{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا} أي كفرنا ومعاصينا فإن الإيمان مكفر للسيئات والتوبة تجب ما قبلها وقولهم {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} الذي عارضنا به الحق هذا دليل على أنهم غير مختارين في عملهم المتقدم وإنما أكرههم فرعون إكراها
{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا} “'Hatalarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik.'” Yani küfrümüzü ve günahlarımızı bağışlasın; zira iman kötülüklere kefarettir, tevbe de kendinden öncekileri siler. Onların: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “'ve bizi zorladığın büyüyü [bağışlasın diye]'” -ki onunla hakka karşı koymuştuk- sözleri; geçmiş amellerinde hür iradeleriyle hareket etmediklerine, bilakis Firavun'un kendilerini zorladığına delildir.
والظاهر -والله أعلم- أن موسى لما وعظهم كما تقدم في قوله {وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} أثر معهم ووقع منهم موقعا كبيرا ولهذا تنازعوا بعد هذا الكلام والموعظة ثم إن فرعون ألزمهم ذلك وأكرههم على المكر الذي أجروه ولهذا تكلموا بكلامه السابق قبل إتيانهم حيث قالوا {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا} فجروا على ما سنه لهم وأكرههم عليه ولعل هذه النكتة التي قامت بقلوبهم من كراهتهم لمعارضة الحق بالباطل وفعلهم ما فعلوا على وجه الإغماض هي التي أثرت معهم ورحمهم الله بسببها ووفقهم للإيمان والتوبة {والله خير} مما وعدتنا من الأجر والمنزلة والجاه وأبقى ثوابا وإحسانا لا ما يقول فرعون {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى} يريد أنه أشد عذابا وأبقى وجميع ما أتى من قصص موسى مع فرعون يذكر الله فيه إذا أتى على قصة السحرة أن فرعون توعدهم بالقطع والصلب ولم يذكر أنه فعل ذلك ولم يأت في ذلك حديث صحيح والجزم بوقوعه أو عدمه يتوقف على الدليل والله أعلم بذلك وغيره ولكن توعده إياهم بذلك مع اقتداره دليل على وقوعه ولأنه لو لم يقع لذكره الله ولاتفاق الناقلين على ذلك
Görünen o ki -doğrusunu en iyi Allah bilir- Musa daha önce geçtiği üzere: {وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; sonra bir azap ile kökünüzü kazır” diyerek kendilerine vaaz ettiğinde, bu söz onlara tesir etmiş ve üzerlerinde büyük bir iz bırakmıştı. İşte bu yüzden o söz ve vaazın ardından aralarında çekişmişlerdi. Sonra Firavun onları buna mecbur tutmuş ve sergiledikleri hileye onları zorlamıştı. Bundan dolayı meydana çıkmadan önce Firavun'un önceki sözünü aynen tekrarlayarak: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا} “Şüphesiz bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak isteyen iki büyücüdür” demişler; onun kendilerine çizdiği ve zorladığı doğrultuda hareket etmişlerdi. Belki de hakka bâtılla karşı koymayı kerih görmelerinden ve yaptıklarını adeta göz yumup gönülsüzce yapmalarından ötürü kalplerinde yer eden bu ince nükte onlara tesir etmiş; Allah da bu sebeple onlara merhamet buyurarak imana ve tevbeye muvaffak kılmıştır. {وَاللَّهُ خَيْرٌ} “Allah daha hayırlıdır” -senin bize vadettiğin mükâfat, makam ve mevkiden daha hayırlıdır- {وَأَبْقَى} “ve daha kalıcıdır.” Sevap ve ihsan bakımından daha süreklidir; yoksa Firavun'un: {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى} “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz” diyerek kendisinin daha şiddetli ve kalıcı azap sahibi olduğunu kastettiği gibi değildir. Musa ile Firavun kıssasında geçen bütün yerlerde Allah Teâlâ, sihirbazlar kıssasına gelindiğinde Firavun'un onları kesmekle ve asmakla tehdit ettiğini zikretmiş, fakat bunu bizzat uyguladığını zikretmemiştir; bu hususta sahih bir hadis de gelmemiştir. Bunun vuku bulduğuna veya bulmadığına kesin hükmetmek delile bağlıdır; bunu da diğer gaybi hususları da en iyi Allah bilir. Ancak Firavun'un buna muktedir iken onları bu şekilde tehdit etmesi, olayın vuku bulduğuna delildir; şayet vuku bulmasaydı Allah bunu zikrederdi ve rivayet nakledenlerin ittifakı da bu yöndedir.
{٧٤ - ٧٦} {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا * وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى * جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} .
{74 - 76} {إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيهَا وَلا يَحْيَا * وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى * جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, cehennem onun içindir; orada ne ölür ne de yaşar. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır: İçinden ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları Adn cennetleri... İşte bu, arınanların mükâfatıdır.”
يخبر تعالى أن من أتاه، وقدم عليه مجرما -أي: وصفه الجرم من كل وجه، وذلك يستلزم الكفر- واستمر على ذلك حتى مات، فإن له نار جهنم، الشديد نكالها، العظيمة أغلالها، البعيد قعرها، الأليم حرها وقرها، التي فيها من العقاب ما يذيب الأكباد والقلوب، ومن شدة ذلك أن المعذب فيها لا يموت ولا يحيا، لا يموت فيستريح، ولا يحيا حياة يتلذذ بها، وإنما حياته محشوة بعذاب القلب والروح والبدن، الذي لا يقدر قدره، ولا يفتر عنه ساعة، يستغيث فلا يغاث، ويدعو فلا يستجاب له.
Allah Teâlâ kim Kendisine her bakımdan günahkâr olarak -ki bu küfrü gerektirir- varır ve bu hal üzere ölene kadar devam ederse; cezası pek çetin, bukağıları pek büyük, dibi çok derin, sıcağı ve dondurucu soğuğu pek elem verici olan, içinde ciğerleri ve kalpleri eriten azapların bulunduğu cehennem ateşinin onun için olduğunu haber vermektedir. Bu azabın şiddetindendir ki orada azap gören ne ölür ne de yaşar: Ne ölüp rahata erer ne de lezzet alacağı bir hayat sürer; bilakis onun hayatı miktarı takdir edilemeyen, bir an olsun hafifletilmeyen kalp, ruh ve beden azabıyla doludur. Feryat edip yardım ister ama yardım edilmez; dua eder ama duasına icabet olunmaz.
نعم إذا استغاث، أغيث بماء كالمهل يشوي الوجوه، وإذا دعا، أجيب بـ {اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ} .
Evet, yardım dilediğinde yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile imdadına yetişilir; dua ettiğinde ise: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ} “Sinip kalın orada ve benimle konuşmayın!” diye cevap verilir.
ومن يأت ربه مؤمنا به مصدقا لرسله، متبعا لكتبه {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ} الواجبة والمستحبة، {فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلا} أي: المنازل العاليات، وفي الغرف المزخرفات، واللذات المتواصلات، والأنهار السارحات، والخلود الدائم، والسرور العظيم، فيما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.
Kim de Rabbine iman ederek, resullerini tasdik edip kitaplarına tabi olarak varır ve farzıyla nafilesiyle {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ} “salih ameller işlemiş bulunursa;” {فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى} “işte onlar için en yüksek dereceler vardır.” Yani yüce konaklar, süslü köşkler, kesintisiz lezzetler, akıp giden ırmaklar, ebedi kalış ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmemiş nimetler içinde muazzam bir sevinç vardır.
{وَذَلِكَ} الثواب، {جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} أي: تطهر من الشرك والكفر والفسوق والعصيان، إما أن لا يفعلها بالكلية، أو يتوب مما فعله منها، وزكى أيضا نفسه، ونماها بالإيمان والعمل الصالح، فإن للتزكية معنيين، التنقية، وإزالة الخبث، والزيادة بحصول الخير، وسميت الزكاة زكاة، لهذين الأمرين.
İşte bu mükâfat: {وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} “arınanların mükâfatıdır.” Yani şirkten, küfürden, fısktan ve isyandan temizlenen -ya bunları bütünüyle işlemeyen ya da işlediklerinden tevbe eden- ve nefsini iman ve salih amelle arındırıp geliştiren kimselerin karşılığıdır. Çünkü tezkiye iki mana taşır: Arındırma/kötülükleri giderme ve hayır elde ederek artma... Zekâta da bu iki husustan ötürü zekât adı verilmiştir.
{٧٧ - ٧٩} {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى * فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ * وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} .
{77 - 79} {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لا تَخَافُ دَرَكًا وَلا تَخْشَى * فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ * وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} “Andolsun biz Musa'ya: 'Kullarımla geceleyin yola çık ve onlar için denizde kuru bir yol aç; (Firavun'un) yetişmesinden korkma ve (boğulmaktan) endişe etme!' diye vahyettik. Firavun da ordularıyla onların peşine düştü; derken denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi. Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.”
لما ظهر موسى بالبراهين على فرعون وقومه، مكث في مصر يدعوهم إلى الإسلام، ويسعى في تخليص بني إسرائيل من فرعون وعذابه، وفرعون في عتو ونفور، وأمره شديد على بني إسرائيل ويريه الله من الآيات والعبر، ما قصه الله علينا في القرآن، وبنو إسرائيل لا يقدرون أن يظهروا إيمانهم ويعلنوه، قد اتخذوا بيوتهم مساجد، وصبروا على فرعون وأذاه، فأراد الله تعالى أن ينجيهم من عدوهم، ويمكن لهم في الأرض ليعبدوه جهرا، ويقيموا أمره، فأوحى إلى نبيه موسى (١) أن سر أو سيروا أول الليل، ليتمادوا (٢) في الأرض، وأخبره أن فرعون وقومه سيتبعونه، فخرجوا أول الليل، جميع بني إسرائيل هم ونساؤهم وذريتهم، فلما أصبح أهل مصر إذا ليس فيها منهم داع ولا مجيب، فحنق عليهم عدوهم فرعون، وأرسل في المدائن، من يجمع له الناس ويحضهم على الخروج في أثر بني إسرائيل ليوقع بهم وينفذ غيظه، والله غالب على أمره، فتكاملت جنود فرعون فسار بهم يتبع بني إسرائيل، فأتبعوهم مشرقين، {فلما تراءى الجمعان قال أصحاب موسى إنا لمدركون} وقلقوا وخافوا، البحر أمامهم، وفرعون من ورائهم، قد امتلأ عليهم غيظا وحنقا، وموسى مطمئن القلب، ساكن البال، قد وثق بوعد ربه، فقال: {كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} فأوحى الله إليه أن يضرب البحر بعصاه، فضربه، فانفرق اثني عشر طريقا، وصار الماء كالجبال العالية، عن يمين الطرق ويسارها، وأيبس الله طرقهم التي انفرق عنها الماء، وأمرهم الله أن لا يخافوا من إدراك فرعون، ولا يخشوا من الغرق في البحر، فسلكوا في تلك الطرق.
Musa delillerle Firavun ve kavmine galip gelince, Mısır'da kalarak onları İslam'a davet etmeyi ve İsrailoğullarını Firavun ve azabından kurtarmayı sürdürdü. Firavun ise azgınlık ve nefret içindeydi; İsrailoğullarına yönelik baskısı çok şiddetliydi. Allah ona Kur'an'da bize anlattığı nice ayetleri ve ibretleri gösteriyordu. İsrailoğulları ise imanlarını açığa vurup ilan edemiyor, evlerini mescit edinmiş bulunuyor ve Firavun ile onun eziyetlerine sabrediyorlardı. Allah Teâlâ onları düşmanlarından kurtarmayı ve Kendisine açıktan ibadet edip emrini ikame etsinler diye onları yeryüzünde iktidar kılmayı murad etti. Bunun üzerine Nebisi Musa'ya geceleyin yola çıkmasını vahyetti ve Firavun ile kavminin peşlerine düşeceğini bildirdi. Gece başında kadınları ve çocuklarıyla birlikte bütün İsrailoğulları yola çıktılar. Sabah olunca Mısır halkı aralarında ses verecek tek bir kimse dahi bulamadı. Düşmanları Firavun onlara son derece öfkelendi; üzerlerine çullanıp kinini dökmek için insanları toplayacak ve İsrailoğullarının peşine düşmeye teşvik edecek adamları şehirlere gönderdi. Fakat Allah emrine galiptir. Firavun'un ordusu tamamlanınca İsrailoğullarını takip etmek üzere onları yola çıkardı ve güneş doğarken peşlerine yetiştiler. {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ} “İki topluluk birbirini görünce, Musa'nın adamları: 'Şüphesiz yakalandık!' dediler.” Endişelenip korktular; zira önlerinde deniz, arkalarında ise kendilerine öfke ve kinle dolu Firavun vardı. Musa ise kalbi mutmain, gönlü huzurlu bir halde Rabbinin vaadine güvenerek: {كَلا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “'Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir; bana yol gösterecektir'” dedi. Allah ona asasıyla denize vurmasını vahyetti; vurunca deniz on iki yola ayrıldı, sular yolların sağında ve solunda yüksek dağlar gibi oldu. Allah suların yarıldığı yollarını kupkuru hale getirdi; Firavun'un yetişmesinden ve denizde boğulmaktan korkmamalarını emretti; onlar da bu yollardan geçip gittiler.
