Binûn

Meryem Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهذا خطاب لسائر الخلائق، برهم وفاجرهم، مؤمنهم وكافرهم، أنه ما منهم من أحد، إلا سيرد النار، حكما حتمه الله على نفسه، وأوعد به عباده، فلا بد من نفوذه، ولا محيد عن وقوعه.

Bu, iyisiyle kötüsüyle, müminiyle kâfiriyle bütün yaratılmışlara bir hitaptır: Onlardan hiç kimse yoktur ki mutlaka ateşe uğramasın! Bu, Allah'ın Kendi üzerine vacip kıldığı kesinleşmiş bir hüküm ve kullarına bildirdiği bir tehdittir; dolayısıyla gerçekleşmesi kaçınılmazdır ve vuku bulmasından kaçış yoktur.

واختلف في معنى الورود، فقيل: ورودها، حضورها للخلائق كلهم، حتى يحصل الانزعاج من كل أحد، ثم بعد، ينجي الله المتقين. وقيل: ورودها، دخولها، فتكون على المؤمنين بردا وسلاما. وقيل: الورود، هو المرور على الصراط، الذي هو على متن جهنم، فيمر الناس على قدر أعمالهم، فمنهم من يمر كلمح البصر، وكالريح، وكأجاويد الخيل، وكأجاويد الركاب، ومنهم من يسعى، ومنهم من يمشي مشيا، ومنهم من يزحف زحفا، ومنهم من يخطف فيلقى في النار، كل بحسب تقواه، ولهذا قال: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} الله تعالى بفعل المأمور، واجتناب المحظور {وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ} أنفسهم بالكفر والمعاصي {فِيهَا جِثِيًّا} وهذا بسبب ظلمهم وكفرهم، وجب لهم الخلود، وحق عليهم العذاب، وتقطعت بهم الأسباب.

Vürûd (oraya uğrama) kavramının anlamı konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre oraya uğramak; herkeste bir tedirginlik ve dehşet meydana gelinceye kadar bütün yaratılmışların cehennemin huzuruna varmasıdır; daha sonra Allah takva sahiplerini kurtarır. Bir görüşe göre oraya uğramak; içine girmektir ki [bu durumda ateş] müminler üzerine serinlik ve esenlik olur. Diğer bir görüşe göre ise vürûd; cehennemin sırtı üzerinde bulunan Sırat köprüsünden geçmektir. İnsanlar amelleri nispetinde oradan geçerler; kimisi göz açıp kapayıncaya kadar, kimisi rüzgâr gibi, kimisi asil atlar gibi, kimisi cins binek develeri gibi geçer. Kimisi koşarak geçer, kimisi yürüyerek geçer, kimisi sürünerek geçer, kimisi de [çengellerle] kapılıp ateşe atılır; herkes kendi takvasına göredir. Bundan dolayı [Allah Teâlâ]: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız” emredileni yapıp yasaklanandan sakınarak Allah Teâlâ'dan korkanları; {وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ} “ve zalimleri bırakırız” inkâr ve günahlarla kendilerine zulmedenleri, {فِيهَا جِثِيًّا} “orada diz üstü çökmüş olarak” buyurmuştur. İşte onların zulümleri ve küfürleri sebebiyle [cehennemde] ebedî kalmaları zorunlu olmuş, azap üzerlerine hak edilmiş ve bütün tutunacak bağları kopmuştur.

{٧٣ - ٧٤} {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا * وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} .

{73 - 74} {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا * وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman inkâr edenler iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?' dediler. Oysa biz onlardan önce mal mülk ve görünüşçe daha güzel olan nice nesilleri helak ettik!”

أي: وإذا تتلى على هؤلاء الكفار آياتنا بينات، أي: واضحات الدلالة على وحدانية الله وصدق رسله، توجب لمن سمعها صدق الإيمان وشدة الإيقان، قابلوها بضد ما يجب لها، واستهزءوا بها وبمن آمن بها، واستدلوا بحسن حالهم في الدنيا، على أنهم خير من المؤمنين، فقالوا معارضين للحق: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ} أي: نحن والمؤمنون {خَيْرٌ مَقَامًا} أي: في الدنيا، من كثرة الأموال والأولاد، وتوفر الشهوات {وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} أي مجلسا. أي: فاستنتجوا من هذه المقدمة الفاسدة، أنهم أكثر مالا وأولادا، وقد حصلت لهم أكثر مطالبهم من الدنيا، ومجالسهم وأنديتهم مزخرفة مزوقة.

