr-i fâni bir ihtiyar olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} “Sizi güçsüz olarak yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından bir güç veren, sonra gücün ardından bir güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır; O, Alîm'dir, Kadîr'dir” [er-Rûm: 54]. Bu mesel, dünyanın kaçınılmaz olarak zeval bulacağına, son bulup tükeneceğine ve ahiretin de mutlaka gerçekleşeceğine delalet ettiği için, dünya işinden sakındırmış ve ahiretteki hayra teşvik ederek şöyle buyurmuştur: (وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) yani gelecek olan o pek yakın ahirette ancak ya bu ya da şu vardır: Ya şiddetli bir azap yahut Allah'tan bir mağfiret ve rıza.

وقوله: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) أي: هي متاع فانٍ غارٍّ لمن ركن إليه فإنه يغتر

O'nun: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) “Dünya hayatı, aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir” buyruğu; yani o, kendisine bel bağlayan kimseyi aldatan fani bir metadır; çünkü insan ona aldanır

بها وتعجبه حتى يعتقد أنه لا دار سواها ولا معاد وراءها، وهي حقيرة قليلة بالنسبة إلى الدار الآخرة.

ve ondan o kadar hoşlanır ki, ondan başka bir yurt ve onun ötesinde dönülecek bir yer olmadığını sanır. Oysa o, ahiret yurduna nispetle pek değersiz ve az bir şeydir.

قال ابن جرير: حدثنا علي ابن حرب الموصلي، حدثنا المحاربي، حدثنا محمد بن عمرو، عن أبي سلمة، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: "موضع سوط في الجنة خير من الدنيا وما فيها. اقرؤوا: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ)

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ali b. Harb el-Mevsılî anlattı, bize el-Muhâribî anlattı, bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den anlattığına göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennette bir kamçı kadar yer, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Dilerseniz: (وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ) ayetini okuyun" .

وهذا الحديث ثابت في الصحيح بدون هذه الزيادة والله أعلم.

Bu hadis, bu ziyade olmaksızın Sahih'te sabittir . Doğrusunu Allah bilir.

وقال الإمام أحمد: حدثنا ابن نمير ووَكِيع، كلاهما عن الأعمش، عن شقيق، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "لَلْجنة أقرب إلى أحدكم من شِرَاك نعله، والنار مثل ذلك".

İmam Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr ve Vekî' anlattılar, her ikisi de el-A'meş'ten, o Şakîk'ten, o Abdullah'tan anlattığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennet her birinize ayakkabısının bağından daha yakındır; cehennem de öyledir."

انفرد بإخراجه البخاري في "الرقاق"، من حديث الثوري، عن الأعمش، به

Buhârî bu hadisi es-Sevrî'den, o el-A'meş'ten rivayetle "er-Rikâk" bölümünde tek başına tahric etmiştir .

ففي هذا الحديث دليل على اقتراب الخير والشر من الإنسان، وإذا كان الأمر كذلك؛ فلهذا حثه الله على المبادرة إلى الخيرات، من فعل الطاعات، وترك المحرمات، التي تكفر عنه الذنوب والزلات، وتحصل له الثواب والدرجات، فقال تعالى: (سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأرْضِ) والمراد جنس السماء والأرض، كما قال في الآية الأخرى: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} [آل عمران: ١٣٣]. وقال هاهنا: (أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ) أي: هذا الذي أهلهم الله له هو من فضله ومنه عليهم وإحسانه إليهم، كما قدَّمنا في الصحيح: أن فقراء المهاجرين قالوا: يا رسول الله، ذهب أهل الدُّثور بالدرجات العلى والنعيم المقيم. قال: "وما ذاك؟ ". قالوا: يُصلُّون كما نصلي، ويصومون كما نصوم، ويتصدقون ولا نتصدق، ويُعتقون ولا نُعْتِق. قال: "أفلا أدلكم على شيء إذا فعلتموه سبقتم من بعدكم، ولا يكون أحد أفضل منكم إلا من صنع مثل ما صنعتم: تسبحون وتكبرون وتحمدون دُبُر كل صلاة ثلاثًا وثلاثين". قال: فرجعوا فقالوا: سمع إخواننا أهل الأموال ما فعلنا، ففعلوا مثله! فقال رسول الله ﷺ: "ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء"

Bu hadiste hayrın ve şerrin insana yakın olduğuna delil vardır. Durum böyle olunca, işte bundan dolayı Allah onu, günah ve hatalarını örtecek, kendisi için sevap ve dereceler kazandıracak olan taatleri işlemek ve haramları terk etmek suretiyle hayırlara koşmaya teşvik etmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالأرْضِ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete yarışın”. Buradaki maksat, diğer ayette: { وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } [Âl-i İmrân: 133] “Rabbinizin bağışına ve takva sahipleri için hazırlanmış olup genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun” buyurduğu gibi gök ve yer cinsidir. Burada ise: { أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “O, Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmıştır. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah, büyük lütuf sahibidir” buyurmuştur. Yani Allah'ın onları layık kıldığı bu mükâfat, O'nun bir lütfu, onlara olan bir ihsanı ve ikramıdır. Nitekim Sahîh'te daha önce zikrettiğimiz üzere Muhacirlerin fakirleri şöyle demişlerdi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Mal mülk sahipleri yüksek dereceleri ve ebedî nimetleri alıp götürdüler.' Resûlullah: «Bu nasıl oldu?» buyurdu. Onlar: 'Bizim namaz kıldığımız gibi namaz kılıyorlar, bizim oruç tuttuğumuz gibi oruç tutuyorlar; sadaka veriyorlar biz veremiyoruz, köle azat ediyorlar biz edemiyoruz' dediler. Resûlullah: «Yaptığınız takdirde sizden sonrakileri geçeceğiniz ve sizin yaptığınızın aynısını yapan hariç hiç kimsenin sizden daha faziletli olamayacağı bir şeyi size haber vereyim mi? Her namazın ardından otuz üçer defa tesbih eder, tekbir getirir ve tahmid edersiniz» buyurdu. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine [fakirler] geri dönüp: 'Varlıklı kardeşlerimiz yaptıklarımızı duymuşlar ve aynısını yapmışlar!' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur»

{مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (٢٣) الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤)}

{مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (٢٣) الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤)} “Yeryüzünde vuku bulan veya nefislerinizde başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır. Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve [Allah'ın] size verdiğine de şımarmayasınız diye [böyle yaptık]. Allah, kendini beğenip böbürlenen hiç kimseyi sevmez. Onlar ki cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler. Kim yüz çevirirse, şüphesiz Allah, Ganî'dir, Hamîd'dir.”

يخبر تعالى عن قدره السابق في خلقه قبل أن يبرأ البرية فقال: (مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ) أي: في الآفاق وفي نفوسكم (إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) أي: من قبل أن نخلق الخليقة ونبرأ النسمة.

Allah Teâlâ mahlukatı yaratmadan önce onlar hakkındaki ezeli kaderini haber vererek şöyle buyurmaktadır: (مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ) yani ufuklarda ve nefislerinizde [hiçbir musibet yoktur ki], (إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) yani mahlukatı yaratmamızdan ve canı var etmemizden önce [bir kitapta yazılmış olmasın].

