{فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ} أي: تخشع وتخضع، وتسلم لحكمته، وهذا من هدايته إياهم، {وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا} بسبب إيمانهم {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} علم بالحق، وعمل بمقتضاه، فيثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة، وهذا النوع من تثبيت الله لعبده.
{فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri ona saygı ve teslimiyetle bağlansın;” yani huşu duysun, boyun eğsin ve O'nun hikmetine teslim olsun. Bu da Allah'ın onlara hidayet etmesindendir. {وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz Allah iman edenleri ileticidir;” imanları sebebiyle {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} hakkı bilip gereğince amel etmekten ibaret olan “dosdoğru bir yola...” Böylece Allah iman edenleri dünya hayatında ve ahirette sabit sözle sapasağlam tutar; bu da Allah'ın kulunu sebat ettirmesinin bir türüdür.
وهذه الآيات، فيها بيان أن للرسول ﷺ أسوة بإخوانه المرسلين، لما وقع منه عند قراءته ﷺ: {والنجم} فلما بلغ {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى. وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأخْرَى} ألقى الشيطان في قراءته: " تلك الغرانيق العلى، وإن شفاعتهن لترتجى " فحصل بذلك للرسول حزن وللناس فتنة، كما ذكر الله، فأنزل الله هذه الآيات.
Bu ayetlerde, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem için elçi kardeşlerinde bir örneklik olduğuna dair bir açıklama vardır. Nitekim Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem {وَالنَّجْمِ} suresini okurken meydana gelen hadisede, {أَفَرَأَيْتُمُ اللاتَ وَالْعُزَّى. وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الأخْرَى} “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” ayetlerine ulaştığında şeytan onun kıraatine: “İşte onlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur” sözlerini karıştırdı. Bundan dolayı Resul için bir üzüntü, insanlar için ise Allah'ın zikrettiği gibi bir fitne meydana geldi. Bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi.
{٥٥ - ٥٧} {وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ * الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} .
{55 - 57} {وَلا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ * الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “İnkâr edenler ise, ansızın kıyamet kendilerine gelinceye veya o kısır günün azabı kendilerine çatıncaya kadar ondan (Kur'an'dan) yana hep bir şüphe içinde kalacaklardır. O gün mülk Allah'ındır; aralarında hükmeder. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
يخبر تعالى عن حالة الكفار، وأنهم لا يزالون في شك مما جئتهم به يا محمد، لعنادهم، وإعراضهم، وأنهم لا يبرحون مستمرين على هذه الحال {حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} أي: مفاجأة {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} أي: لا خير فيه، وهو يوم القيامة، فإذا جاءتهم الساعة، أو أتاهم ذلك اليوم، علم الذين كفروا أنهم كانوا كاذبين، وندموا حيث لا ينفعهم الندم، وأبلسوا وأيسوا من كل خير، وودوا لو آمنوا بالرسول واتخذوا معه سبيلا ففي هذا تحذيرهم من إقامتهم على مريتهم وفريتهم.
Allah Teâlâ kâfirlerin durumunu; inatları ve yüz çevirmeleri sebebiyle [ey Muhammed] senin kendilerine getirdiğin şey hususunda sürekli bir şüphe içinde bulunduklarını ve kendilerinin {حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} “kendilerine kıyamet ansızın gelinceye” yani beklenmedik bir anda [başlarına gelinceye] {أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ} “yahut kendilerine kısır bir günün azabı gelinceye kadar” -yani içinde hiçbir hayır bulunmayan, o da kıyamet günüdür- bu hâl üzere aralıksız devam edip duracaklarını haber vermektedir. Kıyamet kendilerine geldiğinde veya o gün kendilerine ulaştığında inkâr edenler kesinlikle yalancı olduklarını anlayacaklar, pişmanlığın kendilerine fayda vermeyeceği bir anda pişmanlık duyacaklar, çaresiz kalıp her türlü hayırdan ümitlerini kesecekler ve Peygamber'e iman edip onunla birlikte bir yol tutmuş olmayı arzu edeceklerdir. İşte bunda, onların şüpheleri ve iftiraları üzerinde ısrarla kalmalarına karşı bir uyarı bulunmaktadır.
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} .
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ * وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “O gün mülk Allah'ındır; aralarında hükmeder. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ} أي: يوم القيامة {لِلَّهِ} تعالى، لا لغيره، {يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} بحكمه العدل، وقضائه الفصل، {فَالَّذِينَ آمَنُوا} بالله ورسله، وما جاءوا به {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} ليصدقوا بذلك إيمانهم {فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ} نعيم القلب والروح والبدن، مما لا يصفه الواصفون، ولا تدركه العقول.
{الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ} “O gün;” yani kıyamet gününde mülk başkasına değil yalnız {لِلَّهِ} “Allah'ındır.” {يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ} Adil hükmü ve kesin kazasıyla “aralarında hükmeder.” Allah'a, resullerine ve onların getirdiklerine {فَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler” ve bununla imanlarını tasdik etmek üzere {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “salih ameller işleyenler” {فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ} niteleyenlerin anlatamayacağı, akılların kavrayamayacağı kalbî, ruhî ve bedenî nimetlerin bulunduğu “Naim cennetlerindedirler.”
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا} بالله ورسله وكذبوا بآياته الهادية للحق والصواب فأعرضوا عنها، أو عاندوها، {فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} لهم، من شدته، وألمه، وبلوغه للأفئدة كما استهانوا برسله وآياته، أهانهم الله بالعذاب.
Allah'ı ve resullerini {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler,” hakka ve doğruya ileten ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çeviren yahut inatla karşı çıkanlara gelince; {فَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” Şiddeti, elemi ve yüreklere işlemesi bakımından onları rezil rüsva eden bir azaptır. Onlar peygamberleri ve ayetleri hafife aldıkları gibi Allah da onları azapla alçaltmıştır.
{٥٨ - ٥٩} {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ} .
{58 - 59} {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ * لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ} “Allah yolunda hicret edip de sonra öldürülen veya ölenlere gelince; Allah onları muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır. O, onları hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir. Şüphesiz Allah Alîm'dir, Halîm'dir.”