فجاء فرعون وجنوده، فسلكوا وراءهم، حتى إذا تكامل قوم موسى خارجين وقوم فرعون داخلين، أمر الله البحر فالتطم عليهم، وغشيهم من اليم ما غشيهم، وغرقوا كلهم، ولم ينجح منهم أحد، وبنو إسرائيل ينظرون إلى عدوهم، قد أقر الله أعينهم بهلاكه (٣) .
Firavun ve ordusu gelip arkalarından denize girdiler; nihayet Musa'nın kavmi bütünüyle çıkıp Firavun'un kavmi bütünüyle içeri girdiğinde Allah denize emretti; dalgalar üzerlerine kapandı, denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi, hepsi boğuldu ve içlerinden tek bir kimse bile kurtulamadı. İsrailoğulları ise düşmanlarını seyrediyorlardı; Allah onun helakiyle onların gözlerini aydın kılmıştı.
وهذا عاقبة الكفر والضلال، وعدم الاهتداء بهدي الله، ولهذا قال تعالى: {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ} بما زين لهم من الكفر، وتهجين ما أتى به موسى، واستخفافه إياهم، وما هداهم في وقت من الأوقات، فأوردهم موارد الغي والضلال، ثم أوردهم مورد العذاب والنكال.
İşte bu; inkârın, sapkınlığın ve Allah'ın rehberliğiyle hidayet bulmamanın akıbetidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ} “Firavun kavmini saptırdı”. [Firavun bunu,] onlara inkârı süslü göstererek, Musa'nın getirdiği [hakikati] kötüleyerek ve onları küçümseyip hafife alarak [yaptı]. Onları hiçbir vakit doğru yola iletmedi; böylece onları azgınlık ve sapıklık mecralarına sürükledi, ardından da azap ve ceza girdabına sevk etti.
{٨٠ - ٨٢} {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى * كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى * وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى} .
{80 - 82} {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الأيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى * كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى * وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى} “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ yanında size söz verdik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin; bu hususta azgınlık yapmayın, yoksa üzerinize gazabım iner. Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o uçuruma yuvarlanmıştır. Şüphesiz ben tevbe eden, iman eden, salih amel işleyen ve sonra da doğru yolda sebat eden kimse için çok bağışlayıcıyım.'”
يذكر تعالى بني إسرائيل منته العظيمة عليهم بإهلاك عدوهم، ومواعدته لموسى ﵇ بجانب الطور الأيمن، لينزل عليه الكتاب، الذي فيه الأحكام الجليلة، والأخبار الجميلة، فتتم عليهم النعمة الدينية، بعد النعمة الدنيوية، ويذكر منته أيضا عليهم في التيه، بإنزال المن والسلوى، والرزق الرغد الهني الذي يحصل لهم بلا مشقة، وأنه قال لهم:
Allah Teâlâ İsrailoğullarına; düşmanlarını helak etmek suretiyle bahşettiği büyük lütfunu, dünyevi nimetin ardından dini nimet de üzerlerinde tamamlansın diye yüce hükümleri ve güzel haberleri ihtiva eden Kitab'ı indirmek üzere Tûr'un sağ yanında Musa aleyhisselâm ile sözleşmesini hatırlatmaktadır. Ayrıca Tîh çölünde üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın indirerek, meşakkatsizce elde ettikleri bol ve afiyetli rızıkla onlara olan lütfunu ve kendilerine şöyle buyurduğunu zikretmektedir:
{كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} أي: واشكروه على ما أسدى إليكم من النعم {وَلا تَطْغَوْا فِيهِ} أي: في رزقه، فتستعملونه في معاصيه، وتبطرون النعمة، فإنكم إن فعلتم ذلك، حل عليكم غضبي أي: غضبت عليكم، ثم عذبتكم، {وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى} أي: ردى وهلك، وخاب وخسر، لأنه عدم الرضا والإحسان، وحل عليه الغضب والخسران.
{كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin!” Yani size bahşettiği nimetlere şükredin; {وَلا تَطْغَوْا فِيهِ} “bu hususta azgınlık yapmayın!” Yani O'nun rızkını günahlarında kullanarak ve nimete karşı nankörlük ve şımarıklık ederek azmayın. Şayet böyle yaparsanız: “üzerinize gazabım iner.” Yani size gazap eder, sonra da azap ederim. {وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى} “Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o uçuruma yuvarlanmıştır.” Yani helak olup düşmüş, hüsrana uğrayıp kaybetmiştir. Çünkü rıza ve ihsandan mahrum kalmış, üzerine gazap ve hüsran inmiştir.
ومع هذا، فالتوبة معروضة، ولو عمل العبد ما عمل من المعاصي، فلهذا قال: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ} أي: كثير المغفرة والرحمة، لمن تاب من الكفر والبدعة والفسوق، وآمن بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر، وعمل صالحا من أعمال القلب والبدن، وأقوال اللسان.
Bununla beraber kul her ne günah işlemiş olursa olsun tevbe kapısı açıktır; işte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَإِنِّي لَغَفَّارٌ} “Şüphesiz ben çok bağışlayıcıyım.” Küfürden, bidatten ve fısktan tevbe eden, Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman eden, kalbin, bedenin ve dilin salih amellerini işleyen kimseler için mağfireti ve rahmeti pek bol olanım.
{ثُمَّ اهْتَدَى} أي: سلك الصراط المستقيم، وتابع الرسول الكريم، واقتدى بالدين القويم، فهذا يغفر الله أوزاره، ويعفو عما تقدم من ذنبه وإصراره، لأنه أتى بالسبب الأكبر، للمغفرة والرحمة، بل الأسباب كلها منحصرة في هذه الأشياء فإن التوبة تجب ما قبلها، والإيمان والإسلام يهدم ما قبله، والعمل الصالح الذي هو الحسنات، يذهب السيئات، وسلوك طرق الهداية بجميع أنواعها، من تعلم علم، وتدبر آية أو حديث، حتى يتبين له معنى من المعاني يهتدي به، ودعوة إلى دين الحق، ورد بدعة أو كفر أو ضلالة، وجهاد، وهجرة، وغير ذلك من جزئيات الهداية، كلها مكفرات للذنوب محصلات لغاية المطلوب.
{ثُمَّ اهْتَدَى} “ve sonra da doğru yolda sebat eden kimse için.” Yani dosdoğru yola giren, Kerîm Resul'e tabi olan ve dosdoğru dine uyan kimsenin günahlarını Allah bağışlar; geçmiş günahlarını ve ısrarını affeder. Çünkü o mağfiret ve rahmetin en büyük sebebiyle gelmiştir; hatta bütün sebepler bu hususlarda toplanmıştır: Tevbe kendisinden öncekileri siler; iman ve İslam geçmişi yıkar; hasenat olan salih amel kötülükleri giderir; ilim öğrenmek, bir ayet veya hadisi düşünerek kendisiyle hidayet bulacağı bir mananın açığa çıkması, hak dine davet, bidat, küfür yahut dalaleti reddetmek, cihat, hicret ve hidayetin diğer bütün cüzleri gibi her türlü hidayet yoluna girmek günahlara kefarettir ve arzulanan en yüce maksadı hâsıl edicidir.
{٨٣ - ٨٦} {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى * قَالَ هُمْ أُولاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى * قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ * فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} .
{83 - 86} {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى * قَالَ هُمْ أُولاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى * قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ * فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} “'Ey Musa! Kavminden önce seni aceleyle buraya getiren nedir?' Musa: 'Onlar benim hemen ardımdadırlar. Razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!' dedi. Allah: 'Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Samiri onları saptırdı' buyurdu. Bunun üzerine Musa, öfkeli ve kederli bir halde kavmine döndü ve şöyle dedi: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yahut Rabbinizden üzerinize bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?'”
كان الله تعالى، قد واعد موسى أن يأتيه لينزل عليه التوراة ثلاثين ليلة، فأتمها بعشر، فلما تم الميقات، بادر موسى ﵇ إلى الحضور للموعد شوقا لربه، وحرصا على موعوده، فقال الله له: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى} أي: ما الذي قدمك عليهم؟ ولم لم تصبر حتى تقدم أنت وهم؟ قال: {هُمْ أُولاءِ عَلَى أَثَرِي} أي: قريبا مني، وسيصلون في أثري والذي عجلني إليك يا رب طلبا لقربك ومسارعة في رضاك، وشوقا إليك، فقال الله له: {فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ} أي: بعبادتهم للعجل، ابتليناهم، واختبرناهم، فلم يصبروا، وحين وصلت إليهم المحنة، كفروا {وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ}
Allah Teâlâ, Tevrat'ı indirmek üzere Musa ile otuz gece için sözleşmiş, sonra bunu on gece ile tamamlamıştı. Belirlenen vakit dolunca Musa aleyhisselâm Rabbine duyduğu şevk ve O'nun vaadine olan iştiyakı sebebiyle buluşma yerine erkenden vardı. Bunun üzerine Allah ona: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى} “'Kavminden önce seni aceleyle buraya getiren nedir ey Musa?'” buyurdu. Yani: Seni onlardan önce gelmeye sevk eden nedir? Neden onlarla birlikte gelmeyi beklemeyip sabretmedin? Musa şöyle dedi: {هُمْ أُولاءِ عَلَى أَثَرِي} “'Onlar benim hemen ardımdadırlar'” -bana yakındırlar, izimce gelip kavuşacaklardır- {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى} “'ve razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!'” Yani senin yakınlığını arzulayarak, rızanı kazanmaya koşarak ve sana olan iştiyakımdan ötürü acele ettim. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: {فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ} “'Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik.'” Yani buzağıya tapmaları sebebiyle onları imtihan edip sınadık; fakat sabredemediler ve fitne kendilerine ulaşınca küfre saptılar. {وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} “'ve Samiri onları saptırdı.'”
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلا جَسَدًا} وصاغه فصار {لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا} لهم {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى} فنسيه موسى، فافتتن به بنو إسرائيل، فعبدوه، ونهاهم هارون فلم ينتهوا.
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلا جَسَدًا} “Böylece onlar için ceset halinde bir buzağı çıkardı” ve onu şekillendirdi; derken {لَهُ خُوَارٌ} “onun böğürmesi oldu.” {فَقَالُوا} “Dediler ki:” {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى} “'İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur; [fakat Musa onu unuttu].'” Böylece İsrailoğulları onunla fitneye düştü ve ona taptılar; Harun onları nehyettiyse de vazgeçmediler.
فلما رجع موسى إلى قومه وهو غضبان أسف، أي: ممتلئ غيظا وحنقا وغما، قال لهم موبخا ومقبحا لفعلهم: {يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا} وذلك بإنزال التوراة، {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} أي: المدة، فتطاولتم غيبتي وهي مدة قصيرة؟ هذا قول كثير من المفسرين، ويحتمل أن معناه: أفطال عليكم عهد النبوة والرسالة، فلم يكن لكم بالنبوة علم ولا أثر، واندرست آثارها، فلم تقفوا منها على خبر، فانمحت آثارها لبعد العهد بها، فعبدتم غير الله، لغلبة الجهل، وعدم العلم بآثار الرسالة؟ أي: ليس الأمر كذلك، بل النبوة بين أظهركم، والعلم قائم، والعذر غير مقبول؟ أم أردتم بفعلكم، أن يحل عليكم غضب من ربكم؟ أي: فتعرضتم لأسبابه واقتحمتم موجب عذابه، وهذا هو الواقع، {فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} حين أمرتكم بالاستقامة، ووصيت بكم هارون، فلم ترقبوا غائبا، ولم تحترموا حاضرا.
Musa öfkeli ve kederli bir halde -yani gazap, hınç ve hüzünle dolu olarak- kavmine dönünce, onların yaptıklarını kınayıp çirkin bularak şöyle dedi: {يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا} “'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?'” Bu vaat Tevrat'ın indirilmesiydi. {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} “'Yoksa size süre mi çok uzun geldi?'” Yani ayrılık müddeti kısa olduğu halde benim yokluğum size çok mu uzun geldi? Pek çok müfessirin görüşü budur. Şu manaya gelmesi de muhtemeldir: Yoksa peygamberlik ve risalet dönemi üzerinden çok uzun zaman geçti de peygamberliğe dair bilginiz ve iziniz kalmadı, izleri silinip gitti de hiçbir haberine ulaşamaz mı oldunuz; böylece aradan uzun zaman geçmesi sebebiyle risaletin izleri silindi de cehaletin galebe çalması ve risalet izlerine dair bilginin yokluğu yüzünden mi Allah'tan başkasına taptınız? Yani mesele asla böyle değildir; bilakis nübüvvet aranızdadır, ilim mevcuttur ve mazeretiniz kabul edilemez! {أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “'Yoksa Rabbinizden üzerinize bir gazabın inmesini mi istediniz?'” Yani gazabın sebeplerine maruz kalıp azabını gerektiren şeylere mi daldınız? Vuku bulan da budur. {فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} “'de bana verdiğiniz sözden caydınız?'” Zira ben size istikamet üzere olmanızı emretmiş ve başınıza Harun'u vasiyet etmiştim; fakat siz ne uzakta olanı gözettiniz ne de aranızda bulunana saygı duydunuz!
{٨٧ - ٨٩} {قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} .
