Binûn

"Nûn" Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm (İbn Kesîr Tefsiri) · İbn Kesîr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي رواية عنه: سيما على أنفه. وكذا قال السدي.

Ondan gelen bir rivayette de: Burnunda bir işaret [olacak, demiştir]. es-Süddî de böyle söylemiştir.

وقال العوفي، عن ابن عباس: (سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ) يقاتل يوم بدر، فيُخطم بالسيف في القتال. وقال آخرون: (سَنَسِمُهُ) سمة أهل النار، يعني نسود وجهه يوم القيامة، وعبر عن الوجه بالخرطوم. حكى ذلك كله أبو جعفر ابن جرير، ومال إلى أنه لا مانع من اجتماع الجميع عليه في الدنيا والآخرة، وهو مُتّجه.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan nakletti: (سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ) Bedir günü savaşacak ve savaşta kılıçla burnundan vurulacaktır. Başkaları ise: (سَنَسِمُهُ) "Cehennem ehlinin damgasıyla [damgalayacağız]", yani kıyamet gününde onun yüzünü karartacağız, demişler ve yüzü "hortum/burun" kelimesiyle ifade etmişlerdir. Bütün bunları Ebû Ca'fer İbn Cerîr nakletmiş ve bunların hepsinin dünyada ve ahirette onun üzerinde toplanmasına hiçbir engel bulunmadığı görüşüne meyletmiştir; bu da isabetli bir görüştür.

وقد قال ابن أبي حاتم في سورة {عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ} حدثنا أبي، حدثنا أبو صالح كاتب الليث، حدثني الليث حدثني خالد عن سعيد، عن عبد الملك بن عبد الله، عن عيسى بن هلال الصدفي، عن عبد الله بن عمرو، عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن العبد يكتب مؤمنًا أحقابًا ثم أحقابا ثم يموت والله عليه ساخط. وإن العبد يكتب كافرًا أحقابًا ثم أحقابًا، ثم يموت والله عليه راض. ومن مات هَمَّازًا لمَّازًا مُلَقَّبا للناس، كان علامته يوم القيامة أن يسميه الله على الخرطوم، من كلا الشفتين" .

İbn Ebî Hâtim {عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ} “Neyi soruşturup duruyorlar?” suresinde şöyle demiştir: Bize babam anlattı, bize Leys'in kâtibi Ebû Sâlih anlattı, bana Leys anlattı, bana Hâlid, Saîd'den , o Abdülmelik b. Abdillâh'tan, o Îsâ b. Hilâl es-Sadafî'den, o da Abdullah b. Amr'dan nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kul, çağlar ve çağlar boyunca mümin olarak yazılır, sonra Allah kendisine gazap etmiş halde ölür. Yine kul, çağlar ve çağlar boyunca kâfir olarak yazılır, sonra Allah kendisinden razı olmuş halde ölür. Kim de insanları arkadan çekiştiren, kaş göz işaretiyle ayıplayan ve lakap takan biri olarak ölürse, kıyamet gününde onun alameti, Allah'ın onun her iki dudağından burnunun üzerine kadar damgalaması olacaktır."

{إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨) فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ (٢٣) أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (٢٥) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨) قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (٣١) عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ (٣٢) كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)}

{إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨) فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ (٢٣) أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ قَادِرِينَ (٢٥) فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨) قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ (٣١) عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ (٣٢) كَذَلِكَ الْعَذَابُ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)} “Doğrusu biz, o bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi bunları da imtihan ettik. Hani onlar, sabah erkenden [kimse görmeden] onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. İstisna da yapmıyorlardı [inşâallah demiyorlardı]. Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından gelen kuşatıcı bir afet onun etrafını dolaştı da, o [bahçe] simsiyah kesiliverdi. Sabahleyin birbirlerine seslendiler: «Eğer devşirecekseniz ekininize erken gidin!» diye. Hemen yola koyuldular, aralarında fısıldaşıyorlardı: «Bugün sakın oraya bir yoksul girip de yanınıza sokulmasın!» diye. [Yoksulları yardımdan] engellemeye güçleri yeteceğini sanarak erkenden gittiler. Fakat onu görünce: «Muhakkak biz yolumuzu şaşırmışız!» dediler. «Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!» İçlerinden en ılımlı/akıllı olanı: «Ben size: 'Rabbinizi tesbih etseniz ya!' dememiş miydim?» dedi. «Rabbimizi tenzih ederiz; gerçekten biz zalimlermişiz!» dediler. Bunun üzerine birbirlerini kınayarak dönüp baktılar. «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz azgınlarmışız!» dediler. «Umulur ki Rabbimiz bize ondan daha hayırlısını verir. Doğrusu biz ancak Rabbimize yönelenleriz.» İşte azap böyledir. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!”

هذا مَثَل ضَرَبه الله تعالى لكفار قريش فيما أهدى إليهم من الرحمة العظيمة، وأعطاهم من النعم الجسيمة، وهو بَعْثُهُ محمدًا ﷺ إليهم، فقابلوه بالتكذيب والرد والمحاربة؛ ولهذا قال: (إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ) أي: اختبرناهم، (كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ) وهي البستان المشتمل على أنواع الثمار

Bu, Allâh Teâlâ'nın Kureyş kâfirlerine lütfettiği büyük rahmet ve kendilerine bahşettiği muazzam nimet -ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i onlara peygamber olarak göndermesidir- hususunda verdiği bir misaldir. Fakat onlar buna yalanlama, geri çevirme ve savaş açmayla karşılık verdiler. İşte bu sebeple şöyle buyurmuştur: { إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ } “Şüphesiz biz onları imtihan ettik” yani: Onları sınadık; { كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ } “o bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi”. Bu [bahçe] de türlü meyveleri barındıran bir bostandır

والفواكه (إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ) أي: حلفوا فيما بينهم لَيجُذَّنَ ثَمرها ليلا لئلا يعلم بهم فقير ولا سائل، ليتوفر ثمرها عليهم ولا يتصدقوا منه بشيء، (وَلا يَسْتَثْنُونَ) أي: فيما حلفوا به. ولهذا حنثهم الله في أيمانهم، فقال: (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ) أي: أصابتها آفة سماوية، (فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ) قال ابن عباس: أي كالليل الأسود. وقال الثوري، والسدي: مثل الزرع إذا حُصِد، أي هشيمًا يبسًا.

ve yemişleri barındıran bir bahçeydi. (إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ) Yani: Hiçbir fakir ve isteyen kimse kendilerinden haberdar olmasın, böylece mahsul tamamen kendilerine kalsın ve ondan hiçbir şey sadaka vermesinler diye sabah erkenden meyvesini toplayacaklarına kendi aralarında yemin ettiler. (وَلا يَسْتَثْنُونَ) Yani ettikleri yeminde [inşâallah diyerek] istisna yapmadılar. Bu yüzden Allah onların yeminlerini boşa çıkardı ve şöyle buyurdu: (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ) Yani ona semavi bir afet isabet etti, (فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ) İbn Abbâs: "Zifiri karanlık gece gibi oldu" demiştir. Sevrî ve es-Süddî de: "Hasat edilmiş ekin gibi, yani kupkuru bir saman çöpü gibi oldu" demişlerdir.

وقال ابن أبي حاتم: ذكر عن أحمد بن الصباح: أنبأنا بشر بن زاذان، عن عمر بن صبح عن ليث بن أبي سليم، عن عبد الرحمن بن سابط، عن ابن مسعود قال: قال رسول الله ﷺ: "إياكم والمعاصي، إن العبد ليذنب الذنب فيحرم به رزقًا قد كان هُيِّئ له"، ثم تلا رسول الله ﷺ: (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ) قد حرموا خَير جَنّتهم بذنبهم .

İbn Ebî Hâtim dedi ki: Ahmed b. es-Sabbâh'tan nakledildiğine göre: Bize Bişr b. Zâzân haber verdi, Ömer b. Subh'tan , o Leys b. Ebî Süleym'den, o Abdurrahman b. Sâbit'ten, o da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Günahlardan sakının! Muhakkak ki kul bir günah işler ve bu sebeple kendisi için hazırlanmış olan rızıktan mahrum bırakılır." Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: (فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ * فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ) ayetini okudu [ve şöyle buyurdu]: "İşledikleri günah sebebiyle bahçelerinin hayrından mahrum bırakıldılar."

(فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ) أي: لما كان وقت الصبح نادى بعضهم بعضًا ليذهبوا إلى الجَذَاذ،

(فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ) Yani: Sabah vakti olunca hasada gitmek için birbirlerine seslendiler:

(أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ) أي: تريدون الصرام. قال مجاهد: كان حرثهم عِنَبًا.

(أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ) Yani: Eğer hasat etmek istiyorsanız ekininize erkenden gidin! Mücâhid dedi ki: Onların ekini üzüm idi.

(فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ) أي: يتناجون فيما بينهم بحيث لا يُسمعون أحدًا كلامهم. ثم فسر الله عالم السر والنجوى ما كانوا يتخافتون به، فقال: (فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ) أي: يقول بعضهم لبعض: لا تمكنوا اليوم فقيرًا يدخلها عليكم!

(فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ) Yani: Sözlerini hiç kimseye duyurmayacak şekilde aralarında gizlice fısıldaşarak gittiler. Sonra gizliyi ve fısıltıyı bilen Allah, aralarında ne fısıldaştıklarını açıklayarak şöyle buyurdu: (فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ * أَنْ لا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ) Yani birbirlerine: "Bugün sakın hiçbir fakirin oraya yanınıza girmesine fırsat vermeyin!" diyorlardı.

