Binûn

Mümtehine Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد كان رسول الله ﷺ يتعاهدُ النساءَ بهذه البيعة يوم العيد، كما قال البخاري:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bayram günü kadınları bu biat ile yoklardı; nitekim Buhârî şöyle demiştir:

حدثنا محمد بن عبد الرحيم، حدثنا هارون بن معروف، حدثنا عبد الله بن وهب، أخبرني ابن جُرَيج: أن الحسن بن مسلم أخبره، عن طاوس، عن ابن عباس قال: شهدت الصلاة يوم الفطر مع رسول الله ﷺ وأبي بكر وعمر وعثمان، فكلهم يصليها قبل الخطبة ثم يخطب بَعدُ، فنزل نبي الله ﷺ، فكأني أنظر إليه حين يُجَلَّس الرجالَ بيده، ثم أقبل يَشقّهم حتى أتى النساء مع بلال فقال: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ) حتى فرغ من الآية كلها. ثم قال حين فرغ: "أنتن على ذلك؟ ". فقالت امرأة واحدة، ولم يجبه غيرها: نعم يا رسول الله -لا يدري الحسن من هي-قال: "فتصدقن"، قال: وبسط بلال ثوبه فجعلن يلقين الفَتَخَ

Bize Muhammed b. Abdirrahîm rivayet etti, bize Hârûn b. Ma'rûf rivayet etti, bize Abdullah b. Vehb rivayet etti, bana İbn Cüreyc, Hasan b. Müslim'in kendisine Tâvûs'tan, onun da İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini haber verdiğini bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman ile birlikte Ramazan Bayramı namazında hazır bulundum; onların hepsi de namazı hutbeden önce kıldırır, sonra hutbe irad ederdi. [Bir defasında] Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem [hutbeden] indi; erkekleri eliyle oturturken sanki şu an ona bakıyor gibiyim. Sonra onların saflarını yararak ilerledi ve Bilâl ile birlikte kadınların yanına vardı. Ardından: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ } “Ey Peygamber! Mümin kadınlar, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek... üzere sana biat etmeye geldiklerinde” ayetinin tamamını sonuna kadar okudu. [Ayeti] bitirince: «Siz bu [şartlar] üzere misiniz?» buyurdu. İçlerinden sadece bir kadın -Hasan onun kim olduğunu bilmiyor- cevap verip: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Öyleyse sadaka verin» buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bilâl elbisesini yaydı; kadınlar da kaşsız yüzükleri [veya halkaları] atmaya başladılar

والخواتيم في ثوب بلال .

ve yüzükleri Bilâl'in elbisesine atmaya başladılar .

وقال الإمام أحمد: حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا ابن عياش، عن سليمان بن سُليم، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: جاءت أميمة بنت رقيقة إلى رسول الله ﷺ تبايعه على الإسلام، فقال: "أبايعك على ألا تشركي بالله شيئًا، ولا تسرقي، ولا تزني، ولا تقتلي ولدك، ولا تأتي ببهتان تفترينه بين يَديك ورجليك، ولا تنوحي، ولا تبرجي تبرج الجاهلية الأولى"

İmam Ahmed dedi ki: Bize Halef b. el-Velîd rivayet etti, bize İbn Ayyâş, Süleymân b. Süleym'den, o Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; o şöyle dedi: Ümeyme bint Rukayka, İslâm üzere biat etmek için Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuğunu öldürmemek, ellerin ve ayakların arasında bir iftira uydurup getirmemek, ağıt yakmamak ve ilk Câhiliye dönemindeki gibi açılıp saçılmamak üzere seninle biatleşiyorum" .

وقال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن الزهري، عن أبي إدريس الخولاني، عن عبادة بن الصامت قال: كنا عند رسول الله ﷺ في مجلس فقال: "تبايعوني على ألا تشركوا بالله شيئًا، ولا تسرقوا، ولا تزنوا، ولا تقتلوا أولادكم -قرأ الآية التي أخذت على النساء (إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ) فمن وفى منكم فأجره على الله، ومن أصاب من ذلك شيئًا فعوقب به، فهو كفارة له، ومن أصاب من ذلك شيئًا فستره الله عليه، فهو إلى الله، إن شاء غفر له، وإن شاء عذبه". أخرجاه في الصحيحين .

İmam Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Zührî'den, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Bir mecliste Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındaydık. Şöyle buyurdu: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarınızı öldürmemek üzere bana biat edin -kadınlardan alınan (إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ) ayetini okudu-. Sizden kim [sözüne] vefa gösterirse onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim de bunlardan birini işler ve cezalandırılırsa bu onun için bir kefarettir. Kim de bunlardan birini işler ve Allah onu örterse, onun durumu Allah'a kalmıştır; dilerse onu bağışlar, dilerse ona azap eder." Bunu iki Sahîh sahibi rivayet etmiştir .