{87 - 89} {قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} “Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle (kendi gücümüzle) caymadık; fakat biz o kavmin zinetlerinden ağırlıklar taşımıştık, onları [ateşe] attık; Samiri de aynı şekilde attı.'”
أي: قالوا له: ما فعلنا الذي فعلنا عن تعمد منا، وملك منا لأنفسنا، ولكن السبب الداعي لذلك، أننا تأثمنا من زينة القوم التي عندنا، وكانوا فيما يذكرون استعاروا حليا كثيرا من القبط، فخرجوا وهو معهم وألقوه، وجمعوه حين ذهب موسى ليراجعوه فيه إذا رجع.
Yani ona şöyle dediler: Biz yaptığımız bu işi kasıtlı olarak ve nefsimize bütünüyle hâkim olarak yapmadık; fakat buna sevk eden sebep şudur ki; yanımızda bulunan o kavmin zinet eşyalarından günaha girme endişesi duyduk. Rivayet edildiğine göre onlar Kıptilerden pek çok zinet eşyası ödünç almışlardı; Mısır'dan çıktıklarında bunlar yanlarındaydı. Musa gittiğinde bunları bir araya toplayıp attılar ki Musa döndüğünde bu hususta ona danışsınlar.
وكان السامري قد بصر يوم الغرق بأثر الرسول، فسولت له نفسه أن يأخذ قبضة من أثره، وأنه إذا ألقاها على شيء حيي، فتنة وامتحانا، فألقاها على ذلك العجل الذي صاغه بصورة عجل، فتحرك العجل، وصار له خوار وصوت، وقالوا: إن موسى ذهب يطلب ربه، وهو هاهنا فنسيه.
Samiri ise boğulma gününde Resul'ün (Cebrail'in) izini görmüştü. Bir fitne ve imtihan olarak, onun izinden bir avuç almayı ve bunu herhangi bir şeyin üzerine attığında onun canlanacağını nefsi ona süsleyip telkin etmişti. Samiri de bu avucu buzağı şeklinde döktüğü heykelin üzerine attı; bunun üzerine buzağı hareket etti, böğürtüsü ve sesi duyulmaya başladı. Dediler ki: "Musa Rabbini aramaya gitti; oysa Rabbi buradadır, fakat Musa unuttu!"
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ * أَفَلا يَرَوْنَ أَلا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا} .
{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ * أَفَلا يَرَوْنَ أَلا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعًا} “Böylece onlar için böğüren bir buzağı cesedi çıkardı. Dediler ki: 'İşte sizin de ilahınız, Musa'nın da ilahı budur; fakat o unuttu!' Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor; onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?!”
وهذا من بلادتهم، وسخافة عقولهم، حيث رأوا هذا الغريب الذي صار له خوار، بعد أن كان جمادا، فظنوه إله الأرض والسماوات.
Cansız bir madde iken böğürmesi olan bu garip heykeli görüp de onu yerlerin ve göklerin ilahı zannetmeleri, onların ahmaklığından ve akıllarının kıtlığındandır.
{أَفَلا يَرَوْنَ} أن العجل {لا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا} أي: لا يتكلم ويراجعهم ويراجعونه، ولا يملك لهم ضرا ولا نفعا، فالعادم للكمال والكلام والفعال لا يستحق أن يعبد وهو أنقص من عابديه، فإنهم يتكلمون ويقدرون على بعض الأشياء، من النفع والدفع، بإقدار الله لهم.
{أَفَلا يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı ki” bu buzağı {لا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلا} “kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor;” yani konuşamıyor, onlarla karşılıklı laf edemiyor ve kendilerine ne bir zarar ne de bir yarar sağlayabiliyor?! Kemâlden, kelâmdan ve fiillerden yoksun olan bir varlık asla ibadete layık olamaz; o, kendisine tapanlardan bile daha noksandır! Zira tapanlar konuşabilmekte ve Allah'ın kendilerine güç vermesiyle bazı faydaları celbetmeye veya zararları defetmeye güç yetirebilmektedirler.
{٩٠ - ٩٤} {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي * قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى * قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي * قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} .
{90 - 94} {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي * قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى * قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي * قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “Andolsun Harun daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!' demişti. Onlar: 'Musa bize dönünceye kadar ona tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz' dediler. Musa: 'Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni engelleyen neydi ki peşimden gelmedin? Yoksa emrime karşı mı geldin?' dedi. Harun: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın' demenden endişe ettim' dedi.”
أي: إن اتخاذهم العجل، ليسوا معذورين فيه، فإنه وإن كانت عرضت لهم الشبهة في أصل عبادته، فإن هارون قد نهاهم عنه، وأخبرهم أنه فتنة، وأن ربهم الرحمن، الذي منه النعم الظاهرة والباطنة، الدافع للنقم وأنه أمرهم أن يتبعوه، ويعتزلوا العجل، فأبوا وقالوا: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى}
Yani onların buzağıyı ilah edinmeleri hususunda hiçbir mazeretleri yoktur; zira ona tapmanın aslında kendilerine bir şüphe arız olmuş olsa bile Harun onları bundan nehyetmiş, bunun bir fitne olduğunu, Rablerinin ise zahir ve bâtın nimetlerin sahibi olup musibetleri defeden Rahmân olduğunu haber vermiş; kendisine uymalarını ve buzağıdan uzak durmalarını emretmiştir. Fakat onlar direnerek: {لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} “'Musa bize dönünceye kadar ona tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz' dediler.”
فأقبل موسى على أخيه لائما له، وقال: {يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلا تَتَّبِعَنِ} فتخبرني لأبادر للرجوع إليهم؟ {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} في قولي {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}
Bunun üzerine Musa kardeşine yönelip onu kınadı ve şöyle dedi: {يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أَلا تَتَّبِعَنِ} “'Ey Harun! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymaktan seni alıkoyan neydi?'” Yani gelip bana haber verseydin de ben hemen onların yanına dönseydim ya! {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “'Yoksa emrime karşı mı geldin?'” Benim: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!” sözümdeki emrimi mi çiğnedin?
فأخذ موسى برأس هارون ولحيته يجره من الغضب والعتب عليه فقال هارون {يَا ابْنَ أُمَّ} ترقيق له وإلا فهو شقيقه {لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} فإنك أمرتني أن أخلفك فيهم فلو تبعتك لتركت ما أمرتني بلزومه وخشيت لائمتك و {أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} حيث تركتهم وليس عندهم راع ولا خليفة فإن هذا يفرقهم ويشتت شملهم فلا تجعلني مع القوم الظالمين ولا تشمت فينا الأعداء فندم موسى على ما صنع بأخيه وهو غير مستحق لذلك فـ {قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}
Musa, duyduğu öfke ve sitemden ötürü Harun'un başından ve sakalından tutup çekmeye başladı. Harun onun kalbini yumuşatmak için -oysa o öz kardeşidir-: {يَا ابْنَ أُمَّ} “'Ey anamın oğlu!'” dedi, {لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “'Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın' demenden endişe ettim.' Çünkü sen bana onların başında kalmamı emretmiştin; şayet senin peşinden gelseydim bana bağlı kalmamı emrettiğin vazifeyi terk etmiş olurdum. Senin beni kınamandan ve onları başlarında bir gözetici ve halife olmaksızın bıraktığım için birliklerinin dağılıp parçalanmasına sebep olarak: {أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun' demenden korktum. Beni zalimler topluluğuyla bir tutma ve düşmanları bize güldürme!” Bunun üzerine Musa, buna müstahak olmadığı halde kardeşine yaptığı muameleden ötürü pişman oldu ve: {قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et; sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi.”
ثم أقبل على السامري
Sonra Samiri'ye yöneldi:
{٩٥ - ٩٧} فـ {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ * قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي * قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} .
{95 - 97} {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ * قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي * قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Musa: 'Peki senin zorun neydi ey Samiri?' dedi. O: 'Ben onların görmediği bir şeyi gördüm; Resul'ün (elçinin) izinden bir avuç avuçladım da onu [buzağının içine] attım; nefsim bana böylece hoş gösterdi' dedi. Musa: 'Çekil git! Doğrusu bu hayatta senin payına: Temas yok (bana dokunmayın)! demek düşer. Senin için asla şaşmayacak bir ceza günü de vardır. Şimdi tapınıp durduğun ilahına bak; andolsun biz onu yakacağız, sonra da un ufak edip denize savuracağız!' dedi.”
أي: ما شأنك يا سامري، حيث فعلت ما فعلت؟، فقال: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} وهو جبريل ﵇ على فرس رآه وقت خروجهم من البحر، وغرق فرعون وجنوده على ما قاله المفسرون، فقبضت قبضة من أثر حافر فرسه، فنبذتها على العجل، {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} أن أقبضها، ثم أنبذها، فكان ما كان، فقال له موسى: {فَاذْهَبْ} أي: تباعد عني واستأخر مني {فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ} أي: تعاقب في الحياة عقوبة، لا يدنو منك أحد، ولا يمسك أحد، حتى إن من أراد القرب منك، قلت له: لا تمسني، ولا تقرب مني، عقوبة على ذلك، حيث مس ما لم يمسه غيره، وأجرى ما لم يجره أحد، {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ} فتجازى بعملك، من خير وشر، {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} أي: العجل {لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} ففعل موسى ذلك، فلو كان إلها، لامتنع ممن يريده بأذى ويسعى له بالإتلاف، وكان قد أشرب العجل في قلوب بني إسرائيل، فأراد موسى ﵇ إتلافه وهم ينظرون، على وجه لا تمكن إعادته بالإحراق والسحق وذريه في اليم ونسفه، ليزول ما في قلوبهم من حبه، كما زال شخصه، ولأن في إبقائه محنة، لأن في النفوس أقوى داع إلى الباطل، فلما تبين لهم بطلانه، أخبرهم بمن يستحق العبادة وحده لا شريك له، فقال: {٩٨} {إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} .
Yani: Bu yaptığını yaparken derdin ve amacın neydi ey Samiri? Samiri: {بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “'Ben onların görmediği bir şeyi gördüm'” dedi. Müfessirlerin beyanına göre bu; denizden çıktıkları ve Firavun ile ordusunun boğulduğu sırada at üzerindeki Cebrail aleyhisselâm idi. Samiri onun atının toynak izinden bir avuç almış ve onu buzağının üzerine atmıştı. {وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي} “'Nefsim bana böylece hoş gösterdi'”; yani o toprağı alıp sonra buzağıya atmamı nefsim bana süsledi ve neticede olanlar oldu. Musa ona şöyle dedi: {فَاذْهَبْ} “'Çekil git!'” Yani benden uzaklaş ve yanımdan çekil! {فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لا مِسَاسَ} “'Doğrusu bu hayatta senin payına: Bana dokunmayın! demek düşer.'” Yani bu hayatta sana öyle bir ceza verilecektir ki hiç kimse sana yaklaşamayacak, hiç kimse sana dokunamayacaktır; hatta sana yaklaşmak isteyen birine: "Bana dokunma, bana yaklaşma!" diyeceksin. Bu ceza, başkasının dokunmadığı şeye dokunduğu ve kimsenin cüret etmediği bir fitneyi başlattığı içindir. {وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ} “'Senin için asla şaşmayacak bir ceza günü de vardır.'” Orada hayır veya şer işlediğin amellerin karşılığını göreceksin. {وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} “'Şimdi tapınıp durduğun ilahına (buzağıya) bak;' {لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} 'andolsun biz onu yakacağız, sonra da un ufak edip denize savuracağız!'” Musa bunu bizzat yaptı. Şayet o bir ilah olsaydı kendisine zarar vermek ve onu yok etmek isteyene karşı kendini savunurdu! Buzağı sevgisi İsrailoğullarının kalplerine iyice işlemişti; bu yüzden Musa aleyhisselâm, cismi yok olduğu gibi kalplerindeki sevgisi de silinsin diye, onların gözleri önünde yakarak, ezerek ve tozu denize savurarak tekrar geri getirilemeyecek bir biçimde onu yok etmek istedi. Zira onun ortada bırakılması bir fitneydi; çünkü nefislerde bâtıla karşı kuvvetli bir meyil vardır. Onun bâtıl olduğu kendilerine apaçık belli olunca, hiçbir ortağı olmaksızın yalnız ibadete layık olan Zât'ı onlara haber vererek şöyle buyurdu: {98} {إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; O ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.”
أي: لا معبود إلا وجهه الكريم، فلا يؤله، ولا يحب، ولا يرجى ولا يخاف، ولا يدعى إلا هو، لأنه الكامل الذي له الأسماء الحسنى، والصفات العلى، المحيط علمه بجميع الأشياء، الذي ما من نعمة بالعباد إلا منه، ولا يدفع السوء إلا هو، فلا إله إلا هو، ولا معبود سواه.
Yani O'nun kerîm vechinden başka hiçbir mabud yoktur. Yalnızca O ilah edinilir, O sevilir, O'ndan umulur, O'ndan korkulur ve yalnızca O'na dua edilir. Çünkü O; esmâ-i hüsnâ ve yüce sıfatlar sahibi olan, ilmi her şeyi kuşatan, kullara ulaşan her nimetin yegâne kaynağı olan ve kötülükleri ancak Kendisi defeden kâmil Zât'tır. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı hiçbir mabud yoktur.
{٩٩ - ١٠١} {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا * مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا * خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} .
