فحين حضر الناس وأحضر إبراهيم قالوا له: {أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا} أي: التكسير {بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ} ؟ وهذا استفهام تقرير، أي: فما الذي جرأك، وما الذي أوجب لك الإقدام على هذا الأمر؟.
İnsanlar toplanıp İbrahim de getirilince ona: {أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ} “'Ey İbrahim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler.” Bu soru ikrar ettirme (istifhâm-ı takrîrî) amaçlıdır; yani: "Seni buna ne cüretlendirdi ve bu işe kalkışmana ne sebep oldu?" demektir.
فقال إبراهيم والناس شاهدون: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} أي: كسرها غضبا عليها، لما عبدت معه، وأراد أن تكون العبادة منكم لصنمكم الكبير وحده، وهذا الكلام من إبراهيم، المقصد منه إلزام الخصم وإقامة الحجة عليه، ولهذا قال: {فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ} وأراد الأصنام المكسرة اسألوها لم كسرت؟ والصنم الذي لم يكسر، اسألوه لأي شيء كسرها، إن كان عندهم نطق، فسيجيبونكم إلى ذلك، وأنا وأنتم، وكل أحد يدري أنها لا تنطق ولا تتكلم، ولا تنفع ولا تضر، بل ولا تنصر نفسها ممن يريدها بأذى.
İbrahim insanların şahitliği huzurunda: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ} “'Belki de bu işi onların şu büyüğü yapmıştır! Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!' dedi.” Yani: "Kendisinin yanında onlara da tapıldığı için onlara öfkelenip kırdı ve ibadetin yalnızca büyük putunuza yapılmasını istedi." İbrahim'in bu sözden maksadı hasmı susturmak ve aleyhine hüccet ikame etmektir. İşte bundan dolayı: "Kırılan putlara niçin kırıldıklarını sorun, kırılmayan puta da onları niye kırdığını sorun; şayet konuşma yetenekleri varsa size cevap verirler! Oysa ben de siz de herkes de bilir ki onlar konuşamaz, laf anlamaz, fayda ve zarar veremez; hatta kendilerine zarar vermek isteyene karşı bizzat kendilerini dahi savunamazlar!" demek istedi.
{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ} أي: ثابت عليهم عقولهم، ورجعت إليهم أحلامهم، وعلموا أنهم ضالون في عبادتها، وأقروا على أنفسهم بالظلم والشرك، {فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} فحصل بذلك المقصود، ولزمتهم الحجة بإقرارهم أن ما هم عليه باطل وأن فعلهم كفر وظلم، ولكن لم يستمروا على هذه الحالة، ولكن {نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} أي: انقلب الأمر عليهم، وانتكست عقولهم وضلت أحلامهم، فقالوا لإبراهيم: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} فكيف تهكم بنا وتستهزئ بنا وتأمرنا أن نسألها وأنت تعلم أنها لا تنطق؟ .
{فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına döndüler;” akılları başlarına geldi, sağduyuları geri döndü; onlara tapmakla sapıklık içinde olduklarını anladılar ve kendi nefislerinin zalim ve müşrik olduğunu itiraf ederek {فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} “'Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz' dediler.” Böylece hedeflenen maksat hâsıl oldu ve üzerinde bulundukları durumun bâtıl, fiillerinin ise küfür ve zulüm olduğunu bizzat itiraf etmeleriyle aleyhlerine kesin delil ikame edildi. Fakat bu uyanış hali üzerinde sebat edemediler; bilakis {نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ} “sonra yine eski kafalarına döndüler (baş aşağı edildiler);” durumları tersine döndü, akılları altüst oldu ve sağduyularını yitirerek İbrahim'e şöyle dediler: {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} “'Andolsun ki sen de bunların konuşamayacağını pekâlâ bilirsin!'” Yani: "Sen bunların konuşamayacağını bildiğin halde nasıl bizimle dalga geçer, alay eder ve onları sorgulamamızı emredersin?!"
فقال إبراهيم - موبخا لهم ومعلنا بشركهم على رءوس الأشهاد، ومبينا عدم استحقاق آلهتهم للعبادة-: {أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ} فلا نفع ولا دفع.
Bunun üzerine İbrahim -onları azarlayarak, herkesin gözü önünde şirklerini yüzlerine vurarak ve ilahlarının ibadete layık olmadığını beyan ederek- şöyle dedi: {أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ} “'O halde Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” Yani ne bir fayda sağlama ne de bir zararı savma güçleri vardır.
{أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} أي: ما أضلكم وأخسر صفقتكم، وما أخسكم، أنتم وما عبدتم من دون الله، إن كنتم تعقلون عرفتم هذه الحال، فلما عدمتم العقل، وارتكبتم الجهل والضلال على بصيرة، صارت البهائم، أحسن حالا منكم.
{أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “'Yuh olsun size ve Allah'ı bırakıp taptıklarınıza! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?'” Yani ne kadar sapıksınız, kazancınız ne kadar hüsrandır; siz de Allah'tan başka taptıklarınız da ne kadar aşağılıksınız! Eğer akletseydiniz bu durumu anlardınız. Akıldan yoksun kalıp göz göre göre cehalet ve sapıklığı irtikâp ettiğiniz için hayvanlar bile sizden daha iyi bir duruma gelmiştir.
فحينئذ لما أفحمهم، ولم يبينوا حجة، استعملوا قوتهم في معاقبته، فـ {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} أي: اقتلوه أشنع القتلات، بالإحراق، غضبا لآلهتكم، ونصرة لها. فتعسا لهم تعسا، حيث عبدوا من أقروا أنه يحتاج إلى نصرهم، واتخذوه إلها، فانتصر الله لخليله لما ألقوه في النار وقال لها: {كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} فكانت عليه بردا وسلاما، لم ينله فيها أذى، ولا أحس بمكروه.
İbrahim onları susturup tutunacak hiçbir delil bırakmayınca, ona ceza vermek için kaba kuvvetlerine başvurdular: {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} “'Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler.” Yani ilahlarınız adına öfkelenerek ve onlara yardım olsun diye onu yakarak en feci şekilde öldürün! Kendi yardımlarına muhtaç olduğunu bizzat ikrar ettikleri varlıklara tapıp onları ilah edinenlere yazıklar olsun! Onlar İbrahim'i ateşe attıklarında Allah Halîl'ine yardım etti ve ateşe: {كُونِي بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “'Ey ateş! İbrahim için serinlik ve esenlik ol!'” buyurdu. Ateş onun için serinlik ve esenlik oldu; içinde hiçbir eza görmedi ve hoşlanmadığı hiçbir şeye maruz kalmadı.
{وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} حيث عزموا على إحراقه، {فَجَعَلْنَاهُمُ الأخْسَرِينَ} أي: في الدنيا والآخرة، كما جعل الله خليله وأتباعه، هم الرابحين المفلحين.
{وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} “Ona bir tuzak kurmak istediler;” yani onu yakmaya azmettiler, {فَجَعَلْنَاهُمُ الأخْسَرِينَ} “fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” Yani dünyada da ahirette de... Nitekim Allah Halîl'ini ve ona tâbi olanları ise kazanan ve felaha eren kimseler kılmıştır.
{وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا} وذلك أنه لم يؤمن به من قومه إلا لوط ﵇ قيل: إنه ابن أخيه، فنجاه الله، وهاجر {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} أي: الشام، فغادر قومه في " بابل " من أرض العراق، {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} ومن بركة الشام، أن كثيرا من الأنبياء كانوا فيها، وأن الله اختارها، مهاجرا لخليله، وفيها أحد بيوته الثلاثة المقدسة، وهو بيت المقدس.
{وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا} “Onu da Lût'u da kurtardık.” Zira kavminden Lût aleyhisselâm dışında hiç kimse ona iman etmemişti. Denildi ki o, İbrahim'in kardeşinin oğluydu. Allah onu kurtardı ve o: {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için bereketli kıldığımız yere” yani Şam diyarına hicret etti; Irak topraklarındaki Babil'de bulunan kavmini terk etti {وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “ve: 'Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum; şüphesiz O Azîz'dir, Hakîm'dir' dedi.” Şam diyarının bereketindendir ki peygamberlerin pek çoğu orada bulunmuş, Allah orayı Halîl'inin hicret yurdu olarak seçmiş ve mukaddes üç mescitten biri olan Beytülmakdis de orada yer almıştır.
{وَوَهَبْنَا لَهُ} حين اعتزل قومه {إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} ابن إسحاق {نَافِلَةً} بعدما كبر، وكانت زوجته عاقرا، فبشرته الملائكة بإسحاق، {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} ويعقوب، هو إسرائيل، الذي كانت منه الأمة العظيمة، وإسماعيل بن إبراهيم، الذي كانت منه الأمة الفاضلة العربية، ومن ذريته، سيد الأولين والآخرين. {وَكُلا} من إبراهيم وإسحاق ويعقوب {جَعَلْنَا صَالِحِينَ} أي: قائمين بحقوقه، وحقوق عباده، ومن صلاحهم، أنه جعلهم أئمة يهدون بأمره، وهذا من أكبر نعم الله على عبده أن يكون إماما يهتدي به المهتدون، ويمشي خلفه السالكون، وذلك لما صبروا، وكانوا بآيات الله يوقنون.
Kavminden ayrıldığı vakit {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak da Yakub'u bağışladık.” Yaşı ilerledikten ve hanımı kısırken melekler ona İshak'ı müjdelemişti: {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u...” Yakub; kendisinden büyük bir ümmetin geldiği İsrâil'dir. İbrahim'in oğlu İsmail ise kendisinden faziletli Arap ümmetinin ve onun zürriyetinden de öncekilerin ve sonrakilerin efendisinin geldiği kimsedir. {وَكُلا} “Ve onların her birini” -İbrahim, İshak ve Yakub'u- {جَعَلْنَا صَالِحِينَ} “salih kimseler kıldık.” Yani Allah'ın haklarını ve kulların haklarını yerine getiren kimseler kıldık. Onların salahındandır ki Allah onları Kendi emriyle hidayet eden önderler kılmıştır. Hidayet arayanların kendisiyle doğru yolu bulduğu, hak yolcularının arkasından yürüdüğü bir önder (imam) olmak Allah'ın kuluna bahşettiği en büyük nimetlerdendir. Bu da sabretmeleri ve Allah'ın ayetlerine kesin bir şekilde yakîn getirmeleri sebebiyledir.
