{٣٨} {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ} .
{38} {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ} “Rabbimiz! Şüphesiz sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin...”
أي: أنت أعلم بنا منا، فنسألك من تدبيرك وتربيتك لنا أن تيسر لنا من الأمور التي نعلمها والتي لا نعلمها ما هو مقتضى علمك ورحمتك، {وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ} ومن ذلك هذا الدعاء الذي لم يقصد به الخليل إلا الخير وكثرة الشكر لله رب العالمين.
Yani: Sen bizi bizden daha iyi bilirsin; senin tedbirinden ve terbiyenden niyazımız, bildiğimiz ve bilmediğimiz hususlardan ilminin ve rahmetinin gerektirdiği şeyleri bize kolaylaştırmandır. {وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الأرْضِ وَلا فِي السَّمَاءِ} “Yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.” Halil'in âlemlerin Rabbi olan Allah için yalnızca hayrı ve çokça şükrü kastettiği bu dua da buna dâhildir.
{٣٩} {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} .
{39} {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “İhtiyarlık çağımda bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun...”
فهبتهم من أكبر النعم، وكونهم على الكبر في حال الإياس من الأولاد نعمة أخرى، وكونهم أنبياء صالحين أجل وأفضل، {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} أي: لقريب الإجابة ممن دعاه وقد دعوته فلم يخيب رجائي، ثم دعا لنفسه ولذريته، فقال: {رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ * رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} فاستجاب الله له في ذلك كله إلا أن دعاءه لأبيه إنما كان عن موعدة وعده إياه فلما تبين له أنه عدو لله تبرأ منه
Onların bağışlanması en büyük nimetlerdendir; çocuktan ümit kesilen yaşlılık çağında bağışlanmaları ayrı bir nimettir; salih birer peygamber olmaları ise daha yüce ve daha faziletlidir. {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Şüphesiz Rabbim duayı işitendir.” Yani kendisine dua edene icabeti pek yakındır; ben de O'na dua ettim ve O ümidimi boşa çıkarmadı. Sonra kendisi ve nesli için dua ederek şöyle dedi: {رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ * رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} “Rabbim! Beni ve neslimden gelenleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle! Rabbimiz, duamı kabul buyur! Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve müminleri bağışla!” Allah bunların hepsinde ona icabet etti; ancak babası için yaptığı dua ona verdiği bir sözden dolayı idi; babasının Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan teberrî etti (uzaklaştı).
{٤٢ - ٤٣} ثم قال تعالى {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ * مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} .
{42-43} Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ * مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteliyor. [O gün] başlarını dikerek koşarlar, gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz ve kalpleri bomboştur.”
هذا وعيد شديد للظالمين، وتسلية للمظلومين، يقول تعالى: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} حيث أمهلهم وأدرَّ عليهم الأرزاق، وتركهم يتقلبون في البلاد آمنين مطمئنين، فليس في هذا ما يدل على حسن حالهم فإن الله يملي للظالم ويمهله ليزداد إثما، حتى إذا أخذه لم يفلته {وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد} والظلم -هاهنا- يشمل الظلم فيما بين العبد وربه وظلمه لعباد الله. {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ} أي: لا تطرف من شدة ما ترى من الأهوال وما أزعجها من القلاقل.
Bu, zalimler için şiddetli bir tehdit, mazlumlar için ise bir tesellidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” Kendilerine mühlet verip rızıkları bolca akıtması ve beldelerde güven ve huzur içinde dolaşmalarına izin vermesi, durumlarının iyi olduğuna delalet etmez. Zira Allah zalime mühlet verir ve günahını artırsın diye fırsat tanır; nihayet onu yakaladığında ise asla bırakmaz. {وكذلك أخذ ربك إذا أخذ القرى وهي ظالمة إن أخذه أليم شديد} “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalayışı pek acı, pek çetindir.” Buradaki zulüm; kul ile Rabbi arasındaki zulmü de Allah'ın kullarına yapılan zulmü de kapsar. {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الأبْصَارُ} “O, onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne erteliyor;” yani gördüğü dehşetli hallerin ve kendisini sarsan korkuların şiddetinden göz kırpamayacağı bir güne.