Yani: Bu kâfirlere Allah'ın birliğine ve elçilerinin doğruluğuna apaçık delalet eden, işiten kimsede dosdoğru imanı ve sarsılmaz yakîni gerektiren ayetlerimiz açık ve seçik olarak okunduğu zaman; ayetleri gereğinin tam zıddıyla karşıladılar; hem ayetlerle hem de onlara inananlarla alay ettiler. Dünyadaki hallerinin güzelliğini, müminlerden daha hayırlı olduklarına delil getirerek hakka karşı şöyle dediler: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ} yani biz ve müminler {خَيْرٌ مَقَامًا} “hangisinin makamı daha hayırlı” yani dünyada mal ve evlat çokluğu ile şehvetlerin bolluğu bakımından, {وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “ve meclisi daha güzeldir?” Yani bu bozuk öncülden hareketle kendilerinin mal ve evlatça daha çok oldukları, dünyadaki taleplerinin çoğuna ulaştıkları ve meclisleri ile toplantı yerlerinin süslü püslü olduğu sonucunu çıkardılar.

والمؤمنون بخلاف هذه الحال، فهم خير من المؤمنين، وهذا دليل في غاية الفساد، وهو من باب قلب الحقائق، وإلا فكثرة الأموال والأولاد، وحسن المنظر، كثيرا ما يكون سببا لهلاك صاحبه، وشقائه، وشره، ولهذا قال تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا} أي: متاعا، من أوان وفرش، وبيوت، وزخارف، وأحسن رئيا، أي: أحسن مرأى ومنظرا، من غضارة العيش، وسرور اللذات، وحسن الصور، فإذا كان هؤلاء المهلكون أحسن منهم أثاثا ورئيا، ولم يمنعهم ذلك من حلول العقاب بهم، فكيف يكون هؤلاء، وهم أقل منهم وأذل، معتصمين من العذاب {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} ؟ وعلم من هذا، أن الاستدلال على خير الآخرة بخير الدنيا من أفسد الأدلة، وأنه من طرق الكفار.

Müminlerin ise bu durumun aksine olduğunu ileri sürerek kendilerinin müminlerden daha hayırlı olduklarını iddia ettiler. Bu delil son derece bozuktur ve hakikatleri tersyüz etme kabilindendir. Zira mal ve evlat çokluğu ile güzel görünüş, çoğu zaman sahibinin helakine, bedbahtlığına ve şerrine sebep olur. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا} “Oysa biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik ki onlar eşyaca daha güzel” yani kap kacak, döşek, evler ve süs eşyaları bakımından daha üstündüler; {وَرِئْيًا} “ve görünüşçe daha güzel [idiler]” yani refah içinde yaşama, lezzetlerin neşesi ve suretlerin güzelliği bakımından daha alımlı ve gösterişliydiler. Helak edilen o kimseler bunlardan eşyaca ve görünüşçe daha üstün oldukları halde bu durum azabın başlarına inmesine engel olamadıysa; onlardan daha az ve daha zelil olan bu kimseler nasıl azaptan korunabilirler?! {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ} “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlıdır, yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” Buradan anlaşılmıştır ki, dünya hayrını ahiret hayrına delil getirmek delillerin en bozuğudur ve bu kâfirlerin tuttuğu yollardandır.

{٧٥} {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} .

{75} {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “De ki: 'Kim sapıklık içinde ise, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi -ister azap olsun ister kıyamet- gördükleri zaman, makamı kimin daha kötü ve taraftarları kimin daha zayıf olduğunu bileceklerdir.'”

لما ذكر دليلهم الباطل، الدال على شدة عنادهم، وقوة ضلالهم، أخبر هنا، أن من كان في الضلالة، بأن رضيها لنفسه، وسعى فيها، فإن الله يمده منها، ويزيده فيها حبا، عقوبة له على اختيارها على الهدى، قال تعالى: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}

Onların aşırı inatlarına ve koyu sapıklıklarına delalet eden bâtıl delillerini zikrettikten sonra burada; kim sapıklığı nefsine layık görüp onda çabalayarak sapıklık içinde olursa, hidayete karşı sapıklığı tercih etmesinin bir cezası olarak Allah'ın ona o sapıklıktan mühlet vereceğini ve onu sapıklığa daha çok sevdireceğini haber vermiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca Allah da kalplerini saptırdı”, {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ona ilk defa iman etmedikleri gibi, kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur vaziyette bırakırız.”

{حَتَّى إِذَا رَأَوْا} أي: القائلون: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} {مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ} بقتل أو غيره {وَإِمَّا السَّاعَةَ} التي هي باب الجزاء على الأعمال {فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} أي: فحينئذ يتبين لهم بطلان دعواهم، وأنها دعوى مضمحلة، ويتيقنون أنهم أهل الشر، {وَأَضْعَفُ جُنْدًا} ولكن لا يفيدهم هذا العلم شيئا، لأنه لا يمكنهم الرجوع إلى الدنيا، فيعملون غير عملهم الأول.