قال الله تعالى: (وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ) أي: قوة وشدة. وقال مجاهد: (وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ) أي: جد وقال عكرمة: غيظ. وقال الشعبي: (عَلَى حَرْدٍ) على المساكين. وقال السدي: (عَلَى حَرْدٍ) أي: كان اسم قريتهم حرد. فأبعد السدي في قوله هذا!

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ) Yani bir güç ve şiddet üzere. Mücâhid: (وَغَدَوْا عَلَى حَرْدٍ) yani "bir gayret ve azimle" demiştir. İkrime: "Öfkeyle" demiştir. eş-Şa'bî: (عَلَى حَرْدٍ) "yoksullara karşı [öfke ve engelleme ile]" demiştir. es-Süddî ise: (عَلَى حَرْدٍ) "köylerinin adı Hard idi" demiştir. Ancak es-Süddî bu sözüyle [doğrudan] uzaklaşmıştır!

(قَادِرِينَ) أي: عليها فيما يزعمون ويَرومون.

(قَادِرِينَ) Yani iddia ettikleri ve amaçladıkları şey doğrultusunda onun üzerinde [güç yetireceklerini sanarak].

(فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ) أي: فلما وصلوا إليها وأشرفوا عليها، وهي على الحالة التي قال الله، ﷿، قد استحالت عن تلك النضارة والزهرة وكثرة الثمار إلى أن صارت سوداء مُدْلَهِمَّة، لا ينتفع بشيء منها، فاعتقدوا أنهم قد أخطئوا الطريق؛ ولهذا قالوا: (إِنَّا لَضَالُّونَ) أي: قد سلكنا إليها غير الطريق فتُهنا عنها. قاله ابن عباس وغيره. ثم رجعوا عما كانوا فيه، وتيقنوا أنها هي فقالوا: (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) أي: بل هذه هي، ولكن نحن لا حَظّ لنا ولا نصيب.

(فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ) Yani oraya ulaşıp da Allah azze ve celle'nin buyurduğu hal üzere olduğunu, o tazelik, parlaklık ve bol meyveden hiçbir şeyinden faydalanılamaz simsiyah, kapkara bir hale dönüştüğünü görünce, yolu şaşırdıklarını zannettiler. İşte bu yüzden: (إِنَّا لَضَالُّونَ) Yani: "Biz oraya giden yoldan başka bir yola saptık ve şaşırdık" dediler. Bunu İbn Abbâs ve başkaları söylemiştir. Sonra bu düşüncelerinden dönüp oranın kendi bahçeleri olduğuna kesin kanaat getirince: (بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ) Yani: "Hayır, burası ta kendisidir, fakat bizim hiçbir payımız ve nasibimiz kalmamıştır" dediler.

(قَالَ أَوْسَطُهُمْ) قال ابن عباس، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعكرمة، ومحمد بن كعب، والربيع بن أنس، والضحاك، وقتادة: أي: أعدلهم وخيرهم: (أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ)! قال مجاهد، والسدي، وابن جريج: (لَوْلا تُسَبِّحُونَ) أي: لولا تستثنون. قال السدي: وكان استثناؤهم في ذلك الزمان تسبيحًا.

{ قَالَ أَوْسَطُهُمْ } “Ortancaları dedi ki:” İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Muhammed b. Ka'b, er-Rebî' b. Enes, ed-Dahhâk ve Katâde şöyle demişlerdir: Yani onların en adaletlisi ve en hayırlısı [şöyle dedi]: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Ben size 'Tesbih etseniz ya!' dememiş miydim?” Mücâhid, es-Süddî ve İbn Cüreyc: { لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Tesbih etseniz ya!” [ifadesini], 'İstisna yapsanız (inşâallah deseniz) ya!' şeklinde açıklamışlardır. es-Süddî şöyle demiştir: "O dönemde onların istisnası tesbihten ibaretti."

وقال ابن جريج: هو قول القائل: إن شاء الله. وقيل: معناه: (قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ) أي: هلا تسبحون الله وتشكرونه على ما أعطاكم وأنعم به عليكم، (قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ) أتوا بالطاعة حيث لا تنفع، وندموا واعترفوا حيث لا ينجع؛ ولهذا قالوا: (إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ * فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ) أي: يلوم بعضهم بعضًا على ما كانوا أصروا عليه من منع المساكين من حق الجذاذ، فما كان جواب بعضهم لبعض إلا الاعتراف بالخطيئة والذنب، (قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ) أي: اعتدينا وبَغَينا وطغينا وجاوزنا الحد حتى أصابنا ما أصابنا، (عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ) قيل: رغبوا في بذلها لهم في الدنيا. وقيل: احتسبوا ثوابها في الدار الآخرة، والله أعلم.

İbn Cüreyc dedi ki: Bu, kişinin "İnşâallah" demesidir. Şöyle de denilmiştir: (قَالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ) ifadesinin anlamı: "Size verdiklerine ve lütfettiği nimetlere karşılık Allah'ı tesbih edip O'na şükretseniz ya!" demektir. (قَالُوا سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ) Fayda vermeyeceği anda itaate yöneldiler, işe yaramayacağı bir zamanda pişman olup itiraf ettiler. İşte bu yüzden şöyle dediler: (إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ * فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ) Yani yoksulları hasat hakkından mahrum bırakma konusundaki ısrarlarından ötürü birbirlerini kınamaya başladılar. Birbirlerine verdikleri cevap ise sadece günah ve hatalarını itiraf etmekten ibaret oldu: (قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا طَاغِينَ) Yani haddi aştık, taşkınlık yaptık, haksızlık ettik ve sınırı çiğnedik, sonunda başımıza bu gelenler geldi. (عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ) Denildi ki: Dünyada onun yerine daha hayırlısını vermesini arzuladılar. Şöyle de denildi: Ahiret yurdunda bunun sevabını umdular. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثم قد ذكر بعض السلف أن هؤلاء قد كانوا من أهل اليمن -قال سعيد بن جبير: كانوا من قرية يقال لها ضروان على ستة أميال من صنعاء. وقيل: كانوا من أهل الحبشة-وكان أبوهم قد خلف لهم هذه الجنة، وكانوا من أهل الكتاب، وقد كان أبوهم يسير فيها سيرة حسنة، فكان ما استغله منها يرد فيها ما يحتاج إليها ويدّخر لعياله قوت سنتهم، ويتصدق بالفاضل. فلما مات ورثه بنوه، قالوا: لقد كان أبونا أحمقَ إذ كان يصرف من هذه شيئًا للفقراء، ولو أنَّا منعناهم لتوفر ذلك علينا. فلما عزموا على ذلك عُوقِبوا بنقيض قصدهم، فأذهب الله ما بأيديهم بالكلية، رأس المال الربح والصدقة، فلم يبق لهم شيء.

Sonra Selef'ten bazıları, bu kimselerin Yemen ehlinden olduğunu zikretmişlerdir. —Saîd b. Cübeyr: Sana'ya altı mil mesafedeki Darvân denilen bir köyden idiler, demiştir. Habeşistan ehlinden oldukları da söylenmiştir— Babaları bu bahçeyi onlara miras bırakmıştı ve kendileri Ehl-i Kitap'tandı. Babaları o bahçede güzel bir yol izlerdi; oradan elde ettiği mahsulün bir kısmını bahçenin ihtiyaçlarına harcar, ailesine bir yıllık nafakasını ayırır, artanı da sadaka verirdi. O vefat edip oğulları ona mirasçı olunca: "Babamız bundan bir kısmını fakirlere harcamakla ahmaklık ediyormuş. Şayet biz onlara vermezsek bu bize kalır" dediler. Buna kesin karar verdiklerinde, niyetlerinin zıddıyla cezalandırıldılar; Allah ellerindekini, sermayeyi, kârı ve sadaka payını tamamen yok etti ve ellerinde hiçbir şey kalmadı.

قال الله تعالى: (كَذَلِكَ الْعَذَابُ) أي: هكذا عذاب من خالف أمر الله، وبخل بما آتاه الله وأنعم به عليه، ومنع حق المسكين والفقراء وذوي الحاجات، وبدل نعمة الله كفرا (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) أي: هذه عقوبة الدنيا كما سمعتم، وعذاب الآخرة أشق. وقد ورد في حديث رواه الحافظ البيهقي من طريق جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، عن أبيه، عن جده؛ أن رسول الله ﷺ نهى عن الجداد بالليل، والحصاد بالليل .

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: (كَذَلِكَ الْعَذَابُ) Yani: Allah'ın emrine muhalefet eden, Allah'ın kendisine verdiği ve lütfettiği şeylerde cimrilik yapan, yoksulun, fakirlerin ve ihtiyaç sahiplerinin hakkını engelleyen ve Allah'ın nimetini nankörlükle değiştiren kimsenin azabı işte böyledir. (وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ) Yani: İşte işittiğiniz gibi dünya cezası böyledir, ahiret azabı ise daha çetindir. Hâfız el-Beyhakî'nin Ca'fer b. Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib tarikinden, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği bir hadiste şöyle geçmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin hurma devşirmeyi ve geceleyin hasat yapmayı yasaklamıştır .

{إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦) أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ (٣٨) أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ (٣٩) سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ (٤١)}

{إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ} “Şüphesiz takvâ sahipleri için Rableri katında Naîm cennetleri vardır.” {أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ} “Biz Müslümanları o suçlu-günahkârlarla bir mi tutacağız?” {مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” {أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ} “Yoksa size ait bir kitap var da [bu hükümleri] ondan mı okuyorsunuz?” {إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ} “İçinde her seçtiğinizin mutlaka sizin olacağı [yazılı olan bir kitap]?” {أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ} “Yoksa lehinize olarak kıyamet gününe kadar sürecek, neye hükmederseniz mutlaka sizin olacağına dair üzerimizde kesin yeminler mi var?” {سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ} “Sor onlara, içlerinden hangisi buna kefildir?” {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ} “Yoksa onların ortakları mı var? Eğer doğru sözlü iseler haydi ortaklarını getirsinler!”