وقال بعضهم: (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) عائد على النفوس. وقيل: عائد على المصيبة. والأحسن عوده على الخليقة والبرية؛ لدلالة الكلام عليها، كما قال ابن جرير:

Bazıları: '(مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) ifadesi nefislere racidir' demişlerdir. 'Musibete racidir' de denilmiştir. Sözün ona delalet etmesi bakımından mahlukata ve yaratılmışlara raci olması ise en güzel olanıdır. Nitekim İbn Cerîr şöyle demiştir:

حدثني يعقوب، حدثنا ابن عُلَيَّة، عن منصور بن عبد الرحمن قال: كنت جالسًا مع الحسن، فقال رجل: سله عن قوله: (مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) فسألته عنها، فقال: سبحان الله! ومن يشك في هذا؟ كل مصيبة بين السماء والأرض، ففي كتاب الله من قبل أن يبرأ النسمة

Bana Ya'kūb anlattı, bize İbn Uleyye, Mansûr b. Abdirrahmân'dan anlattığına göre şöyle demiştir: Hasan ile birlikte oturuyordum. Bir adam: 'Ona (مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا) buyruğunu sor' dedi. Ben de ona bunu sordum. Şöyle dedi: 'Sübhânallâh! Bundan kim şüphe eder ki? Yer ile gök arasındaki her bir musibet, Allah'ın canı yaratmasından önce Allah'ın kitabındadır' .

وقال قتادة: (مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ) قال: هي السنون. يعني: الجَدْب، (وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ) يقول: الأوجاع والأمراض. قال: وبلغنا أنه ليس أحد يصيبه خدش عود ولا نكبة قدم، ولا خلجان عرق إلا بذنب، وما يعفو الله عنه أكثر.

Katâde: '(مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأرْضِ) yani kuraklık yıllardır. (وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ) yani acılar ve hastalıklardır' dedi ve ekledi: 'Bize ulaştığına göre, bir ağaç çöpünün batması, ayağın tökezlemesi ve bir damarın atıp seğirmesi de dahil olmak üzere bir kimseye isabet eden her musibet mutlaka bir günah sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.'

وهذه الآية الكريمة من أدل دليل على القَدَرية نُفاة العلم السابق-قبحهم الله-وقال الإمام أحمد:

Bu ayet-i kerime, ezeli ilmi inkâr eden Kaderiyye fırkasına karşı -Allah onları çirkin kılsın- en açık delillerdendir. İmam Ahmed dedi ki:

حدثنا أبو عبد الرحمن، حدثنا حيوة وابن لَهِيعة قالا حدثنا أبو هانئ الخولاني: أنه سمع أبا عبد الرحمن الحُبُلي يقول: سمعت عبد الله بن عَمرو بن العاص يقول: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "قدَّر الله المقادير قبل أن يخلق السموات والأرض بخمسين ألف سنة".

Bize Abdurrahmân anlattı, bize Hayve ve İbn Lehîa anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Hânî el-Havlânî anlattı; o Ebû Abdirrahmân el-Hubülî'yi şöyle derken işitmiştir: Abdullah b. Amr b. el-Âs'ı işittim, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiş: "Allah, gökleri ve yeri yaratmadan elli bin yıl önce takdirleri belirlemiştir."

ورواه مسلم في صحيحه، من حديث عبد الله بن وهب وحيوة بن شريح ونافع بن يزيد، وثلاثتهم عن أبي هانئ، به. وزاد بن وَهب: "وكان عرشه على الماء". ورواه الترمذي وقال: حسن صحيح

Müslim de bunu Sahîh'inde Abdullah b. Vehb, Hayve b. Şüreyh ve Nâfi' b. Yezîd'in hadisinden rivayet etmiştir; her üçü de Ebû Hânî'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. İbn Vehb rivayetinde: "Ve O'nun arşı su üzerindeydi" ziyadesini yapmıştır. Tirmizî de bunu rivayet etmiş ve: 'Hasen-sahihtir' demiştir .

وقوله: (إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ) أي: أن علمه تعالى الأشياء قبل كونها وكتابته لها طبق ما يوجد في حينها سهل على الله، ﷿؛ لأنه يعلم ما كان وما يكون وما لم يكن لو كان كيف كان يكون.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.” buyruğu; yani Allah Teâlâ'nın eşyayı daha var olmadan önce bilmesi ve vuku bulduğu andaki hâline mutabık olarak onu yazması, azîz ve celîl olan Allah'a pek kolaydır; zira O, olmuş olanı, olmakta olanı ve henüz var olmamış olan şeylerin şayet olsaydı nasıl olacağını eksiksiz bilir.

وقوله: (لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ) أي: أعلمناكم بتقدم علمنا وسبق كتابتنا للأشياء قبل كونها، وتقديرنا الكائنات قبل وجودها، لتعلموا أن ما أصابكم لم يكن ليخطئكم، وما أخطأكم لم يكن ليصيبكم، فلا تأسوا على ما فاتكم، فإنه لو قدر شيء لكان (وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ) أي: جاءكم، ويقرأ: "آتاكُم" أي: أعطاكم. وكلاهما متلازمان، أي: لا تفخروا على الناس بما أنعم الله به عليكم، فإن ذلك ليس بسعيكم ولا كدكم، وإنما هو عن قدر الله ورزقه لكم، فلا تتخذوا نعم الله أشرًا وبطرًا، تفخرون بها على الناس؛ ولهذا قال: (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ) أي: مختال في نفسه متكبر فخور، أي: على غيره.

Allah Teâlâ'nın: (لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ) buyruğu, yani; başınıza gelenin sizden şaşmayacağını, sizden şaşanın da başınıza gelmeyeceğini bilesiniz diye, var olmadan önce ilmimizin önde olduğunu ve eşyayı önceden yazdığımızı , varlıkları vücuda gelmeden önce takdir ettiğimizi size bildirdik. Artık elinizden çıkana üzülmeyin; zira bir şey takdir edilmiş olsaydı vuku bulurdu. (وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ) yani size gelene [şımarıp sevinmeyin]. Bu kelime "âtâkum" yani O'nun size verdiği [nimetler] şeklinde de okunur. İkisi birbirini gerektiren manalardır; yani Allah'ın size ihsan ettiği nimetlerle insanlara karşı böbürlenip övünmeyin. Çünkü bu sizin çabanızla ve emeğinizle olmuş değildir, aksine Allah'ın takdiri ve size olan rızkı iledir. Allah'ın nimetlerini insanlara karşı övüneceğiniz bir şımarıklık ve taşkınlık vesilesi kılmayın. Nitekim şöyle buyurmuştur: (وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ) yani kendi nefsinde böbürlenen kibirli ve başkalarına karşı övüngen olan hiç kimseyi sevmez.

وقال عكرمة: ليس أحد إلا وهو يفرح ويحزن، ولكن اجعلوا الفَرَح شكرًا والحزن صبرًا.

