وقال عبد الرحمن بن زيد بن أسلم: كانوا إذا كانوا عند النبي ﷺ في بيته فأرادوا الانصراف أحب كل منهم أن يكون هو آخرهم خروجا من عنده، فربما يشق ذلك عليه-﵇-وقد تكون له الحاجة، فأمروا أنهم إذا أمروا بالانصراف أن ينصرفوا، كقوله: {وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا} [النور: ٢٨]
Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: İnsanlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında, onun evinde bulundukları zaman ayrılmak istediklerinde, her biri onun yanından en son çıkan kişi olmayı arzu ederdi. Bu durum bazen ona -aleyhisselâm- ağır gelir, bir ihtiyacı da olabilirdi. Bunun üzerine, kendilerine ayrılmaları emredildiğinde ayrılmaları emrolundu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا} “Eğer size 'Geri dönün' denirse hemen dönün” [en-Nûr: 28]
وقوله: (يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ) أي: لا تعتقدوا أنه إذا فَسَح أحد منكم لأخيه إذا أقبل، أو إذا أمر بالخروج فخرج، أن يكون ذلك نقصا في حقه، بل هو رفعة ومزية عند الله، والله تعالى لا يضيع ذلك له، بل يجزيه بها في الدنيا والآخرة، فإن من تواضع لأمر الله رَفَع الله قدره، ونَشَر ذكره؛ ولهذا قال: (يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ)
Allah Teâlâ'nın: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyruğuna gelince; yani, sizden biri [meclise] gelen din kardeşine yer açtığında yahut kendisine çıkması emredilip de çıktığında, bunun kendi hakkı ve şerefi için bir eksiklik olduğunu sakın düşünmeyin. Bilakis bu durum, Allah katında bir yücelik ve üstünlüktür. Allah Teâlâ onun bu [güzel davranışını] asla zayi etmez, bilakis dünyada ve ahirette bunun mükâfatını ona tastamam verir. Zira her kim Allah'ın emrine karşı tevazu gösterirse, Allah onun kadrini yüceltir ve şanını yayar. İşte bu sebeple: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyurmuştur.
أي: خبير بمن يستحق ذلك وبمن لا يستحقه.
Yani: Buna kimin layık olduğunu ve kimin layık olmadığını hakkıyla bilendir.
قال الإمام أحمد: حدثنا أبو كامل، حدثنا إبراهيم، حدثنا ابن شهاب، عن أبي الطفيل عامر بن واثلة، أن نافع بن عبد الحارث لقي عمر بن الخطاب بعسفان، وكان عمر استعمله على مكة، فقال له عمر: من استخلفت على أهل الوادي؟ قال: استخلفت عليهم ابن أبزى. قال: وما ابن أبزى؟ فقال: رجل من موالينا. فقال عمر [بن الخطاب] استخلفت عليهم مولى؟. فقال: يا أمير المؤمنين، إنه قارئ لكتاب الله، عالم بالفرائض، قاض. فقال عمر، ﵁: أما إن نبيكم ﷺ قد قال: "إن الله يرفع بهذا الكتاب قومًا ويضع به آخرين"
İmam Ahmed dedi ki: Bize Ebû Kâmil anlattı, bize İbrâhim anlattı, bize İbn Şihâb, Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'den nakletti ki: Nâfi' b. Abdilharis, Asfân'da Ömer b. el-Hattâb ile karşılaştı. Ömer onu Mekke üzerine vali tayin etmişti. Ömer ona: "Vadi halkının (Mekkelilerin) başına kimi vekil bıraktın?" diye sordu. O: "Onların başına İbn Ebzâ'yı vekil bıraktım" dedi. [Ömer]: "İbn Ebzâ da kim?" dedi. O: "Mevlâlarımızdan (azatlılarımızdan) bir adam" dedi. Bunun üzerine Ömer [b. el-Hattâb] : "Onların başına bir mevlâyı mı vekil bıraktın?" dedi. Nâfi': "Ey Müminlerin Emîri! O, Allah'ın Kitabı'nı okuyan (hıfzeden), feraiz ilmini bilen bir hâkimdir" dedi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh şöyle dedi: "Haberiniz olsun ki Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştu: 'Şüphesiz Allah bu Kitap ile nice toplulukları yükseltir, nicelerini de onunla alçaltır.'"
وهكذا رواه مسلم من غير وجه، عن الزهري، به وروي من غير وجه عن عمر بنحوه، وقد ذكرت فضل العلم وأهله وما ورد في ذلك من الأحاديث مستقصاة في شرح "كتاب العلم" من صحيح البخاري، ولله الحمد والمنة.
Müslim de bunu Zührî'den bu şekilde başka yollardan rivayet etmiştir. Ömer'den de buna benzer şekilde başka yollarla rivayet edilmiştir. İlmin ve ilim ehlinin faziletini ve bu hususta gelen hadisleri etraflıca Sahîh-i Buhârî'nin "Kitâbu'l-İlm" şerhinde zikretmiştim; hamd ve minnet Allah'adır.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٣)}
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٣)} “Ey iman edenler! Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin. Bu, sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Eğer [buna imkân] bulamazsanız, şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (12) Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi? Mademki yapmadınız ve Allah da tövbenizi kabul etti; artık namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlüne itaat edin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (13)”
يقول تعالى آمرا عباده المؤمنين إذا أراد أحدهم أن يناجي رسول الله ﷺ، أي: يساره فيما بينه وبينه، أن يقدم بين يدي ذلك صدقة تطهره وتزكيه وتؤهله لأن يصلح لهذا المقام؛ ولهذا قال: (ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ)
Allah Teâlâ mümin kullarına, içlerinden biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile baş başa konuşmak, yani onunla gizlice fısıldaşmak istediğinde, bundan önce kendisini temizleyecek, arındıracak ve bu makama uygun hâle getirecek bir sadaka vermesini emretmektedir. İşte bu sebeple: (ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ) “Bu, sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” buyurmuştur.