لما ذكر [الله] تعالى حال أهل الجنة الدنيوية، وما أصابهم فيها من النقمة حين عصوا الله، ﷿، وخالفوا أمره، بين أن لمن اتقاه وأطاعه في الدار الآخرة جنات النعيم التي لا تَبيد ولا تفرغ ولا ينقضي نعيمها.

Allah Teâlâ dünya bahçesi sahiplerinin halini ve Allah azze ve celle'ye isyan edip O'nun emrine karşı geldiklerinde başlarına gelen cezayı zikredince; Kendisinden sakınan ve ahiret yurdunda Kendisine itaat eden kimseler için yok olmayan, tükenmeyen ve nimeti son bulmayan Naîm cennetleri olduğunu beyan etti.

ثم قال: (أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ)؟ أي: أفنساوي بين هؤلاء وهؤلاء في الجزاء؟ كلا ورب الأرض والسماء؛ ولهذا قال (مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ)! أي: كيف تظنون ذلك؟.

Sonra: (أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ) buyurdu. Yani: Karşılık verme hususunda bunları onlarla bir mi tutacağız? Yerin ve göğün Rabbine andolsun ki asla! İşte bu yüzden: (مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ) buyurdu. Yani: Bunu nasıl zannedebiliyorsunuz?

ثم قال: (أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ * إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ) يقول: أفبأيديكم كتاب منزل من السماء تدرسونه وتحفظونه وتتداولونه بنقل الخلف عن السلف، مُتضمن حكما مؤكدًا كما تدعونه؟ (إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ) أي: أمعكم عهود منا ومواثيق مؤكدة، (إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ) أي: أنه سيحصل لكم ما تريدون وتشتهون، (سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ)؟ أي: قل لهم: من هو المتضمن المتكفل بهذا؟

Sonra şöyle buyurdu: (أَمْ لَكُمْ كِتَابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ * إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ) Şöyle buyuruyor: Yoksa elinizde gökten indirilmiş bir kitap var da, onu okuyor, ezberliyor ve sonrakilerin öncekilerden nakletmesiyle aranızda elden ele dolaştırıyorsunuz da, o kitap iddia ettiğiniz gibi kesin bir hüküm mü içeriyor? (إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ) Yani: Bizden kıyamet gününe kadar geçerli kesin ahitler ve sözler mi aldınız? (إِنَّ لَكُمْ لَمَا تَحْكُمُونَ) Yani dilediğiniz ve arzuladığınız şeylerin mutlaka sizin olacağına dair. (سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذَلِكَ زَعِيمٌ) Yani: Onlara sor: Buna kim kefil oluyor, bunu kim üstleniyor?

(أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ) أي: من الأصنام والأنداد، (فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ)

(أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ) Yani putlardan ve eş koştukları varlıklardan, (فَلْيَأْتُوا بِشُرَكَائِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ)

{يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢)}

{يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢)} “O gün incikten [bütün dehşetiyle hakikatten] perdeler kalkar ve secdeye davet edilirler de güç yetiremezler.”

لما ذكر تعالى أن للمتقين عنده جنات النعيم، بين متى ذلك كائن وواقع، فقال: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ) يعني: يوم القيامة وما يكون فيه من الأهوال والزلازل والبلاء والامتحان والأمور العظام. وقد قال البخاري هاهنا:

Teâlâ, takva sahipleri için Kendi katında Naîm cennetleri bulunduğunu zikredince, bunun ne zaman gerçekleşeceğini ve vuku bulacağını açıklayarak şöyle buyurdu: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ) Yani: Kıyamet gününde ve o günde vuku bulacak korkular, sarsıntılar, bela, imtihan ve büyük olaylar vaktinde. el-Buhârî burada şöyle demiştir:

حدثنا آدم، حدثنا الليث، عن خالد بن يزيد، عن سعيد بن أبي هلال، عن زيد بن أسلم، عن عطاء بن يَسَار، عن أبي سعيد الخدري قال: سمعت النبي ﷺ يقول: "يَكشِفُ رَبّنا عن ساقه، فيسجد له كل مؤمن ومؤمنة، ويبقى من كان يسجد في الدنيا رياء وسمعة، فيذهب ليسجد فيعود ظهره طَبَقًا واحدًا" .

Bize Âdem anlattı, bize el-Leys, Hâlid b. Yezîd'den, o Saîd b. Ebî Hilâl'den, o Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Rabbimiz bacağını/inceliğini açar; her mümin erkek ve mümin kadın O'na secde eder. Dünyada gösteriş ve şöhret için secde eden kimseler ise geride kalır; secde etmeye yeltenirler fakat sırtları tek bir tabaka haline [bükülmez bir kemiğe] döner."

وهذا الحديث مخرج في الصحيحين وفي غيرهما من طرق وله ألفاظ، وهو حديث طويل مشهور.

Bu hadis Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda muhtelif rivayet yollarıyla tahric edilmiştir; farklı lafızları bulunan, uzun ve meşhur bir hadistir.

وقد قال عبد الله بن المبارك، عن أسامة بن زيد، عن عِكْرِمة، عن ابن عباس: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ)

Abdullah b. el-Mübârek, Üsâme b. Zeyd'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ } “Baldırın açılacağı gün” [ayeti hakkında] rivayet etmiştir:

قال: هو يوم كَرْب وشدة. رواه ابن جرير ثم قال:

Şöyle dediğini nakletmiştir: "O, keder ve şiddet günüdür." Bunu İbn Cerîr rivayet etti, sonra şöyle dedi:

حدثنا ابن حميد، حدثنا مِهْران، عن سفيان، عن المغيرة، عن إبراهيم، عن ابن مسعود -أو: ابن عباس، الشك من ابن جرير-: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) قال: عن أمر عظيم، كقول الشاعر:

Bize İbn Humeyd anlattı, bize Mihrân, Süfyân'dan, o el-Muğîre'den, o İbrâhim'den, o da İbn Mes'ûd'dan —veya İbn Abbâs'tan; şek İbn Cerîr'e aittir— nakletti: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) hakkında şöyle demiştir: Şairin şu sözünde olduğu gibi: 'Büyük bir meseleden ötürüdür':

وقامت الحرب بنا على ساق

«Ve savaş üzerimize incik üzerinde dikildi [bütün şiddetiyle koptu]»

وقال ابن أبي نَجِيح، عن مجاهد: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) قال: شدة الأمر

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: "İşin/durumun şiddetlenmesidir."

وقال ابن عباس: هي أول ساعة تكون في يوم القيامة.

İbn Abbâs dedi ki: "O, kıyamet gününün ilk vaktidir."

وقال ابن جُرَيح، عن مجاهد: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) قال: شدة الأمر وجده.

İbn Cüreyc, Mücâhid'den: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) [hakkında] şöyle dediğini nakletti: "İşin şiddetlenmesi ve ciddileşmesidir."

وقال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس قوله: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) هو الأمر الشديد المُفظِع من الهول يوم القيامة.

Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'ın: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "O, kıyamet gününün dehşetinden kaynaklanan şiddetli ve korkunç bir durumdur."

وقال العوفي، عن ابن عباس قوله: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) يقول: حين يكشف الأمر وتبدو الأعمال. وكشفه دخول الآخرة، وكشف الأمر عنه. وكذا روى الضحاك وغيره عن ابن عباس. أورد ذلك كله أبو جعفر بن جرير ثم قال:

el-Avfî, İbn Abbâs'ın: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Durumun açığa çıktığı ve amellerin belirdiği vakittir. Onun açılması ise ahirete girilmesi ve durumun üzerinden perdenin kalkmasıdır." ed-Dahhâk ve başkaları da İbn Abbâs'tan bu şekilde rivayet etmişlerdir. Bunların hepsini Ebû Ca'fer b. Cerîr zikretmiş, sonra şöyle demiştir:

حدثني أبو زيد عمر بن شَبَّة، حدثنا هارون بن عمر المخزومي، حدثنا الوليد بن مسلم، حدثنا أبو سعيد روح بن جناح، عن مولى لعمر بن عبد العزيز، عن أبي بردة بن أبي موسى، عن أبيه، عن النبي ﷺ قال: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) قال: "عن نور عظيم، يخرون له سجدًا".

Bana Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe anlattı, bize Hârûn b. Ömer el-Mahzûmî anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Ebû Saîd Ravh b. Cenâh, Ömer b. Abdilazîz'in bir azatlısından, o Ebû Bürde b. Ebî Mûsâ'dan, o babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: (يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ) hakkında: "Büyük bir nur açılır ve O'nun için secdeye kapanırlar" buyurmuştur.

ورواه أبو يعلى، عن القاسم بن يحيى، عن الوليد بن مسلم، به وفيه رجل مبهم والله أعلم.

Bunu Ebû Ya'lâ, el-Kâsım b. Yahyâ'dan, o el-Velîd b. Müslim'den aynı isnadla rivayet etmiştir. İsnadında mübhem (kimliği belirsiz) bir râvi vardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

{خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ (٤٣) فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (٤٤) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥) أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦) أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧)}

{خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ (٤٣) فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (٤٤) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (٤٥) أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٦) أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧)} “Gözleri yere eğilmiş, kendilerini bir zillet kaplamıştır. Oysa onlar sapa sağlam iken secdeye davet ediliyorlardı. Şimdi sen bu sözü yalanlayanla beni baş başa bırak! Biz onları bilmedikleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum; doğrusu benim tuzağım pek sağlamdır. Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar? Yoksa gaybın bilgisi kendi yanlarında da onlar mı yazıyorlar?”