İkrime şöyle demiştir: "Hiç kimse yoktur ki sevinip üzülmesin; lâkin sevinci şükür, hüznü ise sabır kılın."

ثم قال: (الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ) أي: يفعلون المنكر ويحضون الناس عليه، (وَمَنْ يَتَوَلَّ) أي: عن أمر الله وطاعته (فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) كما قال موسى ﵇: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} [إبراهيم: ٨].

Sonra şöyle buyurdu: (الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ) yani münkeri işlerler ve insanları da ona teşvik ederler. (وَمَنْ يَتَوَلَّ) yani kim Allah'ın emrinden ve O'na itaatten yüz çevirirse, (فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ) [bilsin ki] şüphesiz Allah, zengindir, övgüye layıktır. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm'ın dediği gibi: {إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ} “Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi topluca inkâr etseniz bile, şüphesiz ki Allah her şeyden müstağnîdir, övgüye lâyıktır.” [İbrâhîm: 8].

{لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥)}

{لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥)} “Andolsun ki biz peygamberlerimizi açık delillerle gönderdik ve insanların adaleti yerine getirmeleri için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Kendisinde büyük bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri de indirdik. Bu, Allah'ın, görmedikleri halde kendisine ve peygamberlerine yardım edenleri bilip ortaya çıkarması içindir. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir. (25)”

يقول تعالى: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ) أي: بالمعجزات، والحجج الباهرات، والدلائل القاطعات، (وَأَنزلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ) وهو: النقل المصدق (وَالْمِيزَانَ) وهو: العدل. قاله مجاهد، وقتادة، وغيرهما. وهو الحق الذي تشهد به العقول الصحيحة المستقيمة المخالفة للآراء السقيمة، كما قال: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} [هود: ١٧]، وقال: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} [الروم: ٣٠]، وقال: {وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ} [الرحمن: ٧]؛ ولهذا قال في هذه الآية: (لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ) أي: بالحق والعدل وهو: اتباع الرسل فيما أخبروا به، وطاعتهم فيما أمروا به، فإن الذي جاؤوا به هو الحق الذي ليس وراءه حق، كما قال: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} [الأنعام: ١١٥] أي: صدقًا في الإخبار، وعدلا في الأوامر والنواهي. ولهذا يقول المؤمنون إذا تبوؤوا غرف الجنات، والمنازل العاليات، والسرر المصفوفات: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} [الأعراف: ٤٣].

Allah Teâlâ buyurur ki: (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ) yani mucizelerle, apaçık hüccetlerle ve kesin delillerle. (وَأَنزلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ) bu, doğrulayıcı nakildir. (وَالْمِيزَانَ) bu da adalettir. Bunu Mücâhid, Katâde ve başkaları söylemiştir. O, sakat görüşlere muhalif olan dosdoğru ve selim akılların şehadet ettiği haktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ} “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan ve kendisini Rabbinden bir şahit izleyen kimse [böyle midir]?” [Hûd: 17]. Şöyle de buyurmuştur: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata...” [Rûm: 30]. Yine şöyle buyurmuştur: {وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ} “Göğü yükseltti ve mizanı (ölçüyü/adaleti) koydu” [Rahmân: 7]. İşte bu sebeple bu ayette: (لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ) buyurmuştur; yani hak ve adalet ile. Bu da peygamberlere verdikleri haberlerde tabi olmak ve emrettikleri hususlarda onlara itaat etmektir. Zira onların getirdiği şey, ötesinde hak bulunmayan haktır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلا} “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” [En'âm: 115]; yani haberlerinde doğruluk, emir ve yasaklarında adalettir. Bu sebeple müminler cennet köşklerine, yüce menzillere ve dizilmiş tahtlara yerleştiklerinde şöyle derler: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden hidayete eremezdik. Andolsun Rabbimizin peygamberleri hakkı getirmiştir” [A'râf: 43].

وقوله: (وَأَنزلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) أي: وجعلنا الحديد رادعًا لمن أبى الحق وعانده بعد قيام الحجة عليه؛ ولهذا أقام رسول الله ﷺ بمكة بعد النبوة ثلاث عشرة سنة توحى إليه السور المكية، وكلها جدال مع المشركين، وبيان وإيضاح للتوحيد، وتبيان ودلائل، فلما قامت الحجة على من

Allah Teâlâ'nın: (وَأَنزلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) “Ve kendisinde çetin bir güç bulunan demiri indirdik” kavli ise; yani kendisine kesin delil getirildikten sonra hakkı reddedip ona inatla karşı çıkan kimse için demiri bir caydırıcı kıldık [anlamındadır]. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, peygamberlikten sonra Mekke'de on üç yıl kalmış, kendisine Mekkî sureler vahyolunmuştur; bunların tamamı müşriklerle tartışma, tevhidi beyan edip açıklama, apaçık deliller ve burhanlardan ibarettir. Kendisine hüccet ikame edilen kimse...

خالف شرع الله الهجرة، وأمرهم بالقتال بالسيوف، وضرب الرقاب والهام لمن خالف القرآن وكذب به وعانده.

muhalefet eden kimselere karşı Allah hicreti meşru kıldı ve Kur'an'a muhalefet eden, onu yalanlayan ve ona karşı inat eden kimselere kılıçlarla savaşmayı, boyunlarını ve başlarını vurmayı emretti.

وقد روى الإمام أحمد وأبو داود، من حديث عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان، عن حسان بن عطية، عن أبي المنيب الجرشي الشامي، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "بُعِثتُ بالسيف بين يَدَي الساعة حتى يُعبَد الله وحده لا شريك له، وجُعِل رزقي تحت ظِلّ رُمْحي، وجعل الذلة والصغار على من خالف أمري، ومن تَشبَّه بقوم فهو منهم"

İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd, Abdurrahmân b. Sâbit b. Sevbân'ın hadisinden, o Hassân b. Atıyye'den, o Ebü'l-Münîb el-Cüraşî eş-Şâmî'den, o İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyametin önü sıra kılıçla gönderildim; ta ki hiçbir ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a ibadet edilsin. Rızkım mızrağımın gölgesi altında kılındı. Emrime muhalefet eden kimseye zillet ve küçüklük verildi. Kim bir kavme benzerse o da onlardandır."

ولهذا قال تعالى: (فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) يعني: السلاح كالسيوف، والحراب، والسنان، والنصال، والدروع، ونحوها. (وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ) أي: في معايشهم كالسكة والفأس والقدوم، والمنشار، والإزميل، والمجرفة، والآلات التي يستعان بها في الحراثة والحياكة والطبخ والخبز وما لا قوام للناس بدونه، وغير ذلك.

Bu sebeple Allah Teâlâ: (فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ) buyurmuştur; yani kılıçlar, mızraklar, süngüler, ok uçları, zırhlar ve benzeri silahlar [vardır]. (وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ) yani geçimlerinde; saban demiri, balta, keser, testere, keski, kürek gibi ziraat, dokumacılık, yemek pişirme, ekmek yapma ve insanların kendisi olmadan geçimlerini sağlayamayacağı aletler ve benzeri yararlar vardır.