{99 - 101} {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا * مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا * خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz katımızdan sana bir zikir (Kur'an) verdik. Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. Onda ebedi kalıcıdırlar; kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!”
يمتن الله تعالى على نبيه ﷺ بما قصه عليه من أنباء السابقين، وأخبار السالفين، كهذه القصة العظيمة، وما فيها من الأحكام وغيرها، التي لا ينكرها أحد من أهل الكتاب، فأنت لم تدرس أخبار الأولين، ولم تتعلم ممن دراها، فإخبارك بالحق اليقين من أخبارهم، دليل على أنك رسول الله حقا، وما جئت به صدق، ولهذا قال: {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا} أي: عطية نفيسة، ومنحة جزيلة من عندنا. {ذِكْرًا} وهو هذا القرآن الكريم، ذكر للأخبار السابقة واللاحقة، وذكر يتذكر به ما لله تعالى من الأسماء والصفات الكاملة، ويتذكر به أحكام الأمر والنهي، وأحكام الجزاء، وهذا مما يدل على أن القرآن مشتمل على أحسن ما يكون من الأحكام، التي تشهد العقول والفطر بحسنها وكمالها، ويذكر هذا القرآن ما أودع الله فيها، وإذا كان القرآن ذكرا للرسول ولأمته، فيجب تلقيه بالقبول والتسليم والانقياد والتعظيم، وأن يهتدى بنوره إلى الصراط المستقيم، وأن يقبلوا عليه بالتعلم والتعليم.
Allah Teâlâ Nebisi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem; Ehl-i Kitap'tan hiç kimsenin inkâr edemeyeceği bu muazzam kıssa ve içerdiği hükümler gibi öncekilerin haberlerinden ve geçmişlerin hadiselerinden kendisine anlattığı şeylerle lütufta bulunmaktadır. Sen öncekilerin haberlerini okumadın, onları bilen birinden de ders almadın; dolayısıyla onların haberlerinden kesin ve şeksiz hakkı bildirmen, senin gerçekten Allah'ın Resulü olduğuna ve getirdiğin şeyin dosdoğru hakikat bulunduğuna delildir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا} “Şüphesiz katımızdan sana verdik” -yani katımızdan pek değerli bir ihsan ve bol bir bağış olarak- {ذِكْرًا} “bir zikir verdik.” O da bu Kur'ân-ı Kerîm'dir. O hem geçmiş ve gelecek haberlerin bir zikridir, hem Allah Teâlâ'nın kâmil isim ve sıfatlarının hatırlandığı bir zikirdir, hem de emir, nehiy ve karşılık hükümlerinin tezekkür edildiği bir zikirdir. Bu da göstermektedir ki Kur'an; akılların ve fıtratların güzelliğine ve kemâline şahitlik ettiği en mükemmel hükümleri ihtiva etmekte ve Allah'ın bu hükümlere yerleştirdiği hikmetleri hatırlatmaktadır. Kur'an hem Resul hem de ümmeti için bir zikir olduğuna göre, onu kabul, teslimiyet, boyun eğiş ve tazim ile karşılamak; nuruyla dosdoğru yola hidayet bulmak ve onu öğrenip öğretmeye yönelmek vaciptir.
وأما مقابلته بالإعراض، أو ما هو أعظم منه من الإنكار، فإنه كفر لهذه النعمة، ومن فعل ذلك، فهو مستحق للعقوبة، ولهذا قال: {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} فلم يؤمن به، أو تهاون بأوامره ونواهيه، أو بتعلم معانيه الواجبة {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} وهو ذنبه، الذي بسببه أعرض عن القرآن، وأولاه الكفر والهجران، {خَالِدِينَ فِيهِ} أي: في وزرهم، لأن العذاب هو نفس الأعمال، تنقلب عذابا على أصحابها، بحسب صغرها وكبرها.
Onu yüz çevirmekle yahut bundan daha ağırı olan inkâr ile karşılamak ise bu nimete karşı nankörlüktür; kim böyle yaparsa cezaya müstahak olur. İşte bundan dolayı: {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse” -yani ona iman etmezse yahut emir ve yasaklarını ya da öğrenilmesi gereken manalarını hafife alırsa- {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} “şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir” buyurmuştur. Bu da Kur'an'dan yüz çevirmesine, ona küfür ve terk ile mukabele etmesine sebep olan günahıdır. {خَالِدِينَ فِيهِ} “Onda ebedi kalıcıdırlar.” Yani günahlarının yükü içinde ebedidirler; zira azap amellerin bizzat kendisidir, küçüklüğüne ve büyüklüğüne göre sahiplerinin üzerine bir azap olarak döner.
{وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} أي: بئس الحمل الذي يحملونه، والعذاب الذي يعذبونه يوم القيامة، ثم استطرد، فذكر أحوال يوم القيامة وأهواله فقال:
{وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} “kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!” Yani kıyamet gününde yüklendikleri yük ve görecekleri azap ne kötüdür! Sonra sözü genişleterek kıyamet gününün hallerini ve dehşetlerini zikredip şöyle buyurdu:
{١٠٢ - ١٠٤} {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا * يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا عَشْرًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا} .
{102 - 104} {يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا * يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا عَشْرًا * نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا} “Sûra üflendiği gün... Biz o gün günahkârları (korkudan gözleri) gömgök olarak toplarız. Aralarında fısıldaşarak: 'Siz ancak on gün kaldınız' derler. Görüşü en isabetli olanları: 'Siz ancak bir gün kaldınız' dediği zaman, onların ne söylediklerini biz çok daha iyi biliriz.”
أي: إذا نفخ في الصور وخرج الناس من قبورهم، كل على حسب حاله، فالمتقون يحشرون إلى الرحمن وفدا، والمجرمون يحشرون زرقا ألوانهم من الخوف والقلق والعطش، يتناجون بينهم، ويتخافتون في قصر مدة الدنيا، وسرعة الآخرة، فيقول بعضهم: ما لبثتم إلا عشرة أيام، ويقول بعضهم غير ذلك، والله يعلم تخافتهم، ويسمع ما يقولون {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} أي: أعدلهم وأقربهم إلى التقدير {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا}
Yani Sûr'a üflenip de insanlar herkes kendi durumuna göre kabirlerinden çıktığı vakit... Müttakiler Rahmân'ın huzuruna bir heyet halinde toplanırlar; günahkârlar ise korku, endişe ve susuzluktan ötürü benizleri gömgök bir halde haşrolunurlar. Kendi aralarında gizlice konuşup dünyanın ne kadar kısa sürdüğünü ve ahiretin ne çabuk geldiğini fısıldaşırlar. Bazıları: "Siz sadece on gün kaldınız" der; bazıları başka şeyler söyler. Allah onların fısıltılarını bilmekte ve söylediklerini işitmektedir: {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} “Görüşü en isabetli olanları:” yani en adaletli ve takdire en yakın olanı: {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا يَوْمًا} “'Siz ancak bir gün kaldınız'” dediği zaman...
والمقصود من هذا، الندم العظيم، كيف ضيعوا الأوقات القصيرة، وقطعوها ساهين لاهين، معرضين عما ينفعهم، مقبلين على ما يضرهم، فها قد حضر الجزاء، وحق الوعيد، فلم يبق إلا الندم، والدعاء بالويل والثبور.
Bundan maksat duyulan muazzam pişmanlıktır: Bu kısacık vakitleri nasıl da zayi ettiler; gafil ve oyalanarak, kendilerine fayda verecek şeylerden yüz çevirip zarar verecek şeylere yönelerek nasıl da heba ettiler! İşte ceza gelip çatmış, tehdit hak olmuştur; artık geriye pişmanlıktan ve helak ile yok oluşu çağırmaktan başka bir şey kalmamıştır.
كما قال تعالى: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأرْضِ عَدَدَ سِنِينَ * قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ * قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ}
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأرْضِ عَدَدَ سِنِينَ * قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ * قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلا قَلِيلا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Allah: 'Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?' buyurur. Onlar: 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor' derler. Allah buyurur: 'Eğer bilmiş olsaydınız, pek az kaldınız!'”
{١٠٥ - ١١٢} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا * يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الأصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا * يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلا * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا * وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا} .
{105 - 112} {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا * فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا * لا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلا أَمْتًا * يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الأصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا * يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلا * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا * وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا * وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخَافُ ظُلْمًا وَلا هَضْمًا} “Sana dağları soruyorlar; de ki: 'Rabbim onları ufalayıp savuracak; böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan halinde bırakacak. Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik görebileceksin.' O gün hiçbir tarafa sapmadan çağırıcıya uyarlar; Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır, fısıltıdan başka bir şey işitemezsin. O gün Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat fayda vermez. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise O'nu ilimce kuşatamazlar. Bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan Allah'a boyun eğmiştir; zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır. Kim de mümin olarak salih ameller işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.”
يخبر تعالى عن أهوال القيامة، وما فيها من الزلازل والقلاقل، فقال: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ} أي: ماذا يصنع بها يوم القيامة، وهل تبقى بحالها أم لا؟ {فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا} أي: يزيلها ويقلعها من أماكنها فتكون كالعهن وكالرمل، ثم يدكها فيجعلها هباء منبثا، فتضمحل وتتلاشى، ويسويها بالأرض، ويجعل الأرض قاعا صفصفا، مستويا لا يرى فيه أيها الناظر عِوَجًا، هذا من تمام استوائها {وَلا أَمْتًا} أي: أودية وأماكن منخفضة، أو مرتفعة فتبرز الأرض، وتتسع للخلائق، ويمدها الله مد الأديم، فيكونون في موقف واحد، يسمعهم الداعي، وينفذهم البصر، ولهذا قال:
Allah Teâlâ kıyametin dehşet verici hallerini, oradaki sarsıntı ve çalkantıları haber vererek şöyle buyurmaktadır: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ} “Sana dağları soruyorlar;” yani kıyamet günü dağlara ne yapılacak, oldukları gibi kalacaklar mı, yoksa kalmayacaklar mı diye soruyorlar. {فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا} “De ki: 'Rabbim onları ufalayıp savuracak.'” Yani onları yerlerinden söküp atacak; atılmış renkli yün ve kum gibi olacaklar, sonra da onları darmadağın edip savrulan toz zerreleri haline getirecek. Böylece yok olup silinecekler, onları yerle bir edecek ve yeryüzünü dümdüz, bomboş bir ova kılacaktır. Ey bakan kişi! Orada ne bir eğrilik görebileceksin -ki bu, yerin tam anlamıyla düzlüğündendir- {وَلا أَمْتًا} “ne de bir tümseklik;” yani vadiler, alçak ya da yüksek yerler bulunmayacaktır. Yeryüzü tamamen ortaya çıkacak, mahlûkat için genişleyecek ve Allah onu tabaklanmış deri gibi uzatıp yayacaktır. Böylece hepsi tek bir duruş yerinde bulunacak; çağırıcı sesini hepsine işittirecek ve bakış hepsini delip geçecektir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
{يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ} وذلك حين يبعثون من قبورهم ويقومون منها، يدعوهم الداعي إلى الحضور والاجتماع للموقف، فيتبعونه مهطعين إليه، لا يلتفتون عنه، ولا يعرجون يمنة ولا يسرة، وقوله: {لا عِوَجَ لَهُ} أي: لا عوج لدعوة الداعي، بل تكون دعوته حقا وصدقا، لجميع الخلق، يسمعهم جميعهم، ويصيح بهم أجمعين، فيحضرون لموقف القيامة، خاشعة أصواتهم للرحمن، {فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} أي: إلا وطء الأقدام، أو المخافتة سرا بتحريك الشفتين فقط، يملكهم الخشوع والسكون والإنصات، انتظارا لحكم الرحمن فيهم، وتعنو وجوههم، أي: تذل وتخضع، فترى في ذلك الموقف العظيم، الأغنياء والفقراء، والرجال والنساء، والأحرار والأرقاء، والملوك والسوقة، ساكتين منصتين، خاشعة أبصارهم، خاضعة رقابهم، جاثين على ركبهم، عانية وجوههم، لا يدرون ماذا ينفصل كل منهم به، ولا ماذا يفعل به، قد اشتغل كل بنفسه وشأنه، عن أبيه وأخيه، وصديقه وحبيبه {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} فحينئذ يحكم فيهم الحاكم العدل الديان، ويجازي المحسن بإحسانه، والمسيء بالحرمان.
{يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ} “O gün çağırıcıya uyarlar.” Bu, kabirlerinden diriltilip kalktıkları vakittir. Çağırıcı onları duruş yerine gelip toplanmaya çağırır; onlar da hiçbir tarafa bakınmadan, sağa sola sapmadan başları dik, gözleri dikilmiş bir halde süratle ona uyarlar. {لا عِوَجَ لَهُ} “hiçbir tarafa sapmadan;” yani çağırıcının çağrısında hiçbir sapma ve eğrilik olmaz; bilakis onun çağrısı bütün mahlûkat için hak ve doğru bir çağrıdır. Hepsine sesini işittirir, tamamına haykırır; onlar da sesleri Rahmân'ın huzurunda kısılmış olarak kıyamet meydanına gelirler. {فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسًا} “Fısıltıdan başka bir şey işitemezsin.” Yani sadece ayak seslerini yahut dudak kıpırdatılarak gizlice fısıldaşmaları duyarsın. Rahmân'ın haklarındaki hükmünü beklerken derin bir saygı, sessizlik ve dikkatle dinleme hali onları bürür; yüzleri boyun eğer, yani zillet ve huşu ile teslim olurlar. O muazzam duruş yerinde zenginleri ve fakirleri, erkekleri ve kadınları, hürleri ve köleleri, hükümdarları ve tebaayı susmuş, can kulağıyla dinler, gözleri yere eğilmiş, boyunları bükülmüş, dizleri üstüne çökmüş, yüzleri zillet içinde görürsün. Hiçbiri ayrılışının nereye olacağını ve kendisine ne yapılacağını bilmez. Herkes babasını, kardeşini, dostunu ve sevgilisini unutmuş, kendi canının ve halinin derdine düşmüştür: {لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ} “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır.” İşte o anda Âdil, Hâkim ve Deyyân olan Allah aralarında hükmeder; iyilik edene ihsanıyla, kötülük edene ise mahrumiyetle cezasını verir.
والأمل بالرب الكريم، الرحمن الرحيم، أن يرى الخلائق منه، من الفضل والإحسان، والعفو والصفح والغفران، ما لا تعبر عنه الألسنة، ولا تتصوره الأفكار، ويتطلع لرحمته إذ ذاك جميع الخلق لما يشاهدونه [فيختص المؤمنون به وبرسله بالرحمة] (١) فإن قيل: من أين لكم هذا الأمل؟ وإن شئت قلت: من أين لكم هذا العلم بما ذكر؟
Kerîm, Rahmân ve Rahîm olan Rab'den umulan odur ki; dillerin ifade edemeyeceği, zihinlerin tasavvur edemeyeceği lütuf, ihsan, af, müsamaha ve mağfireti mahlûkat O'ndan görecektir. Gördükleri dehşet karşısında o vakit bütün mahlûkat O'nun rahmetine göz diker [böylece O'na ve resullerine iman eden müminler rahmete nail kılınır]. Eğer: "Bu umut nereden geliyor?" yahut dilersen: "Bu zikredilenlere dair bilgiye nereden ulaştınız?" denilecek olursa;
قلنا: لما نعلمه من غلبة رحمته لغضبه، ومن سعة جوده، الذي عم جميع البرايا، ومما نشاهده في أنفسنا وفي غيرنا، من النعم المتواترة في هذه الدار، وخصوصا في فصل القيامة، فإن قوله: {وَخَشَعَتِ الأصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} {إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} مع قوله {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ} مع قوله ﷺ: " إن لله مائة رحمة أنزل لعباده رحمة، بها يتراحمون ويتعاطفون، حتى إن البهيمة ترفع حافرها عن ولدها خشية أن تطأه -أي: - من الرحمة المودعة في قلبها، فإذا كان يوم القيامة، ضم هذه الرحمة إلى تسع وتسعين رحمة، فرحم بها العباد "
Biz de deriz ki: Rahmetinin gazabına galebe çaldığını bildiğimizden, bütün mahlûkatı kuşatan cömertliğinin genişliğinden, bu dünyada bizzat kendimizde ve başkalarında müşahede ettiğimiz ardı arkası kesilmeyen nimetlerden ve bilhassa kıyamet faslındaki delillerden ötürüdür. Zira Allah Teâlâ'nın: {وَخَشَعَتِ الأصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır”, {إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası...” ve {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ} “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” ayetleri ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi buna delildir: “Şüphesiz Allah'ın yüz rahmeti vardır; kullarına onlardan bir rahmet indirmiştir ki onunla birbirlerine merhamet ve şefkat gösterirler. Hatta hayvan bile kalbine yerleştirilen bu rahmet sebebiyle yavrusunu çiğner korkusuyla toynağını kaldırır. Kıyamet günü olduğunda ise bu rahmeti diğer doksan dokuz rahmete katar ve kullarına onunla merhamet eder.”
مع قوله ﷺ: " لله أرحم بعباده من الوالدة بولدها " فقل ما شئت عن رحمته، فإنها فوق ما تقول، وتصور ما شئت، فإنها فوق ذلك، فسبحان من رحم في عدله وعقوبته، كما رحم في فضله وإحسانه ومثوبته، وتعالى من وسعت رحمته كل شيء، وعم كرمه كل حي، وجل من غني عن عباده، رحيم بهم، وهم مفتقرون إليه على الدوام، في جميع أحوالهم، فلا غنى لهم عنه طرفة عين.
Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Muhakkak ki Allah'ın kullarına olan merhameti, bir annenin çocuğuna olan merhametinden çok daha fazladır” buyruğu da buna delildir. Artık O'nun rahmeti hakkında dilediğini söyle; zira o senin söylediğinin de fevkindedir. Zihninde dilediğin gibi tasavvur et; muhakkak ki o bunun da ötesindedir. Lütfunda, ihsanında ve mükâfatında merhamet ettiği gibi, adaletinde ve cezasında da merhamet eden Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir! Rahmeti her şeyi kuşatan, cömertliği her canlıyı saran Zât ne yücedir! Kullarından müstağni olduğu halde onlara merhamet eden, kulları ise her hallerinde daima O'na muhtaç olup göz açıp kapayıncaya kadar bile O'ndan müstağni kalamayan Zât ne uludur!
وقوله: {يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلا} أي: لا يشفع أحد عنده من الخلق، إلا إذا أذن في الشفاعة (٢) ولا يأذن إلا لمن رضي قوله، أي: شفاعته، من الأنبياء والمرسلين، وعباده المقربين، فيمن ارتضى قوله وعمله، وهو المؤمن المخلص، فإذا اختل واحد من هذه الأمور، فلا سبيل لأحد إلى شفاعة من أحد.
Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلا} “O gün Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat fayda vermez” buyruğu ; mahlûkattan hiç kimsenin O'nun katında, ancak şefaat etmesine izin verildiğinde şefaat edebileceğini ifade eder. Allah ancak nebilerden, resullerden ve mukarreb kullarından sözünden (yani şefaatinden) hoşnut olduğu kimselere; sözünden ve amelinden razı olduğu kimseler -ki onlar ihlaslı müminlerdir- hakkında şefaat izni verir. Bu şartlardan biri bile eksik olursa, hiç kimse için başkasının şefaatine ulaşma yolu kalmaz.
وينقسم الناس في ذلك الموقف قسمين:
İnsanlar o duruş yerinde iki kısma ayrılırlar:
ظالمين بكفرهم وشرهم، فهؤلاء لا ينالهم إلا الخيبة والحرمان، والعذاب الأليم في جهنم، وسخط الديان.
Küfürleri ve kötülükleri sebebiyle zalim olanlar; işte bunlara ancak hüsran, mahrumiyet, cehennemde elem verici azap ve Deyyân olan Allah'ın gazabı isabet eder.
والقسم الثاني: من آمن الإيمان المأمور به، وعمل صالحا من واجب ومسنون {فَلا يَخَافُ ظُلْمًا} أي: زيادة في سيئاته {وَلا هَضْمًا} أي: نقصا من حسناته، بل تغفر ذنوبه، وتطهر عيوبه، وتضاعف حسناته، {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا}
İkinci kısım ise emrolunan şekilde iman eden ve farzlardan olsun sünnetlerden olsun salih amel işleyen kimsedir. {فَلا يَخَافُ ظُلْمًا} “[Artık o,] ne bir haksızlıktan” yani günahlarının artırılmasından {وَلا هَضْمًا} “ne de hakkının eksiltilmesinden korkar” yani sevaplarının eksiltilmesinden [endişe etmez]. Bilakis günahları bağışlanır, ayıplarından temizlenir ve iyilikleri kat kat artırılır: {وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} “Eğer [yapılan] bir iyilik olursa, [Allah] onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”
{١١٣} {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} .
{113} {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut onlara bir ibret ve öğüt verir.”
أي: وكذلك أنزلنا هذا الكتاب، باللسان الفاضل العربي، الذي تفهمونه وتفقهونه، ولا يخفى عليكم لفظه، ولا معناه.
Yani: İşte böylece bu Kitab'ı; anladığınız, kavradığınız, ne lafzı ne de manası size kapalı kalmayan o pek faziletli Arap diliyle indirdik.
{وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ} أي: نوعناها أنواعا كثيرة، تارة بذكر أسمائه الدالة على العدل والانتقام، وتارة بذكر المثلات التي أحلها بالأمم السابقة، وأمر أن تعتبر بها الأمم اللاحقة، وتارة بذكر آثار الذنوب، وما تكسبه من العيوب، وتارة بذكر أهوال القيامة، وما فيها من المزعجات والمقلقات، وتارة بذكر جهنم وما فيها من أنوع العقاب وأصناف العذاب، كل هذا رحمة بالعباد، لعلهم يتقون الله فيتركون من الشر والمعاصي ما يضرهم، {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} فيعملون من الطاعات والخير ما ينفعهم، فكونه عربيا، وكونه مصرفا فيه [من] الوعيد، أكبر سبب، وأعظم داع للتقوى والعمل الصالح، فلو كان غير عربي، أو غير مصرف فيه، لم يكن له هذا الأثر.
{وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ} “ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık.” Yani tehditleri pek çok türe ayırdık: Kâh Allah'ın adalet ve intikama delalet eden isimlerini zikrederek, kâh geçmiş ümmetlerin başına indirdiği ve sonraki ümmetlerin ibret almasını emrettiği ibretlik cezaları hatırlatarak, kâh günahların kötü neticelerini ve kazandırdığı ayıpları belirterek, kâh kıyametin dehşetini ve oradaki sarsıcı, ürkütücü halleri dile getirerek, kâh cehennemi ve oradaki ceza türleri ile azap çeşitlerini zikrederek... Bütün bunlar kullara bir rahmettir; ta ki Allah'tan sakınsınlar da kendilerine zarar veren kötülük ve günahları terk etsinler; {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} “yahut onlara bir ibret ve öğüt verir” de kendilerine fayda verecek taat ve hayırları işlesinler. Kur'an'ın Arapça olması ve içinde tehditlerin türlü şekillerde açıklanmış bulunması; takva ve salih amel için en büyük sebep ve en muazzam teşviktir. Şayet Arapça olmasaydı veya içinde bu tehditler türlü türlü açıklanmasaydı bu derece tesiri olmazdı.
{١١٤} {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا} .
{114} {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا} “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme ve: 'Rabbim, ilmimi artır!' de.”
لما ذكر تعالى حكمه الجزائي في عباده، وحكمه الأمري الديني، الذي أنزله في كتابه، وكان هذا من آثار ملكه قال: {فَتَعَالَى اللَّهُ} أي: جل وارتفع وتقدس عن كل نقص وآفة، {الْمَلِكُ} الذي الملك وصفه، والخلق كلهم مماليك له، وأحكام الملك القدرية والشرعية، نافذة فيهم.
Allah Teâlâ kulları hakkındaki cezai hükmünü ve Kitabında indirdiği dini, emri hükmünü zikredince -ki bunlar O'nun mülk ve hâkimiyetinin eserlerindendir- şöyle buyurdu: {فَتَعَالَى اللَّهُ} “Allah pek yücedir;” yani her türlü eksiklik ve kusurdan yüce, münezzeh ve mukaddestir. {الْمَلِكُ} “O Hükümdar'dır;” mülk O'nun sıfatıdır, bütün yaratılmışlar O'nun kulları ve mülküdür; mülkünün kaderi ve şer'i hükümleri onların üzerinde bütünüyle geçerlidir.
{الْحَقُّ} أي: وجوده وملكه وكماله حق، فصفات الكمال، لا تكون حقيقة إلا لذي الجلال، ومن ذلك: الملك، فإن غيره من الخلق، وإن كان له ملك في بعض الأوقات، على بعض الأشياء، فإنه ملك قاصر باطل يزول، وأما الرب، فلا يزال ولا يزول ملكا حيا قيوما جليلا.
{الْحَقُّ} “Gerçektir;” yani O'nun varlığı, mülkü ve kemâli haktır/gerçektir. Kemâl sıfatları hakiki manada ancak celâl sahibi olan Allah'a aittir. Mülk de böyledir; zira mahlûkattan başkasının bazı vakitlerde bazı şeyler üzerinde mülkiyeti olsa bile bu noksan, geçici ve zevale mahkûm bir mülktür. Rab Teâlâ ise ezelden ebede Hükümdar, Hayy, Kayyûm ve Celîl'dir; mülkü asla yok olmaz ve bitmez.
{وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} أي: لا تبادر بتلقف القرآن حين يتلوه عليك جبريل، واصبر حتى يفرغ منه، فإذا فرغ منه فاقرأه، فإن الله قد ضمن لك جمعه في صدرك وقراءتك إياه، كما قال تعالى: {لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} ولما كانت عجلته ﷺ على تلقف الوحي ومبادرته إليه تدل على محبته التامة للعلم وحرصه عليه أمره الله تعالى أن يسأله زيادة العلم فإن العلم خير وكثرة الخير مطلوبة وهي من الله والطريق إليها الاجتهاد والشوق للعلم وسؤال الله والاستعانة به والافتقار إليه في كل وقت
{وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme!” Yani Cebrail sana Kur'an'ı tilavet ederken aceleyle kapmaya çalışma; o bitirinceye kadar sabret, bitirince oku. Zira Allah onu senin göğsünde toplamayı ve sana okutmayı garanti etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ} “Onu aceleyle almak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. Öyleyse biz onu okuduğumuz zaman onun okunuşuna uy. Sonra şüphesiz onu açıklamak da bize aittir.” Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vahyi kapmak için acele etmesi ilme olan tam sevgisini ve hırsını gösterdiği için Allah Teâlâ kendisine ilim artışı dilemesini emretti. Zira ilim hayırdır; hayrın çoğalması ise arzu edilen bir şeydir ve o Allah katındandır. Ona ulaşmanın yolu da gayret sarf etmek, ilme iştiyak duymak, Allah'tan istemek, O'ndan yardım dilemek ve her an O'na muhtaç olduğunu bilmektir.