{حَتَّى إِذَا رَأَوْا} “Nihayet gördükleri zaman” yani: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?” diyen kimseler; öldürülme veya başka bir yolla {مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ} kendilerine vaad olunan azabı {وَإِمَّا السَّاعَةَ} ya da amellerin karşılığının kapısı olan kıyameti gördükleri vakit, {فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “makamı kimin daha kötü ve taraftarları kimin daha zayıf olduğunu bileceklerdir.” Yani o anda iddialarının bâtıl ve boş bir iddia olduğu kendilerine apaçık ortaya çıkacak; kendilerinin şer ehli ve {وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “taraftarları daha zayıf” olan kimseler olduklarını kesin olarak anlayacaklardır. Ne var ki bu bilgi kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır; zira önceki amellerinden farklı bir amel işlemek üzere dünyaya geri dönmeleri artık mümkün değildir.

{٧٦} {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} .

{76} {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “Allah doğru yola erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de akıbetçe daha üstündür.”

لما ذكر أنه يمد للظالمين في ضلالهم، ذكر أنه يزيد المهتدين هداية من فضله عليهم ورحمته، والهدى يشمل العلم النافع، والعمل الصالح. فكل من سلك طريقا في العلم والإيمان والعمل الصالح زاده الله منه، وسهله عليه ويسره له، ووهب له أمورا أخر، لا تدخل تحت كسبه، وفي هذا دليل على زيادة الإيمان ونقصه، كما قاله السلف الصالح، ويدل عليه قوله تعالى {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا}

Zalimleri sapıklıkları içinde bıraktığını zikrettikten sonra, hidayete erenlerin hidayetini onlara olan lütfu ve rahmetiyle artırdığını zikretti. Hidayet; faydalı ilmi ve salih ameli kapsar. İlim, iman ve salih amel yoluna giren her kulun bu nasibini Allah artırır, onu kendisine kolaylaştırır ve kendi kesbine bağlı olmayan başka hususları da ona bahşeder. Bunda Selef-i Sâlihîn'in dediği gibi imanın artıp eksileceğine delil vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da buna delalet eder: {وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا} “İman edenlerin imanı artsın”, {وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا} “Onlara O'nun ayetleri okunduğu zaman imanlarını artırır.”

ويدل عليه أيضا الواقع، فإن الإيمان قول القلب واللسان، وعمل القلب واللسان والجوارح، والمؤمنون متفاوتون في هذه الأمور، أعظم تفاوت، ثم قال: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} أي: الأعمال الباقية، التي لا تنقطع إذا انقطع غيرها، ولا تضمحل، هي الصالحات منها، من صلاة، وزكاة، وصوم، وحج، وعمرة، وقراءة، وتسبيح، وتكبير، وتحميد، وتهليل، وإحسان إلى المخلوقين، وأعمال قلبية وبدنية. فهذه الأعمال {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْر مَرَدًّا} أي: خير عند الله، ثوابها وأجرها، وكثير للعاملين نفعها وردها، وهذا من باب استعمال أفعل التفضيل في غير بابه، فإنه ما ثم غير الباقيات الصالحات، عمل ينفع، ولا يبقى لصاحبه ثوابه ولا ينجع، ومناسبة ذكر الباقيات الصالحات-والله أعلم- أنه لما ذكر أن الظالمين جعلوا أحوال الدنيا من المال والولد، وحسن المقام ونحو ذلك، علامة لحسن حال صاحبها، أخبر هنا أن الأمر، ليس كما زعموا، بل العمل الذي هو عنوان السعادة ومنشور الفلاح، هو العمل بما يحبه الله ويرضاه.

Vakıa da buna delalet eder; zira iman, kalbin ve dilin sözü, kalbin, dilin ve azaların amelidir. Müminler ise bu hususlarda son derece farklı derecelere sahiptirler. Sonra şöyle buyurdu: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı olan salih ameller” yani başkaları kesildiğinde kesilip yok olmayan kalıcı ameller, namaz, zekât, oruç, hac, umre, Kur'an okuma, tesbih, tekbir, tahmid, tehlil, mahlukata iyilik etme, kalbi ve bedeni ameller gibi salih amellerdir. İşte bu ameller {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de akıbetçe daha üstündür.” Yani sevabı ve ecri Allah katında daha hayırlı, ameli işleyenlere faydası ve getirisi pek çoktur. Bu, ism-i tafdilin kendi kalıbı dışında kullanılması kabilindendir; zira kalıcı salih amellerin dışında fayda verecek, sahibine sevabı kalacak ve kurtaracak başka hiçbir amel yoktur. Kalıcı salih amellerin burada zikredilmesinin münasebeti -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Zalimlerin mal, mülk, evlat, güzel makam ve benzeri dünya hallerini sahibinin halinin güzelliğine bir işaret saydıklarını zikredince; burada meselenin iddia ettikleri gibi olmadığını, bilakis saadetin unvanı ve kurtuluşun fermanı olan amelin ancak Allah'ın sevip razı olduğu ameller olduğunu bildirmiştir.

{٧٧ - ٨٢} {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأوتَيَنَّ مَالا وَوَلَدًا * أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا * كَلا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا * وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا * وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} .