وقوله: (خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) أي: في الدار الآخرة بإجرامهم وتكبرهم في الدنيا، فعوقبوا بنقيض ما كانوا عليه. ولما دعوا إلى السجود في الدنيا فامتنعوا منه مع صحتهم وسلامتهم كذلك عوقبوا بعدم قدرتهم عليه في الآخرة، إذا تجلى الرب، ﷿، فسجد له المؤمنون، لا يستطيع أحد من الكافرين ولا المنافقين أن يسجُد، بل يعود ظهر أحدهم طبقًا واحدًا، كلما أراد أحدهم أن يسجد خَرّ لقفاه، عكس السجود، كما كانوا في الدنيا، بخلاف ما عليه المؤمنون.

O'nun: (خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ) buyruğu; yani dünyadaki cürümleri ve kibirleri sebebiyle ahiret yurdunda [bu hale gelirler]. Böylece bulundukları durumun zıddıyla cezalandırılmışlardır. Dünyada sıhhat ve afiyet içinde sapasağlamken secdeye çağrıldıklarında bundan kaçındıkları için, ahirette de buna güç yetirememekle cezalandırılmışlardır. Rab azze ve celle tecelli edip müminler O'na secdeye kapandıklarında, kâfirlerden ve münafıklardan hiç kimse secde edemeyecektir; bilakis her birinin sırtı tek bir tabaka haline dönecek, secde etmek istedikçe tıpkı dünyadaki hallerinin tersine —müminlerin aksine— ense üstü gerisin geri düşecektir.

ثم قال تعالى: (فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ) يعني: القرآن. وهذا تهديد شديد، أي: دعني وإياه مني ومنه، أنا أعلم به كيف أستدرجه، وأمده في غيه وأنظر ثم آخذه أخذ عزيز مقتدر؛ ولهذا قال: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ) أي: وهم لا يشعرون، بل يعتقدون أن ذلك من الله كرامة، وهو في نفس الأمر إهانة، كما قال: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} [المؤمنون: ٥٥، ٥٦]، وقال: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} [الأنعام: ٤٤]. ولهذا قال هاهنا: (وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) أي: وأؤخرهم وأنظرهم وأمدهم وذلك من كيدي ومكري بهم؛ ولهذا قال تعالى: (إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) أي: عظيم لمن خالف أمري، وكذب رسلي، واجترأ على معصيتي.

Sonra Teâlâ: (فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ) yani Kur'an'ı [yalanlayanla beni baş başa bırak], buyurdu. Bu şiddetli bir tehdittir; yani: "Beni onunla baş başa bırak, benimle onun arasından çekil; onu nasıl adım adım azaba yaklaştıracağımı, azgınlığında ona nasıl mühlet verip erteleyeceğimi , sonra da onu mutlak güç ve kudret sahibi birinin yakalayışıyla nasıl yakalayacağımı ben çok iyi bilirim." İşte bu yüzden: (سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ) Yani: Onlar hiç farkına varmaksızın, hatta bunu Allah'tan bir ikram sanırlarken —ki aslında bu bir zillettir— [onları adım adım azaba çekeriz], buyurdu. Nitekim şöyle buyurmuştur: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ} [el-Mü'minûn: 55, 56] “Sanıyorlar mı ki, onlara verdiğimiz servet ve oğullarla kendilerine iyiliklerde acele ediyoruz? Hayır, farkında değiller!”, yine şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} [el-En'âm: 44] “Kendilerine hatırlatılanları unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakalayıverdik de bir anda bütün ümitlerini kaybedip şaşakaldılar.” İşte bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: (وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) Yani: Onları tehir ederim, mühlet veririm ve süre tanırım ; bu da onlara yönelik tuzağım ve tedbirimdendir. Bu yüzden Teâlâ: (إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ) buyurmuştur; yani emrime muhalefet eden, peygamberlerimi yalanlayan ve bana isyana cüret eden kimse için [tuzağım] pek büyüktür.

وفي الصحيحين عن رسول الله ﷺ أنه قال: "إن الله تعالى ليُمْلي للظالم، حتى إذا أخذه لم يُفْلِتْه". ثم قرأ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [هود: ١٠٢] .

Sahîhayn'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah Teâlâ zalime mühlet verir; ancak onu yakaladığı zaman da asla bırakmaz." Sonra şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [Hûd: 102] “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.”

وقوله: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ * أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ) تقدم تفسيرهما في سورة "الطور" والمعنى في ذلك: أنك يا محمد تدعوهم إلى الله، ﷿، بلا أجر تأخذه منهم، بل ترجو ثواب ذلك عند الله، ﷿، وهم يكذبون بما جئتهم به، بمجرد الجهل والكفر والعناد.

O'nun: (أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ * أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ) buyruğunun tefsiri Tûr Suresi'nde geçmişti . Buradaki anlam şudur: Ey Muhammed! Sen onlardan bir ücret almaksızın onları Allah azze ve celle'ye davet ediyorsun; bilakis bunun mükafatını Allah azze ve celle katında umuyorsun. Onlar ise sırf cehalet, inkâr ve inat yüzünden senin getirdiğin şeyleri yalanlıyorlar.

{فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨) لَوْلا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠) وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَمَا هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢)}

{فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨) لَوْلا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠) وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَمَا هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٥٢)} “Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi (Yûnus) gibi olma! Hani o, keder dolu bir halde [Rabbine] seslenmişti. Eğer Rabbinden ona bir lütuf erişmemiş olsaydı, elbette kınanmış bir halde ıssız bir yere atılacaktı. Fakat Rabbi onu seçti ve kendisini salihlerden kıldı. Doğrusu inkâr edenler o Zikr'i (Kur'an'ı) işittiklerinde neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi ve: 'O kesinlikle bir delidir!' diyorlar. Halbuki o, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”

يقول تعالى: (فَاصْبِرْ) يا محمد على أذى قومك لك وتكذيبهم؛ فإن الله سيحكم لك عليهم، ويجعل العاقبة لك ولأتباعك في الدنيا والآخرة، (وَلا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ) يعني: ذا النون، وهو يونس بن متى، ﵇، حين ذهب مُغَاضِبًا على قومه، فكان من أمره ما كان من ركوبه في البحر والتقام الحوت له، وشرود الحوت به في البحار وظلمات غمرات اليم، وسماعه تسبيح البحر بما فيه للعلي القدير، الذي لا يُرَدّ ما أنفذه من التقدير، فحينئذ نادى في الظلمات. {أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [الأنبياء: ٨٧]. قال الله {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} [الأنبياء: ٨٨]، وقال تعالى: {فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [الصافات: ١٤٣، ١٤٤] وقال هاهنا: (إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ) قال ابن عباس، ومجاهد، والسدي: وهو مغموم. وقال عطاء الخراساني، وأبو مالك: مكروب. وقد قدمنا في الحديث أنه لما قال: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} خرجت الكلمة تَحُفّ حول العرش، فقالت الملائكة: يا رب، هذا صوت ضعيف معروف من بلاد غريبة. فقال الله: أما تعرفون هذا؟ قالوا: لا. قال: هذا يونس. قالوا: يا رب، عبدك الذي لا يزال يرفع له عمل صالح ودعوة مجابة؟ قال: نعم. قالوا: أفلا ترحم ما كان يعمله في الرخاء فتنجيه من البلاء؟ فأمر الله الحوت فألقاه بالعراء؛ ولهذا قال تعالى: (فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ)

Allah Teâlâ buyuruyor ki: (فَاصْبِرْ) Ey Muhammed, kavminin sana verdiği eziyete ve seni yalanlamasına karşı sabret! Çünkü Allah senin lehine onlara karşı hüküm verecek ve dünyada da ahirette de güzel akıbeti sana ve sana uyanlara kılacaktır. (وَلا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ) Yani Zünnûn; o da kavmine öfkelenerek çekip giden Yûnus b. Mettâ aleyhisselâm'dır. Onun gemiye binmesi, balığın onu yutması, balığın onunla denizlerde ve engin suların karanlıklarında dolaşması, onun denizin ve içindekilerin, infaz ettiği takdiri geri çevrilemeyen Yüce ve Kadîr olan Allah'ı tesbih edişini işitmesi gibi hadiseler meydana gelmişti. İşte o vakit karanlıklar içinde: {أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} [el-Enbiyâ: 87] “Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” diye niyaz etti. Allah: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} [el-Enbiyâ: 88] “Bunun üzerine onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte biz müminleri böyle kurtarırız.” buyurdu. Teâlâ yine şöyle buyurdu: {فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [es-Sâffât: 143, 144] “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, elbette [insanların] diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” Burada ise: (إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ) buyurdu. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî: "Kederli bir halde iken" demişlerdir. Atâ el-Horasânî ve Ebû Mâlik: "Sıkıntı ve ızdırap içinde iken" demişlerdir. Hadiste daha önce zikrettiğimiz üzere o: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} deyince, bu kelime Arş'ın etrafında yankılandı. Melekler: "Ey Rabbimiz! Bu, yabancı bir diyardan gelen bilindik zayıf bir sestir" dediler. Allah: "Bunun kim olduğunu bilmiyor musunuz?" buyurdu. "Hayır" dediler. "Bu Yûnus'tur" buyurdu. "Ey Rabbimiz! Kendisinden sürekli salih ameller yükselen ve duası kabul olunan o kulun mu?" dediler. Allah: "Evet" buyurdu. Melekler: "Onun bolluk ve rahatlık anında yaptığı amellere merhamet edip kendisini bu beladan kurtarmaz mısın?" dediler. Bunun üzerine Allah balığa emretti ve onu ıssız bir yere attı. İşte bu yüzden Teâlâ: (فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ) buyurmuştur.

وقد قال الإمام أحمد: حدثنا وكيع، حدثنا سفيان، عن الأعمش، عن أبي وائل، عن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: "لا ينبغي لأحد أن يقول: أنا خير من يونس بن متى".