ويؤخذ من هذه الآية الكريمة الأدب في تلقي العلم وأن المستمع للعلم ينبغي له أن يتأنى ويصبر حتى يفرغ المملي والمعلم من كلامه المتصل بعضه ببعض فإذا فرغ منه سأل إن كان عنده سؤال ولا يبادر بالسؤال وقطع كلام ملقي العلم فإنه سبب للحرمان وكذلك المسئول ينبغي له أن يستملي سؤال السائل ويعرف المقصود منه قبل الجواب فإن ذلك سبب لإصابة الصواب
Bu ayet-i kerimeden ilim öğrenme adabı çıkarılır: İlim dinleyen kimsenin, anlatan ve öğreten hoca birbiriyle bağlantılı sözünü bitirinceye kadar teenniyle davranıp sabretmesi gerekir; sözünü tamamlayınca şayet bir sorusu varsa sormalı, aceleyle soru sorarak ilim aktaranın sözünü kesmemelidir; çünkü bu mahrumiyet sebebidir. Aynı şekilde kendisine soru sorulan kimsenin de cevap vermeden önce soranın sorusunu iyice dinleyip maksadını kavraması gerekir; zira bu doğruya isabet etmenin sebebidir.
{١١٥} {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا} .
{115} {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا} “Andolsun daha önce Adem'e ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık.”
أي: ولقد وصينا آدم وأمرناه، وعهدنا إليه عهدا ليقوم به، فالتزمه، وأذعن له وانقاد، وعزم على القيام به، ومع ذلك نسي ما أمر به، وانتقضت عزيمته المحكمة، فجرى عليه ما جرى، فصار عبرة لذريته، وصارت طبائعهم مثل طبيعته، نسي آدم فنسيت ذريته، وخطئ فخطئوا، ولم يثبت على العزم المؤكد، وهم كذلك، وبادر بالتوبة من خطيئته، وأقر بها واعترف، فغفرت له، ومن يشابه أباه فما ظلم.
Yani: Biz Adem'e vasiyet etmiş, emretmiş ve yerine getirmesi için bir ahitte bulunmuştuk. O da buna bağlandı, boyun eğip itaat etti ve yerine getirmeye azmetti. Bununla beraber emrolunduğu şeyi unuttu ve sağlam azmi bozuldu; neticede başına gelenler geldi ve zürriyeti için bir ibret oldu. Onların tabiatları da onun tabiatı gibi oldu: Adem unuttu, zürriyeti de unuttu; Adem hata etti, onlar da hata ettiler; kesin azim üzerinde sebat gösteremedi, onlar da gösteremediler. Adem hatasından hemen tevbeye koştu, onu ikrar ve itiraf etti; böylece bağışlandı. Babasına benzeyen kimse haksızlık etmiş sayılmaz!
ثم ذكر تفصيل ما أجمله فقال:
Sonra özetlediği hususun tafsilatını zikrederek şöyle buyurdu:
{١١٦ - ١٢٢} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى * فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى * إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى * وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى * فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى * فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى * ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} .
{116 - 122} {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ أَبَى * فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى * إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى * وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى * فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلَى * فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى * ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} “Hani meleklere: 'Adem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise diretmişti. Biz de: 'Ey Adem! Şüphesiz bu, senin ve eşin için bir düşmandır; sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekip bedbaht olursun! Doğrusu senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır. Yine sen orada susamayacaksın ve sıcaktan da yanmayacaksın' demiştik. Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Adem! Sana ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?' dedi. Bunun üzerine ikisi de o ağaçtan yediler; derken avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Adem Rabbine isyan etti de şaşıp kaldı. Sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti ve doğru yola iletti.”
أي: لما أكمل خلق آدم بيده، وعلمه الأسماء، وفضله، وكرمه، أمر الملائكة بالسجود له، إكراما وتعظيما وإجلالا فبادروا بالسجود ممتثلين، وكان بينهم إبليس، فاستكبر عن أمر ربه، وامتنع من السجود لآدم وقال: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} فتبينت حينئذ، عداوته البليغة لآدم وزوجه، لما كان عدوا لله، وظهر من حسده، ما كان سبب العداوة، فحذر الله آدم وزوجه منه، وقال {لا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى} إذا أخرجت منها، فإن لك فيها الرزق الهني، والراحة التامة.
Yani Allah Teâlâ Adem'i bizzat kudret eliyle yaratmasını tamamlayıp ona bütün isimleri öğrettiğinde, onu üstün ve keremli kıldığında; ikram, tazim ve hürmet ifadesi olarak meleklere ona secde etmelerini emretti. Onlar da emre uyarak hemen secdeye kapandılar. Aralarında bulunan İblis ise Rabbinin emrine karşı büyüklük tasladı, Adem'e secde etmekten kaçındı ve: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” dedi. O anda Allah'ın düşmanı olan İblis'in Adem'e ve eşine karşı olan şiddetli düşmanlığı açığa çıktı; düşmanlığın sebebi olan hasedi gözler önüne serildi. Bunun üzerine Allah Adem ve eşini ondan sakındırarak şöyle buyurdu: {لا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى} “Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çekip bedbaht olursun!” Zira oradan çıkarılırsan sıkıntıya düşersin; oysa cennette senin için afiyetli rızık ve tam bir huzur vardır.
{إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى} أي: تصيبك الشمس بحرها، فضمن له استمرار الطعام والشراب، والكسوة، والماء، وعدم التعب والنصب، ولكنه نهاه عن أكل شجرة معينة فقال: {وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} فلم يزل الشيطان يسول لهما، ويزين أكل الشجرة، ويقول: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ} أي: الشجرة التي من أكل منها خلد في الجنة. {وَمُلْكٍ لا يَبْلَى} أي: لا ينقطع إذا أكلت منها، فأتاه بصورة ناصح، وتلطف له في الكلام، فاغتر به آدم، وأكلا من الشجرة فسقط في أيديهما، وسقطت كسوتهما، واتضحت معصيتهما، وبدا لكل منهما سوأة الآخر، بعد أن كانا مستورين، وجعلا يخصفان على أنفسهما من ورق أشجار الجنة ليستترا بذلك، وأصابهما من الخجل ما الله به عليم.
{إِنَّ لَكَ أَلا تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى} “Doğrusu senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır. Yine sen orada susamayacaksın ve sıcaktan da yanmayacaksın.” Yani güneş seni sıcağıyla yakmayacaktır. Böylece yiyeceğin, içeceğin, giyeceğin ve suyun devamlılığını, yorgunluk ve meşakkatin olmayacağını ona garanti etti. Fakat belirli bir ağaçtan yemesini nehyederek: {وَلا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Şu ağaca yaklaşmayın; yoksa zalimlerden olursunuz” buyurdu. Şeytan ise durmaksızın onlara vesvese veriyor, o ağaçtan yemeyi süslü gösteriyor ve: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ} “Sana ebedilik ağacını” -yani kim ondan yerse cennette ebedi kalacağı ağacı- {وَمُلْكٍ لا يَبْلَى} “ve yok olmayacak bir saltanatı” -ondan yediğin takdirde kesintiye uğramayacak bir hükümranlığı- “göstereyim mi?” diyordu. Şeytan samimi bir öğütçü kılığında geldi ve tatlı diller döktü; Adem de ona aldandı. İkisi de o ağaçtan yediler; derken pişmanlık ve hayret içinde kaldılar, elbiseleri üzerlerinden düştü, işledikleri günah açığa çıktı ve daha önce örtülü iken her birine diğerinin avret yeri göründü. Örtünmek için cennet ağaçlarının yapraklarını üst üste koyup üzerlerine yapıştırmaya başladılar; mahcubiyet ve utançtan hallerini ancak Allah'ın bildiği bir duruma düştüler.
{وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى} فبادرا إلى التوبة والإنابة، وقالا {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} فاجتباه ربه، واختاره، ويسر له التوبة {فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} فكان بعد التوبة أحسن منه قبلها، ورجع كيد العدو عليه، وبطل مكره، فتمت النعمة عليه وعلى ذريته، ووجب عليهم القيام بها والاعتراف، وأن يكونوا على حذر من هذا العدو المرابط الملازم لهم، ليلا ونهارا {يَا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنزعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ}
{وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى} “Adem Rabbine isyan etti de şaşıp kaldı.” Bunun üzerine derhal tevbeye ve Allah'a yönelmeye koştular ve: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen elbette hüsrana uğrayanlardan oluruz” dediler. Rabbi onu seçti, seçkin kıldı ve ona tevbeyi kolaylaştırdı: {فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} “Tevbesini kabul etti ve doğru yola iletti.” Böylece Adem tevbeden sonra önceki halinden daha üstün bir konuma geldi. Düşmanın tuzağı kendi aleyhine döndü ve hilesi boşa çıktı. Adem'e ve zürriyetine nimet tamamlandı; onlara da bu nimeti itiraf edip şükrünü yerine getirmek ve gece gündüz peşlerini bırakmayan bu pusudaki düşmana karşı daima tetikte olmak vacip kılındı: {يَا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنزعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ} “Ey Ademoğulları! Şeytan, anne babanızı avret yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin. Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz biz şeytanları iman etmeyenlerin dostları kıldık.”
{١٢٣ - ١٢٧} {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى * قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} .
{123 - 127} {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى * وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى * قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “Allah buyurdu: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz. Kim de benim zikrimden (Kur'an'dan) yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.' O: 'Rabbim! Ben gören bir kimse idim, beni niçin kör olarak haşrettin?' der.”
يخبر تعالى، أنه أمر آدم وإبليس أن يهبطا إلى الأرض، وأن يتخذوا [آدم وبنوه] (١) الشيطان عدوا لهم، فيأخذوا الحذر منه، ويعدوا له عدته ويحاربوه، وأنه سينزل عليهم كتبا، ويرسل إليهم رسلا يبينون لهم الطريق المستقيم الموصلة إليه وإلى جنته، ويحذرونهم من هذا العدو المبين، وأنهم أي: وقت جاءهم ذلك الهدى، الذي هو الكتب والرسل، فإن من اتبعه اتبع ما أمر به، واجتنب ما نهي عنه، فإنه لا يضل في الدنيا ولا في الآخرة، ولا يشقى فيهما، بل قد هدي إلى صراط مستقيم، في الدنيا والآخرة، وله السعادة والأمن في الآخرة.
Allah Teâlâ Adem ile İblis'e yeryüzüne inmelerini emrettiğini; Adem ve oğullarının şeytanı kendilerine düşman edinmelerini, ondan sakınmalarını, ona karşı hazırlıklı olup onunla mücadele etmelerini bildirdiğini haber vermektedir. Yine onlara kitaplar indireceğini, Kendisine ve cennetine ulaştıran dosdoğru yolu açıklayan ve onları bu apaçık düşmandan sakındıran resuller göndereceğini ve kendilerine kitaplar ve resuller vasıtasıyla bu hidayet her ne vakit gelirse; ona tabi olan, emredilen şeylere uyup nehyedilenlerden kaçınan kimsenin dünyada da ahirette de sapmayacağını ve her iki yurtta da bedbaht olmayacağını bildirmiştir. Bilakis o, dünyada da ahirette de dosdoğru yola iletilmiştir; ahirette ise onun için saadet ve emniyet vardır.
وقد نفى عنه الخوف والحزن في آية أخرى، بقوله: {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} واتباع الهدى، بتصديق الخبر، وعدم معارضته بالشبه، وامتثال الأمر بأن لا يعارضه بشهوة.
Nitekim başka bir ayette de: {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Kim benim hidayetime uyarsa, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” buyurarak ondan korku ve hüznü nefyetmiştir. Hidayete tabi olmak ise; haberleri tasdik edip şüphelerle onlara karşı çıkmamakla ve emirlere uyup şehevi arzularla onlara muhalefet etmemekle gerçekleşir.
{وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} أي: كتابي الذي يتذكر به جميع المطالب العالية، وأن يتركه على وجه الإعراض عنه، أو ما هو أعظم من ذلك، بأن يكون على وجه الإنكار له، والكفر به {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} أي: فإن جزاءه، أن نجعل معيشته ضيقة مشقة، ولا يكون ذلك إلا عذابا.
{وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse;” yani kendisiyle bütün yüce maksatların hatırlandığı Kitabımdan yüz çevirerek onu terk ederse yahut bundan daha ağırı olarak onu inkâr ve küfürle karşılarsa; {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır.” Yani onun cezası; geçimini dar ve meşakkatli kılmamızdır ki bu da ancak bir azap olur.