{مُهْطِعِينَ} أي: مسرعين إلى إجابة الداعي حين يدعوهم إلى الحضور بين يدي الله للحساب لا امتناع لهم ولا محيص ولا ملجأ، {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} أي: رافعيها قد غُلَّتْ أيديهم إلى الأذقان، فارتفعت لذلك رءوسهم، {لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} أي: أفئدتهم فارغة من قلوبهم قد صعدت إلى الحناجر لكنها مملوءة من كل هم وغم وحزن وقلق.
Hesap için Allah'ın huzuruna çıkmaya davet edildiklerinde, hiçbir engelleme, kaçış ve sığınak olmaksızın {مُهْطِعِينَ} “koşarak” davetçiye icabet eden kimseler olarak [gelirler]. {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “Başlarını dikerek;” yani elleri çenelerine bağlandığı için başları yukarı dikilmiş olarak. {لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “gözleri kendilerine bile dönüp bakamaz ve kalpleri bomboştur.” Yani yürekleri boğazlara dayandığı için kalpleri bomboştur fakat her türlü gam, keder, hüzün ve ızdırapla doludur.
{٤٤ - ٤٦} {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ * وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ * وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} .
{44-46} {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ * وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الأمْثَالَ * وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar! O gün zalimler derler ki: ‘Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve elçilere uyalım.’ [Onlara şöyle denir:] ‘Daha önce sizin için hiçbir zeval (son) olmadığına yemin etmemiş miydiniz? Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz, onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de getirdik.’ Gerçekten onlar tuzaklarını kurdular; tuzakları dağları yerinden oynatacak güçte olsa bile onların tuzakları Allah katındadır.”
يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} أي: صف لهم صفة تلك الحال وحذرهم من الأعمال الموجبة للعذاب الذي حين يأتي في شدائده وقلاقله، {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} بالكفر والتكذيب وأنواع المعاصي نادمين على ما فعلوا سائلين للرجعة في غير وقتها، {رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} أي: ردَّنا إلى الدنيا فإنا قد أبصرنا، {نُجِبْ دَعْوَتَكَ} والله يدعو إلى دار السلام {وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} وهذا كله لأجل التخلص من العذاب وإلا فهم كذبة في هذا الوعد {ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه}
Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: {وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar!” Yani onlara o günün durumunu vasfet ve şiddet ve sarsıntılarıyla geldiğinde azaba sebep olacak amellerden onları sakındır. O gün küfür, yalanlama ve türlü günahlarla {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “zalimler,” yaptıklarına pişman olarak ve vakti geçmişken geri dönüş isteyerek şöyle “derler:” {رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele,” yani bizi dünyaya geri döndür çünkü artık gerçeği gördük; {نُجِبْ دَعْوَتَكَ} “senin davetine icabet edelim” -ki Allah selâm yurduna davet etmektedir- {وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} “ve elçilere uyalım.” Bütün bunlar sadece azaptan kurtulmak içindir; yoksa onlar bu vaatlerinde yalancıdırlar: {ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه} “Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeylere dönerlerdi.”
ولهذا يوبخون ويقال لهم: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} عن الدنيا وانتقال إلى الآخرة، فها قد تبين حنثكم في إقسامكم، وكذبكم فيما تدعون، {وَ} ليس عملكم قاصر في الدنيا من أجل الآيات البينات، بل {سَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ} من أنواع العقوبات؟ وكيف أحل الله بهم العقوبات، حين كذبوا بالآيات البينات، وضربنا لكم الأمثال الواضحة التي لا تدع أدنى شك في القلب إلا أزالته، فلم تنفع فيكم تلك الآيات بل أعرضتم ودمتم على باطلكم حتى صار ما صار، ووصلتم إلى هذا اليوم الذي لا ينفع فيه اعتذار من اعتذر بباطل.
Bundan dolayı azarlanırlar ve kendilerine şöyle denir: {أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına” dünyadan ayrılıp ahirete geçiş bulunmadığına “yemin etmemiş miydiniz?” İşte yeminlerinizi bozduğunuz ve iddia ettiğiniz şeylerde yalancı olduğunuz ortaya çıktı. {وَ} Sizin dünyadaki ameliniz apaçık ayetlerin eksikliğinden kaynaklanmadı; bilakis {سَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ} “kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ve onlara” türlü cezalarla “neler yaptığımız size apaçık belli oldu.” Apaçık ayetleri yalanladıklarında Allah'ın onların başına nasıl cezalar indirdiği belli oldu; kalpteki en küçük şüpheyi bile silip atan apaçık misalleri de size verdik. Fakat o ayetler size fayda vermedi; aksine yüz çevirdiniz ve olanlar oluncaya, batıl bir mazeretle özür dileyenin özrünün fayda vermeyeceği bu güne ulaşıncaya kadar batılınızda devam ettiniz.