ثم قال: (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا) أي: إلا من عجز عن ذلك لفقده (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) فما أمر بها إلا من قدر عليها.
Sonra: (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا) “Eğer bulamazsanız”; yani yokluk sebebiyle bundan aciz olan kimse müstesna, (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur. Zira Allah bunu ancak gücü yetene emretmiştir.
ثم قال: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ) أي: أخفتم من استمرار هذا الحكم عليكم من وجوب الصدقة قبل مناجاة الرسول، (فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ)
Sonra şöyle buyurmuştur: { أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ } “Baş başa konuşmanızdan önce sadaka vermekten çekindiniz mi?”; yani Resûl ile baş başa konuşmadan önce sadaka verme yükümlülüğüne dair bu hükmün üzerinizde devam etmesinden mi korktunuz? { فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Mademki yapmadınız ve Allah da tevbenizi kabul etti; artık namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
فنسخ وجوب ذلك عنهم.
Böylece bunun farziyeti onlardan neshedilmiştir.
وقد قيل: إنه لم يعمل بهذه الآية قبل نسخها سوى علي بن أبي طالب، ﵁.
Neshedilmeden önce bu ayetle Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan başka kimsenin amel etmediği söylenmiştir.
قال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد قال: نهوا عن مناجاة النبي ﷺ حتى يتصدقوا، فلم يناجه إلا علي بن أبي طالب، قدم دينارا صدقة تصدق به، ثم ناجى النبي ﷺ فسأله عن عشر خصال، ثم أنزلت الرخصة.
İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den nakletti ki o şöyle demiştir: "Sadaka vermedikçe Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile baş başa konuşmaktan nehyolundular. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib hariç kimse onunla baş başa konuşmadı. O, bir dinar sadaka takdim edip onu tasadduk etti, sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile baş başa konuştu ve ona on mesele hakkında soru sordu. Ardından ruhsat indirildi."
وقال ليث بن أبي سليم، عن مجاهد، قال علي، ﵁: آية في كتاب الله، ﷿ لم يعمل بها أحد قبلي، ولا يعمل بها أحد بعدي، كان عندي دينار فصرفته بعشرة دراهم، فكنت إذا ناجيت رسول الله ﷺ تصدقت بدرهم، فنسخت ولم يعمل بها أحد قبلي، ولا يعمل بها أحد بعدي، ثم تلا هذه الآية: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) الآية.
Leys b. Ebî Süleym, Mücâhid'den nakletti ki Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda öyle bir ayet vardır ki benden önce hiç kimse onunla amel etmediği gibi, benden sonra da hiç kimse onunla amel etmeyecektir: Yanımda bir dinar vardı, onu on dirheme bozdurdum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile her baş başa konuştuğumda bir dirhem sadaka verirdim. Sonra bu hüküm neshedildi; ne benden önce kimse onunla amel etmişti ne de benden sonra kimse onunla amel edecektir." Sonra şu ayeti okudu: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “Ey iman edenler! Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin...” ayetini.
وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا مهران، عن سفيان، عن عثمان بن المغيرة، عن سالم بن أبي الجعد، عن علي بن علقمة الأنماري، عن علي [بن أبي طالب] ﵁-قال: قال النبي ﷺ: "ما ترى، دينار؟ ". قال: لا يطيقون. قال: "نصف دينار؟ ". قال: لا يطيقون. قال: "ما ترى؟ " قال: شَعِيرة، فقال له النبي ﷺ: "إنك زهيد" قال: قال علي: فبى خَفَّف الله عن هذه الأمة، وقوله: ([يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا] إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) فنزلت: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ)
İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd anlattı, bize Mihrân, Süfyân'dan, o Osmân b. el-Mugîre'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ali b. Alkame el-Enmârî'den, o da Ali [b. Ebî Tâlib] radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ne dersin, bir dinar olsun mu?" buyurdu. [Ali]: "Buna güç yetiremezler" dedi. "Yarım dinar olsun mu?" buyurdu. "Buna güç yetiremezler" dedi. "Ne dersin?" buyurdu. [Ali]: "Bir arpa [ağırlığında altın]" dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Şüphesiz sen çok azla yetinensin (zahidsin)" buyurdu. Ali dedi ki: "Benim vesilemle Allah bu ümmetten hafifletti." Allah Teâlâ'nın: ([يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا] إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “[Ey iman edenler!] Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” kavli üzerine şu ayet indi: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ) “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi?”