هذه بشارة كبرى، لمن هاجر في سبيل الله، فخرج من داره ووطنه وأولاده وماله، ابتغاء وجه الله، ونصرة لدين الله، فهذا قد وجب أجره على الله، سواء مات على فراشه، أو قتل مجاهدا في سبيل الله، {لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا} في البرزخ، وفي يوم القيامة بدخول الجنة الجامعة للروح والريحان، والحسن والإحسان، ونعيم القلب والبدن، ويحتمل أن المعنى أن المهاجر في سبيل الله، قد تكفل برزقه في الدنيا، رزقا واسعا حسنا، سواء علم الله منه أنه يموت على فراشه، أو يقتل شهيدا، فكلهم مضمون له الرزق، فلا يتوهم أنه إذا خرج من دياره وأمواله، سيفتقر ويحتاج، فإن رازقه هو خير الرازقين، وقد وقع كما أخبر، فإن المهاجرين السابقين، تركوا ديارهم وأبناءهم وأموالهم، نصرة لدين الله، فلم يلبثوا إلا يسيرا، حتى فتح الله عليهم البلاد، ومكنهم من العباد فاجتبوا من أموالها، ما كانوا به من أغنى الناس، ويكون على هذا القول، قوله: {لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ} إما ما يفتحه الله عليهم من البلدان، خصوصا فتح مكة المشرفة، فإنهم دخلوها في حالة الرضا والسرور، وإما المراد به رزق الآخرة، وأن ذلك دخول الجنة، فتكون الآية جمعت بين الرزقين، رزق الدنيا، ورزق الآخرة، واللفظ صالح لذلك كله، والمعنى صحيح، فلا مانع من إرادة الجميع {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ} بالأمور، ظاهرها، وباطنها، متقدمها، ومتأخرها، {حَلِيمٌ} يعصيه الخلائق، ويبارزونه بالعظائم، وهو لا يعاجلهم بالعقوبة مع كمال اقتداره، بل يواصل لهم رزقه، ويسدي إليهم فضله.
Bu, Allah yolunda hicret eden, Allah rızasını kazanmak ve Allah'ın dinine yardım etmek için yurdundan, vatanından, evlatlarından ve malından ayrılan kimse için büyük bir müjdedir. İster yatağında ölsün ister Allah yolunda cihat ederken öldürülsün, böylesinin mükâfatı kesinlikle Allah'a aittir. {لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا} “Allah onları muhakkak güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır.” [Bu rızık] berzahta ve kıyamet gününde; rahatı ve güzel kokuları, güzelliği ve ihsanı, kalp ve beden nimetlerini bir arada toplayan cennete girmeleriyle [verilecektir]. Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Allah yolunda hicret eden kimsenin dünyadaki rızkı geniş ve güzel bir rızık olarak garanti altına alınmıştır. Allah'ın onun yatağında öleceğini veya şehit olarak öldürüleceğini bilmesi fark etmeksizin, hepsinin rızkı teminat altındadır. Dolayısıyla yurdundan ve mallarından ayrıldığında fakirleşip muhtaç kalacağı zannına kapılmasın; zira onun rızık vereni, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Nitekim haber verildiği gibi de vuku bulmuştur. İlk muhacirler Allah'ın dinine yardım etmek uğruna yurtlarını, evlatlarını ve mallarını terk etmişlerdi; çok geçmeden Allah onlara ülkelerin fethini nasip etti ve onları kullar üzerine hâkim kıldı. Böylece o beldelerin mallarından en zengin insanlardan olacak kadar pay aldılar. Bu görüşe göre O'nun, {لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلا يَرْضَوْنَهُ} “onları hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir” buyruğundan kasıt; ya Allah'ın onlara fethini nasip edeceği beldelerdir -bilhassa Mekke-i Mükerreme'nin fethidir ki oraya hoşnutluk ve sevinç içinde girmişlerdir- ya da bununla ahiret rızkı ve bunun da cennete giriş olduğu kastedilmiştir. Böylece ayet iki rızkı, yani dünya rızkı ile ahiret rızkını bir arada toplamış olur. Lafız bütün bunlara elverişlidir, mana da doğrudur; dolayısıyla hepsinin kastedilmesine hiçbir engel yoktur. {وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah Alîm'dir (her şeyi bilendir);” işlerin zahirini ve bâtınını, öncesini ve sonrasını bilendir. {حَلِيمٌ} “Halîm'dir (cezalandırmada acele etmeyendir);” mahlûkat O'na isyan eder ve büyük günahlarla O'na karşı cüret gösterir; O ise tam bir kudrete sahip olmasına rağmen cezalandırmada acele etmez, bilakis rızkını onlara ulaştırmaya ve lütfunu sunmaya devam eder.
{٦٠} {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ} .
{60} {ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ} “İşte böyle; her kim kendisine verilen cezanın misliyle ceza verir de sonra yine kendisine haksızlık ve saldırı yapılırsa, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah Afüvv'dür, Gafûr'dur.”
ذلك بأن من جني عليه وظلم، فإنه يجوز له مقابلة الجاني بمثل جنايته، فإن فعل ذلك، فليس عليه سبيل، وليس بملوم، فإن بغي عليه بعد هذا، فإن الله ينصره، لأنه مظلوم، فلا يجوز أن يبغي عليه، بسبب أنه استوفى حقه، وإذا كان المجازي غيره، بإساءته إذا ظلم بعد ذلك، نصره الله، فالذي بالأصل لم يعاقب أحدا إذا ظلم وجني عليه، فالنصر إليه أقرب.
Bu böyledir; zira kendisine karşı haksızlık ve cinayet işlenen kimsenin, saldırgana kendi yaptığı haksızlığın misliyle karşılık vermesi caizdir. Bunu yaptığı takdirde onun aleyhine bir yol yoktur ve o kınanamaz. Şayet bundan sonra tekrar kendisine haksızlık ve saldırı yapılırsa, mazlum olduğu için Allah ona mutlaka yardım eder; hakkını tam olarak aldığı için kendisine saldırılması caiz değildir. Başkasının kötülüğüne [hakkı olan] karşılığı veren kimse bundan sonra zulme uğradığında Allah ona yardım ediyorsa; başlangıçta hiç kimseye ceza vermemiş olan kimse zulme ve haksızlığa uğradığında, ilahî yardım ona çok daha yakındır.
{إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ} أي: يعفو عن المذنبين، فلا يعاجلهم بالعقوبة، ويغفر ذنوبهم فيزيلها، ويزيل آثارها عنهم، فالله هذا وصفه المستقر اللازم الذاتي، ومعاملته لعباده في جميع الأوقات بالعفو والمغفرة، فينبغي لكم أيها المظلومون المجني عليهم، أن تعفوا وتصفحوا وتغفروا ليعاملكم الله كما تعاملون عباده {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ}
{إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah Afüvv'dür, Gafûr'dur.” Yani günahkârları affeder, onları hemen cezalandırmaz; günahlarını bağışlayıp yok eder ve izlerini onların üzerinden siler. Bu, Allah'ın sabit, zatî ve ayrılmaz bir sıfatıdır; O'nun kullarına muamelesi her daim af ve mağfiret iledir. O halde ey haksızlığa ve zulme uğrayan mazlumlar! Siz de affedin, hoş görün ve bağışlayın ki, siz O'nun kullarına nasıl muamele ediyorsanız Allah da size öyle muamele etsin: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Kim affeder ve arasını düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir.”
{٦١ - ٦٢} {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} .
{61 - 62} {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'nu bırakıp da yalvardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah Aliyy'dir (pek yücedir), Kebîr'dir (pek büyüktür).”