وفسرت المعيشة الضنك بعذاب القبر، وأنه يضيق عليه قبره، ويحصر فيه ويعذب، جزاء لإعراضه عن ذكر ربه، وهذه إحدى الآيات الدالة على عذاب القبر. والثانية قوله تعالى: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} الآية. والثالثة قوله: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الأدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الأكْبَرِ} والرابعة قوله عن آل فرعون: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا} الآية.
Dar geçim (maîşeten danka) kabir azabı ile tefsir edilmiştir; yani Rabbinin zikrinden yüz çevirmesinin cezası olarak kabri ona daralır, orada sıkıştırılır ve azap görür. Bu ayet, kabir azabına delalet eden ayetlerden biridir. İkincisi Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ} “O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içindeyken ve melekler ellerini uzatmışken bir görsen...” ayetidir. Üçüncüsü: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الأدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الأكْبَرِ} “En büyük azaptan önce onlara mutlaka en yakın azaptan tattıracağız” ayetidir. Dördüncüsü ise Firavun ailesi hakkında buyurulan: {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا} “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar...” ayetidir.
والذي أوجب لمن فسرها بعذاب القبر فقط من السلف، وقصرها على ذلك -والله أعلم- آخر الآية، وأن الله ذكر في آخرها عذاب يوم القيامة. وبعض المفسرين، يرى أن المعيشة الضنك، عامة في دار الدنيا، بما يصيب المعرض عن ذكر ربه، من الهموم والغموم والآلام، التي هي عذاب معجل، وفي دار البرزخ، وفي الدار الآخرة، لإطلاق المعيشة الضنك، وعدم تقييدها. {وَنَحْشُرُهُ} أي: هذا المعرض عن ذكر ربه {يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} البصر على الصحيح، كما قال تعالى: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا} .
Selef âlimlerinden bu ifadeyi yalnızca kabir azabıyla tefsir edip onunla sınırlandıranların dayanağı -en doğrusunu Allah bilir- ayetin sonudur ; zira Allah ayetin sonunda kıyamet günü azabını zikretmiştir. Bazı müfessirler ise "dar geçim" (el-maîşetü'd-dank) ifadesinin mutlak olup herhangi bir kayıtla sınırlandırılmaması sebebiyle genel olduğu kanaatindedir: Hem dünya yurdunda Rabbinin zikrinden yüz çeviren kimseye isabet eden ve peşin bir azap niteliğindeki kederler, gamlar ve acılar; hem berzah yurdunda hem de ahiret yurdunda geçerlidir. {وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.” Yani Rabbinin zikrinden yüz çeviren bu kimseyi, sahih olan görüşe göre gözü kör olarak haşrederiz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا} “Kıyamet günü biz onları yüzüstü körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz.”
قال على وجه الذل والمراجعة والتألم والضجر من هذه الحالة: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ} في دار الدنيا {بَصِيرًا} فما الذي صيرني إلى هذه الحالة البشعة.
[O kimse] zillet içinde, serzenişte bulunarak, acı çekerek ve bu durumdan usanç duyarak şöyle der: {رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ} [dünya yurdunda] {بَصِيرًا} “Rabbim! Ben gören biri olduğum hâlde beni niçin kör olarak haşrettin?” Beni bu çirkin duruma getiren nedir?
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى * وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} .
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى * وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى} “Allah buyurur: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutuvermiştin. Aynı şekilde bugün de sen unutulursun!' İşte haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyenleri biz böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir.”
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} بإعراضك عنها {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} أي: تترك في العذاب، فأجيب، بأن هذا هو عين عملك، والجزاء من جنس العمل، فكما عميت عن ذكر ربك، وعشيت عنه ونسيته ونسيت حظك منه، أعمى الله بصرك في الآخرة، فحشرت إلى النار أعمى، أصم، أبكم، وأعرض عنك، ونسيك في العذاب.
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} “Allah buyurur: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları (onlardan yüz çevirerek) unutuvermiştin;' {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} 'aynı şekilde bugün de sen unutulursun!'” Yani azap içinde terk edilirsin. Ona bu durumun bizzat kendi ameli olduğu ve cezanın amelin cinsinden verildiği bildirilerek cevap verilir: Sen nasıl dünyada Rabbinin zikrine karşı kör olduysan, gözünü yumup onu unuttuysan ve ondaki nasibini terk ettiysen, Allah da ahirette senin gözünü kör etmiş; böylece cehenneme kör, sağır ve dilsiz olarak sürülmüşsündür. Allah da senden yüz çevirmiş ve seni azabın içinde terk etmiştir.
{وَكَذَلِكَ} أي: هذا الجزاء {نَجْزِي} به {مَنْ أَسْرَفَ} بأن تعدى الحدود، وارتكب المحارم وجاوز ما أذن له {وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ} الدالة على جميع مطالب الإيمان دلالة واضحة صريحة، فالله لم يظلمه ولم يضع العقوبة في غير محلها، وإنما السبب إسرافه وعدم إيمانه.
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ} “İşte haddi aşanları biz böyle cezalandırırız;” yani sınırları çiğneyen, haramları işleyen ve kendisine izin verilen sınırları aşan kimseye bu cezayı veririz: {وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ} “ve Rabbinin ayetlerine iman etmeyenleri...” O ayetler ki imanın bütün esaslarına açık ve net bir biçimde delalet etmektedir. Dolayısıyla Allah ona zulmetmemiş, cezayı yersiz uygulamamıştır; bilakis bunun yegâne sebebi kulun haddi aşması ve iman etmeyişidir.
{وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ} من عذاب الدنيا أضعافا مضاعفة {وَأَبْقَى} لكونه لا ينقطع، بخلاف عذاب الدنيا فإنه منقطع، فالواجب الخوف والحذر من عذاب الآخرة.
{وَلَعَذَابُ الآخِرَةِ أَشَدُّ} “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetlidir;” yani dünya azabından kat kat daha çetindir, {وَأَبْقَى} “ve daha süreklidir.” Zira kesintiye uğramaz; oysa dünya azabı sonludur. Bu sebeple ahiret azabından korkmak ve sakınmak vaciptir.
{١٢٨} {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأولِي النُّهَى} .
{128} {أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لأولِي النُّهَى} “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi (onlara yol göstermedi mi)? Oysa onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice ayetler (ibretler) vardır.”
أي: أفلم يهد هؤلاء المكذبين المعرضين، ويدلهم على سلوك طريق الرشاد، وتجنب طريق الغي والفساد، ما أحل الله بالمكذبين قبلهم، من القرون الخالية، والأمم المتتابعة، الذين يعرفون قصصهم، ويتناقلون أسمارهم، وينظرون بأعينهم، مساكنهم من بعدهم، كقوم هود وصالح ولوط وغيرهم، وأنهم لما كذبوا رسلنا، وأعرضوا عن كتبنا، أصبناهم بالعذاب الأليم؟
Yani: Kendilerinden önce gelip geçmiş asırlardan ve birbiri ardınca gelen ümmetlerden yalanlayanların başına Allah'ın indirdiği azaplar; bu yalanlayıcı ve yüz çeviren kimselere hidayet vermedi mi, onları hak yola girmeye, azgınlık ve fesat yolundan sakınmaya sevk etmedi mi? Oysa onlar o kavimlerin kıssalarını bilmekte, haberlerini anlatmakta ve Hûd, Salih, Lût kavimleri ve diğerleri gibi kendilerinden sonra kalan yurtlarını bizzat kendi gözleriyle görmektedirler. Onlar elçilerimizi yalanlayıp kitaplarımızdan yüz çevirdiklerinde kendilerini elem verici bir azapla yakalamıştık.
فما الذي يؤمن هؤلاء، أن يحل بهم، ما حل بأولئك؟ {أكفاركم خير من أولئكم أم لكم براءة في الزبر * أم يقولون نحن جميع منتصر} لا شيء من هذا كله فليس هؤلاء الكفار خيرا من أولئك حتى يدفع عنهم العذاب بخيرهم بل هم شر منهم لأنهم كفروا بأشرف الرسل وخير الكتب وليس لهم براءة مزبورة وعهد عند الله وليسوا كما يقولون أن جمعهم ينفعهم ويدفع عنهم بل هم أذل وأحقر من ذلك فإهلاك القرون الماضية بذنوبهم من أسباب الهداية لكونها من الآيات الدالة على صحة رسالة الرسل الذين جاءوهم وبطلان ما هم عليه ولكن ما كل أحد ينتفع بالآيات إنما ينتفع بها أولو النهى أي العقول السليمة والفطر المستقيمة والألباب التي تزجر أصحابها عما لا ينبغي
O halde bu kimseleri, öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden güvende kılan nedir?! {أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ * أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ} “Sizin inkârcılarınız onlardan daha mı hayırlıdır? Yoksa kitaplarda sizin için bir beraat (kurtuluş belgesi) mi var? Yoksa: 'Biz yardımlaşan, galip gelecek bir topluluğuz' mu diyorlar?” Bunların hiçbiri yoktur! Bu kâfirler hayırları sebebiyle azap kendilerinden savulsun diye öncekilerden daha hayırlı değildir; bilakis resullerin en şereflisini ve kitapların en hayırlısını inkâr ettikleri için onlardan daha şerlidirler. Ellerinde yazılı bir kurtuluş belgesi ve Allah katından bir ahit de yoktur. İddia ettikleri gibi kalabalık olmaları da kendilerine fayda vermez ve azabı defedemez; bilakis onlar bundan çok daha zelil ve hakirdirler. Geçmiş nesillerin günahları sebebiyle helak edilmesi hidayet sebeplerindendir; zira bu, kendilerine gelen resullerin risaletinin doğruluğuna ve inkârcıların üzerinde bulunduğu yolun bâtıllığına delalet eden ayetlerdendir. Fakat herkes ayetlerden istifade edemez; onlardan ancak "ulu'n-nühâ" yani selim akıl, dosdoğru fıtrat ve sahiplerini uygunsuz şeylerden alıkoyan basiret sahipleri faydalanır.
{١٢٩-١٣٠} {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى * فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى} .
{129-130} {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى * فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, (azap) hemen kaçınılmaz olurdu. Öyleyse onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamt ile tesbih et. Gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün etrafında (uçlarında) da tesbih et ki rızaya eresin.”
هذا تسلية للرسول، وتصبير له عن المبادرة إلى إهلاك المكذبين المعرضين، وأن كفرهم وتكذيبهم سبب صالح لحلول العذاب بهم، ولزومه لهم، لأن الله جعل العقوبات سببا وناشئا عن الذنوب، ملازما لها، وهؤلاء قد أتوا بالسبب، ولكن الذي أخره عنهم كلمة ربك، المتضمنة لإمهالهم وتأخيرهم، وضرب الأجل المسمى، فالأجل المسمى ونفوذ كلمة الله، هو الذي أخر عنهم العقوبة إلى إبان وقتها، ولعلهم يراجعون أمر الله، فيتوب عليهم، ويرفع عنهم العقوبة، إذا لم تحق عليهم الكلمة.
Bu ayet, Resulullah için bir teselli ve yalanlayıp yüz çevirenlerin derhal helak edilmesini isteme hususunda sabır tavsiyesidir. Onların küfrü ve yalanlaması, üzerlerine azabın inmesi ve yakalarına yapışması için yeterli bir sebeptir; zira Allah cezaları günahların bir sebebi ve sonucu kılmış, onlara ayrılmaz bir bağla bağlamıştır. Bu inkârcılar da sebebi bizzat işlemişlerdir. Ancak azabı onlardan erteleyen şey; Rabbinin mühlet vermeyi, tehir etmeyi ve belirlenmiş bir ecel koymayı içeren ezelî kelimesidir/hükmüdür. İşte belirlenmiş ecel ve Allah'ın hükmünün geçerliliği, cezayı kendi vaktine kadar ertelemiştir. Umulur ki Allah'ın emrine dönerler de Allah tevbelerini kabul eder ve haklarında azap hükmü kesinleşmemişse cezayı üzerlerinden kaldırır.
ولهذا أمر الله رسوله بالصبر على أذيتهم بالقول، وأمره أن يتعوض عن ذلك، ويستعين عليه بالتسبيح بحمد ربه، في هذه الأوقات الفاضلة، قبل طلوع الشمس وغروبها، وفي أطراف النهار، أوله وآخره، عموم بعد خصوص، وأوقات الليل وساعاته، لعلك إن فعلت ذلك، ترضى بما يعطيك ربك من الثواب العاجل والآجل، وليطمئن قلبك، وتقر عينك بعبادة ربك، وتتسلى بها عن أذيتهم، فيخف حينئذ عليك الصبر.
İşte bundan dolayı Allah Resulü'ne onların sözlü eziyetlerine sabretmesini emretmiş; bunun yerine koymak ve sabra yardım dilemek üzere bu faziletli vakitlerde -güneş doğmadan ve batmadan önce, husustan sonra umum kabilinden gündüzün uçlarında yani başında ve sonunda, gecenin vakit ve saatlerinde- Rabbini hamt ile tesbih etmesini buyurmuştur. Ta ki bunu yaptığın takdirde Rabbinin sana dünyada ve ahirette vereceği mükâfat ile hoşnut olasın, kalbin mutmain olsun, Rabbinin ibadetiyle gözün aydın olsun, onların eziyetlerine karşı ibadetle teselli bulasın ve böylece sabretmek sana kolay gelsin.