{77 - 82} {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأوتَيَنَّ مَالا وَوَلَدًا * أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا * كَلا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا * وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا * وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا * كَلا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana mutlaka mal ve evlat verilecektir' diyen adamı gördün mü? O, gaybı mı gördü, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız. Onun söylediği şeylere biz vâris olacağız ve o bize yapayalnız gelecektir. Kendilerine bir izzet (güç ve itibar vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [İlahları] onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekler ve onlara hasım (düşman) olacaklardır.”

أي: أفلا تتعجب من حالة هذا الكافر، الذي جمع بين كفره بآيات الله ودعواه الكبيرة، أنه سيؤتى في الآخرة مالا وولدا، أي: يكون من أهل الجنة، هذا من أعجب الأمور، فلو كان مؤمنا بالله وادعى هذه الدعوى، لسهل الأمر.

Yani: Allah'ın ayetlerini inkâr etmesi ile ahirette kendisine mal ve evlat verileceği, yani cennet ehlinden olacağı yönündeki büyük iddiasını bir araya getiren bu kâfirin haline şaşmaz mısın?! Bu şaşılacak şeylerin en büyüğüdür. Şayet Allah'a iman eden biri olsaydı da bu iddiada bulunsaydı mesele anlaşılırdı.

وهذه الآية -وإن كانت نازلة في كافر معين- فإنها تشمل كل كافر، زعم أنه على الحق، وأنه من أهل الجنة، قال الله، توبيخا له وتكذيبا: {أَطَّلَعَ الْغَيْبَ} أي: أحاط علمه بالغيب، حتى علم ما يكون، وأن من جملة ما يكون، أنه يؤتى يوم القيامة مالا وولدا؟ {أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} أنه نائل ما قاله، أي: لم يكن شيء من ذلك، فعلم أنه متقول، قائل ما لا علم له به. وهذا التقسيم والترديد، في غاية ما يكون من الإلزام وإقامة الحجة؛ فإن الذي يزعم أنه حاصل له خير عند الله في الآخرة، لا يخلو: إما أن يكون قوله صادرا عن علم بالغيوب المستقبلة، وقد علم أن هذا لله وحده، فلا أحد يعلم شيئا من المستقبلات الغيبية، إلا من أطلعه الله عليه من رسله.

Bu ayet -belirli bir kâfir hakkında inmiş olsa da- hak üzere olduğunu ve cennet ehlinden sayılacağını iddia eden her kâfiri kapsar. Allah onu azarlamak ve yalanlamak üzere şöyle buyurdu: {أَطَّلَعَ الْغَيْبَ} “O, gaybı mı gördü?” Yani ilmi gaybı kuşattı da neler olacağını ve bu olacaklar arasında kıyamet günü kendisine mal ve evlat verileceğini mi bildi? {أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” ki söylediği şeye nail olabilsin? Yani bunların hiçbiri vaki olmamıştır; dolayısıyla onun uydurma söz söyleyen, hiçbir ilmi olmayan şeyi iddia eden biri olduğu anlaşılmıştır. Bu taksim ve ikili seçenek sunma, hasmı ilzam etmenin ve hüccet ikame etmenin en ileri derecesidir. Zira ahirette Allah katında kendisine hayır ulaşacağını iddia eden kimsenin sözü şu iki durumdan hali olamaz: Ya sözü gelecekteki gayblara dair bir ilimden kaynaklanmaktadır -ki bunun yalnızca Allah'a ait olduğu bilinmektedir; peygamberlerinden Allah'ın bildirdiği kimseler dışında hiç kimse geleceğe dair gaybî bir şey bilemez-.

وإما أن يكون متخذا عهدا عند الله، بالإيمان به، واتباع رسله، الذين عهد الله لأهله، وأوزع أنهم أهل الآخرة، والناجون الفائزون. فإذا انتفى هذان الأمران، علم بذلك بطلان الدعوى، ولهذا قال تعالى: {كَلا} أي: ليس الأمر كما زعم، فليس للقائل اطلاع على الغيب، لأنه كافر، ليس عنده من علم الرسائل شيء، ولا اتخذ عند الرحمن عهدا، لكفره وعدم إيمانه، ولكنه يستحق ضد ما تقوله، وأن قوله مكتوب، محفوظ، ليجازى عليه ويعاقب، ولهذا قال: {سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا} أي: نزيده من أنواع العقوبات، كما ازداد من الغي والضلال.