ذلك الذي شرع لكم تلك الأحكام الحسنة العادلة، هو حسن التصرف، في تقديره وتدبيره، الذي {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} أي: يدخل هذا على هذا، وهذا على هذا، فيأتي بالليل بعد النهار، وبالنهار بعد الليل، ويزيد في أحدهما ما ينقصه في الآخر، ثم بالعكس، فيترتب على ذلك، قيام الفصول، ومصالح الليل والنهار، والشمس والقمر، التي هي من أجل نعمه على العباد، وهي من الضروريات لهم. {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} يسمع ضجيج الأصوات، باختلاف، اللغات، على تفنن الحاجات، {بَصِيرٌ} يرى دبيب النملة السوداء، تحت الصخرة الصماء، في الليلة الظلماء {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}
Size o güzel ve adil hükümleri meşru kılan Zat; takdir ve tedbirinde tasarrufu kusursuz olandır ki O: {يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} “geceyi gündüzün içine sokar;” yani bunu buna, bunu da buna dâhil eder. Gündüzün ardından geceyi, gecenin ardından gündüzü getirir; birinden eksilttiğini diğerine ekler, sonra bunun aksini yapar. Böylece mevsimler oluşur; kullara yönelik en büyük nimetlerden ve onlar için zaruri ihtiyaçlardan olan gecenin, gündüzün, güneşin ve ayın maslahatları gerçekleşir. {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} “Şüphesiz Allah Semî'dir;” dillerin farklılığına ve ihtiyaçların çeşitliliğine rağmen bütün seslerin uğultusunu işitir. {بَصِيرٌ} “Basîr'dir;” zifiri karanlık bir gecede, sert ve yalçın bir kayanın altındaki kara karıncanın kımıldayışını dahi görür: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “İçinizden sözü gizleyen ile açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe gezen O'nun katında eşittir.”
{ذَلِكَ} صاحب الحكم والأحكام {بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ} أي: الثابت، الذي لا يزال ولا يزول، الأول الذي ليس قبله شيء، الآخر الذي ليس بعده شيء، كامل الأسماء والصفات، صادق الوعد، الذي وعده حق ولقاؤه حق، ودينه حق، وعبادته هي الحق، النافعة الباقية على الدوام.
Hükmün ve kanunların sahibi olan Allah {ذَلِكَ} “İşte bu böyledir;” {بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ} “çünkü Allah hakkın ta kendisidir.” Yani varlığı sabit olandır; ezelîdir ve ebedîdir, zail olmaz; Kendisinden önce hiçbir şey olmayan Evvel, Kendisinden sonra hiçbir şey kalmayacak olan Âhir'dir. İsimleri ve sıfatları tamdır; vaadinde sadıktır; O'nun vaadi hak, O'na kavuşmak hak, dini hak, O'na kulluk ise faydalı ve daimi olarak baki kalan tek haktır.
{وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ} من الأصنام والأنداد، من الحيوانات والجمادات، {هُوَ الْبَاطِلُ} الذي، هو باطل في نفسه، وعبادته باطلة، لأنها متعلقة بمضمحل فان، فتبطل تبعا لغايتها ومقصودها، {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} العلي في ذاته، فهو عال على جميع المخلوقات وفي قدره، فهو كامل الصفات، وفي قهره لجميع المخلوقات، الكبير في ذاته، وفي أسمائه، وفي صفاته، الذي من عظمته وكبريائه، أن الأرض قبضته يوم القيامة، والسماوات مطويات بيمينه، ومن كبريائه، أن كرسيه وسع السماوات والأرض، ومن عظمته وكبريائه، أن نواصي العباد بيده، فلا يتصرفون إلا بمشيئته، ولا يتحركون ويسكنون إلا بإرادته.
{وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ} Canlılardan ve cansız varlıklardan Allah'ın dışında yalvardıkları putlar ve ortaklar {هُوَ الْبَاطِلُ} “bâtılın ta kendisidir.” O bizzat kendi zatında bâtıldır; ona ibadet etmek de bâtıldır, zira yok olup gidecek fani bir varlığa bağlanmıştır, dolayısıyla gayesine ve maksadına tabi olarak bâtıl olur. {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “Ve şüphesiz Allah Aliyy'dir, Kebîr'dir.” Zatında Aliyy'dir (yücedir); bütün yaratılmışların üzerindedir; kadrinde yücedir, sıfatları tamdır; bütün mahlûkatı kahretmesinde yücedir. Zatında, isimlerinde ve sıfatlarında Kebîr'dir (pek büyüktür). O'nun azamet ve kibriyasındandır ki kıyamet günü yeryüzü tamamen O'nun kabzasındadır, gökler de sağ eliyle dürülmüştür. O'nun kibriyasındandır ki Kürsî'si gökleri ve yeri kuşatmıştır. O'nun azamet ve kibriyasındandır ki kulların perçemleri O'nun elindedir; O'nun meşiyeti olmadan hiçbir tasarrufta bulunamazlar, O'nun iradesi olmadan hareket dahi edemez ve duramazlar.
وحقيقة الكبرياء التي لا يعلمها إلا هو، لا ملك مقرب، ولا نبي مرسل، أنها كل صفة كمال وجلال وكبرياء وعظمة، فهي ثابتة له، وله من تلك الصفة أجلها وأكملها، ومن كبريائه، أن العبادات كلها، الصادرة من أهل السماوات والأرض، كلها المقصود منها، تكبيره وتعظيمه، وإجلاله وإكرامه، ولهذا كان التكبير شعارا للعبادات الكبار، كالصلاة وغيرها.
Ne mukarreb bir meleğin ne de mürsel bir peygamberin bilemeyip ancak Kendisinin bildiği kibriyasının hakikati şudur: Kemâl, celâl, kibriyâ ve azamet ifade eden her sıfat O'na aittir ve O bu sıfatın en yücesine ve en kâmiline sahiptir. O'nun kibriyasındandır ki göklerin ve yerin ehlinden sadır olan bütün ibadetlerin gayesi; O'nu tekbir etmek, tazim etmek, tebcil ve takdis etmektir. İşte bundan dolayı tekbir; namaz ve benzeri büyük ibadetlerin şiarı kılınmıştır.
{٦٣ - ٦٤} {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ * لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} .
{63 - 64} {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الأرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ * لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ} “Görmedin mi ki, Allah gökten bir su indirir de yeryüzü yemyeşil oluverir! Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir), Hamîd'dir (övgüye lâyıktır).”
هذا حث منه تعالى، وترغيب في النظر بآياته الدالات على وحدانيته، وكماله فقال: {أَلَمْ تَرَ} أي: ألم تشاهد ببصرك وبصيرتك {أَنَّ اللَّهَ أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} وهو: المطر، فينزل على أرض خاشعة مجدبة، قد اغبرت أرجاؤها، ويبس ما فيها، من شجر ونبات، فتصبح مخضرة قد اكتست من كل زوج كريم، وصار لها بذلك منظر بهيج، إن الذي أحياها بعد موتها وهمودها لمحيي الموتى بعد أن كانوا رميما.