ورواه الترمذي عن سفيان بن وَكِيع، عن يحيى بن آدم، عن عبيد الله الأشجعي، عن سفيان الثوري، عن عثمان بن المغيرة الثقفي، عن سالم بن أبي الجعد، عن علي بن علقمة الأنماري، عن علي بن أبي طالب قال: لما نزلت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) [إلى آخرها] قال لي النبي ﷺ: "ما ترى، دينار؟ " قلت لا يطيقونه. وذكره بتمامه، مثله، ثم قال: "هذا حديث حسن غريب، إنما نعرفه من هذا الوجه". ثم قال: ومعنى قوله: "شعيرة": يعني وزن شعيرة من ذهب
Tirmizî bunu Süfyân b. Vekî'den, o Yahyâ b. Âdem'den, o Ubeydullâh el-Eşcaî'den, o Süfyân es-Sevrî'den, o Osmân b. el-Mugîre es-Sekafî'den, o Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, o Ali b. Alkame el-Enmârî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; o şöyle dedi: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “Ey iman edenler! Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin...” [sonuna kadar] ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Ne dersin, bir dinar olsun mu?" buyurdu. Ben de: "Buna güçleri yetmez" dedim... diyerek hadisi aynı şekilde tam olarak zikretti. Sonra şöyle dedi: "Bu hadis hasen-gariptir; onu sadece bu vecihten bilmekteyiz." Sonra dedi ki: "Şaîra" sözünün anlamı: Yani arpa ağırlığında altın demektir.
ورواه أبو يعلى، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن يحيى بن آدم، به
Bunu Ebû Ya'lâ da Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den, o Yahyâ b. Âdem'den bu isnadla rivayet etmiştir.
وقال العوفي، عن ابن عباس في قوله: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) إلى (فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) كان المسلمون يقدمون بين يدي النجوى صدقة، فلما
Avfî, İbn Abbâs'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً } “Ey iman edenler! Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin...” kavlinden { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kısmına kadar [olan ayet] hakkında şöyle dediğini nakletti: Müslümanlar gizli konuşmadan önce sadaka veriyorlardı; ne zaman ki
نزلت الزكاة نسخ هذا.
zekât ayeti indi, bu hüküm neshedildi.
وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) وذلك أن المسلمين أكثروا المسائل على رسول الله ﷺ حتى شقوا عليه، فأراد الله أن يخفف عن نبيه، ﵇. فلما قال ذلك صبر كثير من الناس وكفوا عن المسألة، فأنزل الله بعد هذا: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ) فوسع الله عليهم ولم يضيق.
Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “Gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu durum, Müslümanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çok soru sormaları ve ona meşakkat vermeleri üzerine olmuştu. Allah, Peygamberi aleyhisselâm'ın yükünü hafifletmek istedi. Bu [hüküm] söylenince insanların çoğu bekledi ve soru sormaktan geri durdu. Bunun üzerine Allah bundan sonra: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ) “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi? Mademki yapmadınız ve Allah da tövbenizi kabul etti; artık namazı kılın, zekâtı verin” ayetini indirdi; böylece Allah onlara genişlik sağladı ve onları darlıkta bırakmadı.
وقال عكرمة والحسن البصري في قوله: (فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) نسختها الآية التي بعدها (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ) إلى آخرها.
İkrime ve Hasan-ı Basrî: (فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “Gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” ayeti hakkında; onu kendisinden sonra gelen: (أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ) “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten çekindiniz mi?...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı neshetmiştir, demişlerdir.
وقال سعيد [بن أبي عروبة] عن قتاده ومقاتل ابن حيان: سأل الناس رسول الله ﷺ، حتى أحفوه بالمسألة، فقطعهم الله بهذه الآية، فكان الرجل منهم إذا كانت له الحاجة إلى نبي الله ﷺ فلا يستطيع أن يقضيها حتى يقدم بين يديه صدقة، فاشتد ذلك عليهم، فأنزل الله الرخصة بعد ذلك: (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)
Saîd [b. Ebî Arûbe], Katâde ve Mukâtil b. Hayyân'dan nakletti ki: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrarla soru sordular, hatta soru sormada aşırıya kaçtılar. Bunun üzerine Allah bu ayetle onların önünü kesti. Artık onlardan birinin Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ihtiyacı olduğunda, huzuruna bir sadaka takdim etmedikçe ihtiyacını gideremiyordu. Bu durum onlara ağır geldi; bunun üzerine Allah bundan sonra şu ruhsatı indirdi: (فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) “Eğer [buna imkân] bulamazsanız, şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
وقال مَعْمَر، عن قتادة: (إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) إنها منسوخة: ما كانت إلا ساعة من نهار. وهكذا روى عبد الرزاق: أخبرنا معمر، عن أيوب، عن مجاهد قال علي: ما عمل بها أحد غيري حتى نسخت وأحسبه قال: وما كانت إلا ساعة.
Ma'mer, Katâde'nin: (إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً) “Resûl ile gizli konuşacağınız zaman, bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu ayet mensuhtur; [hükmü] gündüzün sadece bir saati (kısa bir süre) kadar sürdü." Abdürrezzâk da böyle rivayet etmiştir: Bize Ma'mer haber verdi, Eyyûb'dan, o Mücâhid'den nakletti ki Ali şöyle demiştir: "Neshedilinceye kadar onunla benden başka kimse amel etmedi." -Ravi der ki:- Sanırım şöyle de dedi: "O da sadece bir saat sürdü."