Ya da Allah'a iman edip elçilerine tabi olmak suretiyle Allah katından bir ahit almış olmalıdır -ki Allah bu ehline ahitte bulunmuş ve onların ahiret ehli, kurtulan ve kazanan kimseler olduğunu bildirmiştir-. Bu iki durum da ortadan kalkınca, iddianın bâtıl olduğu anlaşılır. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {كَلا} “Hayır!” Yani mesele iddia ettiği gibi değildir. Bu sözü söyleyenin gayba dair bir bilgisi yoktur; çünkü o risalet ilmine dair hiçbir şeyi bulunmayan bir kâfirdir. Küfrü ve imansızlığı sebebiyle Rahmân katından bir ahit de almış değildir. Aksine o uydurduğu sözün tam zıddını hak etmektedir; söylediği söz karşılığı verilmek ve cezalandırılmak üzere yazılmış ve korunmuştur. Nitekim: {سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا} “Biz onun söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız” buyurmuştur; yani azgınlık ve sapıklığını artırdığı gibi biz de onun ceza çeşitlerini artıracağız.

{وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} أي: نرثه ماله وولده، فينتقل من الدنيا فردا، بلا مال ولا أهل ولا أنصار ولا أعوان {وَيَأْتِينَا فَرْدًا} فيرى من وخيم العذاب وأليم العقاب، ما هو جزاء أمثاله من الظالمين.

{وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Onun söylediği şeylere biz vâris olacağız” yani onun malına ve evladına biz vâris oluruz; böylece o dünyadan malsız, ailesiz, yardımcısız ve taraftarsız yapayalnız göçer. {وَيَأْتِينَا فَرْدًا} “ve o bize yapayalnız gelecektir.” Böylece zalim emsallerinin cezası olan korkunç ve elem verici azabı görür.

{٨٣ - ٨٤} {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا * فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} .

{83 - 84} {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا * فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Görmedin mi, biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik; onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar! Öyleyse onlar hakkında acele etme. Biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz.”

وهذا من عقوبة الكافرين أنهم -لما لم يعتصموا بالله، ولم يتمسكوا بحبل الله، بل أشركوا به ووالوا أعداءه، من الشياطين- سلطهم عليهم، وقيضهم لهم، فجعلت الشياطين تؤزهم إلى المعاصي أزا، وتزعجهم إلى الكفر إزعاجا، فيوسوسون لهم، ويوحون إليهم، ويزينون لهم الباطل، ويقبحون لهم الحق، فيدخل حب الباطل في قلوبهم ويتشربها، فيسعى فيه سعي المحق في حقه، فينصره بجهده ويحارب عنه، ويجاهد أهل الحق في سبيل الباطل، وهذا كله، جزاء له على توليه من وليه وتوليه لعدوه، جعل له عليه سلطان، وإلا فلو آمن بالله، وتوكل عليه، لم يكن له عليه سلطان، كما قال تعالى:

Bu durum kâfirlerin cezalarındandır: Onlar Allah'a sığınmayıp O'nun ipine sarılmadıkları, bilakis O'na şirk koşup şeytanlardan olan düşmanlarını dost edindikleri için; Allah şeytanları onların üzerine musallat kıldı ve onları başlarına sardı. Böylece şeytanlar onları günahlara kışkırttıkça kışkırtır ve küfre doğru var güçleriyle sürüklerler. Onlara vesvese verir, telkinde bulunur, bâtılı süsler ve hakkı çirkin gösterirler. Böylece bâtıl sevgisi kalplerine girer ve kalpleri onu iyice özümser; o kimse de hak sahibinin hakkı için çalışması gibi bâtıl için çabalar, var gücüyle ona yardım eder, onun için savaşır ve bâtıl uğruna hak ehline karşı mücadele eder. Bütün bunlar, dost edindiği şeytana yönelmesinin ve düşmanını veli edinmesinin bir karşılığıdır; Allah şeytana onun üzerinde bir otorite vermiştir. Yoksa Allah'a iman edip O'na tevekkül etseydi, şeytanın onun üzerinde hiçbir hâkimiyeti olamazdı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}

{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir.”

{فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} أي على هؤلاء الكفار المستعجلين بالعذاب {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} أي أن لهم أياما معدودة لا يتقدمون عنها ولا يتأخرون نمهلهم ونحلم عنهم مدة ليراجعوا أمر الله فإذا لم ينجع فيهم ذلك أخذناهم أخذ عزيز مقتدر

{فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} “Öyleyse onlar hakkında acele etme” yani azabın çabuk gelmesini isteyen bu kâfirler hakkında acele etme. {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Biz onlar için saydıkça sayıyoruz.” Yani onların ne öne geçebilecekleri ne de geri kalabilecekleri sayılı günleri vardır. Allah'ın emrine dönsünler diye kendilerine bir süre mühlet verir ve mülâyemet gösteririz; bu kendilerine fayda vermediğinde ise onları mutlak güç ve kudret sahibinin yakalayışıyla yakalayıveririz.

{٨٥ - ٨٧} {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا * لا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} .

{85 - 87} {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا * وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا * لا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyetler halinde toplayacağız. Günahkârları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğiz. Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaate mâlik olamazlar.”