قال عِلْباء بن أحمد، عن عِكْرِمة، أن ابن عباس قال: ثلاثة أشياء نزلت مع آدم: السندان والكلْبَتان والميقعَة -يعني المطرقة. رواه ابن جرير، وابن أبي حاتم.

İlbâ' b. Ahmed, İkrime'den naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Âdem ile birlikte üç şey indi: Örs , kıskaç ve mik'aa -yani çekiç-." Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقوله: (وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ) أي: من نيته في حمل السلاح نصرة الله ورسله، (إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ) أي: هو قوي عزيز، ينصر من نصره من غير احتياج منه إلى الناس، وإنما شرع الجهاد ليبلو بعضكم ببعض.

Allah Teâlâ'nın: (وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ) buyruğu, yani; silah taşımaktaki niyeti Allah'a ve peygamberlerine yardım etmek olanları [ortaya çıkarmak içindir]. (إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ) yani O güçlüdür, mutlak galiptir; insanlara hiçbir ihtiyacı olmaksızın kendisine yardım edene yardım eder. Cihadı ancak bazınızı bazınızla imtihan etmek için meşru kılmıştır.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٦) ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الإِنْجِيلَ وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٧)}

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا وَإِبْرَاهِيمَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٦) ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الإِنْجِيلَ وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (٢٧)} “Andolsun biz Nûh'u ve İbrâhîm'i peygamber olarak gönderdik; onların nesillerine de peygamberlik ve kitap verdik. Onlardan doğru yola erenler de vardır; ama onların birçoğu yoldan çıkmış kimselerdir. (26) Sonra onların izleri üzerinden peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik; Meryem oğlu Îsâ'yı da arkalarından gönderip ona İncil'i verdik ve ona uyanların kalplerine bir şefkat ve merhamet koyduk. Kendilerinin uydurduğu ruhbanlığa gelince, biz onu onlara farz kılmadık; ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [kendileri uydurdular]. Fakat ona da gereği gibi riayet etmediler. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik; onların birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir. (27)”

يخبر تعالى أنه منذ بعث نوحًا، ﵇، لم يرسل بعده رسولا ولا نبيًّا إلا من ذريته، وكذلك إبراهيم، ﵇، خليل الرحمن، لم ينزل من السماء كتابًا ولا أرسل رسولا ولا أوحى إلى بشر من بعده، إلا وهو من سلالته كما قال في الآية الأخرى: (وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ) [يعني] حتى كان آخر أنبياء بني إسرائيل عيسى ابن مريم الذي بشر من بعده بمحمد، صلوات الله وسلامه عليهما؛ ولهذا قال تعالى: (ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ)

Allah Teâlâ, Nûh'u -aleyhisselâm- gönderdiğinden beri ondan sonra gönderdiği her rasûl ve nebînin mutlaka onun soyundan olduğunu, aynı şekilde Rahmân'ın dostu İbrâhîm'i -aleyhisselâm- [gönderdikten sonra da] gökten indirdiği her kitabın, gönderdiği her rasûlün ve vahiy indirdiği her beşerin mutlaka onun soyundan geldiğini haber vermektedir; nitekim diğer ayette de şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Her ikisinin soyundan gelenlere peygamberlik ve kitap verdik.” [Yani] nihayet İsrâiloğulları peygamberlerinin sonuncusu, kendisinden sonra Muhammed'i -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhimâ- müjdeleyen Meryem oğlu Îsâ oldu. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الإنْجِيلَ } “Sonra bunların ardından peygamberlerimizi ardı ardına gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'yı da arkalarından gönderdik ve ona İncil'i verdik.”

وهو الكتاب الذي أوحاه الله إليه (وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ) وهم الحواريون (رَأْفَةً وَرَحْمَةً) أي: رأفة وهي الخشية (وَرَحْمَةً) بالخلق.

O, Allah'ın kendisine vahyettiği kitaptır. (وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ) ki onlar Havârilerdir, (رَأْفَةً وَرَحْمَةً) yani re'fet ki o korku/haşyettir, (وَرَحْمَةً) mahlukata karşı merhamettir.

وقوله: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا) أي: ابتدعتها أمة النصارى (مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ) أي: ما شرعناها لهم، وإنما هم التزموها من تلقاء أنفسهم.

Allah Teâlâ'nın: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا) buyruğu, yani; Hristiyan ümmetinin ortaya çıkardığı [bir ruhbanlıktır]. (مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ) yani biz bunu onlara meşru kılmadık, aksine onlar bunu kendi kendilerine üstlendiler.

وقوله: (إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ) فيه قولان، أحدهما: أنهم قصدوا بذلك رضوان الله، قال سعيد بن جبير، وقتادة. والآخر: ما كتبنا عليهم ذلك إنما كتبنا عليهم ابتغاء رضوان الله.

Allah Teâlâ'nın: (إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ) buyruğu hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Onlar bununla Allah'ın rızasını kastettiler; Saîd b. Cübeyr ve Katâde böyle demiştir. Diğeri ise: Biz bunu onlara farz kılmadık, onlara farz kıldığımız şey yalnızca Allah'ın rızasını aramaktı.

وقوله: (فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا) أي: فما قاموا بما التزموه حق القيام. وهذا ذم لهم من وجهين، أحدهما: في الابتداع في دين الله ما لم يأمر به الله. والثاني: في عدم قيامهم بما التزموه مما زعموا أنه قربة يقربهم إلى الله، ﷿.

Allah Teâlâ'nın: (فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا) buyruğu, yani; üstlendikleri şeye hakkıyla riayet edip yerine getirmediler. Bu onlar için iki yönden bir yergidir: Birincisi, Allah'ın emretmediği bir şeyi Allah'ın dininde ihdas edip bidat çıkarmaları; ikincisi ise kendilerini Allah celle ve alâ'ya yaklaştıracak bir kurbet olduğunu iddia ederek üstlendikleri şeye riayet etmemeleridir.

وقد قال ابن أبي حاتم: حدثنا إسحاق بن أبي حمزة أبو يعقوب الرازي، حدثنا السندي بن عبدويه حدثنا بُكَيْر بن معروف، عن مُقاتِل بن حَيَّان، عن القاسم بن عبد الرحمن بن عبد الله بن مسعود، عن أبيه، عن جده بن مسعود قال: قال لي رسول الله ﷺ: "يا ابن مسعود". قلت: لبيك يا رسول الله. قال: "هل علمت أن بني إسرائيل افترقوا على ثنتين وسبعين فرقة؟ لم ينج منها إلا ثلاث فرق، قامت بين الملوك والجبابرة بعد عيسى ابن مريم، ﵇، فدعت إلى دين الله ودين عيسى ابن مريم، فقاتلت الجبابرة فقُتلت فصبرت ونجت، ثم قامت طائفة أخرى لم يكن لها قوة بالقتال، فقامت بين الملوك والجبابرة فدعوا إلى دين الله ودين عيسى ابن مريم، فقتلت وقطعت بالمناشير وحرقت بالنيران، فصبرت ونجت. ثم قامت طائفة أخرى لم يكن لها قوة بالقتال ولم تطق القيام بالقسط، فلحقت بالجبال فتعبدت وترهبت، وهم الذين ذكرهم الله، ﷿: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ)

İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Bize İshâk b. Ebî Hamza Ebû Ya'kūb er-Râzî anlattı, bize es-Sindî b. Abdeveyh anlattı, bize Bükeyr b. Ma'rûf, Mukātil b. Hayyân'dan, o el-Kāsım b. Abdirrahmân b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan, o babasından, o da dedesi [Abdullah] b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Ey İbn Mes'ûd!" dedi. Ben de: "Buyur ey Allah'ın Resûlü!" dedim. Şöyle buyurdu: "İsrâiloğullarının yetmiş iki fırkaya ayrıldığını bildin mi? Onlardan Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm'dan sonra kralların ve zorbaların karşısına dikilen üç fırka hariç hiçbiri kurtulamadı. [Bu fırkalardan biri] Allah'ın dinine ve Meryem oğlu Îsâ'nın dinine davet etti, zorbalarla savaştı, öldürüldü, sabretti ve kurtuldu. Sonra savaşmaya gücü yetmeyen başka bir taife kalktı; kralların ve zorbaların karşısına dikilip Allah'ın dinine ve Meryem oğlu Îsâ'nın dinine davet ettiler, öldürüldüler, testerelerle biçildiler ve ateşlerde yakıldılar, sabrettiler ve kurtuldular. Sonra savaşmaya gücü yetmeyen ve adaleti ayakta tutmaya da güç yetiremeyen bir başka taife kalktı; dağlara sığınıp ibadet ettiler ve ruhbanlaştılar. İşte onlar Allah celle ve alâ'nın zikrettiği kimselerdir: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ)"

"وقد رواه ابن جرير بلفظ آخر من طريق أخرى فقال: حدثنا يحيى بن أبي طالب، حدثنا داود بن المحبر، حدثنا الصَّعِق بن حَزْن، حدثنا عقيل الجعدي، عن أبي إسحاق الهمداني، عن سُوَيْد بن غفلة، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "اختلف من كان قبلنا على ثلاث وسبعين فرقة، نجا منهم ثلاث وهلك سائرهم … " وذكر نحو ما تقدم، وفيه: " (فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ) هم الذين آمنوا بي وصدقوني (وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) وهم الذين كذبوني وخالفوني"

İbn Cerîr bunu başka bir lafızla ve başka bir yoldan rivayet ederek şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, bize Dâvûd b. el-Muhabber anlattı, bize es-Sa'ık b. Hazn anlattı, bize Ukayl el-Ca'dî, Ebû İshâk el-Hemedânî'den, o Süveyd b. Gafele'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bizden öncekiler yetmiş üç fırkaya ayrıldılar. Onlardan üçü kurtuldu, geri kalanları ise helak oldu..." Hadisin devamında yukarıdakine benzer ifadeler zikretti; içinde şu da vardı: "(فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ) Onlar bana iman edip beni tasdik edenlerdir; (وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ) Onlar da beni yalanlayıp bana muhalefet edenlerdir."

ولا يقدح في هذه المتابعة لحال داود بن المحبر، فإنه أحد الوضاعين للحديث، ولكن قد أسنده

Dâvûd b. el-Muhabber'in durumu bu mütâbaata (destekleyici rivayete) zarar vermez; zira o hadis uyduranlardan biridir, fakat [hadisi] müsned olarak nakletmiştir

أبو يعلى، وسنده عن شيبان بن فَرُّوخ، عن الصَّعِق بن حَزْن، به مثل ذلك فقوي الحديث من هذا الوجه.

Ebû Ya'lâ müsned olarak rivayet etmiş olup onun senedi Şeybân b. Ferrûh'tan, o es-Sa'ık b. Hazn'dan benzeri şekildedir . Dolayısıyla hadis bu yönden kuvvet bulmuştur.

وقال ابن جرير، وأبو عبد الرحمن النسائي-واللفظ له-: أخبرنا الحسين بن حُرَيْث، حدثنا الفضل بن موسى، عن سفيان بن سعيد، عن عطاء بن السائب، عن سعيد بن جُبَيْر، عن ابن عباس، ﵄ قال: كان ملوك بعد عيسى، ﵇، بدلت التوراة والإنجيل، فكان منهم مؤمنون يقرؤون التوراة والإنجيل، فقيل لملوكهم: ما نجد شيئًا أشد من شتم يشتمونا هؤلاء، إنهم يقرؤون: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} [المائدة: ٤٤]، هذه الآيات، مع ما يعيبوننا به من أعمالنا في قراءتهم، فادعهم فليقرؤوا كما نقرأ، وليؤمنوا كما آمنا. فدعاهم فجمعهم وعرض عليهم القتل أو يتركوا قراءة التوراة والإنجيل، إلا ما بدلوا منها، فقالوا: ما تريدون إلى ذلك؟ دعونا: فقالت طائفة منهم: ابنوا لنا أسطوانة، ثم ارفعونا إليها، ثم أعطونا شيئًا نرفع به طعامنا وشرابنا فلا نرد عليكم. وقالت طائفة: دعونا نسيح في الأرض ونهيم ونشرب كما يشرب الوحش، فإن قدرتم علينا في أرضكم فاقتلونا. وقالت طائفة: ابنوا لنا دورًا في الفيافي، ونحتفر الآبار ونحترث البقول فلا نرد عليكم ولا نمر بكم. وليس أحد من القبائل إلا له حميم فيهم، ففعلوا ذلك فأنزل الله، ﷿: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا) والآخرون قالوا: نتعبد كما تعبد فلان، ونسيح كما ساح فلان، ونتخذ دورًا كما اتخذ فلان، وهم على شركهم لا علم لهم بإيمان الذين اقتدوا بهم فلما بُعث النبي ﷺ ولم يبق منهم إلا القليل، انحط منهم رجل من صومعته، وجاء سائح من سياحته، وصاحب الدير من ديره، فآمنوا به وصدقوه، فقال الله، ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} أجرين بإيمانهم بعيسى ابن مريم والتوراة والإنجيل، وبإيمانهم بمحمد ﷺ وتصديقهم قال {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} [الحديد: ٢٨]: القرآن، واتباعهم النبي ﷺ قال: {لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ} الذين يتشبهون بكم {أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}