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٥) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٦) لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٧) يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٨) اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٩)}
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٥) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٦) لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٧) يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٨) اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٩)} “Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi? Onlar ne sizdendirler ne de onlardan. Bile bile yalan yere yemin ederler. (14) Allah onlar için çetin bir azap hazırlamıştır. Gerçekten onların yaptıkları şey ne kötüdür! (15) Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah'ın yolundan alıkoydular. Artık onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (16) Ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlayamaz. Onlar cehennemliktirler, orada ebedî kalacaklardır. (17) Allah onların hepsini dirilteceği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir! (18) Şeytan onları istila etmiş (hâkimiyeti altına almış) da kendilerine Allah'ın zikrini unutturmuştur. İşte onlar şeytanın taraftarlarıdır (hizbidir). İyi bilin ki, şeytanın taraftarları hüsrana uğrayanların ta kendileridir! (19)”
يقول تعالى منكرا على المنافقين في موالاتهم الكفار في الباطن، وهم في نفس الأمر لا معهم ولا مع المؤمنين، كما قال تعالى: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} [النساء: ١٤٣] وقال ها هنا: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) يعني:
Allah Teâlâ, münafıkların içten içe kâfirleri dost edinmelerini kınayarak [şöyle] buyurmaktadır: Aslında onlar gerçekte ne onlarladır ne de müminlerledir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لا إِلَى هَؤُلاءِ وَلا إِلَى هَؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلا} [en-Nisâ: 143] “[İman ile küfür] arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara [bağlanırlar] ne de şunlara. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.” Burada da şöyle buyurmuştur: (أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) “Allah'ın kendilerine gazap ettiği bir topluluğu dost edinenleri görmedin mi?” Yani:
اليهود، الذين كان المنافقون يمالئونهم ويوالونهم في الباطن. ثم قال: (مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ) أي: هؤلاء المنافقون، ليسوا في الحقيقة لا منكم أيها المؤمنون، ولا من الذين تولوهم وهم اليهود.
Münafıkların gizlice yardımlaştıkları ve içten içe dostluk kurdukları Yahudileri kastetmektedir. Sonra şöyle buyurmuştur: (مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ) “Onlar ne sizdendirler ne de onlardan.” Yani bu münafıklar gerçekte ne sizdendirler ey müminler, ne de dost edindikleri kimselerdendirler ki onlar da Yahudilerdir.
ثم قال: (وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) يعني: المنافقين يحلفون على الكذب وهم عالمون بأنهم كاذبون فيما حلفوا، وهي اليمين الغموس، ولا سيما في مثل حالهم اللعين، عياذًا بالله منه فإنهم كانوا إذا لقوا الذين آمنوا قالوا: آمنا، وإذا جاءوا الرسول حلفوا بالله [له] أنهم مؤمنون، وهم في ذلك يعلمون أنهم يكذبون فيما حلفوا به؛ لأنهم لا يعتقدون صدق ما قالوه، وإن كان في نفس الأمر مطابقًا؛ ولهذا شهد الله بكذبهم في أيمانهم وشهادتهم لذلك.
Sonra şöyle buyurmuştur: (وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) “Bile bile yalan yere yemin ederler.” Yani münafıklar, yemin ettikleri hususta yalancı olduklarını bildikleri hâlde yalan yere yemin ederler; bu ise yemin-i gamûstur (günaha batıran yalan yemin). Hele bir de onların -Allah'a sığınırız - böylesine lanetli hâllerinde olması durumu daha da vahimdir! Zira onlar iman edenlerle karşılaştıklarında: "İman ettik" derler, Resûl'e geldiklerinde ise mümin olduklarına dair [onun huzurunda] Allah'a yemin ederlerdi. Oysa onlar, yemin ettikleri şeyde yalan söylediklerini pekâlâ bilirlerdi. Çünkü söyledikleri şeyin doğruluğuna kendileri inanmıyorlardı; her ne kadar vakıada [söyledikleri sözün zahiri] gerçeğe uygun olsa bile. İşte bu yüzden Allah, onların yeminlerinde ve bu yöndeki şehadetlerinde yalancı olduklarına şahitlik etmiştir.
ثم قال: (أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) أي: أرصد الله لهم على هذا الصنيع العذاب الأليم على أعمالهم السيئة، وهي موالاة الكافرين ونصحهم، ومعاداة المؤمنين وغشهم؛ ولهذا قال تعالى (اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) أي: أظهروا الإيمان وأبطنوا الكفر، واتقوا بالأيمان الكاذبة، فظن كثير ممن لا يعرف حقيقة أمرهم صدقهم فاغتر بهم، فحصل بهذا صد عن سبيل الله لبعض الناس (فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) أي: في مقابلة ما امتهنوا من الحلف باسم الله العظيم في الأيمان الكاذبة الحانثة.
Sonra: (أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) “Allah onlar için çetin bir azap hazırlamıştır. Gerçekten onların yaptıkları şey ne kötüdür!” buyurmuştur. Yani Allah bu yaptıklarına, işledikleri kötü amellerine -ki bunlar kâfirleri dost edinip onlara samimiyet göstermek, müminlere ise düşmanlık edip onları aldatmaktır- karşılık can yakıcı bir azap hazırlamıştır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ: (اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ) “Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah'ın yolundan alıkoydular” buyurmuştur. Yani imanı açığa vurup küfrü gizlediler ve yalan yeminlerle korundular. Durumlarının hakikatini bilmeyen pek çok kimse onların doğru söylediğini sanarak onlara aldandı; böylece birtakım insanların Allah'ın yolundan alıkonulması sonucu doğdu. (فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ) “Artık onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Yani ulu Allah'ın adıyla yalan ve boşa çıkan yeminler ederek O'nun adını hafife almalarına karşılık [bu azap vardır].