وقال محمد ابن إسحاق، عن يزيد بن أبي حبيب، عن مرثد بن عبد الله اليَزني عن أبي عبد الله عبد الرحمن بن عُسَيلة الصُّنَابجي ، عن عبادة بن الصامت قال: كنت فيمن حضر العقبة الأولى، وكنا اثني عشر رجلا فبايعنا رسول الله ﷺ على بيعة النساء، وذلك قبل أن يفرض الحرب، على ألا نشرك بالله شيئًا، ولا نسرق، ولا نزني، ولا نقتل أولادنا، ولا نأتي ببهتان نفتريه بين أيدينا وأرجلنا، ولا نعصيه في معروف، وقال: "فإن وَفَيتم فلكم الجنة" رواه ابن أبي حاتم.

Muhammed b. İshâk, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Mersed b. Abdillâh el-Yezenî'den , o Ebû Abdillâh Abdurrahmân b. Useyle es-Sunâbihî'den , o da Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Ben Birinci Akabe'de bulunanlar arasındaydım. On iki kişiydik ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem -bu durum savaş farz kılınmadan önceydi- kadınların biati üzere; Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarımızı öldürmemek, ellerimiz ve ayaklarımız arasında bir iftira uydurup getirmemek ve maruf bir hususta ona isyan etmemek üzere biat ettik. [Resûlullah da]: "Eğer vefa gösterirseniz cennet sizindir" buyurdu. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقد روي ابن جرير من طريق العوفي، عن ابن عباس: أن رسول الله ﷺ أمر عمر بن الخطاب فقال: " قل لهن: إن رسول الله يبايعكن على ألا تشركن بالله شيئًا" -وكانت هند بنت عتبة بن ربيعة التي شقت بطن حمزة مُنَكرة في النساء-فقالت: "إني إن أتكلم يعرفني، وإن عرفني قتلني". وإنما تنكرت فرقًا من رسول الله ﷺ، فسكت النسوة اللاتي مع هند، وأبين أن يتكلمن. فقالت هند وهي مُنَكَّرة: كيف تقبل من النساء شيئًا لم تقبله من الرجال؟ ففطن إليها رسول الله وقال لعمر: "قل لهن: ولا تسرقن". قالت هند: والله إني لأصيب من أبي سفيان الهَنَات، ما أدري أيحلهن لي أم لا؟ قال أبو سفيان: ما أصبت من شيء مضى أو قد بقي، فهو لك حلال. فضحك رسول الله ﷺ وعرفها، فدعاها فأخذت بيده، فعاذت به، فقال: "أنت هند؟ ". قالت: عفا الله عما سلف. فصرف عنها رسول الله ﷺ فقال: "ولا يزنين"، فقالت: يا رسول الله، وهل تزني الحرة؟ قال: "لا والله ما تزني الحرة". فقال: "ولا

İbn Cerîr, el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer b. el-Hattâb'a emredip şöyle buyurdu: "Onlara de ki: Şüphesiz Resûlullah, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamanız şartıyla sizinle biatleşmektedir." -Hamza'nın karnını yarmış olan Utbe b. Rebîa'nın kızı Hind de kadınların arasında tanınmayacak bir kılıkta bulunmaktaydı- Bunun üzerine [Hind]: "Şayet konuşursam beni tanır, beni tanırsa da beni öldürür" dedi. O ancak Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem korktuğu için tanınmayacak bir kılığa girmişti. Hind ile birlikte bulunan kadınlar sustular ve konuşmaktan kaçındılar. Bunun üzerine Hind tanınmayacak kılıkta iken: "Erkeklerden kabul etmediğin bir şeyi kadınlardan nasıl kabul ediyorsun?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun farkına vardı ve Ömer'e: "Onlara: 'Hırsızlık da etmesinler' de" buyurdu. Hind: "Vallahi ben Ebû Süfyân'ın malından ufak tefek şeyler alıyorum; bunları bana helal kılıyor mu kılmıyor mu bilmiyorum?" dedi. Ebû Süfyân: "Geçmişte aldığın veya geride kalan her şey sana helaldir" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve onu tanıdı. Onu çağırdı; [Hind] onun elini tuttu ve ona sığındı. [Resûlullah]: "Sen Hind misin?" diye sordu. O da: "Geçmişi Allah bağışlasın" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [konuyu] ondan çevirip: "Zina da etmesinler" buyurdu. [Hind]: "Ey Allah'ın Resûlü, hür bir kadın hiç zina eder mi?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır, vallahi hür kadın zina etmez" buyurdu. Ardından: "Ve..." buyurdu.

يقتلن أولادهن". قالت هند: أنت قتلتهم يوم بدر، فأنت وهم أبصر. قال: (وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ) قال (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) قال: منعهن أن ينحن، وكان أهل الجاهلية يمزقن الثياب ويخدشن الوجوه، ويقطعن الشعور، ويدعون بالثبور. والثبور: الويل .