{وَقَدْ مَكَرُوا} أي: المكذبون للرسل {مَكْرَهُمْ} الذي وصلت إرادتهم وقدر لهم عليه، {وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} أي: هو محيط به علما وقدرة فإنه عاد مكرهم عليهم {ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله}
Elçileri yalanlayanlar, güçlerinin yettiği ve kendilerine takdir edilen {وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ} “tuzaklarını kurdular.” {وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} “Onların tuzakları ise Allah katındadır;” yani Allah ilim ve kudret olarak onu kuşatmıştır; nitekim onların tuzakları kendi başlarına dönmüştür: {ولا يحيق المكر السيئ إلا بأهله} “Kötü tuzak ancak sahibini kuşatır.”
{وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} أي: ولقد كان مكر الكفار المكذبين للرسل بالحق وبمن جاء به -من عظمه- لتزول الجبال الراسيات بسببه عن أماكنها، أي: {مكروا مكرا كبارا} لا يقادر قدره ولكن الله رد كيدهم في نحورهم.
{وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} “tuzakları dağları yerinden oynatacak güçte olsa bile.” Yani elçileri yalanlayan kâfirlerin hakka ve onu getirene karşı kurdukları tuzak büyüklüğünden ötürü sapasağlam dağları bile yerinden oynatacak derecede idi; yani {مكروا مكرا كبارا} “büyük bir tuzak kurdular” ki derecesi takdir edilemezdi. Fakat Allah onların tuzaklarını boğazlarına tıkadı (kendi aleyhlerine çevirdi).
ويدخل في هذا كل من مكر من المخالفين للرسل لينصر باطلا أو يبطل حقا، والقصد أن مكرهم لم يغن عنهم شيئا، ولم يضروا الله شيئا وإنما ضروا أنفسهم.
Batıla yardım etmek veya hakkı iptal etmek için tuzak kuran elçilere muhalif herkes buna dâhildir. Maksat şudur ki; kurdukları tuzak onlara hiçbir fayda sağlamamış, Allah'a hiçbir zarar verememiş, yalnızca kendi nefislerine zarar vermişlerdir.
{٤٧ - ٥٢} {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ * يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ * وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ * سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ * لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ * هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} .
{47-52} {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ * يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ * وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ * سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ * لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ * هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} “Sakın Allah'ın, elçilerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîzdir, intikam sahibidir. O gün yer başka bir yere, gökler de [başka göklere] dönüştürülür. [İnsanlar] Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar. O gün suçluları zincirlere vurulmuş olarak görürsün. Giysileri katrandandır ve yüzlerini ateş bürür. Bu, Allah'ın her nefsi kazandığıyla cezalandırması (veya mükâfatlandırması) içindir. Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir. Bu [Kur'an], insanlara bir tebliğdir; hem bununla uyarılsınlar hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye.”
يقول تعالى: {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} بنجاتهم ونجاة أتباعهم وسعادتهم وإهلاك أعدائهم وخذلانهم في الدنيا وعقابهم في الآخرة، فهذا لا بد من وقوعه لأنه، وعد به الصادق قولا على ألسنة أصدق خلقه وهم الرسل، وهذا أعلى ما يكون من الأخبار، خصوصا وهو مطابق للحكمة الإلهية، والسنن الربانية، وللعقول الصحيحة، والله تعالى لا يعجزه شيء فإنه {عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ}
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} “Sakın Allah'ın, elçilerine verdiği sözden cayacağını sanma!” Yani onların ve onlara uyanların kurtuluşu ve saadeti, düşmanlarının ise dünyada helâki ve zillete düşürülmesi, ahirette ise cezalandırılması konusundaki vaadinden [cayacağını sanma]. Bunun vuku bulması kaçınılmazdır; çünkü bunu sözü dosdoğru olan Allah, mahlûkatın en doğru sözlüleri olan elçilerin diliyle vaat etmiştir. Bu haberlerin en üstünüdür; bilhassa ilahî hikmete, rabbanî sünnetlere ve selim akıllara tamamen uygundur. Allah Teâlâ'yı hiçbir şey âciz bırakamaz; zira O {عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} “Azîzdir, intikam sahibidir.”