İbn Cerîr ve lafız ona ait olmak üzere Ebû Abdirrahmân en-Nesâî dediler ki: Bize Hüseyn b. Hurays bildirdi, bize Fazl b. Mûsâ, Süfyân b. Saîd'den, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Îsâ aleyhisselâm'dan sonra Tevrat'ı ve İncil'i tahrif eden krallar vardı. Onların içinde Tevrat'ı ve İncil'i okuyan müminler bulunuyordu. Krallarına şöyle denildi: "Bunların bize ettiği hakaretten daha ağır bir şey görmüyoruz. Onlar: {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [Mâide: 44] ayetini ve benzeri ayetleri okuyorlar ve okurken de amellerimizi ayıplıyorlar. Onları çağır, bizim okuduğumuz gibi okusunlar ve bizim inandığımız gibi inansınlar!" Kral onları çağırıp topladı ve kendilerine ya öldürülmeyi ya da Tevrat ve İncil'in tahrif edilmemiş halini okumayı bırakmayı teklif etti. Onlar: "Bizden ne istiyorsunuz? Bizi bırakın" dediler. İçlerinden bir taife: "Bize bir kule yapın, bizi oraya çıkarın, sonra yiyecek ve içeceğimizi çekebileceğimiz bir şey verin; sizin yanınıza hiç dönmeyelim" dedi. Bir taife: "Bizi bırakın yeryüzünde dolaşalım, başıboş gezip vahşi hayvanların içtiği gibi içelim; eğer kendi toprağınızda bizi yakalarsanız öldürün" dedi. Bir diğer taife de: "Bize ıssız çöllerde evler yapın, kuyular kazalım ve sebzeler yetiştirelim; sizin yanınıza dönmeyelim ve size uğramayalım" dedi. Kabilelerden hiçbir kimse yoktu ki içlerinde bir yakını olmasın. Onlar da bunu yaptılar. Bunun üzerine Allah celle ve alâ şu ayeti indirdi: (وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلا ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا). Diğerleri ise: "Biz de falanın ibadet ettiği gibi ibadet edelim, falanın dolaştığı gibi dolaşalım, falanın ev edindiği gibi ev edinelim" dediler. Oysa onlar şirk üzereydiler, kendilerine uydukları kimselerin imanından bir haberleri yoktu . Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde ve onlardan pek azı hayatta kaldığında, içlerinden biri manastırından indi, biri seyahatinden geldi, manastır sahibi de manastırından geldi; ona iman edip onu tasdik ettiler. Bunun üzerine Allah celle ve alâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin” buyurdu; yani Meryem oğlu Îsâ'ya, Tevrat'a ve İncil'e iman etmeleri sebebiyle bir pay, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edip onu tasdik etmeleri sebebiyle de bir diğer paydır. Dedi ki : {وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} “ve size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur versin” [Hadîd: 28], o Kur'an'dır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmalarıdır. Dedi ki: {لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ} size benzemeye çalışan Ehl-i Kitap bilsin diye, {أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini ve şüphesiz lütfun Allah'ın elinde olup onu dilediğine vereceğini [bilsinler]. Allah büyük lütuf sahibidir.”

هذا السياق فيه غرابة، وسيأتي تفسير هاتين الآيتين الأخريين على غير هذا، والله أعلم.

Bu rivayet zinciri ve metin akışında gariplik vardır; sonraki iki ayetin tefsiri bundan farklı bir şekilde gelecektir, en doğrusunu Allah bilir.

وقال الحافظ أبو يعلى الموصلي: حدثنا أحمد بن عيسى، حدثنا عبد الله بن وهب، حدثني سعيد بن عبد الرحمن بن أبي العمياء: أن سهل بن أبي أمامة حدثه أنه دخل هو وأبوه على أنس بن

Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî dedi ki: Bize Ahmed b. Îsâ anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bana Saîd b. Abdirrahmân b. Ebi'l-Amyâ anlattı ki: Sehl b. Ebî Ümâme ona, kendisi ve babasının Enes b.

مالك بالمدينة زمان عمر بن عبد العزيز وهو أمير، وهو يصلي صلاة خفيفة كأنها صلاة مسافر أو قريبًا منها، فلما سلم قال: يرحمك الله، أرأيت هذه الصلاة المكتوبة، أم شيء تنفلته؟ قال: إنها المكتوبة، وإنها صلاة رسول الله ﷺ ما أخطأت إلا شيئًا سهوت عنه، إن رسول الله ﷺ كان يقول: "لا تشددوا على أنفسكم فيشدد عليكم، فإن قوما شددوا على أنفسهم فشدد عليهم، فتلك بقاياهم في الصوامع والديارات، رهبانية ابتدعوها ما كتبناها عليهم". ثم غدوا من الغد فقالوا: نركب فننظر ونعتبر قال: نعم فركبوا جميعًا، فإذا هم بديار قفر قد باد أهلها وانقرضوا وفنوا، خاوية على عروشها فقالوا: تعرف هذه الديار؟ قال: ما أعرفني بها وبأهلها. هؤلاء أهل الديار، أهلكهم البغي والحسد، إن الحسد يطفئ نور الحسنات، والبغي يصدق ذلك أو يكذبه، والعين تزني والكف والقدم والجسد واللسان، والفرج يصدق ذلك أو يكذبه"

Mâlik'in yanına girdiler. Enes, sanki yolcu namazı gibi veya ona yakın pek hafif bir namaz kılıyordu. Selam verince [babası]: "Allah sana rahmet etsin, bu kıldığın farz namaz mıydı yoksa nafile kıldığın bir şey miydi?" dedi. O da: "Bu farz namazdır ve bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazıdır; unuttuğum bir şey müstesna hiçbir hata yapmadım. Şüphesiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: 'Kendi aleyhinize işi zorlaştırmayın ki size de zorlaştırılmasın. Zira bir kavim kendi aleyhlerine işi zorlaştırdı da onlara zorlaştırıldı. İşte onların kalıntıları manastırlarda ve tekkelerdedir; uydurdukları bir ruhbanlıktır, biz onu onlara yazmadık.' Sonra ertesi gün erkenden kalktılar ve: 'Bineklerimize binip bakalım ve ibret alalım' dediler. O da: 'Evet' dedi. Hep birlikte bindiler; bir de baktılar ki halkı helak olmuş, nesli tükenip yok olmuş, çatıları çökmüş ıssız diyarlar gördüler. Dediler ki: 'Bu diyarları bilir misin?' O da: 'Onları da halkını da ne kadar iyi bilirim! İşte bu diyar halkını azgınlık ve haset helak etti. Şüphesiz haset iyiliklerin nurunu söndürür, azgınlık ise bunu tasdik eder veya yalanlar. Göz zina eder, el, ayak, beden ve dil de [zina eder]; avret yeri ise bunu ya tasdik eder ya da yalanlar' dedi."

وقال الإمام أحمد: حدثنا يعمُر، حدثنا عبد الله، أخبرنا سفيان، عن زيد العَمِّي، عن أبي إياس، عن أنس بن مالك أن النبي ﷺ قال: "لكل نبي رهبانية، ورهبانية هذه الأمة الجهاد في سبيل الله ﷿"

İmam Ahmed dedi ki: Bize Ya'mür anlattı, bize Abdullah anlattı, bize Süfyân, Zeyd el-Ammî'den, o Ebû İyâs'tan, o Enes b. Mâlik'ten bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Her peygamberin bir ruhbanlığı vardır; bu ümmetin ruhbanlığı ise Allah celle ve alâ yolunda cihaddır."

ورواه الحافظ أبو يعلى، عن عبد الله بن محمد بن أسماء، عن عبد الله بن المبارك به ولفظه: "لكل أمة رهبانية، ورهبانية هذه الأمة الجهاد في سبيل الله"

Hâfız Ebû Ya'lâ bunu Abdullah b. Muhammed b. Esmâ'dan, o Abdullah b. el-Mübârek'ten aynı isnadla rivayet etmiştir ve lafzı şöyledir: "Her ümmetin bir ruhbanlığı vardır; bu ümmetin ruhbanlığı ise Allah yolunda cihaddır."