وقوله: {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} أي: يهدون الناس بديننا، لا يأمرون بأهواء أنفسهم، بل بأمر الله ودينه، واتباع مرضاته، ولا يكون العبد إماما حتى يدعو إلى أمر الله.
{يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Emrimizle doğru yolu gösterirler;” yani insanları bizim dinimizle doğru yola iletirler; nefislerinin hevasıyla emretmezler, bilakis Allah'ın emri, dini ve rızasına tabi olmakla emrederler. Kul Allah'ın emrine davet etmedikçe hakiki bir imam (önder) olamaz.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ} يفعلونها ويدعون الناس إليها، وهذا شامل لجميع الخيرات كلها، من حقوق الله، وحقوق العباد.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ} “Onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik.” Kendileri bunları yapar ve insanları da buna davet ederlerdi. Bu ifade; Allah'ın hakları ve kulların hakları olmak üzere bütün hayırları kapsar.
{وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} هذا من باب عطف الخاص على العام، لشرف هاتين العبادتين وفضلهما، ولأن من كملهما كما أمر، كان قائما بدينه، ومن ضيعهما، كان لما سواهما أضيع، ولأن الصلاة أفضل الأعمال، التي فيها حقه، والزكاة أفضل الأعمال، التي فيها الإحسان لخلقه.
{وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} “namaz kılmayı ve zekât vermeyi...” Bu iki ibadetin şerefi ve fazileti sebebiyle özelin genele atfedilmesi kabilindendir. Zira bu ikisini emredildiği gibi kâmil manada yerine getiren dinini ikame etmiş olur; bunları zayi eden ise diğer hususları daha çok zayi eder. Çünkü namaz Allah'ın hakkını ihtiva eden en faziletli amel, zekât ise yaratılmışlara ihsanı ihtiva eden en faziletli ameldir.
{وَكَانُوا لَنَا} أي: لا لغيرنا {عَابِدِينَ} أي: مديمين على العبادات القلبية والقولية والبدنية في أكثر أوقاتهم، فاستحقوا أن تكون العبادة وصفهم، فاتصفوا بما أمر الله به الخلق، وخلقهم لأجله.
{وَكَانُوا لَنَا} “Onlar sadece bize” -başkasına değil- {عَابِدِينَ} “ibadet eden kimselerdi.” Yani vakitlerinin çoğunda kalbî, kavlî ve bedenî ibadetlere devam ederlerdi. Bu yüzden kulluk onların ayrılmaz bir vasfı olmayı hak etti; böylece Allah'ın yaratılmışlara emrettiği ve kendilerini uğruna yarattığı o yüce gaye ile vasıflandılar.
{٧٤ - ٧٥} {وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} .
{74 - 75} {وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Lût'a da bir hükümranlık (hikmet/peygamberlik) ve ilim verdik. Onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. Onu rahmetimizin içine aldık. Şüphesiz o salihlerdendi.”
هذا ثناء من الله على رسوله (لوط) ﵇ بالعلم الشرعي، والحكم بين الناس، بالصواب والسداد، وأن الله أرسله إلى قومه، يدعوهم إلى عبادة الله، وينهاهم عما هم عليه من الفواحش، فلبث يدعوهم، فلم يستجيبوا له، فقلب الله عليهم ديارهم وعذبهم عن آخرهم لأنهم {قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ} كذبوا الداعي، وتوعدوه بالإخراج، ونجى الله لوطا وأهله، فأمره أن يسري بهم ليلا ليبعدوا عن القرية، فسروا ونجوا، من فضل الله عليهم ومنته.
Bu, Allah'ın elçisi Lût'u aleyhisselâm şer'i ilim ve insanlar arasında hak ve isabetle hükmetme vasfıyla övmesidir. Allah onu kavmine, onları Allah'a kulluğa çağırması ve üzerinde bulundukları fahşâdan nehyetmesi için göndermiştir. O onları davet etmeye devam etti fakat onlar icabet etmediler. Bunun üzerine Allah yurtlarının altını üstüne getirdi ve hepsini toptan azaplandırdı. Çünkü onlar {قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ} “yoldan çıkmış kötü bir kavimdi;” davetçiyi yalanlamış ve onu memleketten çıkarmakla tehdit etmişlerdi. Allah ise Lût'u ve ailesini kurtardı; kasabadan uzaklaşmaları için onları geceleyin yola çıkarmasını emretti. Onlar da geceleyin yola çıktılar ve Allah'ın üzerlerindeki lütuf ve ihsanıyla kurtuldular.
{وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا} التي من دخلها، كان من الآمنين، من جميع المخاوف، النائلين كل خير وسعادة، وبر، وسرور، وثناء، وذلك لأنه من الصالحين، الذين صلحت أعمالهم وزكت أحوالهم، وأصلح الله فاسدهم، والصلاح هو السبب لدخول العبد برحمة الله، كما أن الفساد، سبب لحرمانه الرحمة والخير، وأعظم الناس صلاحا، الأنبياء ﵈ ولهذا يصفهم بالصلاح، وقال سليمان ﵇: {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ}
{وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا} “Onu rahmetimizin içine aldık;” öyle bir rahmet ki oraya giren kimse bütün korkulardan emin olur; her türlü hayra, saadete, iyiliğe, sevince ve övgüye nail olur. Bu da onun amelleri salih, halleri tertemiz olan ve bozulan yönlerini Allah'ın ıslah ettiği salih kimselerden olması sebebiyledir. Zira salah (doğruluk ve dürüstlük), kulun Allah'ın rahmetine girmesinin sebebidir; tıpkı fesadın rahmet ve hayırdan mahrum kalmaya sebep olduğu gibi... İnsanların salah bakımından en yücesi peygamberlerdir aleyhimüsselâm; işte bundan dolayı Allah onları salah ile niteler. Nitekim Süleyman aleyhisselâm da: {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ} “'Beni rahmetinle salih kullarının arasına kat'” demiştir.
{٧٦ - ٧٧} {وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ * وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} .
{76 - 77} {وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ * وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} “Daha önce Nuh da yalvarmıştı; biz de onun duasını kabul etmiş, kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; bu yüzden hepsini birden suda boğduk.”
أي: واذكر عبدنا ورسولنا، نوحا ﵇، مثنيا مادحا، حين أرسله الله إلى قومه، فلبث فيهم ألف سنة، إلا خمسين عاما، يدعوهم إلى عبادة الله، وينهاهم عن الشرك به، ويبدي فيهم ويعيد، ويدعوهم سرا وجهارا، وليلا ونهارا، فلما رآهم لا ينجع فيهم الوعظ، ولا يفيد لديهم الزجر، نادى ربه وقال: {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} فاستجاب الله له فأغرقهم ولم يبق منهم أحدا ونجى الله نوحا وأهله ومن معه من المؤمنين في الفلك المشحون وجعل ذريته هم الباقين ونصرهم الله على قومه المستهزئين
Yani kulumuz ve elçimiz Nûh'u aleyhisselâm senâ ve meth ile an. Hani Allah onu kavmine göndermiş, o da onların arasında elli yılı müstesna bin sene kalmıştı. Onları Allah'a kulluğa çağırıyor, O'na şirk koşmaktan nehyediyor, davetini türlü yollarla tekrar tekrar dile getiriyor, onları gizli ve açık, gece ve gündüz davet ediyordu. Nasihatin onlara fayda vermediğini, azarlayıp sakındırmanın da tesir etmediğini görünce Rabbine niyaz edip: {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الأرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiçbir kimse bırakma!'” dedi. Allah da onun duasını kabul buyurdu; onları suda boğdu ve onlardan geriye hiçbir kimse bırakmadı. Nûh'u, ailesini ve onunla beraber olan müminleri o dopdolu gemide kurtardı, onun zürriyetini geride kalanlar kıldı ve Allah onları o alaycı kavimlerine karşı muzaffer eyledi.
{٧٨ - ٨٢} {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ * فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ * وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ * وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ} .
{78 - 82} {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ * فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ * وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ * وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ} “Davud ile Süleyman'ı da an. Hani bir topluluğun koyun sürüsü geceleyin başkasının ekinine yayılıp zarar vermiş, onlar da o ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri bu hükme şahittik. Biz o hükmü Süleyman'a kavrattık. Her birine hükümranlık/hikmet ve ilim verdik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapanlar bizdik. Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükredenlerden olacak mısınız? Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı boyun eğdirdik; onun emriyle bereketlendirdiğimiz yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi hakkıyla bilenleriz.”
أي: واذكر هذين النبيين الكريمين {داود} و {سليمان} مثنيا مبجلا إذ آتاهما الله العلم الواسع والحكم بين العباد، بدليل قوله: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} أي: إذ تحاكم إليهما صاحب حرث، نفشت فيه غنم القوم الآخرين، أي: رعت ليلا فأكلت ما في أشجاره، ورعت زرعه، فقضى فيه داود ﵇، بأن الغنم تكون لصاحب الحرث، نظرا إلى تفريط أصحابها، فعاقبهم بهذه العقوبة، وحكم فيها سليمان بحكم موافق للصواب، بأن أصحاب الغنم يدفعون غنمهم إلى صاحب الحرث فينتفع بدرها وصوفها ويقومون على بستان صاحب الحرث، حتى يعود إلى حاله الأولى، فإذا عاد إلى حاله، ترادا ورجع كل منهما بما له، وكان هذا من كمال فهمه وفطنته ﵇ ولهذا قال: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} أي: فهمناه هذه القضية، ولا يدل ذلك، أن داود لم يفهمه الله في غيرها، ولهذا خصها بالذكر بدليل قوله: {وَكُلا} من داود وسليمان {آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} وهذا دليل على أن الحاكم قد يصيب الحق والصواب وقد يخطئ ذلك، وليس بمعلوم إذا أخطأ مع بذل اجتهاده.