İmâm Ahmed dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hiç kimseye: 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demek yaraşmaz" buyurdu.

ورواه البخاري من حديث سفيان الثوري وهو في الصحيحين من حديث أبي هريرة .

Bunu Buhârî, Süfyân es-Sevrî hadisinden rivayet etmiştir . Bu hadis Sahîhayn'da Ebû Hüreyre hadisinden de yer almaktadır .

وقوله: (وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ) قال ابن عباس، ومجاهد، وغيرهما: (لَيُزْلِقُونَكَ) لينفذونك بأبصارهم، أي: ليعينوك بأبصارهم، بمعنى: يحسدونك لبغضهم إياك لولا وقاية الله لك، وحمايته إياك منهم. وفي هذه الآية دليل على أن العين إصابتها وتأثيرها حق، بأمر الله، ﷿، كما وردت بذلك الأحاديث المروية من طرق متعددة كثيرة.

O'nun: (وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ) buyruğu hakkında İbn Abbâs, Mücâhid ve başkaları şöyle demişlerdir: (لَيُزْلِقُونَكَ) "Seni gözleriyle delip geçerler", yani Allah'ın seni koruması ve onlara karşı muhafaza etmesi olmasaydı, sana duydukları buğuz sebebiyle gözleriyle sana nazar ederlerdi/nazar değdirirlerdi. Bu ayette, Allah azze ve celle'nin emriyle nazar değmesinin ve onun etkisinin hak olduğuna dair delil vardır; nitekim birçok farklı yoldan rivayet edilen hadislerde de bu durum bildirilmiştir.

حديث أنس بن مالك، ﵁: قال أبو داود: حدثنا سليمان بن داود العَتَكي، حدثنا شريك (ح)، وحدثنا العباس العَنْبَريّ، حدثنا يزيد بن هارون، أنبأنا شريك، عن العباس بن ذَرِيح، عن الشعبي -قال العباس: عن أنس-قال: قال النبي ﷺ: "لا رقية إلا من عين أو حُمة أو دم لا يرقأ". لم يذكر العباس العين. وهذا لفظ سليمان .

Enes b. Mâlik radıyallâhu anh hadisi: Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Süleymân b. Dâvûd el-Atekî anlattı, bize Şerîk anlattı (H). Bize el-Abbâs el-Anberî anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Şerîk, el-Abbâs b. Zerîh'ten, o eş-Şa'bî'den —el-Abbâs: Enes'ten demiştir— nakletti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nazar, zehirli hayvan sokması veya dinmeyen kan dışında rukye yoktur" buyurmuştur. el-Abbâs nazar kısmını zikretmemiştir. Bu lafız Süleymân'a aittir .

حديث بُرَيدة بن الحُصَيب، ﵁: قال أبو عبد الله ابن ماجة: حدثنا محمد بن عبد الله بن نُمَير، حدثنا إسحاق بن سليمان، عن أبي جعفر الرازي، عن حُصَين، عن الشعبي، عن

Büreyde b. el-Husayb radıyallâhu anh hadisi: Ebû Abdillâh İbn Mâce dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr anlattı, bize İshâk b. Süleymân, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o Husayn'dan, o eş-Şa'bî'den, o

بُرَيدة بن الحصيب قال: قال رسول الله ﷺ: "لا رقية إلا من عين أو حُمة" .

Büreyde b. el-Husayb'dan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nazar veya zehirli hayvan sokması dışında rukye yoktur" buyurdu .

هكذا رواه ابن ماجة وقد أخرجه مسلم في صحيحه، عن سعيد بن منصور، عن هشيم، عن حُصَين بن عبد الرحمن، عن عامر الشعبي، عن بريدة موقوفًا، وفيه قصة وقد رواه شعبة، عن حصين، عن الشعبي، عن بريدة. قاله الترمذي وروى هذا الحديث الإمام البخاري من حديث محمد بن فضيل، وأبو داود من حديث مالك بن مِغْول، والترمذي من حديث سفيان بن عيينة، ثلاثتهم عن حصين، عن عامر عن الشعبي، عن عمران بن حُصَين موقوفًا .

İbn Mâce bunu böylece rivayet etmiştir. Müslim de Sahîh'inde Saîd b. Mansûr'dan, o Hüşeym'den, o Husayn b. Abdirrahmân'dan, o Âmir eş-Şa'bî'den, o Büreyde'den mevkûf olarak tahric etmiştir ve içinde bir kıssa vardır . Şu'be de Husayn'dan, o eş-Şa'bî'den, o Büreyde'den rivayet etmiştir; bunu et-Tirmizî söylemiştir . Bu hadisi İmâm Buhârî, Muhammed b. Fudayl hadisinden; Ebû Dâvûd, Mâlik b. Miğvel hadisinden; Tirmizî de Süfyân b. Uyeyne hadisinden rivayet etmiştir; her üçü de Husayn'dan, o Âmir eş-Şa'bî'den, o İmrân b. Husayn'dan mevkûf olarak rivayet etmişlerdir .

حديث أبي جندب بن جنادة: قال الحافظ أبو يعلى الموصلي، ﵀: حدثنا إبراهيم بن محمد بن عرعرة بن البِرِند السامي، حدثنا ديلم بن غَزوان، حدثنا وهْب بن أبي دبي، عن أبي حرب عن أبي ذر قال: قال رسول الله ﷺ: "إن العين لتولع الرجلَ بإذن الله، فيتصاعد حالقا، ثم يتردى منه" إسناده غريب، ولم يخرجوه .

Ebû Cündeb b. Cünâde hadisi: Hâfız Ebû Ya'lâ el-Mevsılî rahimehullâh dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed b. Ar'are b. el-Birind es-Sâmî anlattı, bize Deylem b. Gazvân anlattı, bize Vehb b. Ebî Dübeyy, Ebû Harb'den, o Ebû Zerr'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz nazar, Allah'ın izniyle adama musallat olur da o yüksek bir dağa tırmanır, sonra oradan aşağı yuvarlanır" buyurdu. İsnadı gariptir, [kütüb-i sitte müellifleri] bunu tahric etmemişlerdir .

حديث حابس التميمي: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد، حدثنا حرب، حدثنا يحيى بن أبي كثير، حدثني حَيَّة بن حابس التميمي: أن أباه أخبره: أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: "لا شيء في الهام، والعين حق، وأصدق الطيَرَة الفَألُ" .

Hâbis et-Temîmî hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, bize Harb anlattı, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı, bana Hayye b. Hâbis et-Temîmî anlattı; babası ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini haber vermiştir: "Hâme'de (uğursuzluk inancında) bir gerçeklik yoktur, nazar haktır ve uğur saymanın (tıyeranın) en doğrusu hayra yormaktır (fe'ldir)" .

وقد رواه الترمذي عن عمرو بن علي، عن أبي غسان يحيى بن كثير، عن علي بن المبارك، عن يحيى بن أبي كثير، به ثم قال: غريب. قال: وروى شيبان، عن يحيى بن أبي كثير، عن حَيَّة بن حابس، عن أبيه، عن أبي هريرة، عن النبي ﷺ.

Bunu Tirmizî, Amr b. Alî'den, o Ebû Gassân Yahyâ b. Kesîr'den, o Alî b. el-Mubârek'ten, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den bu isnadla rivayet etmiştir . Sonra: "Gariptir" demiştir. Şeybân'ın da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Hayye b. Hâbis'ten, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğini belirtmiştir.

قلت: كذلك رواه الإمام أحمد، عن حسن بن موسى وحُسَين بن محمد، عن شيبان، يحيى بن أبي كثير، عن حَيَّة، حدثه عن أبيه، عن أبي هريرة؛ أن رسول الله ﷺ قال: "لا بأس في الهام، والعين حق، وأصدق الطيرة الفأل " .

Derim ki: Bunu aynı şekilde İmâm Ahmed, Hasen b. Mûsâ ve Hüseyn b. Muhammed'den, onlar Şeybân'dan, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o Hayye'den nakletmiştir; o da babasından, babası Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hâme'de bir sakınca yoktur, nazar haktır ve uğur saymanın en doğrusu hayra yormaktır" .

حديث ابن عباس: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الله بن الوليد، عن سفيان، عن دُوَيد، حدثني إسماعيل بن ثوبان، عن جابر بن زيد، عن ابن عباس قال: قال رسول الله ﷺ: "العين

İbn Abbâs hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdullah b. el-Velîd, Süfyân'dan, o Düveyd'den anlattı, [o şöyle dedi:] Bana İsmâîl b. Sevbân, Câbir b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nazar

حق، العين حق، تستنزل الحالق" غريب.

haktır, nazar haktır; yüksek dağdaki zirveden [adamı] aşağı indirir" . Gariptir.

طريق أخرى: قال مسلم في صحيحه: حدثنا عبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، أخبرنا مسلم بن إبراهيم، حدثنا وُهَيب، عن ابن طاوس، عن أبيه، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ قال: "العين حق، ولو كان شيء سَابَقَ القَدَرَ سَبَقَت العين، وإذا اغْتُسلتم فاغسلوا". انفرد به دون البخاري .

Başka bir tarik: Müslim Sahîh'inde dedi ki: Bize Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî anlattı, bize Müslim b. İbrâhîm haber verdi, bize Vüheyb, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı; O şöyle buyurmuştur: "Nazar haktır. Eğer kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı nazar onun önüne geçerdi. Sizden [nazar için] yıkanmanız istendiğinde yıkanın." Buhârî hariç yalnız [Müslim] rivayet etmiştir .