Bu, Allah Teâlâ'dan Kendi birliğine ve kemâline delalet eden ayetlerini tefekküre teşvik ve rağbettir. Buyurdu ki: {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi ki;” yani gözünle ve basiretinle müşahede etmedin mi ki, {أَنَّ اللَّهَ أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Allah gökten bir su” —yani yağmur— “indirir;” böylece o su, dört bir yanı tozlanmış, ağaçları ve bitkileri kurumuş, boynu bükük ve kurak bir toprağa iner. Toprak her güzel çiftten örtülere bürünerek yemyeşil oluverir ve göz alıcı, sevinç veren bir manzaraya kavuşur. Şüphesiz onu ölümünden ve sönüklüğünden sonra dirilten Zat, çürüyüp ufalanmış kemikler haline geldikten sonra ölüleri de elbette diriltecektir.
{إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} اللطيف الذي يدرك بواطن الأشياء، وخفياتها، وسرائرها، الذي يسوق إلى عبده الخير، ويدفع عنه الشر (١) بطرق لطيفة تخفى على العباد، ومن لطفه، أنه يري عبده، عزته في انتقامه وكمال اقتداره، ثم يظهر لطفه بعد أن أشرف العبد على الهلاك، ومن لطفه، أنه يعلم مواقع القطر من الأرض، وبذور الأرض في باطنها، فيسوق ذلك الماء إلى ذلك البذر، الذي خفي على علم الخلائق فينبت منه أنواع النبات، {خَبِيرٌ} بسرائر الأمور، وخبايا الصدور، وخفايا الأمور.
{إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ} “Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.” Latîf; eşyanın bâtınını, gizliliklerini ve sırlarını kavrayan; kuluna hayrı sevk edip kullara gizli kalan lütufkâr yollarla şerri ondan savandır (1). O'nun lütfundandır ki intikamındaki izzetini ve kudretinin kemâlini kuluna gösterir, sonra kul tam helakin eşiğine gelmişken lütfunu izhar eder. O'nun lütfundandır ki yeryüzüne düşen yağmur damlalarının yerlerini ve toprağın bağrındaki tohumları bilir; mahlûkatın bilgisinden gizli kalan o tohuma o suyu ulaştırır ve ondan türlü bitkiler bitirir. {خَبِيرٌ} “Habîr'dir;” işlerin sırlarından, göğüslerin gizlediklerinden ve gizliliklerin iç yüzünden hakkıyla haberdardır.
{لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وما في الأرْضِ} خلقا وعبيدا، يتصرف فيهم بملكه وحكمته وكمال اقتداره، ليس لأحد غيره من الأمر شيء.
Yaratılış ve kulluk cihetiyle {لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وما في الأرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur.” Mülkiyeti, hikmeti ve tam kudretiyle onlar üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunur; O'ndan başka hiç kimsenin hiçbir yetkisi yoktur.
{وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ} بذاته الذي له الغنى المطلق التام، من جميع الوجوه، ومن غناه، أنه لا يحتاج إلى أحد من خلقه، ولا يواليهم من ذلة، ولا يتكثر بهم من قلة، ومن غناه، أنه ما اتخذ صاحبة ولا ولدا، ومن غناه، أنه صمد، لا يأكل ولا يشرب، ولا يحتاج إلى ما يحتاج إليه الخلق بوجه من الوجوه، فهو يطعم ولا يطعم، ومن غناه، أن الخلق كلهم مفتقرون إليه، في إيجادهم، وإعدادهم وإمدادهم، وفي دينهم ودنياهم، ومن غناه، أنه لو اجتمع من في السماوات ومن في الأرض، الأحياء منهم والأموات، في صعيد واحد، فسأل كل منهم ما بلغت أمنيته، فأعطاهم فوق أمانيهم، ما نقص ذلك من ملكه شيء، ومن غناه، أن يده سحاء بالخير والبركات، الليل والنهار، لم يزل إفضاله على الأنفاس، ومن غناه وكرمه، ما أودعه في دار كرامته، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر.
{وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ} “Şüphesiz Allah Ganî'dir;” zatı gereği her yönden mutlak ve tam bir zenginliğe sahiptir. O'nun ganîliğindendir ki yaratılmışlarından hiçbirine muhtaç değildir; acziyetten ötürü onları dost edinmez, azlıktan ötürü onlarla çoğalmayı murat etmez. O'nun ganîliğindendir ki ne bir eş ne de bir çocuk edinmiştir. O'nun ganîliğindendir ki Samed'dir; yemez, içmez, mahlûkatın muhtaç olduğu şeylerin hiçbirine hiçbir şekilde muhtaç olmaz; O yedirir fakat Kendisi yedirilmez. O'nun ganîliğindendir ki bütün mahlûkat var edilmelerinde, hazırlanıp donatılmalarında, yardım görmelerinde, dinlerinde ve dünyalarında O'na muhtaçtır. O'nun ganîliğindendir ki şayet göklerde ve yerde bulunanların tamamı, dirileri ve ölüleriyle tek bir meydanda toplansalar ve her biri arzusunun ulaştığı son noktayı dilese de Allah onlara dilediklerinin de fevkinde verse, bu O'nun mülkünden hiçbir şeyi eksiltmez. O'nun ganîliğindendir ki eli gece gündüz hayır ve bereketlerle dolup taşar; her nefeste lütfu devam eder. O'nun ganîliğinden ve keremindendir ki ikram yurdu olan cennete hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden dahi geçmeyen nimetleri yerleştirmiştir.
{الْحَمِيدِ} أي: المحمود في ذاته، وفي أسمائه، لكونها حسنى، وفي صفاته، لكونها كلها صفات كمال، وفي أفعاله، لكونها دائرة بين العدل والإحسان والرحمة والحكمة وفي شرعه، لكونه لا يأمر إلا بما فيه مصلحة خالصة أو راجحة، ولا ينهى إلا عما فيه مفسدة خالصة أو راجحة، الذي له الحمد، الذي يملأ ما في السماوات والأرض، وما بينهما، وما شاء بعدها، الذي لا يحصي العباد ثناء على حمده، بل هو كما أثنى على نفسه، وفوق ما يثني عليه عباده، وهو المحمود على توفيق من يوفقه، وخذلان من يخذله، وهو الغني في حمده، الحميد في غناه.