çocuklarını öldürmesinler" buyurdu. Hind: "Sen onları Bedir günü öldürdün, artık sen ve onlar daha iyi bilirsiniz" dedi. [Resûlullah]: (وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ) [ayetini okudu]. [Ardından da] (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) [ayetini okudu]. [Ravi] dedi ki: Onlara ağıt yakmayı yasakladı. Câhiliye ehli [kadınları] elbiseleri yırtar, yüzleri tırmalar, saçları yolar ve helak çağrısında bulunurlardı. Sübûr (ثبور), helak/veyl demektir .

وهذا أثر غريب، وفي بعضه نكارة، والله أعلم؛ فإن أبا سفيان وامرأته لما أسلما لم يكن رسول الله ﷺ يخيفهما، بل أظهر الصفاء والود له، وكذلك كان الأمر من جانبه، ﵇، لهما.

Bu garip bir rivayettir ve bir kısmında münkerlik vardır, en doğrusunu Allah bilir. Zira Ebû Süfyân ile hanımı Müslüman olduklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları korkutmamış, bilakis ona samimiyet ve sevgi göstermişti; aynı şekilde onun aleyhisselâm tarafından ikisine karşı tutumu da böyleydi.

وقال مقاتل بن حيان: أنزلت هذه الآية يوم الفتح، فبايع رسول الله ﷺ الرجال على الصفا، وعمر يبايع النساء تحتها عن رسول الله ﷺ، فذكر بقيته كما تقدم وزاد: فلما قال: (وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ) قالت هند: ربيناهم صغارًا فقتلتموهم كبارا. فضحك عمر بن الخطاب حتى استلقى. رواه بن أبي حاتم.

Mukâtil b. Hayyân dedi ki: Bu ayet Fetih günü indirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ [tepesinde] erkeklerden biat alıyor, Ömer de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına onun aşağısında kadınlardan biat alıyordu. Sonra [Mukâtil] daha önce geçtiği üzere rivayetin geri kalanını zikretti ve şunu ekledi: [Ömer]: (وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ) deyince Hind: "Biz onları küçükken büyüttük, siz de büyüyünce onları öldürdünüz" dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb sırtüstü yatacak derecede güldü. Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وقال بن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نصر بن علي، حدثتني غطبة بنت سليمان، حدثني عمتي، عن جدتها عن عائشة قالت: جاءت هند بنت عتبة إلى رسول الله ﷺ لتبايعه، فنظر إلى يدها فقال: "اذهبي فغيري يدك". فذهبت فغيرتها بحناء، ثم جاءت فقال: "أبايعك على ألا تشركي بالله شيئا"، فبايعها وفي يدها سواران من ذهب، فقالت: ما تقول في هذين السوارين؟ فقال: "جمرتان من جمر جهنم" .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize babam rivayet etti, bize Nasr b. Alî rivayet etti, bana Gatbe bint Süleymân rivayet etti, bana halam ninesinden , o da Âişe'den rivayet etti; Âişe şöyle dedi: Hind bint Utbe biat etmek üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. [Resûlullah] onun eline baktı ve: "Git, elinin [rengini] değiştir" buyurdu. O da gitti ve kına ile değiştirdi. Sonra geldi; [Resûlullah]: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaman üzere seninle biatleşiyorum" buyurdu. Elinde altından iki bilezik varken onunla biatleşti. [Hind]: "Bu iki bilezik hakkında ne dersin?" dedi. [Resûlullah]: "Cehennem korundan iki kordur" buyurdu .

فقوله: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ) أي: من جاءك منهن يبايع على هذه الشروط فبايعها، (عَلَى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ) أي: أموال الناس الأجانب، فأما إذا كان الزوج مقصرًا في نفقتها، فلها أن تأكل من ماله بالمعروف، ما جرت به عادة أمثالها، وإن كان بغير علمه، عملا بحديث هند بنت عتبة أنها قالت: يا رسول الله، إن أبا سفيان رجل شَحِيح لا يعطيني من النفقة ما يكفيني ويكفي بني، فهل عليَّ جناح إن أخذت من ماله بغير علمه؟ فقال رسول الله ﷺ: "خذي من ماله بالمعروف ما يكفيك ويكفي بنيك". أخرجاه في الصحيحين .

Ayetteki: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ) yani: Onlardan kim bu şartlar üzere biat etmek için sana gelirse onun biatini kabul et; (عَلَى أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ) yani yabancı insanların mallarını [çalmamak üzere]. Şayet koca onun nafakasında kusur ediyorsa, kadının -kocasının haberi olmasa bile- emsallerinin örfüne göre kocasının malından maruf ölçüde harcaması caizdir. Bu, Hind bint Utbe'nin şu hadisiyle amel edilerek söylenmiştir: [Hind]: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Ebû Süfyân cimri bir adamdır; bana ve çocuklarıma yetecek kadar nafaka vermiyor. Onun haberi olmadan malından almamda bana bir günah var mıdır?" demişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onun malından sana ve çocuklarına maruf ölçüde yetecek kadarını al" buyurmuştur. Bunu iki Sahîh sahibi rivayet etmiştir .