وقال عبد الرزاق، عن سفيان الثوري، عن منصور، عن المِنْهال بن عمرو، عن سعيد بن جُبَير، عن ابن عباس قال: كان رسول الله ﷺ يُعَوِّذ الحسن والحسين، يقول: "أعيذكما بكلمات الله التامة، من كل شيطان وهَامَّة، ومن كل عين لامَّة"، ويقول هكذا كان إبراهيم يُعَوِّذ إسحاق وإسماعيل، ﵉".

Abdurrezzâk, Süfyân es-Sevrî'den, o Mansûr'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hasen ile Hüseyin'i [nazar ve kötülüklerden] korumak için sığındırır ve: "Sizi her türlü şeytandan, zehirli/zararlı haşereden ve değen her kötü gözden Allah'ın tastamam kelimelerine sığındırırım" derdi. Ve: "İbrâhîm de İshâk ile İsmâîl'i aleyhimesseleme böyle sığındırırdı" buyururdu.

أخرجه البخاري وأهل السنن من حديث المنهال، به

Bunu Buhârî ve Sünen ehli el-Minhâl hadisinden bu isnadla tahric etmiştir .

حديث أبي أمامة أسعد بن سهل بن حنيف، ﵁: "قال ابن ماجة: حدثنا هشام بن عمار، حدثنا سفيان، عن الزهري، عن أبي أمامة ابن سهل بن حُنَيف قال: مر عامر بن ربيعة بسهل بن حُنَيف، وهو يغتسل، فقال: لم أر كاليوم ولا جلدَ مخبأة. فما لبث أن لُبِطَ به، فأتي به رسول الله ﷺ فقيل له: أدرك سهلا صريعًا. قال: "من تتهمون به؟ ". قالوا: عامر بن ربيعة. قال: "علام يقتل أحدكم أخاه؟ إذا رأى أحدكم من أخيه ما يُعجبه فَلْيَدعُ له بالبركة". ثُم دعا بماء فأمر عامرًا أن يتوضأ فيغسل وجهه ويديه إلى المرفقين، وركبتيه، ودَاخِلة إزاره، وأمره أن يصب عليه.

Ebû Ümâme Es'ad b. Sehl b. Huneyf radıyallâhu anh hadisi: İbn Mâce dedi ki: Bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Süfyân, ez-Zührî'den, o Ebû Ümâme İbn Sehl b. Huneyf'ten anlattı; o şöyle dedi: Âmir b. Rebîa, yıkanmakta olan Sehl b. Huneyf'in yanından geçti ve: "Bugünkü gibisini ve böylesine çadırdan çıkmamış bakire tenini görmedim" dedi. Çok geçmeden Sehl yere serilip bayıldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirilerek: "Yere serilmiş olan Sehl'e yetiş!" denildi. Resûlullah: "Onun hakkında kimi itham ediyorsunuz?" buyurdu. "Âmir b. Rebîa'yı" dediler. Resûlullah: "Sizden biri kardeşini niçin öldürüyor? Biriniz kardeşinde hoşuna giden bir şey gördüğünde onun için bereket duası etsin" buyurdu. Sonra su istedi ve Âmir'e abdest almasını emretti. Âmir yüzünü, dirseklerine kadar ellerini, dizlerini ve izârının iç kısmını yıkadı; [Resûlullah da] bu suyu onun üzerine dökmesini emretti.

قال سفيان: قال مَعْمَر، عن الزهري: وأمر أن يكفَأ الإناء من خلفه .

Süfyân dedi ki: Ma'mer ez-Zührî'den nakletti: "Ve kabın onun arkasından ters çevrilmesini emretti" .

وقد رواه النسائي، من حديث سفيان بن عيينة ومالك بن أنس، كلاهما عن الزهري، به. ومن حديث سفيان بن عيينة أيضًا عن معمر، عن الزهري، عن أبي أمامة: ويكفَأ الإناء من خلفه. ومن حديث ابن أبي ذئب عن الزهري، عن أبي أمامة أسعد بن سهل بن حُنَيف، عن أبيه، به. ومن حديث مالك أيضًا، عن محمد بن أبي أمامة بن سهل، عن أبيه، به .

Bunu Nesâî; Süfyân b. Uyeyne ve Mâlik b. Enes hadisinden, her ikisi ez-Zührî'den bu isnadla rivayet etmiştir. Yine Süfyân b. Uyeyne hadisinden, o Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o Ebû Ümâme'den: "Ve kap onun arkasından ters çevrilir" lafzıyla rivayet etmiştir. İbn Ebî Zi'b hadisinden, o ez-Zührî'den, o Ebû Ümâme Es'ad b. Sehl b. Huneyf'ten, o babasından bu isnadla rivayet etmiştir. Yine Mâlik hadisinden, o Muhammed b. Ebî Ümâme b. Sehl'den, o babasından bu isnadla rivayet etmiştir .

حديث أبي سعيد الخدري: قال ابن ماجة: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا عباد، عن الجريري، عن أبي نضرة، عن أبي سعيد قال: كان رسول الله ﷺ يتعوذ من أعين الجان وأعين الإنس. فلما نزل المعوذتان أخذهما وترك ما سوى ذلك.

Ebû Saîd el-Hudrî'nin rivayet ettiği hadis: İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Saîd b. Süleymân anlattı, bize Abbâd, el-Cüreyrî'den, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den [şöyle dediğini] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cinlerin gözlerinden ve insanların gözlerinden [Allah'a] sığınırdı. Muavvizetân (Felak ve Nâs sûreleri) indiğinde bu ikisini aldı ve bunların dışındakileri bıraktı.

ورواه الترمذي والنسائي من حديث سعيد بن إياس أبي مسعود الجُرَيري، به وقال الترمذي: حسن.

Bunu Tirmizî ve Nesâî, Saîd b. İyâs Ebû Mes'ûd el-Cüreyrî hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasendir" demiştir.

حديث آخر عنه: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الصمد بن عبد الوارث، حدثني أبي، حدثني عبد العزيز بن صُهيب، حدثني أبو نضرة، عن أبي سعيد: أن جبريل أتى رسول الله ﷺ فقال: اشتكيت يا محمد؟ قال: "نعم". قال باسم الله أرقيك، من كل شيء يؤذيك، من شر كل نفس وعين يشفيك، باسم الله أرقيك .

Ondan nakledilen başka bir hadis: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdussamed b. Abdilvâris anlattı, bana babam anlattı, bana Abdülazîz b. Suheyb anlattı, bana Ebû Nadre, Ebû Saîd'den anlattı: Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed, hastalandın mı?" dedi. Resûlullah: "Evet" buyurdu. Cibrîl dedi ki: "Allah'ın adıyla, sana eziyet veren her şeyden, her nefsin ve gözün şerrinden seni koruması için sana rukye yaparım, Allah sana şifa versin; Allah'ın adıyla sana rukye yaparım" .

ورواه عن عفان، عن عبد الوارث، مثله. ورواه مسلم وأهل السنن -إلا أبا داود-من حديث عبد الوارث، به .

Bunu Affân'dan, o da Abdülvâris'ten benzer şekilde rivayet etmiştir. Müslim ve Ebû Dâvûd hariç Sünen ehli de Abdülvâris hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir .

وقال الإمام أحمد أيضًا: حدثنا عفان، حدثنا وهيب، حدثنا داود، عن أبي نَضرة، عن أبي سعيد -أو: عن جابر بن عبد الله؛ أن رسول الله ﷺ اشتكى، فأتاه جبريل فقال: باسم الله أرقيك، من كل شيء يؤذيك، من كل حاسد وعين والله يُشفيك .

İmâm Ahmed yine şöyle demiştir: Bize Affân anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Dâvûd, Ebû Nadre'den, o Ebû Saîd'den —veya Câbir b. Abdillâh'tan— anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rahatsızlanmıştı. Cibrîl ona gelip şöyle dedi: "Allah'ın adıyla, sana eziyet veren her şeyden, her hasetçiden ve gözden seni koruması için sana rukye yaparım; Allah sana şifa versin" .

ورواه أيضًا، عن محمد بن عبد الرحمن الطفاوي، عن داود، عن أبي نَضرة، عن أبي سعيد به .

Bunu yine Muhammed b. Abdirrahmân et-Tufâvî'den, o Dâvûd'dan, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den bu isnadla rivayet etmiştir .

قال أبو زُرْعَة الرازي: روى عبد الصمد بن عبد الوارث، عن أبيه، عن عبد العزيز، عن أبي نضرة، وعن عبد العزيز، عن أنس، في معناه، وكلاهما صحيح.

Ebû Zür'a er-Râzî dedi ki: Abdussamed b. Abdilvâris babasından, o Abdülazîz'den, o Ebû Nadre'den; ayrıca Abdülazîz'den, o Enes'ten bu anlamda rivayet etmiştir ve her ikisi de sahihtir.

حديث أبي هُرَيرة: قال الإمام أحمد: حدثنا عبد الرزاق، أنبأنا مَعْمَر، عن هَمَّام بن مُنَبِّه قال: هذا ما حدثنا أبو هُرَيرة عن رسول الله ﷺ: "إن العين حق" .

Ebû Hüreyre hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Abdurrezzâk anlattı, bize Ma'mer haber verdi, o Hemmâm b. Münebbih'ten nakletti; o dedi ki: Bu, Ebû Hüreyre'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bize anlattığıdır: "Şüphesiz nazar haktır" .

أخرجاه من حديث عبد الرزاق .

Her ikisi (Buhârî ve Müslim) bunu Abdurrezzâk hadisinden tahric etmişlerdir .

وقال ابن ماجة: حدثنا أبو بكر بن أبي شيبة، حدثنا إسماعيل بن عُلَيَّة، عن الجُرَيري، عن مُضَارب بن حَزن، عن أبي هُرَيرة قال: قال رسول الله ﷺ: "العين حق". تفرد به.

