قال ابن جرير: وكان بعض أهل المعرفة بكلام العرب يزعم أن "عسعس": دنا من أوله وأظلم. وقال الفراء: كان أبو البلاد النحوي يُنشد بيتًا:
İbn Cerîr dedi ki: Arapların kelamını bilenlerden bazıları 'as'ase' (عسعس) kelimesinin; başından yaklaşması ve karanlığının basması anlamına geldiğini ileri sürerdi. Ferrâ da şöyle dedi: Nahivci Ebu'l-Bilâd şu beyti okurdu:
عَسعَس حَتَّى لو يشاء ادّنا … كانَ له من ضَوئه مَقبس
Karanlık bastı, öyle ki istese yaklaşırdı … onun ışığından bir meşale alırdı.
يريد: لو يشاء إذ دنا، أدغم الذال في الدال. وقال الفراء: وكانوا يَرَون أن هذا البيت مصنوع .
Yani: 'İz denâ' (إذ دنا - yaklaştığında) demek istiyor; zâl harfini dâl harfine idğam etmiştir. Ferrâ dedi ki: Onlar bu beytin uydurma (masnû) olduğunu düşünüyorlardı.
وقوله: (وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ) قال الضحاك: إذا طلع. وقال قتادة: إذا أضاء وأقبل. وقال سعيد بن جبير: إذا نشأ. وهو المروي عن علي، ﵁.
O'nun: (وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ) sözü hakkında Dahhâk: Doğduğu zaman, dedi. Katâde: Aydınlanıp yöneldiği zaman, dedi. Saîd b. Cübeyr: Başladığı zaman, dedi. Bu, Ali radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir.
وقال ابن جرير: يعني: وَضَوءُ النهار إذا أقبل وَتَبَيَّن.
İbn Cerîr dedi ki: Yani; yönelip belirginleştiği vakit gündüzün ışığıdır.
وقوله: (إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ) يعني: أن هذا القرآن لتبليغُ رسول كريم، أي: ملك شريف حَسَن الخلق، بهي المنظر، وهو جبريل، ﵊. قاله ابن عباس، والشعبي، وميمون بن مِهْران، والحسن، وقتادة، والضحاك، والربيع بن أنس، وغيرهم.
O'nun: (إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ) sözü; bu Kur'an'ın şerefli bir elçinin, yani yaratılışı güzel, görünüşü görkemli, şerefli bir melek olan Cebrail aleyhisselâm'ın tebliği olduğu anlamına gelir. Bunu İbn Abbâs, Şa'bî, Meymûn b. Mihrân, Hasen, Katâde, Dahhâk, Rebî' b. Enes ve başkaları söylemiştir.
(ذِي قُوَّةٍ) كقوله {عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى * ذُو مِرَّةٍ [فَاسْتَوَى]} [النجم: ٥، ٦]، أي: شديد الخَلْق، شديد البطش والفعل، (عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ) أي: له مكانة عند الله ﷿ ومنزلة رفيعة.
(ذِي قُوَّةٍ) Nitekim O şöyle buyurmuştur: {عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى * ذُو مِرَّةٍ [فَاسْتَوَى]} [Necm: 5-6] “Ona, çetin kuvvetlere sahip, üstün bir akıl ve güç sahibi [Cebrail] öğretti. [Asıl sûretine girip] doğruldu.” Yani: Yaratılışı güçlü, yakalayışı ve fiili pek çetindir. (عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ) Yani: Allah azze ve celle katında bir mevkisi ve yüce bir derecesi vardır.
قال أبو صالح في قوله: (عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ) قال: جبريل يدخل في سبعين حجابا من
Ebû Sâlih, O'nun: (عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ) sözü hakkında şöyle demiştir: Cebrail, nurdan yetmiş hicaba...
نور بغير إذن، (مُطَاعٍ ثَمَّ) أي: له وجاهة، وهو مسموع القول مطاع في الملأ الأعلى.
...izinsiz girer. (مُطَاعٍ ثَمَّ) Yani: Bir saygınlığı vardır; sözü dinlenir ve Mele-i A'lâ'da kendisine itaat olunur.
قال قتادة: (مُطَاعٍ ثَمَّ) أي: في السموات، يعني: ليس هو من أفناد الملائكة، بل هو من السادة والأشراف، مُعتَنى به، انتخب لهذه الرسالة العظيمة.
Katâde dedi ki: (مُطَاعٍ ثَمَّ) Yani: Göklerde [itaat olunur]. Yani o, sıradan meleklerden değildir; bilakis efendilerden ve şereflilerdendir, özen gösterilmiştir ve bu yüce elçilik için seçilmiştir.