ثم قال: (لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا) أي: لن يدفع ذلك عنهم بأسا إذا جاءهم، (أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ)
Sonra şöyle buyurmuştur: (لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا) “Ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlayamaz.” Yani kendilerine azap geldiğinde bu şeyler onlardan hiçbir azabı savamaz. (أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ) “Onlar cehennemliktirler, orada ebedî kalacaklardır.”
ثم قال: (يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا) أي: يحشرهم يوم القيامة عن آخرهم فلا يغادر منهم أحدًا، (فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ) أي: يحلفون بالله ﷿، أنهم كانوا على الهدى والاستقامة، كما كانوا يحلفون للناس في الدنيا؛ لأن من عاش على شيء مات عليه وبعث عليه، ويعتقدون أن ذلك ينفعهم عند الله كما كان ينفعهم عند الناس، فيجرون عليهم الأحكام الظاهرة؛ ولهذا قال: (وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ) أي: حلفهم ذلك لربهم، ﷿.
Sonra şöyle buyurmuştur: (يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا) “Allah onların hepsini dirilteceği gün”; yani kıyamet günü onların tamamını haşredecek ve içlerinden hiç kimseyi geride bırakmayacaktır. (فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ) “Size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar.” Yani dünyada insanlara yemin ettikleri gibi, Allah Azze ve Celle'ye de hidayet ve istikamet üzere olduklarına dair yemin edeceklerdir. Çünkü insan ne üzere yaşarsa onun üzere ölür ve onun üzere diriltilir. Dünyada insanlara fayda sağladığı ve insanlar da haklarında zahirî hükümleri uyguladığı gibi, bunun Allah katında da kendilerine fayda vereceğini zannederler. İşte bu sebeple: (وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ) “ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar” buyurmuştur; yani Rableri Azze ve Celle'ye bu şekilde yemin etmelerinin [bir fayda sağlayacağını sanırlar].
ثم قال منكرًا عليهم حسبانهم (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ) فأكد الخبر عنهم بالكذب.
Sonra onların bu zanlarını kınayarak: (أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ) “İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir!” buyurmuş ve onların yalancı olduklarına dair haberi tekid etmiştir.
وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا ابن نفيل، حدثنا زهير، عن سمَاك بن حرب، حدثني سعيد بن جُبَير؛ أن ابن عباس حدثه: أن النبي ﷺ كان في ظل حجرة من حُجَره، وعنده نفر من المسلمين قد كان يَقلصُ عنهم الظل، قال: "إنه سيأتيكم إنسان ينظر بعيني شيطان، فإذا أتاكم فلا تكلموه". فجاء رجل أزرق، فدعاه رسول الله ﷺ فكلمه، فقال؛ "علام تشتمني أنت وفلان وفلان؟ "-نفر دعاهم بأسمائهم-قال: فانطلق الرجل فدعاهم، فحلفوا له واعتذروا إليه، قال فأنزل الله، ﷿: (فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ)
İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam anlattı, bize İbn Nüfeyl anlattı, bize Züheyr, Simâk b. Harb'den anlattı, bana Saîd b. Cübeyr anlattı; İbn Abbâs ona şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem odalarından birinin gölgesindeydi ve yanında gölgesi üzerlerinden çekilmekte olan bir grup Müslüman vardı. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Şüphesiz size şeytanın iki gözüyle bakan bir insan gelecek; o yanınıza geldiğinde onunla konuşmayın.» Derken gök gözlü bir adam geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp onunla konuştu ve: «Sen, falan ve filan bana niçin sövüyorsunuz?» buyurdu —isimlerini tek tek saydığı bir topluluğu kastetmişti—. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine adam gidip onları çağırdı; onlar da [Resûlullah'a] yemin ettiler ve ondan özür dilediler. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: { فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ } “Size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir!”
وهكذا رواه الإمام أحمد من طريقين، عن سماك، به ورواه ابن جرير، عن محمد بن المثني، عن غُنْدَر، عن شعبة، عن سماك، به نحوه وأخرجه أيضًا من حديث سفيان الثوري، عن سماك، بنحوه. إسناد جيد ولم يخرجوه.
İmam Ahmed de bunu Simâk'tan iki yolla bu isnadla rivayet etmiştir. İbn Cerîr de bunu Muhammed b. el-Müsennâ'dan, o Gunder'den, o Şu'be'den, o Simâk'tan benzer şekilde rivayet etmiştir. Onu ayrıca Süfyân es-Sevrî'nin hadisinden, Simâk'tan benzer şekilde tahric etmiştir. İsnadı ceyyiddir (sağlamdır), fakat [Kütüb-i Sitte müellifleri] onu tahric etmemişlerdir.
وحال هؤلاء كما أخبر الله تعالى عن المشركين حيث يقول: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ * انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [الأنعام: ٢٣، ٢٤]
Bunların durumu, tıpkı Allah Teâlâ'nın müşrikler hakkında haber verdiği şu duruma benzer: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ * انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Sonra onların mazeretleri, 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı. Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti!” [el-En'âm: 23-24]
ثم قال: (اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ) أي: استحوذ على قلوبهم الشيطان حتى أنساهم أن يذكروا الله، ﷿، وكذلك يصنع بمن استحوذ عليه؛ ولهذا قال أبو داود:
Sonra şöyle buyurmuştur: (اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ) “Şeytan onları istila etmiş de kendilerine Allah'ın zikrini unutturmuştur.” Yani şeytan onların kalplerini bütünüyle kuşatıp hâkimiyeti altına almış, neticede onlara Allah Azze ve Celle'yi zikretmeyi unutturmuştur. Zaten o, hâkimiyeti altına aldığı herkese böyle yapar. İşte bu sebeple Ebû Dâvûd şöyle demiştir:
حدثنا أحمد ابن يونس، حدثنا زائدة، حدثنا السائب بن حُبَيش، عن مَعْدان بن أبي طلحة اليَعْمُري، عن أبي الدرداء: سمعت رسول الله ﷺ يقول: "ما من ثلاثة في قرية ولا بَدْو، لا تقام فيهم الصلاة إلا قد استحوذ عليهم الشيطان، فعليك بالجماعة، فإنما يأكل الذئب القاصية". قال زائدة: قال السائب: يعني الصلاة في الجماعة .