وقوله: (وَلا يَزْنِينَ) كقوله: {وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا} [الإسراء: ٣٢]. وفي حديث سَمُرة ذكرُ عقوبة الزناة بالعذاب الأليم في نار الجحيم .

Ayetteki: (وَلا يَزْنِينَ) ifadesi, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur.” [İsrâ: 32]. Semure hadisinde de cehennem ateşinde zina edenlerin elem verici azapla cezalandırılacağı zikredilmiştir .

وقال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أخبرنا مَعْمَر، عن الزهري، عن عُرْوة، عن عائشة قالت: جاءت فاطمة بنت عتبة تبايع النبي ﷺ فأخذ عليها: (أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ) الآية، قالت: فوضعت يدها على رأسها حياء، فأعجبه ما رأى منها، فقالت عائشة:

İmam Ahmed dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ma‘mer, Zührî’den, o Urve’den, o da Âişe’den [şöyle dediğini] haber verdi: Fâtıma bint Utbe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e biat etmek üzere geldi. [Allah Resûlü] ona: (أَنْ لا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ) [şeklindeki] ayeti şart koştu. [Âişe] dedi ki: Kadın hayâsından elini başına koydu; onun bu hâli [Peygamber'in] hoşuna gitti. Bunun üzerine Âişe şöyle dedi:

أقري أيتها المرأة، فوالله ما بايعنا إلا على هذا. قالت: فنعم إذًا. فبايعها بالآية .

"Ey kadın, ikrar et! Vallahi biz ancak bunun üzerine biat ettik" dedi. Kadın: "O halde evet" dedi. Böylece [Peygamber] bu ayetle onun biatini aldı .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو سعيد الأشج، حدثنا ابن فضيل، عن حصين، عن عامر -هو الشعبي-قال: بايع رسول الله ﷺ النساء، وعلى يده ثوب قد وضعه على كفه، ثم قال: "ولا تقتلن أولادكن". فقالت امرأة: تقتل آباءهم وتوصينا بأولادهم؟ قال: وكان بعد ذلك إذا جاءه النساء يبايعنه، جمعهن فعرض عليهن، فإذا أقررن رجعن.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşec rivayet etti, bize İbn Fudayl, Husayn'dan, o Âmir'den -yani Şa'bî- rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlarla biatleşti; elinin üstünde, avucuna koyduğu bir bez vardı. Sonra: "Çocuklarınızı da öldürmeyin" buyurdu. Bir kadın: "Babalarını sen öldürüyorsun da çocuklarını bize mi vasiyet ediyorsun?" dedi. [Şa'bî] dedi ki: Bundan sonra kadınlar biat etmek için ona geldiklerinde onları toplar, şartları onlara arz ederdi; ikrar ettiklerinde ise dönerlerdi.

وقوله (وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ) وهذا يشمل قتله بعد وجوده، كما كان أهل الجاهلية يقتلون أولادهم خشية الإملاق، ويعم قتله وهو جنين، كما قد يفعله بعض الجهلة من النساء، تطرح نفسها لئلا تحبل إما لغرض فاسد أو ما أشبهه.

Ayetteki: (وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ) ifadesi, Câhiliye ehlinin fakirlik korkusuyla çocuklarını öldürdükleri gibi, çocuğun doğumundan sonra öldürülmesini kapsadığı gibi; bazı cahil kadınların ya bozuk bir amaç veya benzeri sebeplerle hamile kalmamak için çocuğu düşürmesi şeklinde henüz cenin iken öldürülmesini de içine alır.

وقوله: (وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ) قال ابن عباس: يعني لا يلحقن بأزواجهن غير أولادهم. وكذا قال مقاتل. ويؤيد هذا الحديث الذي رواه أبو داود:

Ayetteki: (وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ) hakkında İbn Abbâs: "Yani kocalarına, onlardan olmayan çocukları nispet etmesinler" demiştir. Mukâtil de böyle demiştir. Bunu Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği şu hadis de desteklemektedir:

حدثنا أحمد بن صالح، حدثنا بن وهب، حدثنا عمرو -يعني: ابن الحارث-عن ابن الهاد، عن عبد الله بن يونس، عن سعيد المَقْبُري، عن أبي هريرة أنه سمع رسول الله ﷺ يقول حين نزلت آية الملاعنة: "أيما امرأة أدخَلت على قوم من ليس منهم، فليست من الله في شيء، ولن يدخلها الله جَنّته، وأيما رجل جَحَد ولده وهو ينظر إليه، احتجب الله منه، وفضحه على رءوس الأولين والآخرين" .