İbn Mâce dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize İsmâîl b. Uleyye, el-Cüreyrî'den, o Mudârib b. Hazn'dan, o Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nazar haktır" buyurdu. [İbn Mâce] bunda teferrüd etmiştir.

ورواه أحمد، عن إسماعيل بن عُلَيَّة، عن سعيد الجريري، به .

Ahmed bunu İsmâîl b. Uleyye'den, o Saîd el-Cüreyrî'den bu isnadla rivayet etmiştir .

وقال الإمام أحمد حدثنا ابن نمير، حدثنا ثور -يعني ابن يزيد-عن مكحول، عن أبي

İmâm Ahmed dedi ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Sevr -yani İbn Yezîd- Mekhûl'den, o Ebû

هُرَيرة قال: قال رسول الله ﷺ "العين حق، ويحضُرها الشيطانُ، وحسد ابن آدم"

Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nazar haktır; ona şeytan ve Âdemoğlunun hasedi hazır bulunur" buyurdu .

وقال أحمد: حدثنا خلف بن الوليد، حدثنا أبو معشر، عن محمد بن قيس: سُئل أبو هُرَيرة: هل سمعت رسول الله يقول: الطيرة في ثلاث: في المسكن والفرس والمرأة؟ قال: قلت: إذًا أقول على رسول الله ﷺ ما لم يقل! ولكني سمعت رسول الله ﷺ يقول: "أصدق الطيرة الفألُ، والعين حق" .

Ahmed dedi ki: Bize Halef b. el-Velîd anlattı, bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Kays'tan anlattı: Ebû Hüreyre'ye: "Resûlullah'ın: 'Uğursuzluk üç şeydedir: Evde, atta ve kadında' dediğini işittin mi?" diye soruldu. O şöyle dedi: "[Eğer öyle dersem] o zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylemediği şeyi ona isnat etmiş olurum! Fakat ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Uğur saymanın en doğrusu hayra yormaktır ve nazar haktır'" .

حديث أسماء بنت عُمَيس: قال الإمام أحمد: حدثنا سفيان، عن عمرو بن دينار، عن عُروةَ بن عامر، عن عُبَيد بن رفاعة الزُرقي قال: قالت أسماء: يا رسول الله، إن بني جعفر تصيبهم العين، أفأسترقي لهم؟ قال: "نعم، فلو كان شيء يسبق القدرَ لسبقته العين".

Esmâ bint Umeys hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o Urve b. Âmir'den, o Ubeyd b. Rifâa ez-Zürakî'den anlattı; o şöyle dedi: Esmâ: "Ey Allah'ın Resûlü, Ca'feroğullarına nazar değiyor, onlar için rukye yaptırayım mı?" dedi. Resûlullah: "Evet; zira kaderin önüne geçecek bir şey olsaydı nazar onun önüne geçerdi" buyurdu.

وكذا رواه الترمذي وابن ماجة من حديث سفيان بن عيينة، به ورواه الترمذي أيضًا والنسائي، من حديث عبد الرزاق، عن مَعْمَر، عن أيوب، عن عمرو بن دينار، عن عُرْوَة بن عامر، عن عُبَيد بن رفاعة، عن أسماء بنت عميس، به وقال الترمذي: حسن صحيح.

Bunu aynı şekilde Tirmizî ve İbn Mâce, Süfyân b. Uyeyne hadisinden bu isnadla rivayet etmişlerdir . Yine Tirmizî ve Nesâî de Abdurrezzâk hadisinden, o Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Amr b. Dînâr'dan, o Urve b. Âmir'den, o Ubeyd b. Rifâa'dan, o Esmâ bint Umeys'ten bu isnadla rivayet etmişlerdir . Tirmizî: "Hasen sahihtir" demiştir.

حديث عائشة، ﵂: قال ابن ماجة: حدثنا علي بن أبي الخَصِيب، حدثنا وَكِيع، عن سفيان، ومِسْعَر، عن معبد بن خالد، عن عبد الله بن شَدَّاد، عن عائشة؛ أن رسول الله ﷺ أمرها أن تسترقي من العين .

Âişe radıyallâhu anhâ hadisi: İbn Mâce dedi ki: Bize Alî b. Ebî'l-Hasîb anlattı, bize Vekî', Süfyân ve Mis'ar'dan, onlar Ma'bed b. Hâlid'den, o Abdullah b. Şeddâd'dan, o Âişe'den anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona nazara karşı rukye yaptırmasını emretmiştir .

ورواه البخاري عن محمد بن كثير، عن سفيان، عن معبد بن خالد، به. وأخرجه مسلم من حديث سُفيانَ ومِسْعَر، كلاهما عن معبد، به ثم قال ابن ماجة:

Bunu Buhârî, Muhammed b. Kesîr'den, o Süfyân'dan, o Ma'bed b. Hâlid'den bu isnadla rivayet etmiştir. Müslim de Süfyân ve Mis'ar hadisinden, her ikisi Ma'bed'den bu isnadla tahric etmiştir . Sonra İbn Mâce dedi ki:

حدثنا محمد بن بشار، حدثنا أبو هشام المخزومي، حدثنا وُهَيب، عن أبي واقد، عن أبي سلمة بن عبد الرحمن، عن عائشة قالت: قال رسول الله ﷺ: "استعيذوا بالله فإن النفس حق". تفرد به

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Ebû Hişâm el-Mahzûmî anlattı, bize Vüheyb, Ebû Vâkıd'den, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, o Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'a sığının, çünkü nefis (nazar) haktır" buyurdu. [İbn Mâce] bunda teferrüd etmiştir .

وقال أبو داود: حدثنا عثمان بن أبي شيبة، حدثنا جرير، عن الأعمش، عن إبراهيم، عن الأسود، عن عائشة قالت: كان يؤمر العائن فيتوضأ ويغسل منه المَعين .

Ebû Dâvûd dedi ki: Bize Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Cerîr, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o el-Esved'den, o Âişe'den anlattı; o şöyle dedi: Nazar değdiren kişiye abdest alması emredilir, nazar değen kişi de bu sudan yıkanırdı .

حديث سهل بن حُنَيف: قال الإمام أحمد: حدثنا حُسَين بن محمد، حدثنا أبو أويس حدثنا الزهري، عن أبي أمامة بن سَهل بن حُنَيف: أن أباه حدثه أن رسول الله ﷺ خرج وساروا معه

Sehl b. Huneyf hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Hüseyn b. Muhammed anlattı, bize Ebû Üveys anlattı, bize ez-Zührî, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten anlattı; babası ona Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [yola] çıktığını ve beraberinde yürüdüklerini anlattı:

نحو مكة، حتى إذا كانوا بشعب الخَرَار -من الجحفة-اغتسل سهلُ بن حُنَيف -وكان رجلا أبيض حَسن الجسم والجلد-فنظر إليه عامر بن ربيعة، أخو بني عدي بن كعب، وهو يغتسل، فقال: ما رأيت كاليوم ولا جلد مُخَبَّأة. فلُبِطَ سهل، فأتي رسول الله ﷺ فقيل له: يا رسول الله، هل لك في سهل. والله ما يرفع رأسه ولا يُفيق. قال: "هل تتهمون فيه من أحد؟ ". قالوا: نظر إليه عامر بن ربيعة. فدعا رسول الله ﷺ عامرا، فتغيظ عليه، وقال: "علام يقتل أحدكم أخاه، هلا إذا رأيت ما يعجبك بَركت؟ ". ثم قال له: "اغتسل له" -فغسل وجهه ويديه ومرفقيه وركبتيه وأطراف رجليه ودَاخلَة إزاره في قَدح-ثم صُب ذلك الماء عليه. يَصُبَه رجل على رأسه وظهره من خلفه، ثم يكفأ . القدح وراءه. ففعل ذلك، فراح سهل مع الناس، ليس به بأس .

Mekke'ye doğru yürüdüklerini anlattı. Nihayet Cuhfe'deki Harâr vadisine vardıklarında Sehl b. Huneyf —ki kendisi beyaz tenli, güzel vücutlu ve güzel ciltli bir adamdı— yıkandı. Benî Adiy b. Ka'b'ın kardeşi Âmir b. Rebîa, yıkanırken ona baktı ve: "Bugünkü gibisini ve böylesine çadırdan çıkmamış bakire tenini görmedim" dedi. Bunun üzerine Sehl yere serilip bayıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelinip: "Ey Allah'ın Resûlü, Sehl'e bakar mısın? Vallahi başını kaldıramıyor ve kendine gelemiyor" denildi. Resûlullah: "Onun hakkında birinden şüpheleniyor musunuz?" buyurdu. "Âmir b. Rebîa ona baktı" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âmir'i çağırdı, ona öfkelendi ve: "Sizden biri kardeşini niçin öldürüyor? Hoşuna giden bir şey gördüğünde ona bereket duası etseydin ya!" buyurdu. Sonra ona: "Onun için yıkan" dedi. Âmir bir kabın içinde yüzünü, ellerini, dirseklerini, dizlerini, ayaklarının uçlarını ve izârının iç kısmını yıkadı. Sonra bu su onun üzerine döküldü. Bir adam bu suyu onun başından ve sırtından arkasından döktü, sonra kabı arkasından ters çevirdi . Bu yapılınca Sehl hiçbir şeyi kalmamış gibi insanlarla beraber yürüyüp gitti .