{الْحَمِيدِ} “Hamîd'dir (övgüye lâyık olandır);” yani zatında, en güzel (hüsnâ) olmaları sebebiyle isimlerinde, tamamı kemal sıfatları olması sebebiyle sıfatlarında; adalet, ihsan, rahmet ve hikmet dairesinde cereyan etmesi sebebiyle fiillerinde ve yalnızca halis yahut baskın bir maslahat (yarar) içeren şeyleri emredip ancak halis yahut baskın bir mefsedet (zarar) içeren şeyleri yasaklaması sebebiyle de şeriatında övülendir. Göklerde, yerde, ikisi arasında ve bunlardan sonra dilediği şeylerde bulunanları dolduran hamd O'na aittir. O, kulların O'na hamd ve senâ etmekle övgülerini sayıp bitiremeyeceği zattır; bilakis O, Kendi zatını övdüğü gibidir ve kullarının O'na yaptığı övgülerin de fevkindedir. O, muvaffak kıldığı kimseye tevfik vermesiyle de, kendi haline terk ettiği kimseyi yardımsız bırakmasıyla da övgüye lâyıktır. O, hamdinde Ganî, zenginliğinde (ganîliğinde) ise Hamîd'dir.
{٦٥ - ٦٦} {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ} .
{65 - 66} {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الإنْسَانَ لَكَفُورٌ} “Görmedin mi ki, Allah yerde olanları ve Kendi emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdi. İzni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir (Raûf), çok merhametlidir (Rahîm). Size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra da sizi diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan pek nankördür!”
أي: ألم تشاهد ببصرك وقلبك نعمة ربك السابغة، وأياديه الواسعة، و {أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ} من حيوانات، ونبات، وجمادات، فجميع ما في الأرض، مسخر لبني آدم، حيواناتها، لركوبه، وحمله، وأعماله، وأكله، وأنواع انتفاعه، وأشجارها، وثمارها، يقتاتها، وقد سلط على غرسها واستغلالها، ومعادنها، يستخرجها، وينتفع بها، {وَالْفُلْكَ} أي: وسخر لكم الفلك، وهي السفن {تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} تحملكم، وتحمل تجاراتكم، وتوصلكم من محل إلى محل، وتستخرجون من البحر حلية تلبسونها، ومن رحمته بكم أنه {يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ} فلولا رحمته وقدرته، لسقطت السماء على الأرض، فتلف ما عليها، وهلك من فيها {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} .
Yani gözünle ve kalbinle Rabbinin bol nimetlerini, geniş ihsanlarını ve {أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الأرْضِ} hayvanlardan, bitkilerden ve cansız varlıklardan “yerde olanları Allah'ın sizin hizmetinize verdiğini” görmedin mi? Yeryüzünde ne varsa hepsi âdemoğlunun hizmetine sunulmuştur: Hayvanları; binmesi, yük taşıması, işlerinde kullanması, yemesi ve türlü şekillerde yararlanması içindir. Ağaçları ve meyvelerini gıda edinir; onları dikip mahsulünü toplamaya muktedir kılınmıştır. Madenlerini çıkarıp onlardan faydalanır. {وَالْفُلْكَ} Yani gemileri de sizin hizmetinize vermiştir ki o gemiler {تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} “Kendi emriyle denizde akıp gider;” sizi ve ticaret mallarınızı taşır, sizi bir yerden bir yere ulaştırır ve denizden takındığınız ziynetleri çıkarırsınız. Size olan merhametindendir ki: {يُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ} “yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar.” Eğer O'nun merhameti ve kudreti olmasaydı gök yerin üzerine düşer; yeryüzündeki her şey mahvolur, içindekiler de helak olurdu: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri, yok olup gitmesinler diye tutmaktadır. Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur.”
{إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} أرحم بهم من والديهم، ومن أنفسهم، ولهذا يريد لهم الخير، ويريدون لها الشر والضر، ومن رحمته، أن سخر لهم ما سخر من هذه الأشياء.
{إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” Onlara anne babalarından da bizzat kendi nefislerinden de daha merhametlidir. Bu sebeple onlar için hayrı murat eder; hâlbuki onlar kendi nefisleri için şerri ve zararı isterler. Bütün bu şeyleri onların hizmetine boyun eğdirmesi de O'nun rahmetindendir.
{وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ} أوجدكم من العدم {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} بعد أن أحياكم، {ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} بعد موتكم، ليجازي المحسن بإحسانه، والمسيء بإساءته، {إِنَّ الإنْسَانَ} أي: جنسه، إلا من عصمه الله {لَكَفُورٌ} لنعم الله، كفور بالله، لا يعترف بإحسانه، بل ربما كفر بالبعث وقدرة ربه.
{وَهُوَ الَّذِي أَحْيَاكُمْ} “Size hayat veren;” sizi yoktan var eden, {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} size hayat verdikten “sonra sizi öldürecek,” {ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} iyilik edene iyiliğinin, kötülük edene de kötülüğünün karşılığını vermek için ölümünüzden “sonra da sizi diriltecek olan O'dur.” {إِنَّ الإنْسَانَ} —Allah'ın korudukları müstesna— insan cinsi {لَكَفُورٌ} Allah'ın nimetlerine ve Allah'a karşı “pek nankördür;” O'nun ihsanını itiraf etmez, hatta bazen yeniden dirilmeyi ve Rabbinin kudretini dahi inkâr eder.
{٦٧ - ٧٠} {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ * وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ * اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} .
{67 - 70} {لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ * وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ * اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ * أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet tarzı (mensek) kıldık. Öyleyse bu işte asla seninle çekişmesinler. Sen Rabbine davet et; şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzeresin. Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı çok iyi bilir. Hakkında ihtilaf edip durduğunuz hususlarda kıyamet günü aranızda Allah hükmedecektir.' Bilmez misin ki, Allah gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir! Şüphesiz bunlar bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.”
يخبر تعالى أنه جعل لكل أمة {مَنْسَكًا} أي: معبدا وعبادة، قد تختلف في بعض الأمور، مع اتفاقها على العدل والحكمة، كما قال تعالى: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} الآية، {هُمْ نَاسِكُوهُ} أي: عاملون عليه، بحسب أحوالهم، فلا اعتراض على شريعة من الشرائع، خصوصا من الأميين، أهل الشرك والجهل المبين، فإنه إذا ثبتت رسالة الرسول بأدلتها، وجب أن يتلقى جميع ما جاء به بالقبول والتسليم، وترك الاعتراض، ولهذا قال: {فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ} أي: لا ينازعك المكذبون لك، ويعترضون على بعض ما جئتهم به، بعقولهم الفاسدة، مثل منازعتهم في حل الميتة، بقياسهم الفاسد، يقولون: " تأكلون ما قتلتم، ولا تأكلون ما قتل الله " وكقولهم {إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} ونحو ذلك من اعتراضاتهم، التي لا يلزم الجواب عن أعيانها، وهم منكرون لأصل الرسالة، وليس فيها مجادلة ومحاجة بانفرادها، بل لكل مقام مقال، فصاحب هذا الاعتراض، المنكر لرسالة الرسول، إذا زعم أنه يجادل ليسترشد، يقال له: الكلام معك في إثبات الرسالة وعدمها، وإلا فالاقتصار على هذه، دليل أن مقصوده التعنت والتعجيز، ولهذا أمر الله رسوله أن يدعو إلى ربه بالحكمة والموعظة الحسنة، ويمضي على ذلك، سواء اعترض المعترضون أم لا وأنه لا ينبغي أن يثنيك عن الدعوة شيء، لأنك {على هُدًى مُسْتَقِيمٍ} أي: معتدل موصل للمقصود، متضمن علم الحق والعمل به، فأنت على ثقة من أمرك، ويقين من دينك، فيوجب ذلك لك الصلابة والمضي لما أمرك به ربك، ولست على أمر مشكوك فيه، أو حديث مفترى، فتقف مع الناس ومع أهوائهم، وآرائهم، ويوقفك اعتراضهم، ونظير هذا قوله تعالى: {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} مع أن في قوله: {إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ} إرشاد لأجوبة المعترضين على جزئيات الشرع، بالعقل الصحيح، فإن الهدى وصف لكل ما جاء به الرسول، والهدى: ما تحصل به الهداية، من مسائل الأصول والفروع، وهي المسائل التي يعرف حسنها وعدلها وحكمتها بالعقل والفطرة السليمة، وهذا يعرف بتدبر تفاصيل المأمورات والمنهيات.