Bize Ahmed b. Sâlih rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti, bize Amr -yani İbnü'l-Hâris- İbnü'l-Hâd'dan, o Abdullah b. Yûnus'tan, o Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; o, mülâane ayeti indiğinde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: "Hangi kadın bir kavme onlardan olmayan birini sokarsa, onun Allah katında hiçbir değeri yoktur ve Allah onu kesinlikle cennetine koymayacaktır. Hangi erkek de bakıp durduğu halde çocuğunu inkâr ederse, Allah ondan perdelenir ve onu öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda rezil eder" .

وقوله: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) يعني: فيما أمرتهن به من معروف، ونهيتهن عنه من منكر.

Ayetteki: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) ifadesi yani: Onlara emrettiğin maruf hususlarda ve onları nehyettiğin münker hususlarda [sana isyan etmesinler demektir].

قال البخاري: حدثنا عبد الله بن محمد، حدثنا وهب بن جرير، حدثنا أبي قال: سمعت الزبير، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس في قوله: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) قال: إنما هو شرط شَرَطه الله للنساء .

Buhârî dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed rivayet etti, bize Vehb b. Cerîr rivayet etti, bize babam rivayet edip dedi ki: Zübeyr'den işittim, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, ancak Allah'ın kadınlara koştuğu bir şarttır" .

وقال ميمون بن مِهْرَان: لم يجعل الله لنبيه طاعة إلا لمعروف والمعروف: طاعة.

Meymûn b. Mihrân şöyle dedi: "Allah, Peygamberi için ancak maruf hususta itaati şart kılmıştır . Maruf da itaattir."

وقال ابن زيد: أمر الله بطاعة رسوله، وهو خِيَرة الله من خلقه في المعروف. وقد قال غيره ابن عباس، وأنس بن مالك، وسالم بن أبي الجَعْد، وأبي صالح، وغير واحد: نهاهن يومئذ عن النوح. وقد تقدم حديث أم عطية في ذلك أيضًا.

İbn Zeyd şöyle dedi: "Allah, mahlûkatı arasından seçtiği Peygamberine maruf hususta itaat edilmesini emretmiştir." Ondan başkaları; İbn Abbâs, Enes b. Mâlik, Sâlim b. Ebi'l-Ca'd, Ebû Sâlih ve pek çok kimse: "O gün onlara ağıt yakmayı yasaklamıştı" demişlerdir. Bu hususta Ümmü Atıyye'nin hadisi de daha önce geçmişti.

وقال ابن جرير: حدثنا بشر، حدثنا يزيد، حدثنا سعيد، عن قتادة في هذه الآية: ذكر لنا أن نبي الله ﷺ أخذ عليهن النياحة، ولا تحدثن الرجال إلا رجلا منكن محرمًا. فقال عبد الرحمن بن عوف: يا نبي الله، إن لنا أضيافًا، وإنا نغيب عن نسائنا. فقال رسول الله ﷺ: "ليس أولئك

İbn Cerîr dedi ki: Bize Bişr rivayet etti, bize Yezîd rivayet etti, bize Saîd, Katâde'den bu ayet hakkında rivayet etti; [Katâde] şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlara ağıt yakmamalarını ve aralarından mahrem olan bir adam müstesna [yabancı] erkeklerle konuşmamalarını şart koşmuştu. Bunun üzerine Abdurrahmân b. Avf: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bizim misafirlerimiz oluyor ve biz hanımlarımızın yanından ayrılıp uzakta bulunuyoruz" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben onları

عَنَيتُ، ليس أولئك عَنَيتُ" .

kastetmedim, ben onları kastetmedim" .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبو زُرْعَة، حدثنا إبراهيم بن موسى الفراء، أخبرنا ابن أبي زائدة، حدثني مبارك، عن الحسن قال: كان فيما أخذ النبي ﷺ: "ألا تحدثن الرجال إلا أن تكون ذات محرم، فإن الرجل لا يزال يحدث المرأة حتى يَمذي بين فخذيه".

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize İbrâhîm b. Mûsâ el-Ferrâ rivayet etti, bize İbn Ebî Zâide haber verdi, bana Mübârek, Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şart koştukları arasında şu da vardı: "Mahremi olmadıkça erkeklerle konuşmasınlar; zira erkek kadınla konuşmaya devam ettikçe nihayet uylukları arasına mezi gelir."

وقال ابن جرير: حدثنا ابن حميد، حدثنا هارون، عن عمرو، عن عاصم عن ابن سيرين، عن أم عطية الأنصارية قالت: كان فيما اشتُرط علينا من المعروف حين بايعنا ألا ننوح، فقالت امرأة من بني فلان: إن بني فلان أسعدوني، فلا حتى أجزيهم فانطلقتْ فأسعَدتْهُمْ ثم جاءت فبايعت، قالت: فما وفى منهن غيرها، وغير أم سليم ابنة مِلْحان أم أنس بن مالك .