وقوله: (أَمِينٍ) صفة لجبريل بالأمانة، وهذا عظيم جدا أن الرب ﷿ يزكي عبده ورسوله الملكي جبريل كما زكى عبده ورسوله البشري محمدا ﷺ بقوله: (وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ)
O'nun: (أَمِينٍ) sözü, Cebrail'in güvenilirlik (emanet) sıfatıdır. Bu pek büyüktür; zira Rab azze ve celle, insan olan kulu ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i: (وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ) sözüyle tezkiye ettiği gibi, melek olan kulu ve elçisi Cebrail'i de tezkiye etmektedir.
قال الشعبي، وميمون بن مهران، وأبو صالح، ومن تقدم ذكرهم: المراد بقوله: (وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ) يعني: محمدا ﷺ.
Şa'bî, Meymûn b. Mihrân, Ebû Sâlih ve daha önce anılanlar dediler ki: O'nun: (وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ) sözünden maksat, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir.
وقوله تعالى: (وَلَقَدْ رَآهُ بِالأفُقِ الْمُبِينِ) يعني: ولقد رأى محمدٌ جبريل الذي يأتيه بالرسالة عن الله ﷿ على الصورة التي خلقه الله عليها له ستمائة جناح (بِالأفُقِ الْمُبِينِ) أي: البين، وهي الرؤية الأولى التي كانت بالبطحاء، وهي المذكورة في قوله: {عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى * وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلَى * ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} [النجم: ٥ - ١٠]، كما تقدم تفسيرُ ذلك وتقريره. والدليلُ أن المرادَ بذلك جبريل، ﵇. والظاهر-والله أعلم-أن هذه السورة نزلت قبل ليلة الإسراء؛ لأنه لم يذكر فيها إلا هذه الرؤية وهي الأولى، وأما الثانية وهي المذكورة في قوله: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى * عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى * إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} [النجم: ١٣ - ١٦]، فتلك إنما ذكرت في سورة "النجم"، وقد نزلت بعد [سورة] الإسراء.
Allah Teâlâ'nın: (وَلَقَدْ رَآهُ بِالأفُقِ الْمُبِينِ) sözü; Muhammed'in, kendisine Allah azze ve celle'den vahyi getiren Cebrail'i, Allah'ın kendisini yarattığı altı yüz kanatlı asıl sûretinde (بِالأفُقِ الْمُبِينِ) yani apaçık ufukta gördüğü anlamına gelir. Bu, Bathâ'da gerçekleşen ilk görüştür ki O'nun şu buyruğunda zikredilmiştir: {عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى * وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلَى * ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} [Necm: 5-10] “Ona, çetin kuvvetlere sahip, üstün bir akıl ve güç sahibi [Cebrail] öğretti. [Asıl sûretine girip] doğruldu; kendisi en yüce ufuktaydı. Sonra yaklaştı ve sarktı. Nihayet iki yay mesafesi kadar, yahut daha da yakın oldu. Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti.” Nitekim bunun tefsiri ve izahı daha önce geçmişti. Delil, bununla Cebrail aleyhisselâm'ın kastedildiğidir. Zahir olan —en doğrusunu Allah bilir— bu surenin İsrâ gecesinden önce inmiş olduğudur; çünkü surede yalnızca ilk olan bu rüyet (görme) zikredilmiştir. İkincisine, yani O'nun: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى * عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى * إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى} [Necm: 13-16] “Andolsun ki onu bir diğer inişinde de gördü: Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında; Me'vâ cenneti onun yanındadır. O zaman Sidre'yi bürüyen bürümüştü.” buyruğunda zikredilen [ikinci rüyete] gelince; o sadece 'Necm' suresinde anılmıştır ve o da İsrâ [suresin]den sonra inmiştir.
وقوله: (وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ) أي: وما محمد على ما أنزله الله إليه بظنين، أي: بمتهم. ومنهم من قرأ ذلك بالضاد، أي: ببخيل، بل يبذله لكل أحد.
O'nun: (وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ) sözü; Muhammed Allah'ın kendisine indirdiği şey hususunda töhmet altında ('bi-zanîn' ظنين), yani itham edilen biri değildir [demektir]. Onlardan bazıları bunu dat (ض) harfiyle ('bi-danîn' ضنين) okumuştur; yani cimri değildir, bilakis onu herkese cömertçe sunar.
قال سفيان بن عُيَينة: ظنين وضنين سواء، أي: ما هو بكاذب، وما هو بفاجر. والظنين: المتهم، والضنين: البخيل.
Süfyân b. Uyeyne dedi ki: 'Zanîn' (ظنين) ile 'danîn' (ضنين) birdir; yani o yalancı değildir ve fâcir değildir. 'Zanîn' itham edilen, 'danîn' ise cimri demektir.
وقال قتادة: كان القرآن غيبا، فأنزله الله على محمد، فما ضَنّ به على الناس، بل بَلَّغه ونشره وبذله لكل من أراده. وكذا قال عكرمة، وابن زيد، وغير واحد. واختار ابنُ جرير قراءة الضاد .