أي: إذا أراد أن ينتقم من أحد، فإنه لا يفوته ولا يعجزه، وذلك في يوم القيامة، {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} تبدل غير السماوات، وهذا التبديل تبديل صفات، لا تبديل ذات، فإن الأرض يوم القيامة تسوى وتمد كمد الأديم ويلقى ما على ظهرها من جبل ومَعْلم، فتصير قاعا صفصفا، لا ترى فيها عوجا ولا أمتا، وتكون السماء كالمهل، من شدة أهوال ذلك اليوم ثم يطويها الله -تعالى- بيمينه.
Yani birinden intikam almak istediğinde o kimse O'nun elinden kaçamaz ve O'nu âciz bırakamaz. Bu da kıyamet gününde gerçekleşecektir: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرْضُ غَيْرَ الأرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “O gün yer başka bir yere, gökler de” başka göklere “dönüştürülür.” Bu tebdil (değişim), zatın değişimi değil sıfatların değişimidir. Zira yeryüzü kıyamet gününde düzeltilir ve deri gibi dümdüz yayılır; üzerindeki dağlar ve tepecikler atılır, böylece içinde hiçbir eğrilik ve tümsek görmeyeceğin bomboş dümdüz bir arazi haline gelir. Gök ise o günün dehşetli hallerinin şiddetinden erimiş maden gibi olur, sonra Allah Teâlâ onu sağ eliyle dürer.
{وَبَرَزُوا} أي: الخلائق من قبورهم إلى يوم بعثهم، ونشورهم في محل لا يخفى منهم على الله شيء، {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} أي: المتفرد بعظمته وأسمائه وصفاته وأفعاله العظيمة، وقهره لكل العوالم فكلها تحت تصرفه وتدبيره، فلا يتحرك منها متحرك، ولا يسكن ساكن إلا بإذنه.
Mahlûkat kabirlerinden ba's ve nüşûr (diriliş ve toplanma) gününe, kendilerinden hiçbir şeyin Allah'a gizli kalmayacağı bir yerde {وَبَرَزُوا} “huzuruna çıkarlar;” {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ın huzuruna.” Yani azametiyle, isimleriyle, sıfatlarıyla ve yüce fiilleriyle tek olan, bütün âlemleri kahreden zatın huzuruna. Bütün âlemler O'nun tasarrufu ve tedbiri altındadır; O'nun izni olmadan hiçbir hareket eden hareket edemez ve hiçbir duran duramaz.
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ} أي: الذين وصفهم الإجرام وكثرة الذنوب، {يَوْمَئِذٍ} في ذلك اليوم {مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ} أي: يسلسل كل أهل عمل من المجرمين بسلاسل من نار فيقادون إلى العذاب في أذل صورة وأشنعها وأبشعها.
Vasfı cürüm ve günahların çokluğu olan {وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ} “suçluları görürsün;” {يَوْمَئِذٍ} o günde {مُقَرَّنِينَ فِي الأصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak.” Yani mücrimlerden aynı ameli işleyenler ateşten zincirlerle birbirine bağlanır ve en zelil, en çirkin ve en korkunç bir surette azaba sürüklenirler.
{سَرَابِيلُهُمْ} أي: ثيابهم {مِنْ قَطِرَانٍ} وذلك لشدة اشتعال النار فيهم وحرارتها ونتن ريحها، {وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ} التي هي أشرف ما في أبدانهم {النَّارُ} أي: تحيط بها وتصلاها من كل جانب، وغير الوجوه من باب أولى وأحرى، وليس هذا ظلما من الله لهم وإنما هو جزاء لما قدموا وكسبوا، ولهذا قال تعالى: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} من خير وشر بالعدل والقسط الذي لا جور فيه بوجه من الوجوه.