İbn Cerîr dedi ki: Bize İbn Humeyd rivayet etti, bize Hârûn, Amr'dan, o Âsım'dan , o İbn Sîrîn'den, o da Ümmü Atıyye el-Ensâriyye'den rivayet etti; o şöyle dedi: Biat ettiğimizde maruf olarak üzerimize şart koşulan hususlardan biri de ağıt yakmamamızdı. Falanoğullarından bir kadın: "Falanoğulları [ağıtta] bana yardım etmişlerdi; ben de onların karşılığını ödemedikçe [biat etmem] olmaz " dedi. Gitti ve onlara yardım etti, sonra gelip biat etti. [Ümmü Atıyye] dedi ki: O kadın ve Enes b. Mâlik'in annesi Milhân'ın kızı Ümmü Süleym dışında kadınlardan hiçbiri buna tam vefa göstermedi .

وقد روى البخاري هذا الحديث من طريق حفصة بنت سيرين، عن أم عطية نسيبة الأنصارية ﵂ وقد روي نحوه من وجه آخر أيضًا.

Buhârî bu hadisi Hafsa bint Sîrîn tarikinden, Ümmü Atıyye Nüseybe el-Ensâriyye'den radıyallâhu anhâ rivayet etmiştir . Hadis başka bir vecihten de benzer şekilde rivayet edilmiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا أبو نُعَيم، حدثنا عُمَر بن فروخ القَتَّات، حدثني مصعب بن نوح الأنصاري قال: أدركت عجوزًا لنا كانت فيمن بايع رسول الله ﷺ. قالت: فأتيته لأبايعه، فأخذ علينا فيما أخذ ألا تنحن. فقالت عجوز: يا رسول الله إن ناسًا قد كانوا أسعدوني على مصائب أصابتني، وأنهم قد أصابتهم مصيبة، فأنا أريد أسعدهم. قال: "فانطلقي فكافئيهم". فانطلقت فكافأتهم، ثم إنها أتته فبايعته، وقال: هو المعروف الذي قال الله ﷿: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb rivayet etti, bize Ebû Nuaym rivayet etti, bize Ömer b. Ferrûh el-Kattât rivayet etti, bana Mus'ab b. Nûh el-Ensârî rivayet edip dedi ki: Bizden, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem biat edenler arasında bulunan yaşlı bir kadına yetiştim. O kadın şöyle dedi: Biat etmek için ona gittim; üzerimize aldığı şartlar arasında ağıt yakmamak da vardı. Yaşlı bir kadın: "Ey Allah'ın Resûlü! Bazı insanlar başıma gelen musibetlerde bana [ağıtta] yardım etmişlerdi ; şimdi onların başına bir musibet geldi, ben de onlara yardım etmek istiyorum" dedi. [Resûlullah]: "Git ve karşılıklarını öde" buyurdu. Kadın gitti ve karşılıklarını ödedi, sonra ona gelip biat etti. Dedi ki: İşte bu , Azîz ve Celîl olan Allah'ın: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) buyurduğu maruftur .

وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن منصور الرمادي، حدثنا القَعْنَبِي ، حدثنا الحجاج بن صفوان، عن أسيد بن أبي أسيد البراد، عن امرأة من المبايعات قالت: كان فيما أخذ علينا رسول الله ﷺ: أن لا نعصيه في معروف: أن لا نخمش وجوهًا ولا ننشر شعرًا، ولا نشق جيبا، ولا ندعو ويلا.

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî rivayet etti, bize Ka'nebî rivayet etti , bize Haccâc b. Safvân, Üseyd b. Ebî Üseyd el-Berrâd'dan, o biat eden kadınlardan birinden rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem, maruf hususunda ona isyan etmememiz üzere bizden aldığı sözler arasında; yüz tırmalamamak , saç baş dağıtmamak, yaka yırtmamak ve helak çağrısında bulunmamak vardı.

وقال ابن جرير: حدثنا أبو كُرَيْب، حدثنا وَكِيع، عن يزيد مولي الصهباء، عن شهر بن حَوشب، عن أم سلمة، عن رسول الله ﷺ في قوله: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) قال: "النوح".

İbn Cerîr dedi ki: Bize Ebû Küreyb rivayet etti, bize Vekî', Sahbâ'nın azatlısı Yezîd'den, o Şehr b. Havşeb'den, o Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “ve maruf [olan bir husus]ta sana karşı gelmemek” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: «[Buradaki maruf,] ağıt yakmamaktır.»

ورواه الترمذي في التفسير، عن عبد بن حُمَيد، عن أبي نُعَيم -وابن ماجه، عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن وكيع-كلاهما عن يزيد بن عبد الله الشيباني مولي الصهباء، به وقال الترمذي: حسن غريب.