يخبر تعالى عن تفاوت الفريقين المتقين، والمجرمين، وأن المتقين له -باتقاء الشرك والبدع والمعاصي- يحشرهم إلى موقف القيامة مكرمين، مبجلين معظمين، وأن مآلهم الرحمن، وقصدهم المنان، وفودا إليه، والوافد لا بد أن يكون في قلبه من الرجاء، وحسن الظن بالوافد [إليه] (١) ما هو معلوم، فالمتقون يفدون إلى الرحمن، راجين منه رحمته وعميم إحسانه، والفوز بعطاياه في دار رضوانه، وذلك بسبب ما قدموه من العمل بتقواه، واتباع مراضيه، وأن الله عهد إليهم بذلك الثواب على ألسنة رسله فتوجهوا إلى ربهم مطمئنين به، واثقين بفضله.

Allah Teâlâ takva sahipleri ile mücrimlerden oluşan iki topluluğun arasındaki farkı haber vermektedir: Şirkten, bidatlerden ve günahlardan sakınarak Kendisine karşı takva sahibi olanları kıyamet durağına ikram olunmuş, saygı ve tazim görmüş olarak haşreder; onların varış yeri Rahmân, yönelişleri Mennân olan Allah'tır ve O'na heyetler halinde gelirler. Ziyarete gelen elçinin/heyetin kalbinde kendisine vardığı zâta karşı bilinen ümit ve hüsn-i zannın bulunması kaçınılmazdır. Takva sahipleri de Rahmân'a O'nun rahmetini, kuşatıcı ihsanını ve rıza yurdundaki bağışlarına nail olmayı ümit ederek gelirler. Bu da O'nun takvasıyla amel etmeyi ve rızasına uymayı önceden takdim etmiş olmaları sebebiyledir; Allah peygamberlerinin diliyle bu sevabı onlara vadetmişti, onlar da Rablerine O'ndan emin ve O'nun lütfuna güvenerek yönelmişlerdir.

وأما المجرمون، فإنهم يساقون إلى جهنم وردا، أي: عطاشا، وهذا أبشع ما يكون من الحالات، سوقهم على وجه الذل والصغار إلى أعظم سجن وأفظع عقوبة، وهو جهنم، في حال ظمئهم ونصبهم يستغيثون فلا يغاثون، ويدعون فلا يستجاب لهم، ويستشفعون فلا يشفع لهم، ولهذا قال: {لا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ} أي: ليست الشفاعة ملكهم، ولا لهم منها شيء، وإنما هي لله تعالى {قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} وقد أخبر أنه لا تنفعهم شفاعة الشافعين، لأنهم لم يتخذوا عنده عهدا بالإيمان به وبرسله، وإلا فمن اتخذ عنده عهدا فآمن به وبرسله واتبعهم، فإنه ممن ارتضاه الله، وتحصل له الشفاعة كما قال تعالى: {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى} وسمى الله الإيمان به واتباع رسله عهدا، لأنه عهد في كتبه وعلى ألسنة رسله، بالجزاء الجميل لمن اتبعهم.

Mücrimlere gelince; onlar susuz olarak cehenneme sevk edilirler, yani susamış vaziyette. Bu ise durumların en çirkinidir; zillet ve hakaret içerisinde en büyük zindana ve en korkunç cezaya, yani cehenneme sürülmeleridir. Susuzlukları ve yorgunlukları içinde feryat edip yardım dilerler fakat yardım edilmez; dua ederler fakat dualarına icabet olunmaz; şefaat dilerler fakat kendilerine şefaat edilmez. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ} “Onlar şefaate mâlik olamazlar.” Yani şefaat onların mülkiyetinde değildir ve onda hiçbir payları yoktur; şefaat bütünüyle Allah Teâlâ'ya aittir: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} “De ki: Bütün şefaat Allah'ındır.” Nitekim Allah, şefaatçilerin şefaatinin onlara fayda vermeyeceğini haber vermiştir. Çünkü onlar Kendisine ve elçilerine iman ederek O'nun katında bir ahit almamışlardır. Ancak her kim O'nun katında bir ahit alır da O'na ve elçilerine iman edip onlara tabi olursa, o kimse Allah'ın razı olduğu kimselerdendir ve Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi ona şefaat nasip olur: {وَلا يَشْفَعُونَ إِلا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler.” Allah Teâlâ, Kendisine imanı ve elçilerine tabi olmayı 'ahit' olarak isimlendirmiştir; çünkü O, kitaplarında ve elçilerinin diliyle, kendilerine tabi olanlara güzel bir mükâfat vereceğini vadetmiştir (ahdetmiştir).

{٨٨ - ٩٥} {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} .

{88 - 95} {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا * تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الأرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا * أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا * وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا * إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا * لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا * وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun ki siz çok çirkin (korkunç) bir şey ortaya attınız! Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp dağılacaktı! Oysa Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. Kıyamet günü onların hepsi O'na yapayalnız gelecektir.”