{١٣١} {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} .
{131} {وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Kendilerini imtihan etmek için onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya hayatının süsüne sakın gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem de daha süreklidir.”
أي: لا تمد عينيك معجبا، ولا تكرر النظر مستحسنا إلى أحوال الدنيا والممتعين بها، من المآكل والمشارب اللذيذة، والملابس الفاخرة، والبيوت المزخرفة، والنساء المجملة، فإن ذلك كله زهرة الحياة الدنيا، تبتهج بها نفوس المغترين، وتأخذ إعجابا بأبصار المعرضين، ويتمتع بها - بقطع النظر عن الآخرة - القوم الظالمون، ثم تذهب سريعا، وتمضي جميعا، وتقتل محبيها وعشاقها، فيندمون حيث لا تنفع الندامة، ويعلمون ما هم عليه إذا قدموا في القيامة، وإنما جعلها الله فتنة واختبارا، ليعلم من يقف عندها ويغتر بها، ومن هو أحسن عملا كما قال تعالى: {إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا * وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا}
Yani lezzetli yiyecek ve içecekler, lüks elbiseler, süslü köşkler ve alımlı kadınlar gibi dünya hallerine ve dünyalıktan faydalananlara hayran kalarak gözünü dikme ve beğenip durarak tekrar tekrar bakma! Zira bunların tamamı dünya hayatının çiçeğidir; aldananların nefisleri onunla neşelenir, haktan yüz çevirenlerin gözlerini hayranlıkla büyüler ve ahireti hesaba katmaksızın o zalim topluluk bunlardan faydalanır. Sonra pek çabuk yok olur, hepsi geçip gider ve âşıklarını helak eder. Böylece pişmanlığın fayda vermeyeceği bir zamanda pişman olurlar ve kıyamet günü vardıklarında ne durumda olduklarını anlarlar. Allah bunu ancak bir fitne ve imtihan kılmıştır ki kimin onunla yetinip aldandığı, kimin ise amelce daha güzel olduğu ortaya çıksın. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا * وَإِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا} “Şüphesiz biz yeryüzündeki şeyleri insanların hangisinin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için bir süs yaptık. Biz onun üzerindeki her şeyi mutlaka kupkuru ve çıplak bir toprak haline getireceğiz.”
{وَرِزْقُ رَبِّكَ} العاجل من العلم والإيمان وحقائق الأعمال الصالحة والآجل من النعيم المقيم والعيش السليم في جوار الرب الرحيم {خير} مما متعنا به أزواجا في ذاته وصفاته {وَأَبْقَى} لكونه لا ينقطع أكلها دائم وظلها كما قال تعالى {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى}
{وَرِزْقُ رَبِّكَ} “Rabbinin rızkı” -dünyadaki ilim, iman ve salih amellerin hakikati olan peşin rızkı ile ahiretteki Rahîm olan Rabbin civarında ebedi nimet ve selametli hayat olan ertelenmiş rızkı- {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır;” o zümrelere tattırdığımız şeylerden zatı ve sıfatları bakımından daha üstündür, {وَأَبْقَى} “ve daha süreklidir.” Zira kesintiye uğramaz; yemişleri de gölgesi de daimdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir.”
وفي هذه الآية إشارة إلى أن العبد إذا رأى من نفسه طموحا إلى زينة الدنيا وإقبالا عليها أن يذكرها ما أمامها من رزق ربه وأن يوازن بين هذا وهذا
Bu ayette; kul kendisinde dünya zinetine karşı bir arzu ve ona yönelme gördüğünde, nefsine Rabbinin önündeki o yüce rızkını hatırlatması ve bununla onu birbiriyle tartıp kıyaslaması gerektiğine bir işaret vardır.
{١٣٢} {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى} .
{132} {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى} “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et! Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir.”
أي: حث أهلك على الصلاة، وأزعجهم إليها من فرض ونفل. والأمر بالشيء، أمر بجميع ما لا يتم إلا به، فيكون أمرا بتعليمهم، ما يصلح الصلاة ويفسدها ويكملها.
Yani aileni farzıyla nafilesiyle namaza teşvik et ve onları namaza kaldır. Bir şeyi emretmek, ancak kendisiyle tamamlandığı bütün hususları da emretmektir; binaenaleyh bu, namazı düzelten, bozan ve kemâle erdiren şeyleri onlara öğretmeyi de emretmektedir.
{وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} أي: على الصلاة بإقامتها، بحدودها وأركانها وآدابها وخشوعها، فإن ذلك مشق على النفس، ولكن ينبغي إكراهها وجهادها على ذلك، والصبر معها دائما، فإن العبد إذا أقام صلاته على الوجه المأمور به، كان لما سواها من دينه أحفظ وأقوم، وإذا ضيعها كان لما سواها أضيع، ثم ضمن تعالى لرسوله الرزق، وأن لا يشغله الاهتمام به عن إقامة دينه، فقال: {نَحْنُ نَرْزُقُكَ} أي: رزقك علينا قد تكفلنا به، كما تكفلنا بأرزاق الخلائق كلهم، فكيف بمن قام بأمرنا، واشتغل بذكرنا؟! ورزق الله عام للمتقي وغيره، فينبغي الاهتمام بما يجلب السعادة الأبدية، وهو: التقوى، ولهذا قال: {وَالْعَاقِبَةُ} في الدنيا والآخرة {لِلتَّقْوَى} التي هي فعل المأمور وترك المنهي، فمن قام بها، كان له العاقبة، كما قال تعالى {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ}
{وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} “ve kendin de ona sabırla devam et!” Yani sınırları, rükünleri, adapları ve huşuuyla namazı dosdoğru kılmaya sabret. Muhakkak ki bu nefse ağır gelir; fakat nefsi buna zorlamak, onunla cihat etmek ve onunla daima sabır üzere olmak gerekir. Zira kul namazını emrolunduğu şekilde ikame ederse dininin diğer emirlerini daha iyi korur ve yerine getirir; onu zayi ederse diğerlerini daha çok zayi eder. Sonra Allah Teâlâ Resulü'ne rızkı garanti etmiş ve rızık endişesinin kendisini dinini ikame etmekten alıkoymamasını bildirerek: {نَحْنُ نَرْزُقُكَ} “Seni biz rızıklandırıyoruz” buyurmuştur. Yani senin rızkın bize aittir; bütün mahlûkatın rızkını üstlendiğimiz gibi senin rızkını da kefaletimiz altına aldık. Emrimizi yerine getiren ve zikrimizle meşgul olan kimse hakkında bu nasıl olmaz?! Allah'ın rızkı müttaki olanı da olmayanı da kapsar; binaenaleyh ebedi saadeti getirecek şeye yani takvaya ehemmiyet vermek gerekir. İşte bu yüzden: {وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى} “Güzel akıbet ise takvanındır” buyurmuştur. Takva; emredileni yapmak ve nehyedilenden kaçınmaktır. Kim bunu yerine getirirse dünyada ve ahirette güzel son onun olur; nitekim Allah Teâlâ: “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” buyurmuştur.
{١٣٣-١٣٥} {وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى * وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى * قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى} .
{133-135} {وَقَالُوا لَوْلا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى * وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى * قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى} “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' Onlara önceki sahifelerdeki açık delil (Kur'an) gelmedi mi? Eğer biz onları bundan önce bir azapla helak etseydik, mutlaka şöyle diyeceklerdi: 'Rabbimiz! Zelil ve rezil olmadan önce ayetlerine uymamız için bize bir elçi gönderseydin ya!' De ki: 'Herkes beklemektedir; siz de bekleyin! Düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yola erdiğini yakında bileceksiniz!'”
أي: قال المكذبون للرسول ﷺ: هلا يأتينا بآية من ربه؟ يعنون آيات الاقتراح كقولهم: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا}
Yani Resulullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlar şöyle dediler: "Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!" Bununla keyfi mucize taleplerini kastediyorlar; nitekim şöyle demişlerdi: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا * أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا * أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلا} “Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olmalı, aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmalısın. Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmelisin yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmelisin.'”
وهذا تعنت منهم وعناد وظلم فإنهم هم والرسول بشر عبيد لله فلا يليق منهم الاقتراح بحسب أهوائهم وإنما الذي ينزلها ويختار منها ما يختار بحسب حكمته هو الله
Bu onların bir inatlaşması, diretmesi ve zulmüdür. Zira hem onlar hem de Resul Allah'ın kulu olan birer beşerdir; hevalarına göre mucize teklifinde bulunmaları yakışık almaz. Mucizeleri indiren ve hikmetine göre dilediğini seçen ancak Allah'tır.
ولأن قولهم {لَوْلا أُنزلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ} يقتضي أنه لم يأتهم بآية على صدقه ولا بينة على حقه وهذا كذب وافتراء فإنه أتى من المعجزات الباهرات والآيات القاهرات ما يحصل ببعضه المقصود ولهذا قال {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ} إن كانوا صادقين في قولهم وأنهم يطلبون الحق بدليله {بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى} أي هذا القرآن العظيم المصدق لما في الصحف الأولى من التوراة والإنجيل والكتب السابقة المطابق لها المخبر بما أخبرت به وتصديقه أيضا مذكور فيها ومبشر بالرسول بها وهذا كقوله تعالى {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} فالآيات تنفع المؤمنين ويزداد بها إيمانهم وإيقانهم وأما المعرضون عنها المعارضون لها فلا يؤمنون بها ولا ينتفعون بها {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ}
Ayrıca onların: {لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden ona mucizeler indirilseydi ya!” sözleri, sanki onun doğruluğuna ve hak üzere olduğuna dair hiçbir mucize ve delil getirmemiş olduğu intibaını vermektedir. Bu ise apaçık bir yalan ve iftiradır; zira o, bir kısmı bile maksadın hâsıl olmasına yetecek nice göz kamaştırıcı mucizeler ve karşı konulamaz ayetler getirmiştir. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ -şayet sözlerinde samimi iseler ve hakkı deliliyle arıyorlarsa-: {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الأولَى} “Onlara önceki sahifelerdeki açık delil gelmedi mi?” buyurmuştur. Yani Tevrat, İncil ve önceki kitaplarda bulunanları tasdik eden, onlara mutabık olan, onların haber verdiklerini haber veren ve kendisinin doğruluğu ile Peygamber'in müjdesi o kitaplarda zikredilen bu yüce Kur'an kendilerine gelmedi mi?! Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve öğüt vardır.” Ayetler müminlere fayda verir, onların imanını ve yakînini artırır; ondan yüz çeviren ve karşı çıkanlara gelince onlar ayetlere inanmaz ve onlardan istifade edemezler: {إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ * وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ} “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü (azap hükmü) kesinleşenler, kendilerine her türlü ayet gelse bile azabı görünceye kadar iman etmezler.”
وإنما الفائدة في سوقها إليهم ومخاطبتهم بها، لتقوم عليهم حجة الله، ولئلا يقولوا حين ينزل بهم العذاب: {لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} بالعقوبة، فها قد جاءكم رسولي ومعه آياتي وبراهيني، فإن كنتم كما تقولون، فصدقوه.
Ayetlerin onlara sevk edilmesinin ve kendilerine hitap edilmesinin yegâne gayesi; aleyhlerine Allah'ın hüccetinin ikame edilmesi ve azap indiği vakit cezayla: {لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} “'Zelil ve rezil olmadan önce ayetlerine uymamız için bize bir elçi gönderseydin ya!'” dememeleridir. İşte elçim ayetlerim ve apaçık delillerimle size geldi; şayet iddia ettiğiniz gibi samimi iseniz onu tasdik edin!
قل يا محمد مخاطبا للمكذبين لك الذين يقولون تربصوا به ريب المنون {قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ} فتربصوا بي الموت، وأنا أتربص بكم العذاب {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} أي: الظفر أو الشهادة {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا} {فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ} أي: المستقيم، {وَمَنِ اهْتَدَى} بسلوكه، أنا أم أنتم؟ فإن صاحبه هو الفائز الراشد، الناجي المفلح، ومن حاد عنه خاسر خائب معذب، وقد علم أن الرسول هو الذي بهذه الحالة، وأعداؤه بخلافه، والله أعلم.
Ey Muhammed! Sana: "Onun ölüm felaketine uğramasını gözetleyin" diyen yalanlayıcılara hitaben de ki: {قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ} “De ki: 'Herkes beklemektedir;'” siz benim ölmemi gözetleyin, ben de sizin azaba uğramanızı bekliyorum. {قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “De ki: 'Bizim için iki güzellikten (zafer veya şehadetten) başkasını mı gözetliyorsunuz?'” {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا} “'Biz ise Allah'ın kendi katından yahut bizim ellerimizle sizi bir azaba uğratmasını gözetliyoruz.' {فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ} 'Siz de bekleyin; düzgün (dosdoğru) yolun sahiplerinin kim olduğunu' {وَمَنِ اهْتَدَى} 've ona girerek kimin doğru yola erdiğini yakında bileceksiniz!'” Ben miyim yoksa siz misiniz? Çünkü o yolun sahibi kazanan, rüşde eren, kurtulan ve felah bulan kimsedir; ondan sapan ise hüsrana uğrayan, mahrum kalan ve azap görendir. Resul'ün bu vasıfta olduğu, düşmanlarının ise bunun tam aksine bulunduğu kesin olarak bilinmektedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.