Katâde dedi ki: Kur'an gayb idi, Allah onu Muhammed'e indirdi; o da onu insanlardan esirgemedi, bilakis onu tebliğ etti, yaydı ve dileyen herkese sundu. İkrime, İbn Zeyd ve birden çok kişi de böyle demiştir. İbn Cerîr ise dat (ض) harfiyle olan kıraati tercih etmiştir.
قلت: وكلاهما متواتر، ومعناه صحيح كما تقدم.
Derim ki: Her iki [kıraat] de mütevâtirdir ve anlamı daha önce geçtiği üzere sahihtir.
وقوله: (وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ) أي: وما هذا القرآن بقول شيطان رجيم، أي: لا يقدر على حمله، ولا يريده، ولا ينبغي له. كما قال: {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ} [الشعراء: ٢١٠ - ٢١٢].
O'nun: { وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ } “O, kovulmuş bir şeytanın sözü de değildir” buyruğu; yani bu Kur'an kovulmuş bir şeytanın sözü değildir; yani o onu taşımaya güç yetiremez, onu arzulamaz ve bu ona yaraşmaz da, demektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ * وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzak tutulmuşlardır” [Şuarâ: 210-212].
وقوله: (فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ)؟ أي: فأين تذهب عقولكم في تكذيبكم بهذا القرآن، مع ظهوره ووضوحه، وبيان كونه جاء من عند الله ﷿، كما قال الصديق، ﵁، لوفد بني حنيفة حين قدموا مسلمين، وأمرهم فتلوا عليه شيئا من قرآن مسيلمة الذي هو في غاية الهذيان والركاكة، فقال: ويحكم، أين يُذهَب بعقولكم ؟ والله إن هذا الكلام لم يخرج من إلٍّ، أي: من إله.
O'nun: (فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ) sözü; apaçık ve besbelli olmasına, Allah azze ve celle katından geldiğinin açıkça ortaya konmuş olmasına rağmen bu Kur'an'ı yalanlama konusunda aklınız nereye gidiyor? [demektir]. Nitekim Sıddîk radıyallâhu anh, Müslüman olarak geldiklerinde Benî Hanîfe heyetine böyle söylemiş; onlara emredip Müseylime'nin son derece hezeyan ve tutarsızlık dolu Kur'an [diye uydurduğu sözlerin]den bir kısmını kendisine okuttuktan sonra şöyle demiştir: Yazıklar olsun size, aklınız nereye gidiyor ? Vallahi bu söz bir ilah'tan çıkmamıştır; yani bir ilâhtan.
وقال قتادة: (فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ) أي: عن كتاب الله وعن طاعته.
Katâde dedi ki: (فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ) Yani: Allah'ın Kitabı'ndan ve O'na itaatten [nereye gidiyorsunuz?]
وقوله: (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ) أي: هذا القرآن ذكر لجميع الناس، يتذكرون به ويتعظون، (لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ) أي: من أراد الهداية فعليه بهذا القرآن، فإنه منجاةٌ له وهداية، ولا هداية فيما سواه، (وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) أي: ليست المشيئة موكولة إليكم، فمن شاء اهتدى ومن شاء ضل، بل ذلك كله تابع لمشيئة الله ﷿ رب العالمين.
O'nun: (إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ) sözü; bu Kur'an bütün insanlar için bir öğüttür, onunla hatırlayıp öğüt alırlar [demektir]. (لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ) Yani: Kim doğru yola ermek isterse bu Kur'an'a sarılsın; zira o kendisi için bir kurtuluş ve hidayettir, onun dışındakilerde ise hidayet yoktur. (وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) Yani: Dileme size bırakılmış değildir; dileyen doğru yolu bulsun, dileyen sapsın diye bir şey yoktur, bilakis bütün bunlar Âlemlerin Rabbi olan Allah azze ve celle'nin dilemesine bağlıdır.
قال سفيان الثوري، عن سعيد بن عبد العزيز، عن سليمان بن موسى: لما نزلت هذه الآية: (لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ) قال أبو جهل: الأمر إلينا، إن شئنا استقمنا، وإن شئنا لم نستقم. فأنزل الله: (وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) .
Süfyân es-Sevrî, Saîd b. Abdilazîz'den, o Süleymân b. Mûsâ'dan nakletti: Şu ayet indiğinde: (لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ) Ebû Cehil şöyle dedi: İş bize aittir; dilersek doğru yola gireriz, dilersek girmeyiz. Bunun üzerine Allah şunu indirdi: (وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) .
آخر تفسير سورة "التكوير" ولله الحمد [والمنة].
Tekvîr Suresi tefsirinin sonu. Hamd [ve minnet] Allah'adır.