Bunu Tirmizî Tefsîr bölümünde Abd b. Humeyd'den, o Ebû Nuaym'dan; İbn Mâce de Ebû Bekir b. Ebî Şeybe'den, o Vekî'den -her ikisi de Sahbâ'nın azatlısı Yezîd b. Abdillâh eş-Şeybânî'den aynı isnadla- rivayet etmiştir . Tirmizî: "Hasen gariptir" demiştir.

وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن سنان القزاز، حدثنا إسحاق بن إدريس، حدثنا إسحاق بن عثمان أبو يعقوب، حدثني إسماعيل بن عبد الرحمن بن عطية، عن جدته أم عطية قالت: لما قدم رسول الله ﷺ جمع نساء الأنصار في بيت، ثم أرسل إلينا عمر بن الخطاب، ﵁، فقام على الباب وسلم علينا، فرددن -أو: فرددنا- عليه السلام، ثم قال: "أنا رَسُولُ رسولِ الله ﷺ إليكن". قالت: فقلنا: مرحبًا برسول الله وبرسول رسول الله. فقال: "تبايعن على ألا تشركن بالله شيئا، ولا تسرقن ولا تزنين؟ " قالت: فقلنا: نعم. قالت: فمد يده من خارج الباب -أو: البيت-ومددنا أيدينا من داخل البيت، ثم قال: "اللهم اشهد". قالت: وأمرنا في العيدين أن نخرج فيه الحُيَّض والعواتق، ولا جمعة علينا، ونهانا عن اتباع الجنائز. قال إسماعيل: فسألت جدتي عن قوله: (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) قالت: النياحة .

İbn Cerîr dedi ki: Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz rivayet etti, bize İshâk b. İdrîs rivayet etti, bize İshâk b. Osmân Ebû Ya'kûb rivayet etti, bana İsmâîl b. Abdirrahmân b. Atıyye, ninesi Ümmü Atıyye'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Medine'ye] geldiğinde Ensâr kadınlarını bir evde topladı; sonra bize Ömer b. el-Hattâb'ı radıyallâhu anh gönderdi. Kapının önünde durup bize selam verdi; biz de onun selamını aldık. Sonra: "Ben, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem size gönderdiği elçisiyim" dedi. [Ümmü Atıyye] dedi ki: "Resûlullah'a da Resûlullah'ın elçisine de merhaba!" dedik. [Ömer]: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak ve zina etmemek üzere biat ediyor musunuz?" dedi. Biz de: "Evet" dedik. [Ömer] kapının -veya evin- dışından elini uzattı, biz de evin içinden ellerimizi uzattık. Sonra [Ömer]: "Allah'ım, şahit ol!" dedi. [Ümmü Atıyye] dedi ki: İki bayramda hayızlı kadınları ve genç kızları [namazgâha] çıkarmamızı bize emretti; bize Cuma namazı farz kılınmadı ve cenazeleri takip etmekten bizi nehyetti. İsmâîl dedi ki: Nineme (وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ) ayetini sordum, o da: "Ağıt yakmaktır" dedi .

وفي الصحيحين من طريق الأعمش، عن عبد الله بن مُرة، عن مسروق، عن عبد الله بن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "ليس منا من ضَرَب الخدود، وشَقَّ الجيوب، ودعا بدعوى الجاهلية" .

İki Sahîh'te A'meş tarikinden, Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yanaklarına vuran, yakalarını yırtan ve Câhiliye adetleriyle feryat eden bizden değildir" .

وفي الصحيحين أيضًا عن أبي موسى: أن رسول الله ﷺ برئ من الصالقة والحالقة والشاقة .

Yine iki Sahîh'te Ebû Mûsâ'dan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [musibet anında] sesini yükselterek ağlayan, saçını kazıtan ve elbisesini yırtan kadından uzaktır .

وقال الحافظ أبو يعلى: حدثنا هُدْبَة بن خالد، حدثنا أبان بن يزيد، حدثنا يحيى بن أبي كثير: أن زيدًا حدثه: أن أبا سلام حدثه: أن أبا مالك الأشعري حدثه: أن رسول الله ﷺ قال: "أربع في أمتي من أمر الجاهلية لا يتركونهن: الفخر في الأحساب، والطعن في الأنساب، والاستسقاء بالنجوم، والنياحة. وقال: النائحة إذا لم تتب قبل موتها تقام يوم القيامة وعليها سربال من قَطران ودرع من جَرَب".

Hâfız Ebû Ya'lâ dedi ki: Bize Hüdbe b. Hâlid rivayet etti, bize Ebân b. Yezîd rivayet etti, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr rivayet etti: Zeyd ona Ebû Sellâm'ın, Ebû Sellâm da Ebû Mâlik el-Eş'arî'nin kendisine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet ettiğini aktarmıştır: "Ümmetimde Câhiliye işlerinden kalma dört şey vardır ki onları terk etmezler: Soy sopla övünmek, neseplere dil uzatmak, yıldızlardan yağmur beklemek ve ağıt yakmak." Şöyle de buyurdu: "Ağıt yakan kadın ölmeden önce tövbe etmezse, kıyamet günü üzerinde katrandan bir gömlek ve uyuzdan bir zırh olduğu halde ayağa kaldırılır."