Yani bu iki kerim nebi olan {داود} “Davud” ile {سليمان} “Süleyman'ı” senâ ve hürmetle an! Hani Allah onlara geniş bir ilim ve kulları arasında hükmetme yetkisi vermişti; nitekim şu buyruk buna delildir: {إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Hani bir topluluğun koyun sürüsü geceleyin başkasının ekinine yayılıp zarar vermiş, onlar da o ekin hakkında hüküm veriyorlardı.” Yani bir ekin sahibi, başka bir kavmin koyunları geceleyin tarlasına girip ağaçlarındaki mahsulü yediği ve ekinini otladığı için ikisine başvurmuştu. Davud aleyhisselâm, sahiplerinin kusuru ve ihmalini göz önüne alarak koyunların tamamının ekin sahibine verilmesine hükmetti ve onlara bu şekilde bir ceza verdi. Süleyman ise hakikate tam muvafık olan bir hüküm verdi: Koyun sahipleri koyunlarını ekin sahibine teslim edecekler, ekin sahibi onların sütünden ve yününden faydalanacak; koyun sahipleri de ekin sahibinin bağına/bahçesine bakıp onu ilk haline döndüreceklerdi. Bahçe eski haline dönünce koyunlar sahiplerine iade edilecek ve her iki taraf da kendi malına kavuşacaktı. Bu hüküm, Süleyman'ın aleyhisselâm anlayış ve ferasetinin kemâlinden ileri geliyordu. İşte bundan dolayı: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Biz o hükmü Süleyman'a kavrattık” buyurmuştur; yani bu davadaki isabetli hükmü Süleyman'a kavrattık. Bu durum, Allah'ın Davud'a başka meselelerde anlayış vermediği anlamına gelmez; nitekim bu davanın özellikle zikredilmesinin hemen ardından: {وَكُلا} “Her birine” -yani Davud ve Süleyman'ın her birine- {آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “hükümranlık ve ilim verdik” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki hâkim bazen hakkı ve isabeti yakalar, bazen de içtihadını sarf etmesine rağmen yanılabilir; içtihadını ortaya koyduğu takdirde yanılması sebebiyle kınanmaz.
ثم ذكر ما خص به كلا منهما فقال: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} وذلك أنه كان من أعبد الناس وأكثرهم لله ذكرا وتسبيحا وتمجيدا، وكان قد أعطاه [الله] من حسن الصوت ورقته ورخامته، ما لم يؤته أحدا من الخلق، فكان إذا سبح وأثنى على الله، جاوبته الجبال الصم والطيور البهم، وهذا فضل الله عليه وإحسانه فلهذا قال: {وَكُنَّا فَاعِلِينَ} .
Sonra her birine has kıldığı lütufları zikrederek şöyle buyurdu: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} “Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik.” Çünkü o, insanların en çok ibadet edeni, Allah'ı en çok zikreden, tesbih eden ve yücelteni idi. Allah ona yaratılmışlardan hiçbirine vermediği derecede güzel, dokunaklı ve tatlı bir ses bahşetmişti. O tesbih edip Allah'a hamdettiğinde, o kaskatı dağlar ve dilsiz kuşlar ona eşlik edip yankılanırdı. Bu, Allah'ın ona bir lütfu ve ihsanıdır; işte bu sebeple: {وَكُنَّا فَاعِلِينَ} “Bunları yapanlar bizdik” buyurmuştur.
{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} أي: علم الله داود ﵇، صنعة الدروع، فهو أول من صنعها وعلمها وسرت صناعته إلى من بعده، فألان الله له الحديد، وعلمه كيف يسردها والفائدة فيها كبيرة، {لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} أي: هي وقاية لكم، وحفظ عند الحرب، واشتداد البأس.
{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} “Sizi korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik.” Yani Allah Davud'a aleyhisselâm zırh sanatını öğretti; o zırhı ilk yapan ve öğreten kimsedir ve onun bu sanatı kendisinden sonrakilere intikal etmiştir. Allah onun için demiri yumuşatmış ve zırh halkalarını nasıl öreceğini ona öğretmiştir. Bundaki fayda pek büyüktür: {لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye;” yani savaşta ve şiddetli çarpışmalarda sizin için bir kalkan ve koruma olsun diye.
{فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ} نعمة الله عليكم، حيث أجراها على يد عبده داود، كما قال تعالى: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ}
{فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ} “Artık şükredenlerden olacak mısınız?” Yani kulu Davud'un eliyle size ulaştırdığı Allah'ın bu nimetine şükredecek misiniz? Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “Sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ve savaşta sizi koruyacak zırhlar verdi. İşte O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini böylece tamamlamaktadır.”
يحتمل أن تعليم الله لداود صنعة الدروع وإلانتها أمر خارق للعادة، وأن يكون - كما قاله المفسرون-: إن الله ألان له الحديد، حتى كان يعمله كالعجين والطين، من دون إذابة له على النار، ويحتمل أن تعليم الله له، على جاري العادة، وأن إلانة الحديد له، بما علمه الله من الأسباب المعروفة الآن، لإذابتها، وهذا هو الظاهر، لأن الله امتن بذلك على العباد وأمرهم بشكرها، ولولا أن صنعته من الأمور التي جعلها الله مقدورة للعباد، لم يمتن عليهم بذلك، ويذكر فائدتها، لأن الدروع التي صنع داود ﵇، متعذر أن يكون المراد أعيانها، وإنما المنة بالجنس، والاحتمال الذي ذكره المفسرون، لا دليل عليه إلا قوله: {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ} وليس فيه أن الإلانة من دون سبب، والله أعلم بذلك.
Allah'ın Davud'a zırh yapımını ve demiri yumuşatmayı öğretmesi, mûcize kabilinden harikulade bir durum olabilir; nitekim müfessirlerin dediği gibi Allah ona demiri ateşte eritmeden hamur ve çamur gibi işleyebileceği şekilde yumuşatmış olabilir. Yine muhtemeldir ki Allah'ın ona bunu öğretmesi âdetin cereyanı tarzında olup, demiri yumuşatması Allah'ın bugün demiri eritmek için bilinen sebepleri ona öğretmesi şeklinde gerçekleşmiş olsun. Zâhir olan da budur; çünkü Allah bunu kullara bir lütuf olarak zikretmiş ve onlara şükretmeyi emretmiştir. Eğer onun sanatı Allah'ın kulların takatine verdiği şeylerden olmasaydı bunu onlara lütuf olarak saymaz ve faydasını zikretmezdi. Zira bizzat Davud'un aleyhisselâm yaptığı zırhların fertlerinin kastedilmesi imkânsızdır; buradaki minnet zırh cinsinedir. Müfessirlerin zikrettiği harikulade olma ihtimalinin ise {وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ} “Biz onun için demiri yumuşattık” ayetinden başka bir delili yoktur; onda da demirin sebepsiz olarak yumuşatıldığına dair bir ibare yer almamaktadır. Doğrusunu Allah bilir.
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} أي: سخرناها {عَاصِفَةً} أي: سريعة في مرورها، {تَجْرِي بِأَمْرِهِ} حيث دبرت امتثلت أمره، غدوها شهر ورواحها شهر {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} وهي أرض الشام، حيث كان مقره، فيذهب على الريح شرقا وغربا، ويكون مأواها ورجوعها إلى الأرض المباركة، {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ} قد أحاط علمنا بجميع الأشياء، وعلمنا من داود وسليمان، ما أوصلناهما به إلى ما ذكرنا.
{وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} “Süleyman'a da rüzgârı boyun eğdirdik;” {عَاصِفَةً} “fırtına gibi esen” yani son derece hızlı geçen, {تَجْرِي بِأَمْرِهِ} “onun emriyle akıp giden...” Nereye yöneltirse emrine itaat ederdi; sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yoldu: {إِلَى الأرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketlendirdiğimiz yere doğru...” Bu yer, onun ikametgâhı olan Şam diyarıdır. Rüzgârın üzerinde doğuya ve batıya gider, sığınağı ve dönüşü ise o mübarek topraklara olurdu. {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ} “Biz her şeyi hakkıyla bilenleriz.” İlmimiz her şeyi kuşatmıştır; Davud ve Süleyman'ın hallerini de bilmiş ve onları zikrettiğimiz bu yüce makamlara ulaştırmışızdır.
{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} .
{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri boyun eğdirdik. Biz onları gözetim altında tutuyorduk.”
{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ} وهذا أيضا من خصائص سليمان ﵇، أن الله سخر له الشياطين والعفاريت، وسلطه على تسخيرهم في الأعمال، التي لا يقدر على كثير منها غيرهم، فكان منهم من يغوص له في البحر، ويستخرج الدر، واللؤلؤ، وغير ذلك، ومنهم من يعمل له {مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} وسخر طائفة منهم، لبناء بيت المقدس، ومات، وهم على عمله، وبقوا بعده سنة، حتى علموا موته، كما سيأتي إن شاء الله تعالى.
{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلا دُونَ ذَلِكَ} “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri boyun eğdirdik.” Bu da Süleyman'a aleyhisselâm has özelliklerdendir: Allah şeytanları ve ifritleri onun hizmetine vermiş, çoğuna başkalarının güç yetiremeyeceği işlerde onları çalıştırma yetkisi bahşetmiştir. Onlardan kimi onun için denize dalar inci, mercan ve benzeri şeyleri çıkarır; kimi de onun için {مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “yüksek binalar, heykeller, havuz gibi çanaklar ve sabit kazanlar” yapardı. Onlardan bir grubu da Beytülmakdis'in inşasında çalıştırmıştı; onlar bu inşaat üzerinde çalışırken Süleyman vefat etmiş ve öldüğünü anlayıncaya kadar bir sene boyunca çalışmaya devam etmişlerdir; nitekim inşâallahu teâlâ ileride gelecektir.
{وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} أي: لا يقدرون على الامتناع منه وعصيانه، بل حفظهم الله له، بقوته وعزته، وسلطانه.
{وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} “Biz onları gözetim altında tutuyorduk.” Yani ona karşı gelmeye ve isyan etmeye güç yetiremezlerdi; bilakis Allah Kendi kudreti, izzeti ve hâkimiyetiyle onları Süleyman için zapturapt altında tutuyordu.