وقال الإمام أحمد: حدثنا حسين -هو ابن محمد-حدثنا ابن عياش -يعني إسماعيل-عن الحجاج بن مروان الكلاعي، وعقيل بن مدرك السلمي، عن أبي سعيد الخدري، ﵁، أن رجلا جاءه فقال: أوصني فقال: سألت عما سألت عنه رسول الله ﷺ من قبلك، أوصيك بتقوى الله، فإنه رأس كل شيء، وعليك بالجهاد فإنه رهبانية الإسلام، وعليك بذكر الله وتلاوة القرآن، فإنه روحك في السماء وذكرك في الأرض. تفرد به أحمد

İmam Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn -ki o İbn Muhammed'dir- anlattı, bize İbn Ayyâş -yani İsmâîl- Haccâc b. Mervân el-Kelâî ve Ukayl b. Müdrik es-Sülemî'den, onlar Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan naklettiler: Bir adam ona gelip: "Bana tavsiyede bulun" dedi. O da şöyle dedi: "Sen benden, benim daha önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğum şeyin aynısını istedin. Sana Allah'tan korkmayı tavsiye ederim, zira o her şeyin başıdır. Cihada sarıl, çünkü o İslâm'ın ruhbanlığıdır. Allah'ı zikretmeye ve Kur'an okumaya devam et, zira o senin gökteki ruhun/ferahlığın, yerde ise zikrin (şanın)dir." Ahmed bu rivayette tek kalmıştır .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨) لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨) لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun Resûlü'ne iman edin ki, size rahmetinden iki pay versin, size kendisiyle yürüyeceğiniz bir nur bağışlasın ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (28) Ehl-i Kitap, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini ve şüphesiz lütfun Allah'ın elinde olup onu dilediğine vereceğini bilsinler diye [böyle yaptık]. Allah büyük lütuf sahibidir. (29)”

قد تقدم في رواية النسائي عن ابن عباس: أنه حمل هذه الآية على مؤمني أهل الكتاب، وأنهم يؤتون أجرهم مرتين كما في الآية التي في القصص وكما في حديث الشعبي عن أبي بُرْدَة، عن

Daha önce Nesâî'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde geçtiği üzere; o, bu ayeti Ehl-i Kitap'tan iman edenlere hamletmiş ve Kasas sûresinde yer alan ayette olduğu gibi onlara ecirlerinin iki kat verileceğini [söylemiştir]. Nitekim Şa'bî'nin Ebû Bürde'den, onun da

أبي موسى الأشعري قال: قال رسول الله ﷺ: " ثلاثة يؤتون أجرهم مرتين: رجل من أهل الكتاب آمن بنبيه وآمن بي فله أجران، وعبد مملوك أدى حق الله وحق مَوَاليه فله أجران، ورجل أدب أمته فأحسن تأديبها ثم أعتقها وتزوجها فله أجران". أخرجاه في الصحيحين

Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet ettiği hadiste olduğu gibi onlara ecirlerinin iki kat verileceğini söylemiştir. Ebû Mûsâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Üç kişi vardır ki onlara mükâfatları iki defa verilir: Ehl-i Kitap'tan olup kendi peygamberine iman etmiş, sonra bana da iman etmiş kimse; onun için iki ecir vardır. Hem Allah'ın hakkını hem de efendilerinin hakkını eda eden köle; onun için de iki ecir vardır. Bir de cariyesini terbiye edip terbiyesini güzel yapan, sonra onu azat edip onunla evlenen kimse; onun için de iki ecir vardır." Bu hadisi her ikisi de Sahîhayn'da tahric etmişlerdir .

ووافق ابن عباس على هذا التفسير الضحاك، وعتبة بن أبي حكيم، وغيرهما، وهو اختيار ابن جرير.

Bu tefsirde İbn Abbâs'a Dahhâk, Utbe b. Ebî Hakîm ve başkaları da muvafakat etmiştir; İbn Cerîr'in tercihi de budur.

وقال سعيد بن جبير: لما افتخر أهلُ الكتاب بأنهم يؤتون أجرهم مرتين أنزل الله هذه الآية في حق هذه الأمة: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ) أي: ضعفين، وزادهم: (وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ) يعني: هدى يُتَبَصَّر به من العمى والجهالة، ويغفر لكم. فضلهم بالنور والمغفرة. ورواه ابن جرير عنه.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ehl-i Kitap ecirlerinin kendilerine iki kat verileceğiyle övündüklerinde, Allah bu ümmet hakkında şu ayeti indirdi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ) yani iki kat, ve onlara şunu da ziyade etti: (وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ) yani körlükten ve cehaletten kurtulup aydınlanacakları bir hidayet, ve sizi bağışlasın. Onları nur ve bağışlanma ile üstün kıldı. Bunu İbn Cerîr ondan rivayet etmiştir.

وهذه الآية كقوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} [الأنفال: ٢٩].

Bu ayet, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız, O size [hakkı batıldan ayıran] bir furkan verir, günahlarınızı örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.” [Enfâl: 29].

وقال سعيد بن عبد العزيز: سأل عمر بن الخطاب حَبْرًا من أحبار يهود: كم أفضل ما ضعفت لكم حسنة؟ قال: كفل ثلاثمائة وخمسون حسنة. قال: فحمد الله عمر على أنه أعطانا كفلين. [ثم] ذكر سعيد قول الله، ﷿: (يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ) قال سعيد: والكفلان في الجمعة مثل ذلك. رواه ابن جرير

Saîd b. Abdilazîz dedi ki: Ömer b. el-Hattâb Yahudi hahamlarından birine: "Sizde bir iyilik en fazla ne kadar katlanırdı ?" diye sordu. O da: "Bir pay (kifl), üç yüz elli sevaptı" dedi. Ömer, bize iki pay verdiği için Allah'a hamdetti. [Sonra] Saîd, Allah celle ve alâ'nın: (يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ) buyruğunu zikretti. Saîd dedi ki: "Cuma günündeki iki pay da bunun gibidir." Bunu İbn Cerîr rivayet etmiştir .