ورواه مسلم في صحيحه منفردًا به، من حديث أبان بن يزيد العطار، به .

Bunu Müslim Sahîh'inde tek başına Ebân b. Yezîd el-Attâr'ın hadisinden aynı isnadla rivayet etmiştir .

وعن أبي سعيد: أن رسول الله ﷺ لعن النائحة والمستمعة. رواه أبو داود

Ebû Saîd'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ağıt yakan ve onu dinleyen kadına lanet etmiştir. Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (١٣)}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الآخِرَةِ كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ (١٣)} “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, kâfirlerin kabir ehlinden ümitlerini kestikleri gibi ahiretten ümitlerini kesmiş olan bir topluluğu dost edinmeyin.”

ينهى ﵎ عن موالاة الكافرين في آخر "هذه السورة" كما نهى عنها في أولها فقال: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) يعني: اليهود والنصارى وسائر الكفار، ممن غضب الله عليه ولعنه واستحق من الله الطرد والإبعاد، فكيف توالونهم وتتخذونهم أصدقاء وأخلاء وقد يئسوا من الآخرة، أي: من ثواب الآخرة ونعيمها في حكم الله ﷿. وقوله: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) فيه قولان، أحدهما: كما يئس الكفار الأحياء من قراباتهم الذين في القبور أن يجتمعوا بهم بعد ذلك؛ لأنهم لا يعتقدون بعثا ولا نشورا، فقد انقطع رجاؤهم منهم فيما يعتقدونه.

[Allah] Teâlâ, bu surenin başında kâfirleri dost edinmeyi yasakladığı gibi sonunda da yasaklayarak şöyle buyurmaktadır: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) yani Allah'ın kendilerine gazap ettiği, lanetlediği, huzurundan kovulmayı ve uzaklaştırılmayı hak etmiş olan Yahudileri, Hristiyanları ve diğer bütün kâfirleri [dost edinmeyin]. Onlar ahiretten, yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın hükmünde ahiret sevabından ve nimetinden ümit kesmişken nasıl olur da onları dost edinir ve kendinize sırdaş tutarsınız? Ayetteki: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi; hayattaki kâfirlerin kabirlerde bulunan akrabalarıyla bundan sonra tekrar bir araya gelmekten ümit kestikleri gibi; zira onlar yeniden dirilmeye ve mahşere inanmazlar, dolayısıyla inançlarına göre onlara kavuşma ümitleri tamamen kesilmiştir.

قال العوفي، عن ابن عباس: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) إلى آخر السورة، يعني من مات من الذين كفروا فقد يئس الأحياء من الذين كفروا أن يرجعوا إليهم أو يبعثهم الله ﷿.

Avfî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Surenin sonuna kadar olan (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ) ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani kâfirlerden kim ölmüşse, hayatta olan kâfirler onların kendilerine dönmesinden yahut Azîz ve Celîl olan Allah'ın onları yeniden diriltmesinden ümit kesmişlerdir.

وقال الحسن البصري: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) قال: الكفار الأحياء قد يئسوا من الأموات.

Hasan-ı Basrî: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) ayeti hakkında şöyle demiştir: "Hayattaki kâfirler ölülerden ümit kesmişlerdir."

وقال قتادة: كما يئس الكفار أن يرجع إليهم أصحاب القبور الذين ماتوا. وكذا قال الضحاك. رواهن ابن جرير.

Katâde şöyle demiştir: "Kâfirlerin, ölen kabir ehlinin kendilerine dönmesinden ümit kestikleri gibi." Dahhâk da böyle demiştir. Bunları İbn Cerîr rivayet etmiştir.

والقول الثاني: معناه: كما يئس الكفار الذين هم في القبور من كل خير.

İkinci görüş: Bunun manası; kabirlerde bulunan kâfirlerin her türlü hayırdan ümit kestikleri gibidir.

قال الأعمش، عن أبي الضُّحَى، عن مسروق، عن ابن مسعود: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) قال: كما يئس هذا الكافر إذا مات وعاين ثوابه واطلع عليه. وهذا قول مجاهد، وعكرمة، ومقاتل، وابن زيد، والكلبي، ومنصور. وهو اختيار ابن جرير.

A'meş, Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan, o da İbn Mes'ûd'dan: (كَمَا يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ) ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Şu kâfirin ölüp de [ahiretteki] karşılığını bizzat görüp ona muttali olduğunda [hayırdan] ümit kestiği gibi." Bu; Mücâhid, İkrime, Mukâtil, İbn Zeyd, Kelbî ve Mansûr'un da görüşüdür. İbn Cerîr'in tercihi de budur.