Bize Ahmed b. Yûnus anlattı, bize Zâide anlattı, bize Sâib b. Hubeyş, Ma'dân b. Ebî Talha el-Ya'murî'den, o da Ebü'd-Derdâ'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Bir köyde veya çölde üç kişi bulunur da aralarında namaz kılınmazsa, şeytan mutlaka onları istila eder. Cemaate sarıl; zira kurt ancak sürüden ayrılan koyunu yer." Zâide dedi ki: Sâib: "Cemaatle kılınan namazı kastediyor" demiştir.
ثم قال تعالى: (أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ) يعني: الذين استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله. ثم قال تعالى: (أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ)
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ) “İşte onlar şeytanın taraftarlarıdır (hizbidir).” Yani şeytanın kendilerini istila edip Allah'ın zikrini unutturduğu kimselerdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ) “İyi bilin ki, şeytanın taraftarları hüsrana uğrayanların ta kendileridir!”
{إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الأَذَلِّينَ (٢٠) كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١)}
{إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الأَذَلِّينَ (٢٠) كَتَبَ اللَّهُ لأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢١)} “Allah'a ve Resûlüne karşı gelenler (sınır çizenler) var ya, işte onlar en aşağılık kimseler arasındadırlar. (20) Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir. (21)”
يقول تعالى مخبرًا عن الكفار المعاندين المحادين لله ورسوله، يعني: الذين هم في حَدٍّ والشرع في حَدٍّ، أي: مجانبون للحق مشاقون له، هم في ناحية والهدى في ناحية، (أُولَئِكَ فِي الأذَلِّينَ) أي: في الأشقياء المبعدين المطرودين عن الصواب، الأذلين في الدنيا والآخرة.
Allah Teâlâ, Allah'a ve Resûlüne muhalefet eden, karşı sınır çizen inatçı kâfirlerden haber vermektedir; yani kendileri bir sınırda, şeriat ise başka bir sınırda olan, haktan uzak durup ona düşmanlık eden, kendileri bir tarafta, hidayet ise başka bir tarafta olan kimselerdir. (أُولَئِكَ فِي الأذَلِّينَ) “İşte onlar en aşağılık kimseler arasındadırlar.” Yani doğru yoldan uzaklaştırılmış, kovulmuş, bedbaht, dünyada ve ahirette en zelil ve alçak kimseler arasındadırlar.
(كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي) أي: قد حكم وكتب في كتابه الأول وقَدَره الذي لا يُخالَف ولا يُمانع، ولا يبدل، بأن النصرة له ولكتابه ورسله وعباده المؤمنين في الدنيا والآخرة، وأن العاقبة
(كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي) “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır.” Yani ilk kitabında ve muhalefet edilemez, engellenemez ve değiştirilemez olan takdirinde; dünyada ve ahirette zaferin Kendisine, Kitabına, elçilerine ve mümin kullarına ait olduğuna ve akıbetin...
للمتقين، كما قال تعالى: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} [غافر: ٥١، ٥٢] وقال ها هنا (كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ) أي: كتب القوي العزيز أنه الغالب لأعدائه. وهذا قدر محكم وأمر مبرم، أن العاقبة والنصرة للمؤمنين في الدنيا والآخرة.
muttakilerindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأَشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde mutlaka yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez. Lanet de onlaradır, yurdun en kötüsü [cehennem] de onlaradır.” [el-Mü'min (Gâfir): 51-52] Burada ise: (كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ) “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir” buyurmuştur. Yani çok kuvvetli ve mutlak güç sahibi olan Allah, düşmanlarına mutlaka galip geleceğini yazmıştır. Bu, dünyada ve ahirette akıbetin ve zaferin müminlere ait olduğuna dair muhkem bir kader ve kesin bir hükümdür.
{لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٢٢)}
{لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٢٢)} “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenleri dost edindiklerini göremezsin. İşte onların kalplerine Allah imanı yazmış ve onları katından bir ruh ile desteklemiştir. Onları, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacaktır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte onlar Allah'ın taraftarlarıdır (hizbidir). İyi bilin ki, Allah'ın taraftarları kurtuluşa erenlerin ta kendileridir! (22)”
ثم قال تعالى: (لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ) أي: لا يوادون المحادين ولو كانوا من الأقربين، كما قال تعالى: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} [آل عمران: ٢٨] الآية، وقال تعالى: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} [التوبة: ٢٤]
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: (لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ) “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa, Allah'a ve Resûlüne karşı gelenleri dost edindiklerini göremezsin.” Yani en yakın akrabaları dahi olsalar, [Allah ve Resûlüne] karşı gelenleri dost edinmezler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa artık onun Allah ile hiçbir ilişiği kalmaz. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah sizi Kendisinden sakındırır...” [Âl-i İmrân: 28] ayeti. Allah Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “De ki: 'Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resûlünden ve O'nun yolunda cihad etmekten daha sevimli ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin! Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.'” [et-Tevbe: 24]
وقد قال سعيد بن عبد العزيز وغيره: أنزلت هذه الآية (لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) إلى آخرها في أبي عبيدة عامر بن عبد الله بن الجراح، حين قتل أباه يوم بدر؛ ولهذا قال عمر بن الخطاب، ﵁، حين جعل الأمر شورى بعده في أولئك الستة، ﵃: "ولو كان أبو عبيدة حيًّا لاستخلفته".