Ateşin onlarda şiddetle tutuşması, yakıcılığı ve kokusunun pisliği sebebiyle {سَرَابِيلُهُمْ} yani elbiseleri {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır.” Bedenlerinin en şerefli yeri olan {وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “yüzlerini ateş bürür;” yani onu her taraftan kuşatır ve yakar; yüzlerin dışındaki kısımlar ise evleviyetle böyledir. Bu durum Allah'ın onlara bir zulmü değildir, ancak işleyip kazandıklarının bir karşılığıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} “Bu, Allah'ın her nefsi kazandığıyla cezalandırması içindir;” hayır ve şerden kazandıklarının karşılığını hiçbir şekilde zulüm barındırmayan adalet ve hakkaniyetle vermesi içindir.
{إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} كقوله تعالى: {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} ويحتمل أن معناه: سريع المحاسبة فيحاسب الخلق في ساعة واحدة، كما يرزقهم ويدبرهم بأنواع التدابير في لحظة واحدة لا يشغله شأن عن شأن وليس ذلك بعسير عليه.
{إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir;” tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} “İnsanların hesaba çekilecekleri [gün] yaklaştı; oysa onlar gaflet içinde yüz çevirmektedirler.” Bunun manasının: ‘Hesaba çekmesi pek süratlidir; nitekim tıpkı bir anda onları rızıklandırıp türlü tedbirlerle yönettiği gibi, mahlûkatı tek bir saatte hesaba çeker; hiçbir iş O'nu başka bir işten alıkoymaz ve bu O'na hiç de güç değildir’ olması da muhtemeldir.
فلما بين البيان المبين في هذا القرآن قال في مدحه: {هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ} أي: يتبلغون به ويتزودون إلى الوصول إلى أعلى المقامات وأفضل الكرامات، لما اشتمل عليه من الأصول والفروع، وجميع العلوم التي يحتاجها العباد.
Bu Kur'an'da apaçık beyanı ortaya koyunca onu överek şöyle buyurdu: {هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ} “Bu, insanlara bir tebliğdir.” Yani kulların ihtiyaç duyduğu usul, füru ve bütün ilimleri ihtiva etmesi sebebiyle, bununla hedeflerine ulaşırlar ve en yüce makamlara ve en faziletli ikramlara erişmek için azık edinirler.
{وَلِيُنْذَرُوا بِهِ} لما فيه من الترهيب من أعمال الشر وما أعد الله لأهلها من العقاب، {وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} حيث صرف فيه من الأدلة والبراهين على ألوهيته ووحدانيته، ما صار ذلك حق اليقين، {وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} أي: العقول الكاملة ما ينفعهم فيفعلونه، وما يضرهم فيتركونه، وبذلك صاروا أولي الألباب والبصائر.
Kötülük amellerinden sakındırması ve Allah'ın kötülük ehline hazırladığı cezaları bildirmesi sebebiyle {وَلِيُنْذَرُوا بِهِ} “hem bununla uyarılsınlar;” ilahlığına ve vahdaniyetine dair delil ve bürhanları türlü şekillerde açıklayıp bu durum hakkalyakîn haline geldiği için {وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler;” {وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الألْبَابِ} “hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye;” yani kâmil akıl sahipleri kendilerine fayda veren şeyi düşünüp yapsınlar, zarar veren şeyi de terk etsinler diye. Böylece onlar akıl ve basiret sahipleri olmuşlardır.
إذ بالقرآن ازدادت معارفهم وآراؤهم، وتنورت أفكارهم لما أخذوه غضًّا طريًّا فإنه لا يدعو إلا إلى أعلى الأخلاق والأعمال وأفضلها، ولا يستدل على ذلك إلا بأقوى الأدلة وأبينها.
Zira Kur'an sayesinde marifetleri ve basiretleri artmış, onu kaynağından taptaze aldıkları için fikirleri nurlanmıştır. Çünkü Kur'an ancak en yüce ve en faziletli ahlaka ve amellere çağırır; buna da ancak en kuvvetli ve en açık delillerle delil getirir.
وهذه القاعدة إذا تدرب بها العبد الذكي لم يزل في صعود ورقي على الدوام في كل خصلة حميدة.
Zeki bir kul bu kaide ile kendini terbiye ettiği takdirde, her türlü övgüye layık haslette sürekli bir yükseliş ve terakki içinde olur.
والحمد لله رب العالمين.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
تم تفسير سورة إبراهيم الخليل
Halil İbrahim
عليه الصلاة والسلام
aleyhissalâtü vesselâm suresinin tefsiri tamamlandı.