وهذا تقبيح وتشنيع لقول المعاندين الجاحدين، الذين زعموا أن الرحمن اتخذ ولدا، كقول النصارى: المسيح ابن الله، واليهود: عزير ابن الله، والمشركين: الملائكة بنات الله، تعالى الله عن قولهم علوا كبيرا.

Bu, Hristiyanların "Mesih Allah'ın oğludur", Yahudilerin "Üzeyir Allah'ın oğludur" ve müşriklerin "Melekler Allah'ın kızlarıdır" demeleri gibi Rahmân'ın çocuk edindiğini iddia eden inatçı inkârcıların sözünü çirkin gösterme ve kınamadır. Allah onların söylediklerinden son derece yücedir, münezzehtir.

{لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} أي: عظيما وخيما.

{لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} “Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız!” Yani pek büyük ve son derece fena [bir şey ortaya attınız].

من عظيم أمره أنه {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ} على عظمتها وصلابتها {يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} أي: من هذا القول {وَتَنْشَقُّ الأرْضُ} منه، أي: تتصدع وتنفطر {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} أي: تندك الجبال.

Bu işin büyüklüğündendir ki; büyüklüğüne ve sağlamlığına rağmen {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ... يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} “neredeyse gökler çatlayacak” yani bu söz yüzünden çatlayacak, bundan dolayı {وَتَنْشَقُّ الأرْضُ} “yer yarılacak” ve {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “dağlar yıkılıp dağılacaktı” yani dağlar parçalanıp yerle bir olacaktı.

{أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ} أي: من أجل هذه الدعوى القبيحة تكاد هذه المخلوقات، أن يكون منها ما ذكر. والحال أنه: {مَا يَنْبَغِي} أي: لا يليق ولا يكون {لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} وذلك لأن اتخاذه الولد، يدل على نقصه واحتياجه، وهو الغني الحميد. والولد أيضا، من جنس والده، والله تعالى لا شبيه له ولا مثل ولا سمي.

{أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ [وَلَدًا]} “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden dolayı” yani bu çirkin iddia yüzünden bu mahlukat neredeyse zikredilen hale gelecekti. Oysa {مَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz.” Yani O'na yakışmaz ve O'nun için söz konusu olamaz. Çünkü çocuk edinmek noksanlığa ve ihtiyaca delalet eder; O ise Ganîdir, Hamîddir. Çocuk aynı zamanda babasının cinsindendir; Allah Teâlâ'nın ise hiçbir benzeri, dengi ve adaşı yoktur.

{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} أي: ذليلا منقادا، غير متعاص ولا ممتنع، الملائكة، والإنس، والجن وغيرهم، الجميع مماليك، متصرف فيهم، ليس لهم من الملك شيء، ولا من التدبير شيء، فكيف يكون له ولد، وهذا شأنه وعظمة ملكه؟ ".

{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir.” Yani melekler, insanlar, cinler ve diğerleri isyan etmeksizin ve kaçınmaksızın boyun eğmiş ve itaatkâr birer kul olarak gelirler. Hepsi mülktür ve üzerlerinde tasarruf edilendir; mülkten ve تدbirden hiçbir payları yoktur. O'nun şânı ve mülkünün azameti böyle iken O'nun nasıl çocuğu olabilir?!

{لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا} أي: لقد أحاط علمه بالخلائق كلهم، أهل السماوات والأرض، وأحصاهم وأحصى أعمالهم، فلا يضل ولا ينسى، ولا تخفى عليه خافية.

{لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا} “Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır.” Yani ilmi gök ve yer ehli olmak üzere bütün mahlukatı kuşatmıştır; onları da amellerini de tek tek sayıp kaydetmiştir; O ne şaşırır ne de unutur ve hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz.

{وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} أي: لا أولاد، ولا مال، ولا أنصار، ليس معه إلا عمله، فيجازيه الله ويوفيه حسابه، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر، كما قال تعالى: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}

{وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “Kıyamet günü onların hepsi O'na yapayalnız gelecektir.” Yani ne evlat, ne mal, ne de yardımcılar bulunur; yanında amelinden başka hiçbir şey yoktur. Allah ona karşılığını verir ve hesabını tastamam görür; hayırsa hayır, şerse şerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz.”

{٩٦} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُالرَّحْمَنُ وُدًّا} .

{96} {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُالرَّحْمَنُ وُدًّا} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için Rahmân bir sevgi var edecektir.”

هذا من نعمه على عباده، الذين جمعوا بين الإيمان والعمل الصالح، أن وعدهم أنه يجعل لهم ودا، أي: محبة وودادا في قلوب أوليائه، وأهل السماء والأرض، وإذا كان لهم في القلوب ود تيسر لهم كثير من أمورهم وحصل لهم من الخيرات والدعوات والإرشاد والقبول والإمامة ما حصل، ولهذا ورد في الحديث الصحيح: " إن الله إذا أحب عبدا، نادى جبريل: إني أحب فلانا فأحبه، فيحبه جبريل، ثم ينادي في أهل السماء: إن الله يحب فلانا فأحبوه، فيحبه أهل السماء، ثم يوضع له القبول في الأرض " وإنما جعل الله لهم ودا، لأنهم ودوه، فوددهم إلى أوليائه وأحبابه.