{٨٣ - ٨٤} {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} .
{83 - 84} {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “Eyyûb'u da an. Hani Rabbine: 'Başıma bir dert geldi; sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!' diye niyaz etmişti. Biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki sıkıntıyı giderdik. Tarafımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık.”
أي: واذكر عبدنا ورسولنا، أيوب - مثنيا معظما له، رافعا لقدره - حين ابتلاه، ببلاء شديد، فوجده صابرا راضيا عنه، وذلك أن الشيطان سلط على جسده، ابتلاء من الله، وامتحانا فنفخ في جسده، فتقرح قروحا عظيمة ومكث مدة طويلة، واشتد به البلاء، ومات أهله، وذهب ماله، فنادى ربه: رب {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} فتوسل إلى الله بالإخبار عن حال نفسه، وأنه بلغ الضر منه كل مبلغ، وبرحمة ربه الواسعة العامة فاستجاب الله له، وقال له: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} فركض برجله فخرجت من ركضته عين ماء باردة فاغتسل منها وشرب، فأذهب الله عنه ما به من الأذى، {وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ} أي: رددنا عليه أهله وماله.
Yani kulumuz ve elçimiz Eyyûb'u -onu senâ ve tazimle anarak, kadrini yücelterek- hatırla! Hani Allah onu şiddetli bir musibetle imtihan etmiş ve onu sabreden, Kendisinden razı bir kul olarak bulmuştu. Şöyle ki; Allah'ın bir imtihanı ve denemesi olarak şeytan onun bedenine musallat kılındı ve bedenine üfledi; böylece vücudunda büyük yaralar çıktı, uzun süre bu halde kaldı, musibeti şiddetlendi, ailesi vefat etti, malı mülkü elinden gitti. Bunun üzerine Rabbine: {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “'Rabbim! Başıma bir dert geldi; sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!'” diye niyaz etti. Kendi acıklı halini arz ederek, sıkıntının son raddeye ulaştığını bildirerek ve Rabbinin kuşatıcı engin rahmetini anarak Allah'a tevessül etti. Allah da onun duasını kabul buyurdu ve ona: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “'Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!'” dedi. Ayağını yere vurunca vurduğu yerden soğuk bir su pınarı fışkırdı; ondan yıkandı ve içti, Allah da üzerindeki bütün ezayı giderdi: {وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ} “ve ona ailesini bağışladık;” yani ailesini ve malını ona geri verdik.
{وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} بأن منحه الله العافية من الأهل والمال شيئا كثيرا، {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} به، حيث صبر ورضي، فأثابه الله ثوابا عاجلا قبل ثواب الآخرة.
{وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “ve onlarla beraber bir mislini daha...” Yani Allah ona afiyet vererek aile ve maldan kat kat fazlasını ihsan etti. {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “Tarafımızdan bir rahmet olarak;” zira sabretti ve razı oldu; Allah da ahiret mükâfatından önce ona peşin bir mükâfat verdi.
{وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} أي: جعلناه عبرة للعابدين، الذين ينتفعون بالعبر، فإذا رأوا ما أصابه من البلاء، ثم ما أثابه الله بعد زواله، ونظروا السبب، وجدوه الصبر، ولهذا أثنى الله عليه به في قوله: {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} فجعلوه أسوة وقدوة عندما يصيبهم الضر.
{وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “ve kulluk edenlere bir öğüt (ibret)...” Yani ibretlerden faydalanan âbidler için onu bir ibret kıldık. Onlar Eyyûb'un başına gelen belayı, ardından bela kalktıktan sonra Allah'ın ona verdiği mükâfatı görüp sebebine baktıklarında bunun sabır olduğunu anlarlar. İşte bundan dolayı Allah: {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. Ne güzel kuldu! O, daima Allah'a yönelirdi” buyurarak onu övmüştür. Böylece başlarına bir sıkıntı geldiğinde onu kendilerine örnek ve rehber edinirler.
{٨٥ - ٨٦} {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} .
{85 - 86} {وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ * وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i de an. Onların her biri sabredenlerdendi. Onları rahmetimizin içine aldık. Şüphesiz onlar salihlerdendi.”
أي: واذكر عبادنا المصطفين، وأنبياءنا المرسلين بأحسن الذكر، وأثن عليهم أبلغ الثناء، إسماعيل بن إبراهيم، وإدريس، وذا الكفل، نبيين من أنبياء بني إسرائيل {كُلٌّ} من هؤلاء المذكورين {مِنَ الصَّابِرِينَ} والصبر: هو حبس النفس ومنعها، مما تميل بطبعها إليه، وهذا يشمل أنواع الصبر الثلاثة: الصبر على طاعة الله والصبر عن معصية الله، والصبر على أقدار الله المؤلمة، فلا يستحق العبد اسم الصبر التام، حتى يوفي هذه الثلاثة حقها. فهؤلاء الأنبياء، عليهم الصلاة والسلام، قد وصفهم الله بالصبر، فدل أنهم وفوها حقها، وقاموا بها كما ينبغي، ووصفهم أيضا بالصلاح، وهو يشمل صلاح القلب، بمعرفة الله ومحبته، والإنابة إليه كل وقت، وصلاح اللسان، بأن يكون رطبا من ذكر الله، وصلاح الجوارح، باشتغالها بطاعة الله وكفها عن المعاصي. فبصبرهم وصلاحهم، أدخلهم الله برحمته، وجعلهم مع إخوانهم من المرسلين، وأثابهم الثواب العاجل والآجل، ولو لم يكن من ثوابهم، إلا أن الله تعالى نوه بذكرهم في العالمين، وجعل لهم لسان صدق في الآخرين، لكفى بذلك شرفا وفضلا.
Yani seçkin kullarımızı ve gönderilmiş peygamberlerimizi en güzel şekilde an, onlara en beliğ övgülerde bulun: İbrahim'in oğlu İsmail'i, İdris'i ve İsrâiloğulları peygamberlerinden ikisi olan Zülkifl'i... Bu zikredilenlerin {كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ} “her biri sabredenlerdendi.” Sabır; nefsi tabiatı gereği arzuladığı şeylerden alıkoymak ve menetmektir. Bu da sabrın üç türünü kapsar: Allah'a itaatte sabır, Allah'a isyandan kaçınmada sabır ve Allah'ın elem verici takdirlerine sabır. Kul bu üç sabır türünün hakkını tastamam vermedikçe tam sabır vasfını hak edemez. Bu peygamberleri aleyhimussalâtü vesselâm Allah sabırla nitelemiştir; bu da onların sabrın hakkını tastamam verdiklerini ve gerektiği gibi yerine getirdiklerini gösterir. Onları aynı zamanda salah ile de nitelemiştir ki bu da; Allah'ı bilmek, sevmek ve her an O'na yönelmekle kalbin salahını; Allah'ın zikriyle ıslak olmakla dilin salahını; Allah'a itaatle meşgul olup günahlardan kaçınmakla organların salahını kapsar. Sabırları ve salahları sebebiyle Allah onları rahmetine dâhil etmiş, peygamber kardeşleriyle beraber kılmış, onları peşin ve ebedi mükâfatlara eriştirmiştir. Onların mükâfatından sadece Allah Teâlâ'nın âlemlerde isimlerini yüceltmesi ve sonrakiler arasında onlar için güzel bir nam bırakması olsaydı bile bu şeref ve fazilet olarak yeterdi.
{٨٧ - ٨٨} {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} .
{87 - 88} {وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “Zünnûn'u (balık sahibini) da an. Hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı (hesaba çekmeyeceğimizi) sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur; sen münezzehsin! Gerçekten ben zalimlerden oldum' diye niyaz etti. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini o kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”
أي: واذكر عبدنا ورسولنا ذا النون وهو: يونس، أي: صاحب النون، وهي الحوت، بالذكر الجميل، والثناء الحسن، فإن الله تعالى أرسله إلى قومه، فدعاهم، فلم يؤمنوا فوعدهم بنزول العذاب بأمد سماه لهم.
Yani kulumuz ve elçimiz Zünnûn'u -ki o balık (nûn) sahibi Yûnus'tur- güzel bir anış ve senâ ile hatırla! Zira Allah Teâlâ onu kavmine göndermiş, o da onları davet etmişti. İman etmeyince onlara belirlediği bir vakitte azabın ineceğini vaat etti.
[فجاءهم العذاب] ورأوه عيانا، فعجوا إلى الله، وضجوا وتابوا، فرفع الله عنهم العذاب كما قال تعالى: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} وقال: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} وهذه الأمة العظيمة، الذين آمنوا بدعوة يونس، من أكبر فضائله. ولكنه ﵊، ذهب مغاضبا، وأبق عن ربه لذنب من الذنوب، التي لم يذكرها الله لنا في كتابه، ولا حاجة لنا إلى تعيينها [لقوله: {إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ} {وَهُوَ مُلِيمٌ} أي: فاعل ما يلام عليه] (١) والظاهر أن (٢) عجلته ومغاضبته لقومه وخروجه من بين أظهرهم قبل أن يأمره الله بذلك، ظن أن الله لا يقدر عليه، أي: يضيق عليه في بطن الحوت أو ظن أنه سيفوت الله تعالى، ولا مانع من عروض هذا الظن للكمل من الخلق على وجه لا يستقر، ولا يستمر عليه، فركب في السفينة مع أناس، فاقترعوا، من يلقون منهم في البحر؟ لما خافوا الغرق إن بقوا كلهم، فأصابت القرعة يونس، فالتقمه الحوت، وذهب به إلى ظلمات البحار، فنادى في تلك الظلمات: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} فأقر لله تعالى بكمال الألوهية، ونزهه عن كل نقص، وعيب وآفة، واعترف بظلم نفسه وجنايته.