حديث عامر بن ربيعة: "قال الإمام أحمد في مسند عامر: حدثنا وَكِيع، حدثنا أبي، حدثنا عبد الله بن عيسى، عن أمَيّة بن هند بن سهل بن حُنَيْف، عن عبد الله بن عامر قال: انطلق عامر بن ربيعة وسهل بن حنيف يريدان الغسل، قال: فانطلقا يلتمسان الخمرَ -قال: فوضع عامر جُبَّة كانت عليه من صوف، فنظرت إليه فأصبته بعيني فنزل الماء يغتسل. قال: فسمعت له في الماء فرقعة، فأتيته فناديته ثلاثا فلم يجبني. فأتيت النبي ﷺ فأخبرته. قال: فجاء يمشي فخاض الماء كأني أنظر إلى بياض ساقيه، قال: فضرب صدره بيده ثم قال: "اللهم اصرف عنه حرها وبردها ووصبها". قال: فقام. فقال رسول الله ﷺ: "إذا رأى أحدكم من أخيه، أو من نفسه أو من ماله، ما يعجبه، فَليُبَرِّك، فإن العين حق" .

Âmir b. Rebîa hadisi: İmâm Ahmed, Müsnedü Âmir'de dedi ki: Bize Vekî' anlattı, bize babam anlattı, bize Abdullah b. Îsâ, Ümeyye b. Hind b. Sehl b. Huneyf'ten, o Abdullah b. Âmir'den anlattı; o şöyle dedi: Âmir b. Rebîa ve Sehl b. Huneyf yıkanmak isteyerek gittiler. [Abdullah b. Âmir] dedi ki: Gizlenecek kuytu bir yer aramak üzere yürüdüler. Âmir üzerinde bulunan yün cübbesini çıkardı, ben ona baktım ve ona nazarım değdi; o da yıkanmak üzere suya girdi. [Ravi] dedi ki: Suda onun bir çırpınış sesini işittim, yanına gelip ona üç defa seslendim fakat bana cevap vermedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip haber verdim. Peygamber yürüyerek geldi, adeta baldırlarının beyazlığını görür gibiyim; suya girdi. Eliyle göğsüne vurdu ve: "Allah'ım! Onun hararetini, soğukluğunu ve sancısını üzerinden gider" dedi. Ravi dedi ki: Sehl ayağa kalktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sizden biri kardeşinde, kendisinde veya malında hoşuna giden bir şey gördüğünde bereket duası etsin; zira nazar haktır" .

حديث جابر: قال الحافظ أبو بكر البزار في مسنده: حدثنا محمد بن مَعْمَر، حدثنا أبو داود، حدثنا طالب بن حبيب بن عمرو بن سهل الأنصاري -ويقال له: ابن الضَجِيع، ضجيع حمزة، ﵁-حدثني عبد الرحمن بن جابر بن عبد الله، عن أبيه قال: قال رسول الله ﷺ: "أكثر من يموت من أمتي بعد كتاب الله وقضائه وقدره بالأنفس" .

Câbir hadisi: Hâfız Ebû Bekr el-Bezzâr Müsned'inde dedi ki: Bize Muhammed b. Ma'mer anlattı, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Tâlib b. Habîb b. Amr b. Sehl el-Ensârî —ona İbnü'd-Dacî', Hamza'nın radıyallâhu anh yatak arkadaşı denir— anlattı; bana Abdurrahmân b. Câbir b. Abdillâh, babasından anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ümmetimden Allah'ın kitabı, kazâsı ve kaderinden sonra en çok ölenler nefisler (nazar) sebebiyledir" buyurdu .

قال البزار: يعني العين. قال ولا نعلم يروى هذا الحديث عن النبي ﷺ إلا بهذا الإسناد.

Bezzâr: "Yani nazar" demiştir. Ve: "Bu hadisin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sadece bu isnadla rivayet edildiğini biliyoruz" demiştir.

قلت: بل قد روي من وجه آخر عن جابر؛ قال الحافظ أبو عبد الرحمن محمد بن المنذر الهروي -المعروف بشَكَّر-في كتاب العجائب، وهو مشتمل على فوائد جليلة وغريبة: حدثنا الرهاوي، حدثنا يعقوب بن محمد، حدثنا علي بن أبي علي الهاشمي، حدثنا محمد بن المُنكَدر، عن جابر بن عبد الله أن رسول الله ﷺ قال: "العين حق، لتُورِد الرجل القبر، والجمل القِدر، وإن أكثر هلاك أمتي في العين".

[Ben] derim ki: Bilakis bu, Câbir'den başka bir yoldan da rivayet edilmiştir: Hâfız Ebû Abdirrahmân Muhammed b. el-Münzir el-Herevî —Şekker diye meşhurdur— celil ve garip faydaları içeren Kitâbü'l-Acâib'de şöyle dedi: Bize er-Ruhâvî anlattı, bize Ya'kûb b. Muhammed anlattı, bize Alî b. Ebî Alî el-Hâşimî anlattı, bize Muhammed b. el-Münkedir, Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nazar haktır; insanı kabre, deveyi de kazana sokar. Şüphesiz ümmetimin helâkinin çoğu nazardandır.»

ثم رواه عن شعيب بن أيوب، عن معاوية بن هشام، عن سفيان، عن محمد بن المنكدر، عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: "قد تُدخل الرجلَ العينُ في القبر، وتدخل الجمل القدر" .

Sonra bunu Şuayb b. Eyyûb'dan, o Muâviye b. Hişâm'dan, o Süfyân'dan, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir'den rivayet etmiştir; Câbir dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Nazar adamı kabre, deveyi de kazana sokabilir" buyurdu .

حديث عبد الله بن عمرو: "قال الإمام أحمد: حدثنا قتيبة، حدثنا رشدين بن سعد، عن الحسن بن ثوبان، عن هشام بن أبي رُقية، عن عبد الله بن عمرو قال: قال رسول الله ﷺ: "لا عدوى ولا طيرةَ، ولا هَامة ولا حَسَد، والعين حق". تفرد به أحمد .

Abdullah b. Amr hadisi: İmâm Ahmed dedi ki: Bize Kuteybe anlattı, bize Rişdîn b. Sa'd, el-Hasen b. Sevbân'dan, o Hişâm b. Ebî Rukiyye'den, o Abdullah b. Amr'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bulaşma (sirayet) yoktur, uğursuzluk yoktur, hâme (kuş uğursuzluğu) yoktur, haset yoktur; nazar ise haktır" buyurdu. Ahmed bunda teferrüd etmiştir .

حديث عن علي: روى الحافظ ابن عساكر من طريق خَيْثمة بن سليمان الحافظ: حدثنا عبيد بن محمد الكَشَوري، حدثنا عبد الله بن عبد الله بن عبد ربه البصري، عن أبي رجاء، عن شعبة، عن أبي إسحاق، عن الحارث، عن علي؛ أن جبريل أتى النبي ﷺ فوافقه مغتما، فقال: يا محمد، ما هذا الغم الذي أراه في وجهك؟ قال: "الحسن والحسين أصابتهما عين". قال: صَدَق بالعين، فإن العين حق، أفلا عوذتهما بهؤلاء الكلمات؟ قال: "وما هن يا جبريل؟ ". قال: قل: اللهم ذا السلطان العظيم، ذا المن القديم، ذا الوجه الكريم، ولي الكلمات التامات، والدعوات المستجابات، عاف الحسن والحسين من أنفس الجن، وأعين الإنس. فقالها النبي ﷺ فقاما يلعبان بين يديه. فقال النبي ﷺ: "عَوِّذوا أنفسكم ونساءكم وأولادكم بهذا التعويذ، فإنه لم يتعوذ المتعوذون بمثله".

Alî'den nakledilen hadis: Hâfız İbn Asâkir, Hâfız Haysame b. Süleymân yoluyla rivayet etti: Bize Ubeyd b. Muhammed el-Keşverî anlattı, bize Abdullah b. Abdillâh b. Abdirabbih el-Basrî, Ebû Recâ'dan, o Şu'be'den, o Ebû İshâk'tan, o el-Hâris'ten, o Alî'den nakletti; Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiğinde onu kederli buldu ve: "Ey Muhammed, yüzünde gördüğüm bu keder nedir?" dedi. Resûlullah: "Hasen ile Hüseyin'e nazar değdi" buyurdu. Cibrîl: "Nazarı doğrula, çünkü nazar haktır. Onları şu kelimelerle korumaya almadın mı?" dedi. Resûlullah: "Onlar nedir ey Cibrîl?" buyurdu. Cibrîl: "Şöyle de: Ey büyük saltanat sahibi, ey ezeli lütuf ve ihsan sahibi , ey kerim vech sahibi, tastamam kelimelerin ve kabul olunan duaların sahibi! Hasen ile Hüseyin'e cinlerin nefislerinden ve insanların gözlerinden afiyet ver" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söyleyince her ikisi kalkıp onun önünde oynamaya başladılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kendinizi, kadınlarınızı ve çocuklarınızı bu sığınma duasıyla koruyun; zira sığınanlar bunun gibisiyle sığınmamışlardır" buyurdu.

قال الخطيب البغدادي: تفرد بروايته أبو رجاء محمد بن عبيد الله الحَيَطي من أهل تُسْتَر. ذكره ابن عساكر في ترجمة "طراد بن الحسين"، من تاريخه .

el-Hatîb el-Bağdâdî dedi ki: Bunu rivayet etmekte Tüster halkından Ebû Recâ Muhammed b. Ubeydillâh el-Hayatî teferrüd etmiştir. İbn Asâkir, Târîh'inde "Tırâd b. el-Hüseyn"in biyografisinde bunu zikretmiştir .

وقوله: (وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ) أي: يزدرونه بأعينهم ويؤذونه بألسنتهم، ويقولون: (إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ) أي: لمجيئه بالقرآن، قال الله تعالى (وَمَا هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ)

Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “Ve: ‘O kesinlikle bir delidir!’ derler” kavline gelince; yani onu gözleriyle küçümserler, dilleriyle incitirler ve Kur'an'ı getirmesinden ötürü: { إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “O kesinlikle bir delidir!” derler. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmuştur: { وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ } “Oysa o [Kur'an], âlemler için ancak bir öğüttür.”