Saîd b. Abdilazîz ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, yani (لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ) “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun...” ayeti sonuna kadar, Bedir günü babasını öldürdüğü vakit Ebû Ubeyde Âmir b. Abdillâh b. el-Cerrâh hakkında indirilmiştir. İşte bu sebeple Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, kendisinden sonra hilafet işini o altı kişi -radıyallâhu anhüm- arasında şûraya bıraktığı zaman: "Eğer Ebû Ubeyde hayatta olsaydı, onu yerime halife tayin ederdim" demiştir.
وقيل في قوله: (وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ) نزلت في أبي عبيده قتل أباه يوم بدر (أَوْ أَبْنَاءَهُمْ) في الصديق، هَمَّ يومئذ بقتل ابنه عبد الرحمن، (أَوْ إِخْوَانَهُمْ) في مصعب بن عمير، قتل أخاه عبيد بن عمير يومئذ (أَوْ عَشِيرَتَهُمْ) في عمر، قتل قريبا له يومئذ أيضًا، وفي حمزة وعلي وعبيدة بن الحارث، قتلوا عتبة وشيبة والوليد بن عتبة يومئذ، والله أعلم.
Ayetin: (وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ) “babaları... da olsa” kısmı hakkında; Bedir günü babasını öldüren Ebû Ubeyde hakkında indiği söylenmiştir. (أَوْ أَبْنَاءَهُمْ) “veya oğulları... da olsa” kısmı; o gün oğlu Abdurrahman'ı öldürmeye yeltenen Sıddîk hakkında inmiştir. (أَوْ إِخْوَانَهُمْ) “veya kardeşleri... da olsa” kısmı; o gün kardeşi Ubeyd b. Umeyr'i öldüren Mus'ab b. Umeyr hakkında inmiştir. (أَوْ عَشِيرَتَهُمْ) “veya akrabaları... da olsa” kısmı ise; o gün bir yakınını öldüren Ömer hakkında ve yine o gün Utbe, Şeybe ve Velîd b. Utbe'yi öldüren Hamza, Ali ve Ubeyde b. el-Hâris hakkında inmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قلت: ومن هذا القبيل حين استشار رسول الله ﷺ المسلمين في أسارى بدر، فأشار الصديق بأن يفادوا، فيكون ما يؤخذ منهم قوة للمسلمين، وهم بنو العم والعشيرة، ولعل الله أن يهديهم. وقال عمر: لا أرى ما رأى يا رسول الله، هل تمكني من فلان-قريب لعمر-فأقتله، وتمكن عليًا من عقيل، وتمكن فلانًا من فلان، ليعلم الله أنه ليست في قلوبنا هوادة للمشركين … القصة بكاملها.
Derim ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir esirleri hakkında Müslümanlarla istişare ettiği an da bu kabildendir. Sıddîk [Ebû Bekr], onların fidye karşılığı serbest bırakılmasını, böylece onlardan alınacak şeyin Müslümanlar için bir güç olacağını, zira onların amcaoğulları ve akrabalar olduğunu, belki de Allah'ın onlara hidayet vereceğini işaret etti. Ömer ise şöyle dedi: "Ben onun gördüğü gibi görmüyorum ya Resûlallâh! Bana falan kimseyi -ki Ömer'in bir yakınıydı- teslim etsen de onu öldürsem, Ali'ye Akîl'i teslim etsen, falana da falanı teslim etsen de Allah kalplerimizde müşriklere karşı hiçbir müsamaha ve zaaf olmadığını bilse..." -kıssanın tamamı-.
وقوله: (أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ) أي: من اتصف بأنه لا يواد من حاد الله ورسوله ولو كان أباه أو أخاه، فهذا ممن كتب الله في قلبه الإيمان، أي: كتب له السعادة وقررها في قلبه وزين الإيمان في بصيرته.
Allah Teâlâ'nın: { أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } “İşte onların kalplerine [Allah] imanı yazmış ve onları katından bir ruh ile desteklemiştir” kavli; yani babası yahut kardeşi de olsa Allah'a ve Resûlüne karşı gelenleri sevmeme vasfına sahip olan kimse, Allah'ın kalbine imanı yazdığı kimselerdendir. Yani onun için mutluluğu (ebedî saadeti) takdir edip bunu kalbine yerleştirmiş ve basiretinde imanı süslemiştir.
وقال السدي: (كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ) جعل في قلوبهم الإيمان.
Süddî: (كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ) “Onların kalplerine imanı yazmış” kavli hakkında: "Onların kalplerinde imanı var kıldı (yerleştirdi)" demiştir.
وقال ابن عباس: (وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ) أي: قواهم.
İbn Abbâs: (وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ) “Onları katından bir ruh ile desteklemiştir” kavli hakkında: "Yani onları güçlendirmiştir" demiştir.