Azap kendilerine gelip onu gözleriyle görünce Allah'a feryat edip yalvardılar, tevbe ettiler; Allah da azabı üzerlerinden kaldırdı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Yunus'un kavmi müstesna, keşke (azap gelip çatmadan önce) iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Onlar iman edince, dünya hayatında rezillik azabını üzerlerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar nimetlendirdik.” Yine şöyle buyurmuştur: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ * فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Biz onu yüz bin veya daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik. Sonunda iman ettiler; biz de onları bir süreye kadar nimetlendirdik.” Yûnus'un davetiyle iman eden bu muazzam topluluk onun en büyük faziletlerindendir. Fakat o aleyhisselâm öfkelenerek gitti ve Allah'ın kitabında bize bildirmediği -bizim de tayin etmemize gerek olmayan- bir günahtan ötürü Rabbinden kaçan bir köle gibi ayrıldı; nitekim: {إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ} “Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı” ve {وَهُوَ مُلِيمٌ} “kınanacak bir iş yapmıştı” buyrulmuştur. Zâhir olan şudur ki; onun aceleciliği, kavmine öfkelenmesi ve Allah emretmeden önce aralarından çıkıp gitmesi sebebiyle, Allah'ın kendisini sıkıştırmayacağını -yani balığın karnında darlık vermeyeceğini- yahut Allah'ın hükmünden kaçabileceğini sanmıştı. Kâmil insanların da zihnine kalıcı ve süreklilik kazanmayan anlık bir zan olarak böyle bir düşüncenin gelmesinde bir mani yoktur. Bir toplulukla beraber gemiye bindi; hepsi gemide kalırsa batmaktan korktukları için aralarından kimi denize atacaklarına dair kura çektiler. Kura Yûnus'a çıktı; balık onu yuttu ve denizlerin karanlıklarına götürdü. O da o karanlıklar içinde: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “'Senden başka hiçbir ilah yoktur; sen münezzehsin! Gerçekten ben zalimlerden oldum'” diye niyaz etti. Böylece Allah Teâlâ'ya uluhiyetin kemâlini ikrar etti; O'nu her türlü noksanlık, ayıp ve kusurdan tenzih eyledi; kendi nefsinin zulmünü ve hatasını da itiraf etti.
قال الله تعالى: {فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} ولهذا قال هنا {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ} أي الشدة التي وقع فيها
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ * لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar dirilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” İşte bundan dolayı burada: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ} “Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini o kederden (içine düştüğü o büyük darlıktan) kurtardık” buyurmuştur.
{وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} وهذا وعد وبشارة لكل مؤمن وقع في شدة وغم أن الله تعالى سينجيه منها ويكشف عنه ويخفف لإيمانه كما فعل بـ " يونس " ﵇
{وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri işte böyle kurtarırız.” Bu, darlık ve kedere düşen her mümin için, Yûnus aleyhisselâm'a yaptığı gibi, imanı sebebiyle Allah Teâlâ'nın kendisini o sıkıntıdan kurtaracağına, onu giderip hafifleteceğine dair bir vaat ve müjdedir.
{٨٩ - ٩٠} {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} .
{89 - 90} {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} “Zekeriya'yı da an. Hani Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma; sen varislerin en hayırlısısın!' diye niyaz etmişti. Biz de onun duasını kabul ettik; ona Yahya'yı bağışladık ve eşini de kendisi için elverişli kıldık (çocuk doğuracak hale getirdik). Gerçekten onlar hayırlı işlerde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi. Ve onlar bize derin bir saygı ve hürmet gösterirlerdi.”
أي: واذكر عبدنا ورسولنا زكريا، منوها بذكره، ناشرا لمناقبه وفضائله، التي من جملتها، هذه المنقبة العظيمة المتضمنة لنصحه للخلق، ورحمة الله إياه، وأنه {نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا} أي: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا * وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا * يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}
Yani kulumuz ve elçimiz Zekeriya'yı şanını yücelterek, menkıbe ve faziletlerini yayarak an! Mahlûkata samimi nasihatini ve Allah'ın ona merhametini ihtiva eden şu muazzam fazileti de bu cümledendir: Hani o: {نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا} “Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma!' diye niyaz etmişti.” Yani: {قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا * وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا * يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا} “'Rabbim! Doğrusu kemiklerim gevşedi, başım saçlarımla tutuşup ağardı. Rabbim, sana dua etmekle hiçbir zaman bedbaht olmadım. Doğrusu benden sonra yerime geçecek yakınlarımdan endişe duymaktayım; karım da kısırdır. Katından bana bir veli bağışla ki o bana da Yakub hanedanına da mirasçı olsun. Rabbim, onu rızana mazhar kıl!' demişti.”
من هذه الآيات علمنا أن قوله {رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا} أنه لما تقارب أجله، خاف أن لا يقوم أحد بعده مقامه في الدعوة إلى الله، والنصح لعباد الله، وأن يكون في وقته فردا، ولا يخلف من يشفعه ويعينه، على ما قام به، {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} أي: خير الباقين، وخير من خلفني بخير، وأنت أرحم بعبادك مني، ولكني أريد ما يطمئن به قلبي، وتسكن له نفسي، ويجري في موازيني ثوابه.
Bu ayetlerden anlıyoruz ki onun: {رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا} “'Rabbim! Beni tek başıma bırakma!'” sözü; eceli yaklaştığında kendisinden sonra Allah'a davette ve kullara nasihat etmekte yerini kimsenin dolduramayacağından, vaktinde yalnız kalıp yürüttüğü bu davayı devam ettirecek ve kendisine destek olacak bir ardıl bırakamamaktan korkması sebebiyledir. {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} “'Sen varislerin en hayırlısısın!'” Yani sen geride kalanların en hayırlısısın, yerimi hayırla dolduracak en hayırlı Zatsın; kullarına karşı benden çok daha merhametlisin. Fakat ben kalbimin mutmain olacağı, nefsimin sükûnet bulacağı ve sevabı mizanıma akacak bir hayır istiyorum.
{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى} النبي الكريم، الذي لم يجعل الله له من قبل سميا.
{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى} “Biz de onun duasını kabul ettik ve ona Yahya'yı bağışladık;” o kerim peygamber ki Allah daha önce hiç kimseyi ona adaş kılmamıştı.
{وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} بعدما كانت عاقرا، لا يصلح رحمها للولادة فأصلح الله رحمها للحمل، لأجل نبيه زكريا، وهذا من فوائد الجليس، والقرين الصالح، أنه مبارك على قرينه، فصار يحيى مشتركا بين الوالدين.
{وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “ve eşini de kendisi için elverişli kıldık;” hanımı kısır olup rahmi doğuma elverişli değilken, Nebisi Zekeriya hürmetine Allah onun rahmine hamilelik salahiyeti verdi. Bu da salih arkadaş ve eşin faydalarındandır: O, eşi için bir berekettir; böylece Yahya her iki ebeveynin müşterek meyvesi oldu.
ولما ذكر هؤلاء الأنبياء والمرسلين، كلا على انفراده، أثنى عليهم عموما فقال: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} أي: يبادرون إليها ويفعلونها في أوقاتها الفاضلة، ويكملونها على الوجه اللائق الذي ينبغي ولا يتركون فضيلة يقدرون عليها، إلا انتهزوا الفرصة فيها، {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} أي: يسألوننا الأمور المرغوب فيها، من مصالح الدنيا والآخرة، ويتعوذون بنا من الأمور المرهوب منها، من مضار الدارين، وهم راغبون راهبون لا غافلون، لاهون ولا مدلون، {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} أي: خاضعين متذللين متضرعين، وهذا لكمال معرفتهم بربهم.
Bu peygamber ve resulleri tek tek andıktan sonra onları topluca senâ ederek şöyle buyurdu: {إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “Gerçekten onlar hayırlı işlerde yarışırlardı;” yani hayırlara koşarlar, onları faziletli vakitlerinde ifa ederler, layık ve gereken şekilde tastamam yerine getirirlerdi; güç yetirebildikleri hiçbir fazileti kaçırmaz, derhal fırsatı değerlendirirlerdi. {وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا} “umarak ve korkarak bize dua ederlerdi;” yani dünya ve ahiret maslahatlarından arzulanan şeyleri bizden isterler, her iki yurdun zararlarından da bize sığınırlardı. Onlar gafil, lakayt ve şımarık değil; arzu ve korku içinde yalvarırlardı. {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} “Ve onlar bize derin bir saygı ve hürmet gösterirlerdi;” yani boyun büker, tezellül ve tazarruda bulunurlardı. Bu da Rablerini kemâliyle tanımalarındandır.
{٩١ - ٩٤} {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ * إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ * وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ * فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} .
{91 - 94} {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ * إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ * وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ * فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} “İffetini koruyan o kadını (Meryem'i) da an. Biz ona ruhumuzdan üfledik; kendisini ve oğlunu âlemler için bir ibret kıldık. Şüphesiz bu (İslam) tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir (dininizdir). Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse yalnız bana kulluk edin. Fakat onlar işlerini aralarında parça parça ettiler (fırkalara bölündüler). Hepsi bize döneceklerdir. Artık kim mümin olarak salih ameller işlerse, onun çalışması asla inkâr edilmez (zayi edilmez). Şüphesiz biz onu yazmaktayız.”
أي: واذكر مريم، ﵍، مثنيا عليها مبينا لقدرها، شاهرا لشرفها فقال: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} أي: حفظته من الحرام وقربانه، بل ومن الحلال، فلم تتزوج لاشتغالها بالعبادة، واستغراق وقتها بالخدمة لربها.
Yani Meryem'i aleyhessalâm senâ ile anarak, kadrini beyan ederek ve şerefini ilan ederek zikret: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} “İffetini koruyan o kadını da an.” Yani iffetini haramdan ve harama yaklaşmaktan, hatta helalden dahi korumuş; ibadetle meşguliyeti ve vaktini Rabbine hizmete adaması sebebiyle evlenmemişti.
وحين جاءها جبريل في صورة بشر سوي تام الخلق والحسن {قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا} فجازاها الله من جنس عملها، ورزقها ولدا من غير أب، بل نفخ فيها جبريل ﵇، فحملت بإذن الله.
Cebrail ona kusursuz, tam yaratılışlı ve son derece güzel bir insan suretinde geldiğinde o: {قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا} “'Eğer Allah'tan sakınan bir kimse isen, senden Rahmân'a sığınırım!' demişti.” Allah da ona ameli cinsinden mükâfat verdi ve ona babasız bir evlat ihsan etti; bilakis Cebrail aleyhisselâm ona üfledi ve o da Allah'ın izniyle gebe kaldı.
{وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} حيث حملت به، ووضعته من دون مسيس أحد، وحيث تكلم في المهد، وبرأها مما ظن بها المتهمون وأخبر عن نفسه في تلك الحالة، وأجرى الله على يديه من الخوارق والمعجزات ما هو معلوم، فكانت وابنها آية للعالمين، يتحدث بها جيلا بعد جيل، ويعتبر بها المعتبرون.
{وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} “Kendisini ve oğlunu âlemler için bir ibret kıldık.” Şöyle ki; ona hiçbir insan dokunmaksızın gebe kalıp doğurması, çocuğun beşikte konuşup iftiracıların Meryem hakkındaki kötü zanlarından onu temize çıkarması, henüz o halde iken kendisini tanıtması ve Allah'ın onun eliyle bilinen nice harikulade mûcizeler yaratması sebebiyle... Böylece Meryem ve oğlu nesiller boyu dillerde dolaşan ve ibret alanların ders çıkardığı, âlemler için muazzam bir ayet (ibret) kılındı.
ولما ذكر الأنبياء ﵈، قال مخاطبا للناس: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} أي: هؤلاء الرسل المذكورون هم أمتكم وأئمتكم الذين بهم تأتمون، وبهديهم تقتدون، كلهم على دين واحد، وصراط واحد، والرب أيضا واحد.
Peygamberleri aleyhimüsselâm zikrettikten sonra insanlara hitaben şöyle buyurdu: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Şüphesiz bu tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir (dininizdir).” Yani adı geçen bu resuller sizin kendilerine uyacağınız, hidayetlerini rehber edineceğiniz ümmetiniz ve önderlerinizdir. Hepsi tek bir din ve dosdoğru tek bir yol üzeredir; Rab de tek bir Rabdir.
ولهذا قال: {وَأَنَا رَبُّكُمْ} الذي خلقتكم، وربيتكم بنعمتي، في الدين والدنيا، فإذا كان الرب واحدا، والنبي واحدا، والدين واحدا، وهو عبادة الله، وحده لا شريك له، بجميع أنواع العبادة كان وظيفتكم والواجب عليكم، القيام بها، ولهذا قال: {فَاعْبُدُونِ} فرتب العبادة على ما سبق بالفاء، ترتيب المسبب على سببه.
İşte bundan dolayı: {وَأَنَا رَبُّكُمْ} “Ben de sizin Rabbinizim” buyurmuştur; yani sizi yaratan, din ve dünya hususunda nimetimle sizi terbiye edip yetiştiren Rabbinizim. Mademki Rab bir, nebi bir, din de birdir -ki o da ortağı olmayan bir ve tek Allah'a ibadetin her çeşidiyle kulluk etmektir-, o halde sizin vazifeniz ve üzerinize düşen borç bunu yerine getirmektir. İşte bu sebeple: {فَاعْبُدُونِ} “öyleyse yalnız bana kulluk edin” buyurmuştur; yani ibadeti, "fâ" harfiyle kendisinden önceki sebebe bağlanan bir netice (müsebbeb) olarak sıralamıştır.
وكان اللائق، الاجتماع على هذا الأمر، وعدم التفرق فيه، ولكن البغي والاعتداء، أبيا إلا الافتراق والتقطع. ولهذا قال: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} أي: تفرق الأحزاب المنتسبون لاتباع الأنبياء فرقا، وتشتتوا، كل يدعي أن الحق معه، والباطل مع الفريق الآخر و {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}
Yaraşan ve gereken şey; bu esas üzerinde toplanmak ve onda ayrılığa düşmemekti. Fakat azgınlık ve haddi aşma duygusu ancak ayrılığı ve parçalanmayı getirdi. İşte bundan dolayı: {وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça ettiler” buyurmuştur. Yani peygamberlere tâbi olduklarını iddia eden hizipler fırkalara ayrıldılar, darmadağın oldular; her biri hakkın kendisiyle beraber, bâtılın ise diğer fırkada olduğunu iddia etmekte ve {كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ} “her hizip kendi elindekiyle böbürlenip sevinmektedir.”
وقد علم أن المصيب منهم، من كان سالكا للدين القويم، والصراط المستقيم، مؤتما بالأنبياء وسيظهر هذا، إذا انكشف الغطاء، وبرح الخفاء، وحشر الله الناس لفصل القضاء، فحينئذ يتبين الصادق من الكاذب، ولهذا قال: {كُلٌّ} من الفرق المتفرقة وغيرهم {إِلَيْنَا رَاجِعُونَ} أي: فنجازيهم أتم الجزاء.
Bilinmektedir ki içlerinde hakka isabet eden kimse; dosdoğru dine ve sırât-ı müstakîme uyan, peygamberlerin izinden giden kimsedir. Bu hakikat; perde kalktığı, gizlilikler ortadan kalktığı ve Allah kesin hükmü vermek üzere insanları mahşerde topladığı gün ortaya çıkacaktır. İşte o zaman doğru söyleyen ile yalancı birbirinden ayrılacaktır. Bundan dolayı: {كُلٌّ} “Hepsi” -ayrılığa düşen fırkalar ve diğerleri- {إِلَيْنَا رَاجِعُونَ} “bize döneceklerdir;” yani biz de amellerinin karşılığını onlara tastamam vereceğiz buyurmuştur.
ثم فصل جزاءه فيهم، منطوقا ومفهوما، فقال: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} أي: الأعمال التي شرعتها الرسل وحثت عليها الكتب {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} بالله وبرسله، وما جاءوا به {فَلا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} أي: لا نضيع سعيه ولا نبطله، بل نضاعفه له أضعافا كثيرة.
Sonra aralarındaki karşılığı açık lafzıyla (mantûk) ve zımni manasıyla (mefhûm) tafsil ederek şöyle buyurdu: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ} “Artık kim salih ameller işlerse;” yani resullerin şeriat kıldığı ve kitapların teşvik ettiği amelleri yaparsa, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “mümin olarak;” Allah'a, resullerine ve getirdiklerine inanarak yaparsa, {فَلا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} “onun çalışması asla inkâr edilmez (zayi edilmez).” Yani onun emeğini zayi etmeyiz, bâtıl kılmayız; bilakis ona kat kat mükâfat veririz.
{وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} أي: مثبتون له في اللوح المحفوظ، وفي الصحف التي مع الحفظة. أي: ومن لم يعمل من الصالحات، أو عملها وهو ليس بمؤمن، فإنه محروم، خاسر في دينه، ودنياه.
{وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} “Şüphesiz biz onu yazmaktayız.” Yani Levh-i Mahfuz'da ve koruyucu meleklerin elindeki sayfalarda onu eksiksiz kaydetmekteyiz. Bunun mefhumu ise şudur: Kim salih ameller işlemezse yahut iman etmediği halde işlerse; o kimse mahrumdur, dininde de dünyasında da hüsrana uğramıştır.
{٩٥} {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} .
{95} {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “Helak ettiğimiz bir memleket halkının (dünyaya) geri dönmesi imkânsızdır; onlar asla dönemezler.”
أي: يمتنع على القرى المهلكة المعذبة، الرجوع إلى الدنيا، ليستدركوا ما فرطوا فيه فلا سبيل إلى الرجوع لمن أهلك وعذب، فليحذر المخاطبون، أن يستمروا على ما يوجب الإهلاك فيقع بهم، فلا يمكن رفعه، وليقلعوا وقت الإمكان والإدراك.
Yani helak edilip azaba uğratılan memleket ahalisinin, kusurlarını telafi etmek üzere dünyaya geri dönmeleri imkânsızdır; helak ve azap gören kimse için dönüş yolu yoktur. O halde muhataplar helaki gerektiren şeyler üzerinde ısrar etmekten sakınsınlar ki başlarına geri çevrilmesi mümkün olmayan bir azap inmesin; henüz imkân ve fırsat varken günahtan derhal vazgeçsinler!
{٩٦ - ٩٧} {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} .
{96 - 97} {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ * وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc'ün (seddi) açıldığı ve onların her tepeden akın ettiği zaman; ve hak olan vaat (kıyamet) yaklaştığı vakit, inkâr edenlerin gözleri birden donakalır: 'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gafildik; meğer biz ne zalim kimselermişiz!' derler.”
هذا تحذير من الله للناس، أن يقيموا على الكفر والمعاصي، وأنه قد قرب انفتاح يأجوج ومأجوج، وهما قبيلتان عظيمتان من بني آدم، وقد سد عليهم ذو القرنين، لما شكي إليه إفسادهم في الأرض، وفي آخر الزمان، ينفتح السد عنهم، فيخرجون إلى الناس في هذه الحالة والوصف، الذي ذكره الله من كل من مكان مرتفع، وهو الحدب ينسلون أي: يسرعون. وفي هذا دلالة على كثرتهم الباهرة، وإسراعهم في الأرض، إما بذواتهم، وإما بما خلق الله لهم من الأسباب التي تقرب لهم البعيد، وتسهل عليهم الصعب، وأنهم يقهرون الناس، ويعلون عليهم في الدنيا، وأنه لا يد لأحد بقتالهم.
Bu; Allah'ın insanları küfür ve isyanda ısrar etmekten sakındırmasıdır. Âdemoğullarından iki büyük kabile olan Ye'cûc ve Me'cûc'ün önünün açılması yaklaşmıştır. Yeryüzünde fesat çıkardıkları şikâyet edilince Zülkarneyn onların önüne set çekmişti. Ahir zamanda ise sedleri açılacak ve Allah'ın zikrettiği bu hal ve vasıfta insanların karşısına çıkacaklardır: Her yüksek yerden -ki hadeb yüksek tepe demektir- akın ederler; yani hızla koşuşurlar. Bu ifadede; onların akıllara durgunluk veren çokluğuna, yeryüzünde bizzat kendileriyle yahut Allah'ın uzağı yakın kılan ve zoru kolaylaştıran sebepleri yaratmasıyla hızla yayılacaklarına, insanlara üstün gelip dünyada hâkimiyet kuracaklarına ve onlarla savaşmaya hiç kimsenin gücünün yetmeyeceğine delalet vardır.
{وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} أي: يوم القيامة الذي وعد الله بإتيانه، ووعده حق وصدق، ففي ذلك اليوم ترى أبصار الكفار شاخصة، من شدة الأفزاع والأهوال المزعجة، والقلاقل المفظعة، وما كانوا يعرفون من جناياتهم وذنوبهم، وأنهم يدعون بالويل والثبور، والندم والحسرة، على ما فات ويقولون لـ: {قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} اليوم العظيم، فلم نزل فيها مستغرقين، وفي لهو الدنيا متمتعين، حتى أتانا اليقين، ووردنا القيامة، فلو كان يموت أحد من الندم والحسرة، لماتوا. {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} اعترفوا بظلمهم، وعدل الله فيهم، فحينئذ يؤمر بهم إلى النار، هم وما كانوا يعبدون، ولهذا قال:
{وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} “ve hak olan vaat yaklaştığı vakit;” yani Allah'ın geleceğini vaat ettiği kıyamet günü yaklaştığında... O'nun vaadi haktır ve doğrudur. İşte o gün; şiddetli korkulardan, dehşet verici sarsıntılardan, korkunç felaketlerden ve işledikleri günah ile cinayetleri bilmelerinden ötürü kâfirlerin gözleri yuvalarından fırlamış, dehşetle donakalmış olarak görülür. Kaçırdıkları fırsatlara helak, pişmanlık ve hasretle feryat ederler: {يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} “'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bu büyük günden gafildik!'” derler. Biz o gaflete dalmış, dünya eğlencesiyle avunup dururken nihayet ölüm geldi ve kıyamete vardık! Şayet bir insan pişmanlık ve hasretten ölecek olsaydı mutlaka ölürlerdi! {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} “'Meğer biz ne zalim kimselermişiz!'” diyerek kendi zulümlerini ve Allah'ın adaletiyle hükmettiğini itiraf ederler. İşte o an kendilerinin ve taptıkları putların ateşe atılması emredilir. Nitekim şöyle buyurmuştur:
{٩٨ - ١٠٣} {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ * لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ * لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لا يَسْمَعُونَ * إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} .
{98 - 103} {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ * لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ * لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لا يَسْمَعُونَ * إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennemin yakıtısınız! Siz oraya gireceksiniz. Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedi kalacaklardır. Orada onlar için inim inim inlemek vardır; onlar orada hiçbir şey işitmezler. Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat (hüsnâ) takdir edilmiş olanlar ise işte onlar cehennemden uzak tutulurlar.”
أي: إنكم أيها العابدون مع الله آلهة غيره {حَصَبُ جَهَنَّمَ} أي: وقودها وحطبها {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} وأصنامكم.
Yani ey Allah ile beraber başka ilahlara tapanlar! Sizler {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “cehennemin yakıtı ve odunusunuz;” {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “siz ve putlarınız oraya gireceksiniz.”
والحكمة في دخول الأصنام النار، وهي جماد، لا تعقل، وليس عليها ذنب، بيان كذب من اتخذها آلهة، وليزداد عذابهم، فلهذا قال: {لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا} وهذا كقوله تعالى: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ} وكل من العابدين والمعبودين فيها، خالدون، لا يخرجون منها، ولا ينتقلون عنها.
Putların -akılsız, cansız varlıklar oldukları ve üzerlerinde hiçbir günah bulunmadığı halde- ateşe sokulmasındaki hikmet; onları ilah edinenlerin yalancılığını ortaya koymak ve azaplarını daha da artırmaktır. İşte bundan dolayı: {لَوْ كَانَ هَؤُلاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا} “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ} “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de gerçekten yalancı olduklarını bilsinler diye...” Tapanlar da tapılanlar da orada ebedi kalıcıdırlar; oradan asla çıkamaz ve başka bir yere nakledilemezler.
{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} من شدة العذاب {وَهُمْ فِيهَا لا يَسْمَعُونَ} صم بكم عمي، أولا يسمعون من الأصوات غير صوتها، لشدة غليانها، واشتداد زفيرها وتغيظها.
{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ} “Orada onlar için inim inim inlemek (hırıltılı nefes alıp vermek) vardır;” azabın şiddetinden ötürü... {وَهُمْ فِيهَا لا يَسْمَعُونَ} “onlar orada işitmezler;” sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Yahut cehennemin şiddetli kaynamasından, gürlemesinden ve öfkeyle köpürmesinden ötürü onun gürültüsünden başka hiçbir sesi işitemezler.
ودخول آلهة المشركين النار، إنما هو الأصنام، أو من عبد، وهو راض بعبادته.
Müşriklerin ilahlarının ateşe girmesi; cansız putlar yahut kendisine tapılmasına razı olup ibadet edilen kimseler içindir.
وأما المسيح، وعزير، والملائكة ونحوهم، ممن عبد من الأولياء، فإنهم لا يعذبون فيها، ويدخلون في قوله: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} أي: سبقت لهم سابقة السعادة في علم الله، وفي اللوح المحفوظ وفي تيسيرهم في الدنيا لليسرى والأعمال الصالحة.
Mesih (İsa), Üzeyir, melekler ve veliler gibi kendilerine tapılan diğer salih şahsiyetlere gelince; onlar ateşte asla azap görmezler. Bilakis onlar: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar...” ayetinin kapsamına girerler. Yani Allah'ın ezeli ilminde, Levh-i Mahfuz'da ve dünyada kendilerine kolay olan yolun ve salih amellerin nasip edilmesiyle haklarında saadet takdir edilmiş olan kimselerdir.
{أُولَئِكَ عَنْهَا} أي: عن النار {مُبْعَدُونَ} فلا يدخلونها، ولا يكونون قريبا منها، بل يبعدون عنها، غاية البعد، حتى لا يسمعوا حسيسها، ولا يروا شخصها.
{أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “İşte onlar ondan (cehennemden) uzak tutulurlar.” Oraya girmezler, yakınına dahi uğramazlar; bilakis onun en ufak bir uğultusunu işitmeyecek ve karartısını dahi görmeyecek kadar son derece uzak tutulurlar.
{لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ * لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} .
{102 - 103} {لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ * لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Onun (cehennemin) en küçük uğultusunu bile duymazlar. Canlarının çektiği nimetler içinde ebedi kalırlar. O en büyük korku onları tasalandırmaz. Melekler onları: 'İşte bu, size vaat edilmiş olan gününüzdür!' diyerek karşılarlar.”
{وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} من المآكل، والمشارب، والمناكح والمناظر، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر، مستمر لهم ذلك، يزداد حسنه على الأحقاب.
{وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} “Canlarının çektiği nimetler içinde ebedi kalırlar;” yiyeceklerden, içeceklerden, eşlerden ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden dahi geçmeyen manzaralardan istifade ederler. Bu nimetler onlar için süreklidir ve çağlar geçtikçe güzelliği katbekat artar.
{لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأكْبَرُ} أي: لا يقلقهم إذا فزع الناس أكبر فزع، وذلك يوم القيامة، حين تقرب النار، تتغيظ على الكافرين والعاصين فيفزع الناس لذلك الأمر وهؤلاء لا يحزنهم، لعلمهم بما يقدمون عليه وأن الله قد أمنهم مما يخافون.
{لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الأكْبَرُ} “O en büyük korku onları tasalandırmaz.” Yani insanlar o en büyük korkuyla dehşete düştüğünde onları hiçbir endişe sarmaz. Bu da kıyamet gününde, ateş yaklaştırılıp kâfirlere ve asilere öfkeyle kükrediğinde insanların bu dehşetli manzaradan ötürü paniğe kapıldığı andır. Fakat bunlar kendilerini nelerin beklediğini bildikleri ve Allah kendilerini korktukları her şeyden emin kıldığı için asla üzülmezler.
{وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ} إذا بعثوا من قبورهم، وأتوا على النجائب وفدا، لنشورهم، مهنئين لهم قائلين: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} فليهنكم ما وعدكم الله، وليعظم استبشاركم، بما أمامكم من الكرامة، وليكثر فرحكم وسروركم، بما أمنكم الله من المخاوف والمكاره.
{وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ} “Melekler onları karşılarlar.” Kabirlerinden diriltilip mahşere seçkin binekler üzerinde bir heyet halinde geldiklerinde onları tebrik ederek şöyle derler: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “'İşte bu, size vaat edilmiş olan gününüzdür!'” Allah'ın size vaat ettiği şey kutlu olsun; önünüzdeki ikramlarla müjdelenip sevinin ve Allah'ın sizi korkulardan ve nahoş hallerden emin kılması sebebiyle neşeniz katbekat artsın!
{١٠٤ - ١٠٥} {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ * وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} .
{104 - 105} {يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ * وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz (diriltiriz). Bu üzerimize aldığımız bir vaattir; doğrusu biz bunu mutlaka yaparız. Andolsun ki Zikir'den (Tevrat'tan/Levh-i Mahfuz'dan) sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık.”
يخبر تعالى أنه يوم القيامة يطوي السماوات - على عظمها واتساعها - كما يطوي الكاتب للسجل أي: الورقة المكتوب فيها، فتنثر نجومها، ويكور شمسها وقمرها، وتزول عن أماكنها {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} أي: إعادتنا للخلق، مثل ابتدائنا لخلقهم، فكما ابتدأنا خلقهم، ولم يكونوا شيئا، كذلك نعيدهم بعد موتهم.
Allah Teâlâ kıyamet gününde -bütün azamet ve genişliğine rağmen- bir kâtibin mektup tomarını dürdüğü gibi gökleri düreceğini haber vermektedir; böylece göğün yıldızları dökülecek, güneşi ve ayı dürülecek, yerlerinden yok olup gideceklerdir. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden diriltiriz.” Yani yaratılmışları yeniden diriltmemiz, onları ilk kez yoktan var edişimiz gibidir; nasıl ki hiçbir şey değillerken onları ilk başta yarattıysak, ölümlerinden sonra da öylece dirilteceğiz.
{وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} ننفذ ما وعدنا، لكمال قدرته، وأنه لا تمتنع منه الأشياء.
{وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “Bu üzerimize aldığımız bir vaattir; doğrusu biz bunu mutlaka yaparız.” Kudretinin kemâli ve hiçbir şeyin Kendisine karşı koyamaması sebebiyle vaat ettiğimiz şeyi mutlaka yerine getireceğiz.
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ} وهو الكتاب المزبور، والمراد: الكتب المنزلة، كالتوراة ونحوها {مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} أي: كتبناه في الكتب المنزلة، بعد ما كتبنا في الكتاب السابق، الذي هو اللوح المحفوظ، وأم الكتاب الذي توافقه جميع التقادير المتأخرة عنه والمكتوب في ذلك: {أَنَّ الأرْضَ} أي: أرض الجنة {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} الذين قاموا بالمأمورات، واجتنبوا المنهيات، فهم الذين يورثهم الله الجنات، كقول أهل الجنة: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ}
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ} “Andolsun ki Zebûr'da da yazmıştık.” Zebûr, yazılmış kitap demektir; burada kastedilen ise Tevrat ve benzeri indirilmiş semavi kitaplardır. {مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Zikir'den sonra;” yani önceki kitapta, yani sonraki bütün takdirlerin kendisine muvafık düştüğü Levh-i Mahfuz ve Ümmü'l-Kitâb'da yazdıktan sonra indirilmiş kitaplarda da şunu yazdık: {أَنَّ الأرْضَ} “Yeryüzüne (cennet yurduna)” {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “ancak salih kullarım vâris olacaktır.” Onlar ki emredilenleri yerine getirmiş, yasaklardan kaçınmışlardır; işte Allah'ın cennetlere vâris kılacağı kimseler bunlardır. Nitekim cennet ehlinin şu sözü de buna delildir: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الأرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ} “Bize olan vaadini gerçekleştiren ve bizi bu yere (cennete) vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz!”
ويحتمل أن المراد: الاستخلاف في الأرض، وأن الصالحين يمكن الله لهم في الأرض، ويوليهم عليها كقوله تعالى: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} الآية.
Şu mana da muhtemeldir: Burada kastedilen yeryüzünde halife kılınmaktır; yani Allah salih kullarını yeryüzünde iktidar sahibi yapacak ve oranın idaresini onlara verecektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir ki, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacaktır...”
{١٠٦ - ١١٢} {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ * وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ * قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ * إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ * وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ * قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} .
{106 - 112} {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ * وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ * قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ * إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ * وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ * قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ ve öğüt vardır. Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. De ki: 'Bana sadece ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık Müslüman oluyor musunuz?' Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Bunu hepinize eşit olarak bildirdim. Size vaat olunan şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem. Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir. Bilmem; belki de bu (azabın ertelenmesi) sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır.' (Peygamber) dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenecek olan ancak O'dur.'”
يثني الله تعالى على كتابه العزيز " القرآن " ويبين كفايته التامة عن كل شيء، وأنه لا يستغنى عنه فقال: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} أي: يتبلغون به في الوصول إلى ربهم، وإلى دار كرامته، فوصلهم إلى أجل المطالب، وأفضل الرغائب. وليس للعابدين، الذين هم أشرف الخلق، وراءه غاية، لأنه الكفيل بمعرفة ربهم، بأسمائه، وصفاته، وأفعاله، وبالإخبار بالغيوب الصادقة، وبالدعوة لحقائق الإيمان، وشواهد الإيقان، المبين للمأمورات كلها، والمنهيات جميعا، المعرف بعيوب النفس والعمل، والطرق التي ينبغي سلوكها في دقيق الدين وجليله، والتحذير من طرق الشيطان، وبيان مداخله على الإنسان، فمن لم يغنه القرآن، فلا أغناه الله، ومن لا يكفيه، فلا كفاه الله.
Allah Teâlâ yüce Kitabı Kur'an'ı senâ etmekte; her şeye karşı tam kifayetini ve asla ondan müstağni olunamayacağını beyan ederek şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ فِي هَذَا لَبَلاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ ve öğüt vardır.” Yani onun vesilesiyle Rablerine ve O'nun ikram yurduna ulaşırlar; zira Kur'an onları en yüce gayelere ve en faziletli maksatlara ulaştırmıştır. Yaratılmışların en şereflisi olan âbidler için Kur'an'ın ötesinde bir gaye yoktur. Çünkü o; Rablerini isimleri, sıfatları ve fiilleriyle tanıtan, doğru gayb haberlerini bildiren, imanın hakikatlerine ve yakînin delillerine davet eden, bütün emirleri ve yasakları açıklayan, nefsin ve amellerin kusurlarını tanıtan, dinin incesinde ve açığında tutulması gereken yolları gösteren, şeytanın yollarından sakındırıp insana hangi kapılardan sokulduğunu apaçık ortaya koyan yegâne kitaptır. Kur'an'ın zenginleştirmediği kimseyi Allah zengin kılmasın; Kur'an'ın yetmediği kimseye de Allah kâfi gelmesin!
ثم أثنى على رسوله، الذي جاء بالقرآن فقال: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} فهو رحمته المهداة لعباده، فالمؤمنون به، قبلوا هذه الرحمة، وشكروها، وقاموا بها، وغيرهم كفرها، وبدلوا نعمة الله كفرا، وأبوا رحمة الله ونعمته.
Sonra Kur'an'ı getiren Resulünü senâ ederek şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.” O, Allah'ın kullarına hediye ettiği rahmetidir. Ona inanan müminler bu rahmeti kabul ettiler, şükrünü eda ettiler ve gereğini yerine getirdiler. Diğerleri ise nankörlük edip Allah'ın nimetini küfre dönüştürdüler, Allah'ın rahmet ve nimetini reddettiler.
{قُلْ} يا محمد {إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} الذي لا يستحق العبادة إلا هو، ولهذا قال: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} أي: منقادون لعبوديته مستسلمون لألوهيته، فإن فعلوا فليحمدوا ربهم على ما منَّ عليهم بهذه النعمة التي فاقت المنن.
{قُلْ} “De ki:” Ey Muhammed! {إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “Bana sadece ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.” O ki Kendisinden başka hiç kimse ibadete layık değildir. İşte bundan dolayı: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Artık Müslüman oluyor musunuz?” buyurmuştur. Yani O'nun kulluğuna boyun eğip uluhiyetine teslim oluyor musunuz? Eğer teslim olurlarsa, bütün nimetlerin fevkinde olan bu nimeti kendilerine bahşettiği için Rablerine hamdetsinler.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} عن الانقياد لعبودية ربهم، فحذرهم حلول المثلات، ونزول العقوبة.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse;” Rablerinin kulluğuna boyun eğmekten geri dururlarsa, onları ibretlik cezaların başlarına gelmesinden ve azabın inmesinden sakındır:
{فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} أي: أعلمتكم بالعقوبة {عَلَى سَوَاءٍ} أي علمي وعلمكم بذلك مستو، فلا تقولوا - إذا أنزل بكم العذاب: {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ} بل الآن، استوى علمي وعلمكم، لما أنذرتكم، وحذرتكم، وأعلمتكم بمآل الكفر، ولم أكتم عنكم شيئا.
{فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} “de ki: 'Bunu size bildirdim;'” yani cezanın geleceğini size haber verdim; {عَلَى سَوَاءٍ} “hepinize eşit olarak...” Yani benim de sizin de bu konudaki bilgimiz eşittir. Artık azap başınıza indiğinde: {مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ} “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” demeyesiniz. Bilakis şu anda, ben sizi uyardığımda, sakındırdığımda ve küfrün akıbetini size bildirdiğimde hiçbir şeyi sizden gizlemeyerek bilgimi sizin bilginizle eşit kıldım.
{وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} أي: من العذاب لأن علمه عند الله، وهو بيده، ليس لي من الأمر شيء.
{وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} “Size vaat olunan şey (azap) yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem.” Çünkü onun bilgisi Allah katındadır ve O'nun elindedir; benim bu işte hiçbir yetkim yoktur.
{وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} أي: لعل تأخير العذاب الذي استعجلتموه شر لكم، وأن تتمتعوا في الدنيا إلى حين، ثم يكون أعظم لعقوبتكم.
{وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Bilmem; belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir yararlanmadır.” Yani aceleyle istediğiniz azabın ertelenmesi sizin için daha büyük bir şer olabilir; dünyada bir süreye kadar nimetlenip ardından cezanızın çok daha şiddetli olması murat edilmiş olabilir.
{قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} أي: بيننا وبين القوم الكافرين، فاستجاب الله هذا الدعاء، وحكم بينهم في الدنيا قبل الآخرة، بما عاقب الله به الكافرين من وقعة " بدر " وغيرها.
{قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} “(Peygamber) dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet!'” Yani bizimle o kâfir topluluk arasında hak ile hükmünü ver. Allah da bu duayı kabul buyurdu; Bedir Gazvesi ve benzeri hadiselerde kâfirlere verdiği cezalarla ahiretten önce dünyada aralarında hükmünü verdi.
{وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} أي: نسأل ربنا الرحمن، ونستعين به على ما تصفون، من قولكم سنظهر عليكم، وسيضمحل دينكم، فنحن في هذا، لا نعجب بأنفسنا، ولا نتكل على حولنا وقوتنا، وإنما نستعين بالرحمن، الذي ناصية كل مخلوق بيده، ونرجوه أن يتم ما استعناه به من رحمته، وقد فعل، ولله الحمد.
{وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenecek olan ancak O'dur.” Yani: 'Size galip geleceğiz, dininiz yok olup gidecek' şeklindeki iddialarınıza ve nitelemelerinize karşı Rabbimiz Rahmân'a yalvarır ve O'ndan yardım dileriz. Biz bu hususta kendimizi beğenmeyiz, güç ve kuvvetimize de güvenmeyiz; ancak her mahlûkun perçemi elinde olan Rahmân'dan yardım dileriz ve rahmetinden yardım istediğimiz hususu tamamlamasını O'ndan umarız. Nitekim Allah da bunu yapmış ve tamamlamıştır; hamd O'na mahsustur.