ومما يؤيد هذا القول ما رواه الإمام أحمد: حدثنا إسماعيل، حدثنا أيوب عن نافع، عن ابن عمر قال: قال رسول الله ﷺ: "مثلكم ومثل اليهود والنصارى كمثل رجل استعمل عمالا فقال: من يعمل لي من صلاة الصبح إلى نصف النهار على قيراط قيراط؟ ألا فعملت اليهود. ثم قال: من يعمل لي من نصف النهار إلى صلاة العصر على قيراط قيراط؟ ألا فعملت النصارى. ثم قال من يعمل لي من صلاة العصر إلى غروب الشمس على قيراطين قيراطين؟ ألا فأنتم الذي عملتم. فغضبت النصارى واليهود، وقالوا: نحن أكثر عملا وأقل عطاء. قال: هل ظلمتكم من أجركم شيئا؟ قالوا: لا. قال: فإنما هو فضلي أوتيه من أشاء"

Bu görüşü teyit eden delillerden biri de İmam Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize İsmâîl anlattı, bize Eyyûb, Nâfi'den, o İbn Ömer'den anlattığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizinle Yahudi ve Hristiyanların misali, işçiler çalıştıran şu adamın misali gibidir: Adam, 'Sabah namazından gün ortasına kadar birer kırat karşılığında benim için kim çalışır?' dedi; dikkat edin, Yahudiler çalıştı. Sonra, 'Gün ortasından ikindi namazına kadar birer kırat karşılığında benim için kim çalışır?' dedi; dikkat edin, Hristiyanlar çalıştı. Sonra, 'İkindi namazından güneş batıncaya kadar ikişer kırat karşılığında benim için kim çalışır?' dedi; dikkat edin, işte o çalışanlar sizlersiniz. Bunun üzerine Hristiyanlar ve Yahudiler kızdılar ve: 'Biz daha çok çalıştık ama daha az ücret aldık' dediler. Adam: 'Ücretinizden bir şey eksilterek size haksızlık ettim mi?' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. Adam: 'O benim lütfumdur, onu dilediğime veririm' dedi."

قال أحمد: وحدثناه مُؤَمَّل، عن سفيان، عن عبد الله بن دينار، عن ابن عمر، نحو حديث نافع، عنه

Ahmed dedi ki: Bunu bize Müemmel, Süfyân'dan, o Abdullah b. Dînâr'dan, o İbn Ömer'den rivayetle Nâfi'in ondan rivayet ettiği hadisin bir benzeri olarak anlattı .

انفرد بإخراجه البخاري، فرواه عن سليمان بن حرب، عن حماد، [عن أيوب] عن

Bunu rivayet etmekte Buhârî münferid kalmış (yalnız kalmış) olup onu Süleyman b. Harb'den, o Hammâd'dan, [o Eyyûb'dan], o

نافع، به وعن قتيبة، عن الليث، عن نافع، بمثله

Nâfi'den aynı şekilde rivayet etmiştir . Kuteybe'den, o Leys'ten, o Nâfi'den benzeri şekilde de rivayet etmiştir .

وقال البخاري: حدثنى محمد بن العلاء، حدثنا أبو أسامة، عن بريد عن أبي بردة، عن أبي موسى، عن النبي ﷺ قال: "مثل المسلمين واليهود والنصارى كمثل رجل استأجر قومًا يعملون له عملا يومًا إلى الليل على أجر معلوم، فعملوا إلى نصف النهار فقالوا: لا حاجة لنا إلى أجرك الذي شرطت لنا، وما عملنا باطل. فقال لهم: لا تفعلوا، أكملوا بقية عملكم وخذوا أجركم كاملا فأبوا وتَرَكُوا، واستأجر آخرين بعدهم فقال: أكملوا بقية يومكم ولكم الذي شرطت لهم من الأجر، فعملوا حتى إذا كان حين صلوا العصر قالوا: ما عملنا باطل، ولك الأجر الذي جعلت لنا فيه. فقال أكملوا بقية عملكم؛ فإن ما بقي من النهار شيء يسير. فأبوا، فاستأجر قومًا أن يعملوا له بقية يومهم، فعملوا بقية يومهم حتى غابت الشمس، فاستكملوا أجر الفريقين كليهما، فذلك مثلهم ومثل ما قبلوا من هذا النور" انفرد به البخاري

Buhârî dedi ki: Bana Muhammed b. el-Alâ anlattı, bize Ebû Üsâme, Büreyd'den , o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Müslümanların, Yahudilerin ve Hristiyanların misali; muayyen bir ücret karşılığında akşama kadar bir gün kendisi için bir iş yapacak bir topluluğu kiralayan bir adamın misali gibidir. Gün ortasına kadar çalıştılar, sonra: 'Bizim için şart koştuğun ücrete ihtiyacımız yok, yaptığımız iş de boşa gitsin' dediler. Adam onlara: 'Böyle yapmayın, işinizin geri kalanını tamamlayın ve ücretinizi tam olarak alın' dedi; fakat onlar yanaşmayıp işi bıraktılar. Adam onlardan sonra başkalarını kiralayıp: 'Gününüzün geri kalanını tamamlayın, onlara şart koştuğum ücret sizin olsun' dedi. İkindi namazını kıldıkları vakte kadar çalıştılar, sonra: 'Yaptığımız iş boşa gitsin, bizim için takdir ettiğin ücret de senin olsun' dediler. Adam: 'İşinizin geri kalanını tamamlayın; zira günden geriye pek az bir şey kaldı' dedi. Onlar da yanaşmadılar. Bunun üzerine adam, günün geri kalan kısmında kendisi için çalışacak bir topluluk kiraladı; onlar da güneş batıncaya kadar günün kalanında çalıştılar ve her iki grubun da ücretini tam olarak aldılar. İşte onların ve bu nurdan kabul ettikleri şeyin misali böyledir." Buhârî bu rivayette tek kalmıştır .

ولهذا قال تعالى: (لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ) أي: ليتحققوا أنهم لا يقدرون على رَدّ ما أعطاه الله، ولا [على] إعطاء ما منع الله، (وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ)

İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ) buyurmuştur; yani Allah'ın verdiğini geri çevirmeye ve Allah'ın engellediğini vermeye [güç] yetiremeyeceklerini iyice anlasınlar diye, (وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ) ve şüphesiz lütfun Allah'ın elinde olduğunu, onu dilediğine vereceğini ve Allah'ın büyük lütuf sahibi olduğunu [kesin olarak bilsinler].

قال ابن جرير: (لِئَلا يَعْلَمَ) أي: ليعلم وقد ذكر عن ابن مسعود أنه قرأها: "لكي يعلم". وكذا حطَّان بن عبد الله، وسعيد بن جبير، قال ابن جرير: لأن العرب تجعل "لا" صلة في كل كلام دخل في أوله وآخره جحد غير مصرح، فالسابق كقوله: {مَا مَنَعَكَ أَلا تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢]، {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ} [الأنعام: ١٠٩]، {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} [الأنبياء: ٩٥].

İbn Cerîr şöyle demiştir: {(لِئَلا يَعْلَمَ)} “Bilsinler diye” demektir. İbn Mes'ûd'dan, bu [ayeti] "لكي يعلم" (bilsinler diye) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Hıttân b. Abdillâh ve Saîd b. Cübeyr'in [kıraati] de böyledir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Çünkü Araplar, başında ve sonunda açıkça belirtilmemiş bir nefiy (olumsuzluk) bulunan her kelamda "lâ" (لا) [edatını] sıla (pekiştirme amaçlı zait edat) kılarlar. Öncekine [örnek], Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {مَا مَنَعَكَ أَلا تَسْجُدَ} “[Sana emrettiğimde] secde etmene ne engel oldu?” [el-A'râf: 12], {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ} “Farkında değil misiniz ki o [mucize] gelse de inanmazlar” [el-En'âm: 109], {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir memleket [halkının] geri dönmemesi imkânsızdır” [el-Enbiyâ: 95].