وقوله: (وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ) كل هذا تقدم تفسيره غير مرة.
Allah Teâlâ'nın: (وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ) “Onları, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacaktır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavlinin tefsiri daha önce defalarca geçmişti.
وفي قوله: (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ) سر بديع، وهو أنه لما سخطوا على القرائب والعشائر في الله عوضهم الله بالرضا عنهم، وأرضاهم عنه بما أعطاهم من النعيم المقيم، والفوز العظيم، والفضل العميم.
(رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ) “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kavlinde eşsiz bir sır vardır: Onlar Allah uğruna akrabalarına ve aşiretlerine öfkelenip buğzettiklerinde, Allah da buna karşılık onlardan razı olmuş; kendilerine verdiği tükenmez nimetler, büyük kurtuluş ve sonsuz lütufla onları da Kendisinden razı kılmıştır.
وقوله: (أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) أي: هؤلاء حزبُ الله، أي: عباد الله وأهل كرامته.
Allah Teâlâ'nın: (أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) “İşte onlar Allah'ın tarafında olanlardır. İyi bilin ki, kurtuluşa erecek olanlar yalnız Allah'ın tarafında olanlardır” kavline gelince; yani işte bunlar Allah'ın fırkası/tarafı, yani Allah'ın kulları ve O'nun ikramına mazhar olan ehlidir.
وقوله: (أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) تنويه بفلاحهم وسعادتهم ونصرهم في الدنيا والآخرة، في مقابلة ما أخبر عن أولئك بأنهم حزب الشيطان. ثم قال: {أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ}
(أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) “İyi bilin ki, kurtuluşa erecek olanlar yalnız Allah'ın tarafında olanlardır” kavli, diğerlerinin şeytanın taraftarları olduğunu bildirmesine karşılık, bunların dünyada ve ahirette kurtuluşa, mutluluğa ve zafere ereceklerini övgüyle beyan etmektedir. Nitekim ardından şöyle buyurmuştur: {أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İyi bilin ki, hüsrana uğrayacak olanlar da yalnız şeytanın tarafında olanlardır”.
وقد قال بن أبي حاتم: حدثنا هارون بن حميد الواسطي، حدثنا الفضل بن عَنْبَسة، عن رجل قد سماه-يقال هو عبد الحميد بن سليمان، انقطع من كتابي-عن الذَيَّال بن عباد قال: كتب أبو حازم الأعرج إلى الزهري: اعلم أن الجاه جاهان، جاه يجريه الله على أيدي أوليائه لأوليائه، وأنهم الخامل ذكرهم، الخفية شخوصهم، ولقد جاءت صفتهم على لسان رسول الله ﷺ. "إن الله يحب الأخفياء الأتقياء الأبرياء، الذين إذا غابوا لم يُفتَقَدوا، وإذا حضروا لم يُدْعَوا، قلوبهم مصابيح الهدى، يخرجون من كل فتنة سوداء مظلمة" فهؤلاء أولياء الله تعالى الذين قال الله: (أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)
İbn Ebî Hâtim der ki: Bize Hârûn b. Humeyd el-Vâsıtî anlattı, bize el-Fadl b. Anbese, ismini verdiği bir adamdan -ki bu kimsenin Abdülhamîd b. Süleymân olduğu söylenir, [bu kısım] kitabımdan kopmuştur-, o da Zeyyâl b. Abbâd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Hâzim el-A'rec, Zührî'ye şöyle yazdı: "Bil ki makam/itibar iki türlüdür: Biri Allah'ın, velîleri eliyle velîlerine bahşettiği makamdır; onlar namı duyulmamış, şahısları gizli kimselerdir. Nitekim onların vasfı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden şöyle gelmiştir: 'Allah, gaip olduklarında aranmayan, hazır bulunduklarında [meclislere] çağrılmayan, kalpleri hidayet kandilleri olan, her türlü kapkara ve zifiri fitneden kurtulup çıkan o gizli, takva sahibi ve günahlardan arınmış kimseleri sever.' İşte bunlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: (أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) “İşte onlar Allah'ın tarafında olanlardır. İyi bilin ki, kurtuluşa erecek olanlar yalnız Allah'ın tarafında olanlardır” buyurduğu Allah'ın velîleridir."
وقال نُعَيم بن حَمّاد: حدثنا محمد بن ثور، عن يونس، عن الحسن قال: قال رسول الله ﷺ: "اللهم، لا تجعل لفاجر ولا لفاسق عندي يدًا ولا نعمة، فإني وجدت فيما أوحيته إلي: (لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) قال سفيان: يرون أنها نزلت فيمن يخالط السلطان. ورواه أبو أحمد العسكري.
Nuaym b. Hammâd der ki: Bize Muhammed b. Sevr, Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allahım! Hiçbir fâcirin ve hiçbir fâsıkın üzerimde bir minneti/iyiliği ve bir nimeti olmasına izin verme! Çünkü bana vahyettiğin şeyler arasında şunu buldum: {لا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve ahiret gününe iman eden hiçbir topluluğun, Allah'a ve Resulüne başkaldıran kimselerle sevgi bağı kurduğunu göremezsin”» Süfyân şöyle demiştir: [Âlimler] bu ayetin yöneticiyle/sultanla içli dışlı olup düşüp kalkan kimseler hakkında indiği görüşündedirler. Bunu Ebû Ahmed el-Askerî de rivayet etmiştir.