Allah Teâlâ her ümmet için bir {مَنْسَكًا} “mensek” —yani adalet ve hikmet üzerinde ittifak etmekle birlikte bazı hususlarda farklılık arz edebilen bir mabet ve ibadet tarzı— kıldığını haber vermektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol tayin ettik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi imtihan etmek istedi...” {هُمْ نَاسِكُوهُ} “Onların yerine getirecekleri;” yani kendi durumlarına göre amel edecekleri bir mensektir. Dolayısıyla şeriatlardan hiçbirine itiraz edilemez; bilhassa şirk ve apaçık cehalet ehli olan ümmîler tarafından asla itiraz edilemez. Zira peygamberin risaleti delilleriyle sabit olduğunda, getirdiği her şeyi kabul ve teslimiyetle karşılamak ve itirazı terk etmek vacip olur. İşte bundan dolayı: {فَلا يُنَازِعُنَّكَ فِي الأمْرِ} “Öyleyse bu işte asla seninle çekişmesinler” buyurmuştur. Yani seni yalanlayanlar, bâtıl akıllarıyla getirdiğin hükümlerin bazısına itiraz ederek seninle çekişmesinler. Nitekim bozuk kıyaslarıyla murdar ölmüş hayvanın (leşin) helalliği hususunda çekişerek: "Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü mü yemiyorsunuz?" demeleri ve {إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} “Alışveriş de faiz gibidir” şeklindeki iddiaları ve benzeri itirazları gibi... Onlar risaletin aslını inkâr ederken, bu tür itirazların tek tek her birine cevap vermek gerekmez; zira her makamın bir sözü vardır. Risaleti inkâr eden bu itiraz sahibi doğruyu bulmak için tartıştığını iddia ederse ona şöyle denir: "Seninle konuşulacak asıl mesele risaletin ispatı veya reddidir; yoksa sadece bu tür cüzi meselelere takılıp kalmak, maksadının inatlaşmak ve aciz bırakmak olduğunu gösterir." İşte bundan dolayı Allah Resulüne; hikmet ve güzel öğütle Rabbine davet etmesini, itiraz edenler itiraz etsin veya etmesin bu davette sebatla yürümesini ve hiçbir şeyin kendisini davetten alıkoymaması gerektiğini emretti. Çünkü sen {على هُدًى مُسْتَقِيمٍ} hakkın ilmini ve onunla ameli ihtiva eden, dosdoğru ve maksada ulaştıran “dosdoğru bir hidayet üzeresin.” Dolayısıyla sen kendi işinden eminsin, dininden kesin bir yakîn içindesin; bu da Rabbinin sana emrettiği hususta metanet göstermeni ve yoluna devam etmeni gerektirir. Sen şüpheli bir iş veya uydurulmuş bir söz üzere değilsin ki insanların hevaları ve görüşleri karşısında duraksayasın veya onların itirazları seni durdursun! Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} “Öyleyse Allah'a tevekkül et; şüphesiz sen apaçık hak üzeresin.” Bununla birlikte {إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzeresin” buyruğunda, şeriatın cüzi hükümlerine itiraz edenlere sahih akılla cevap verme hususunda da bir irşat vardır. Zira hüda (hidayet); Peygamber'in getirdiği her şeyin sıfatıdır; hüda ise usul ve füru meselelerinde hidayetin kendisiyle sağlandığı şeydir. Bunlar da güzelliği, adaleti ve hikmeti selim akıl ve fıtratla bilinen meselelerdir; bu da emir ve yasakların detaylarını tefekkür etmekle anlaşılır.
ولهذا أمره الله بالعدول عن جدالهم في هذه الحالة، فقال: {وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} أي: هو عالم بمقاصدكم ونياتكم، فمجازيكم عليها في يوم القيامة الذي يحكم الله بينكم فيما كنتم فيه تختلفون، فمن وافق الصراط المستقيم، فهو من أهل النعيم، ومن زاغ عنه، فهو من أهل الجحيم، ومن تمام حكمه، أن يكون حكما بعلم، فلذلك ذكر إحاطة علمه، وإحاطة كتابه فقال: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ} لا يخفى عليه منها خافية، من ظواهر الأمور وبواطنها، خفيها وجليها، متقدمها ومتأخرها، أن ذلك العلم المحيط بما في السماء والأرض قد أثبته الله في كتاب، وهو اللوح المحفوظ، حين خلق الله القلم، قال له: " اكتب " قال: ما أكتب؟ قال: " اكتب ما هو كائن إلى يوم القيامة
İşte bundan dolayı Allah bu durumda onlarla münakaşayı bırakmasını emrederek şöyle buyurdu: {وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı çok iyi bilir.'” Yani O sizin maksatlarınızı ve niyetlerinizi hakkıyla bilmektedir; hakkında ihtilaf ettiğiniz hususlarda aranızda hüküm vereceği kıyamet gününde bunların karşılığını size verecektir. Sırât-ı müstakîme muvafık olan kimse Naim ehli, ondan sapan kimse ise cehennem ehlidir. O'nun hükmünün tam olmasının gereği ise ilimle hükmetmesidir; bu sebeple ilminin ve Kitabının kuşatıcılığını zikrederek şöyle buyurdu: {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ} “Bilmez misin ki, Allah gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir!” İşlerin zâhirinden ve bâtınından, gizlisinden ve açığından, evvelinden ve ahirinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Göklerde ve yerde olanı kuşatan bu ilmi Allah bir kitapta —yani Levh-i Mahfuz'da— tespit etmiştir. Nitekim Allah Kalem'i yarattığı vakit ona: "Yaz!" buyurmuş; Kalem: "Ne yazayım?" deyince; "Kıyamet gününe kadar olacak her şeyi yaz!" buyurmuştur.
{إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} وإن كان تصوره عندكم لا يحاط به، فالله تعالى يسير عليه أن يحيط علما بجميع الأشياء، وأن يكتب ذلك في كتاب مطابق للواقع.
{إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.” Her ne kadar sizin bunu tasavvur etmeniz mümkün olmasa da, bütün eşyayı ilimce kuşatmak ve bunu gerçeğe tamı tamına mutabık bir kitapta yazmak Allah Teâlâ'ya pek kolaydır.
{٧١ - ٧٢} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ * وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .
{71 - 72} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ * وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Onlar Allah'ı bırakıp hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen tanırsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaat etmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!'”
يذكر تعالى حالة المشركين به، العادلين به غيره، وأن حالهم أقبح الحالات، وأنه لا مستند لهم على ما فعلوه، فليس لهم به علم، وإنما هو تقليد تلقوه عن آبائهم الضالين، وقد يكون الإنسان لا علم عنده بما فعله، وهو -في نفس الأمر- له حجة ما علمها، فأخبر هنا، أن الله لم ينزل في ذلك سلطانا، أي: حجة تدل علي وتجوزه، بل قد أنزل البراهين القاطعة على فساده وبطلانه، ثم توعد الظالمين منهم المعاندين للحق فقال: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} ينصرهم من عذاب الله إذا نزل بهم وحل. وهل لهؤلاء الذين لا علم لهم بما هم عليه قصد في اتباع الآيات والهدى إذا جاءهم؟ أم هم راضون بما هم عليه من الباطل؟ ذكر ذلك بقوله: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا} التي هي آيات الله الجليلة، المستلزمة لبيان الحق من الباطل، لم يلتفتوا إليها، ولم يرفعوا بها رأسا، بل {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ} من بغضها وكراهتها، ترى وجوههم معبسة، وأبشارهم مكفهرة، {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} أي: يكادون يوقعون بهم القتل والضرب البليغ، من شدة بغضهم وبغض الحق وعداوته، فهذه الحالة من الكفار بئس الحالة، وشرها بئس الشر، ولكن ثم ما هو شر منها، حالتهم التي يؤولون إليها، فلهذا قال: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} فهذه شرها طويل عريض، ومكروهها وآلامها تزداد على الدوام.
Allah Teâlâ Kendisine şirk koşan ve başkalarını O'na denk tutan müşriklerin durumunu; hallerinin en çirkin hal olduğunu, yaptıklarına dair hiçbir dayanaklarının ve bilgilerinin bulunmadığını, bunun ancak sapık atalarından devraldıkları bir taklitten ibaret olduğunu zikretmektedir. Bazen insan yaptığı şey hakkında bilgi sahibi olmayabilir fakat işin aslında bilmediği bir delili bulunabilir; işte Allah burada bu hususta hiçbir sultan indirmediğini —yani buna delalet eden ve cevaz veren hiçbir hüccet indirmediğini—, bilakis onun bozuk ve bâtıl olduğuna dair kesin bürhanlar indirdiğini haber vermiştir. Sonra hakka inatla karşı duran zalimleri tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur;” Allah'ın azabı başlarına inip kuşattığında onlara yardım edecek kimse bulunmaz. Peki, üzerinde bulundukları batıl hakkında bilgisi olmayan bu kimselerin, kendilerine ayetler ve hidayet geldiğinde ona uyma niyetleri var mıdır, yoksa üzerinde bulundukları batıldan razı mıdırlar? Bunu şu buyruğuyla beyan etti: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا} Hakkı bâtıldan ayıran Allah'ın o yüce “ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman” onlara dönüp bakmazlar ve başlarını kaldırıp ilgilenmezler; bilakis o ayetlere duydukları buğuz ve nefret sebebiyle {تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ} “o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen tanırsın.” Yüzlerinin asıldığını ve çehrelerinin karardığını görürsün. Hakka duydukları şiddetli kin ve düşmanlıktan ötürü {يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا} “neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar;” yani onları öldürmeye ve kıyasıya darp etmeye kalkışırlar. Kâfirlerin bu hali ne kötü bir haldir, şerri de ne fena bir şerdir! Fakat bundan daha da şerli olanı, varacakları akıbettir. İşte bundan dolayı: {قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaat etmiştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!'” buyurmuştur. Zira onun şerri uçsuz bucaksızdır, hoşnutsuzlukları ve elemleri ise daimi olarak artar.
{٧٣ - ٧٤} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ * مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} .
{73 - 74} {يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ * مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Ey insanlar! Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler bile asla bir sinek dahi yaratamazlar! Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan geri de alamazlar. İsteyen de aciz, istenen de! Onlar Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah Kaviyy'dir (pek kuvvetlidir), Azîz'dir (mutlak galiptir).”
هذا مثل ضربه الله لقبح عبادة الأوثان، وبيان نقصان عقول من عبدها، وضعف الجميع، فقال: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ} هذا خطاب للمؤمنين والكفار، المؤمنون يزدادون علما وبصيرة، والكافرون تقوم عليهم الحجة، {ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ} أي: ألقوا إليه أسماعكم، وتفهموا ما احتوى عليه، ولا يصادف منكم قلوبا لاهية، وأسماعا معرضة، بل ألقوا إليه القلوب والأسماع، وهو هذا: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} شمل كل ما يدعى من دون الله، {لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا} الذي هو من أحقر المخلوقات وأخسها، فليس في قدرتهم خلق هذا المخلوق الضعيف، فما فوقه من باب أولى، {وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ} بل أبلغ من ذلك لو {يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ} وهذا غاية ما يصير من العجز. {ضَعُفَ الطَّالِبُ} الذي هو المعبود من دون الله {وَالْمَطْلُوبُ} الذي هو الذباب، فكل منهما ضعيف، وأضعف منهما، من يتعلق بهذا الضعيف، وينزله منزلة رب العالمين.
Bu, putlara tapmanın çirkinliğini, onlara tapanların akıllarının kıtlığını ve hepsinin acziyetini beyan etmek üzere Allah'ın irat ettiği bir misaldir. Buyurdu ki: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ} “Ey insanlar!” Bu hem müminlere hem de kâfirlere hitaptır; müminlerin ilim ve basireti artsın, kâfirlere karşı da hüccet ikame edilsin diye... {ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ} “Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin!” Yani kulak verin ve içerdiği manayı iyice kavrayın; gafil kalplere ve yüz çeviren kulaklara rastlamasın, bilakis kalplerinizi ve kulaklarınızı ona verin! O misal şudur: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız;” Allah'tan başka kendisine dua edilen her şeyi kapsar; {لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا} yaratılmışların en hakir ve en değersizlerinden olan “bir sinek dahi yaratamazlar!” Bu zayıf varlığı yaratmaya güçleri yetmezken, ondan daha büyüğünü yaratamamaları evleviyetledir. {وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ} “hepsi bunun için bir araya gelseler bile...” Hatta bundan da ötesi: {وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ} “Eğer sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan geri de alamazlar.” İşte bu, acziyetin varabileceği son noktadır. {ضَعُفَ الطَّالِبُ} Allah'tan başka tapılan o mabut olan “isteyen de aciz,” {وَالْمَطْلُوبُ} sinek olan “istenen de!” İkisi de acizdir; onlardan daha acizi ise bu zayıf varlığa bağlanıp onu Âlemlerin Rabbi konumuna indirendir!