Bu, iman ile salih ameli bir arada bulunduran kullarına yönelik O'nun nimetlerindendir ki, kendileri için bir sevgi var edeceğini, yani veli kullarının, gök ve yer ehlinin kalplerinde bir sevgi ve muhabbet kılacağını vaat etmiştir. Onlar için kalplerde bir sevgi olunca işlerinin birçoğu kolaylaşır; hayırlardan, dualardan, irşaddan, kabul görmekten ve önderlikten hâsıl olan şeyler gerçekleşir. Nitekim sahih hadiste şöyle vârid olmuştur: « إن الله إذا أحب عبدا، نادى جبريل: إني أحب فلانا فأحبه، فيحبه جبريل، ثم ينادي في أهل السماء: إن الله يحب فلانا فأحبوه، فيحبه أهل السماء، ثم يوضع له القبول في الأرض » «Şüphesiz Allah bir kulu sevdiği zaman Cebrail'e: 'Ben falancayı seviyorum, sen de onu sev!' diye seslenir; Cebrail de onu sever. Sonra gök ehline: 'Şüphesiz Allah falancayı seviyor, siz de onu sevin!' diye nida eder; gök ehli de onu sever. Sonra da onun için yeryüzünde bir kabul (hüsnükabul) konulur.» Allah'ın onlar için bir sevgi var etmesi, sadece onlar O'nu sevdikleri içindir; böylece [Allah da] onları Kendi veli kullarına ve sevdiklerine sevdirmiştir.

{٩٧ - ٩٨} {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا * وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} .

{97 - 98} {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا * وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Biz onu (Kur'an'ı), onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu uyarasın diye senin dilinle kolaylaştırdık. Onlardan önce nice nesilleri helak ettik! Onlardan hiçbirini hissediyor (görüyor) veya onlara ait gizli bir ses (fısıltı) işitiyor musun?”

يخبر تعالى عن نعمته تعالى، وأن الله يسر هذا القرآن الكريم بلسان الرسول محمد ﷺ، يسر ألفاظه ومعانيه، ليحصل المقصود منه والانتفاع به، {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ} بالترغيب في المبشر به من الثواب العاجل والآجل، وذكر الأسباب الموجبة للبشارة، {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} أي: شديدين في باطلهم، أقوياء في كفرهم، فتنذرهم. فتقوم عليهم الحجة، وتتبين لهم المحجة، فيهلك من هلك عن بينة، ويحيا من حي عن بينة. ثم توعدهم بإهلاك المكذبين قبلهم، فقال: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ} من قوم نوح، وعاد، وثمود، وفرعون، وغيرهم من المعاندين المكذبين، لما استمروا في طغيانهم، أهلكهم الله فليس لهم من باقية.

Allah Teâlâ Kendi nimetini ve bu Kur'ân-ı Kerîm'i Resul Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla kolaylaştırdığını haber vermektedir; ondan maksadın hâsıl olması ve kendisinden faydalanılması için lafızlarını ve manalarını kolaylaştırmıştır. {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ} “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin diye” yani peşin ve gecikmeli mükâfattan müjdelenen şeye rağbet ettirerek ve müjdeyi gerektiren sebepleri zikrederek takva sahiplerini müjdeleyesin; {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “ve inatçı bir topluluğu uyarasın diye” yani bâtıllarında aşırı giden ve küfürlerinde katı olan kavmi uyarasın diye... Böylece aleyhlerine hüccet ikame edilmiş, hak yol kendilerine apaçık ortaya konmuş olur; helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın. Sonra onlardan önceki yalanlayıcıların helak edilmesiyle onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ} “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik!” Nuh kavminden, Âd'dan, Semûd'dan, Firavun'dan ve inatçı yalanlayıcılardan daha başkalarından nice nesiller azgınlıklarına devam ettiklerinde Allah onları helak etti ve onlardan geriye hiçbir kimse kalmadı.

{هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} والركز: الصوت الخفي، أي: لم يبق منهم عين ولا أثر، بل بقيت أخبارهم عبرة للمعتبرين، وأسمارهم عظة للمتعظين. تم تفسير سورة مريم، ولله الحمد والشكر.

{هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} “Onlardan hiçbirini hissediyor veya onlara ait gizli bir ses işitiyor musun?” "Rikz", gizli sestir. Yani onlardan ne bir şahıs ne de bir iz kalmıştır; bilakis haberleri ibret alanlar için bir ibret, kıssaları öğüt alanlar için bir vaaz olarak kalmıştır. Meryem sûresinin tefsiri tamamlandı; hamd ve şükür Allah'a mahsustur.