فهذا ما قدر {اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} حيث سوى الفقير العاجز من جميع الوجوه، بالغني القوي من جميع الوجوه، سوى من لا يملك لنفسه، ولا لغيره نفعا ولا ضرا، ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، بمن هو النافع الضار، المعطي المانع، مالك الملك، والمتصرف فيه بجميع أنواع التصريف.
İşte böylesi {اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edememiştir.” Zira her yönden fakir ve aciz olanı, her yönden Ganî ve Kaviyy olan Allah'a denk tutmuştur; ne kendisine ne de başkasına fayda veya zarar, ölüm, hayat veya yeniden diriliş verme gücü olmayan bir varlığı; fayda ve zarar veren, veren ve engelleyen, mülkün yegâne sahibi ve mülkünde her türlü tasarrufta bulunan Zat ile bir tutmuştur.
{إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} أي: كامل القوة، كامل العزة، من كمال قوته وعزته، أن نواصي الخلق بيديه، وأنه لا يتحرك متحرك، ولا يسكن ساكن، إلا بإرادته ومشيئته، فما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن، ومن كمال قوته، أنه يمسك السماوات والأرض أن تزولا ومن كمال قوته، أنه يبعث الخلق كلهم، أولهم وآخرهم، بصيحة واحدة، ومن كمال قوته، أنه أهلك الجبابرة والأمم العاتية، بشيء يسير، وسوط من عذابه.
{إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah Kaviyy'dir, Azîz'dir.” Yani tam bir kuvvet ve tam bir izzet sahibidir. O'nun kuvvet ve izzetinin kemâlindendir ki mahlûkatın perçemleri O'nun elindedir; O'nun iradesi ve meşiyeti olmadan hiçbir hareket eden hareket edemez, hiçbir duran da duramaz. Allah ne dilerse olur, dilemediği ise olmaz. O'nun kuvvetinin kemâlindendir ki gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar. O'nun kuvvetinin kemâlindendir ki öncekileriyle sonrakileriyle bütün mahlûkatı tek bir çığlıkla yeniden diriltir. O'nun kuvvetinin kemâlindendir ki o zorbaları ve azgın ümmetleri pek basit bir şeyle ve azabından bir kırbaçla helak etmiştir.
{٧٥ - ٧٦} {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} .
{75 - 76} {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ * يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Allah meleklerden de resuller seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de (yaptıklarını ve yapacaklarını) bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”
لما بين تعالى كماله وضعف الأصنام، وأنه المعبود حقا، بين حالة الرسل، وتميزهم عن الخلق بما تميزوا به من الفضائل فقال: {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ} أي: يختار ويجتبي من الملائكة رسلا ومن الناس رسلا يكونون أزكى ذلك النوع، وأجمعه لصفات المجد، وأحقه بالاصطفاء، فالرسل لا يكونون إلا صفوة الخلق على الإطلاق، والذي اختارهم واصطفاهم (١) ليس جاهلا بحقائق الأشياء، أو يعلم شيئا دون شيء، وإنما المصطفى لهم، السميع، البصير، الذي قد أحاط علمه وسمعه وبصره بجميع الأشياء، فاختياره إياهم، عن علم منه، أنهم أهل لذلك، وأن الوحي يصلح فيهم كما قال تعالى: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ}
Allah Teâlâ Kendi kemâlini, putların acziyetini ve hak mabudun yalnızca Kendisi olduğunu beyan edince; resullerin durumunu ve nail oldukları faziletlerle diğer yaratılmışlardan nasıl temayüz ettiklerini açıklayarak şöyle buyurdu: {اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلا وَمِنَ النَّاسِ} “Allah meleklerden de resuller seçer, insanlardan da.” Yani meleklerden ve insanlardan o türün en tertemizi, yüce sıfatları kendisinde en çok toplayanı ve seçilmeye en lâyık olanı elçiler olarak seçer ve beğenir. Resuller mutlak surette yaratılmışların en seçkinleridir. Onları seçip beğenen (1) Zat ise eşyanın hakikatlerinden gafil olan yahut bir şeyi bilip diğerini bilmeyen biri değildir; aksine onları seçen; ilmi, işitmesi ve görmesi her şeyi kuşatan Semî' ve Basîr olan Allah'tır. Dolayısıyla onları seçmesi; onların buna ehil olduklarını ve vahyin onlara lâyık olduğunu bilmesinden ötürüdür. Nitekim Allah Teâlâ: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir” buyurmuştur.
{وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} أي: هو يرسل الرسل، يدعون الناس إلى الله، فمنهم المجيب، ومنهم الراد لدعوتهم، ومنهم العامل، ومنهم الناكل، فهذا وظيفة الرسل، وأما الجزاء على تلك الأعمال، فمصيرها إلى الله، فلا تعدم منه فضلا أو عدلا.
{وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” Yani O, insanları Allah'a davet etmeleri için resuller gönderir; [insanlardan] kimi bu davete icabet eder, kimi onu reddeder, kimi [buyruklar doğrultusunda] amel eder, kimi de geri durur. İşte bu, resullerin vazifesidir. Bu amellerin karşılığına gelince, onun varacağı merci Allah'tır; O'ndan ya bir lütuf ya da bir adalet mutlaka tecelli eder.
{٧٧ - ٧٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} .
{77 - 78} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz. Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde cihad edin. O sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dinine [uyun]. Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız diye gerek daha önce gerekse bunda (Kur'an'da) size 'Müslümanlar' adını O verdi. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı sarılın. O sizin Mevlânızdır; O ne güzel mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!”
يأمر تعالى، عباده المؤمنين بالصلاة، وخص منها الركوع والسجود، لفضلهما وركنيتهما، وعبادته التي هي قرة العيون، وسلوة القلب المحزون، وأن ربوبيته وإحسانه على العباد، يقتضي منهم أن يخلصوا له العبادة، ويأمرهم بفعل الخير عموما.
Allah Teâlâ mümin kullarına namaz kılmalarını emretmekte; faziletleri ve rükün olmaları hasebiyle namazdan özellikle rükû ve secdeyi zikretmektedir. Yine gözlerin aydınlığı ve mahzun kalplerin tesellisi olan Kendisine kulluğu emretmektedir; zira O'nun rububiyeti ve kullarına olan ihsanı, ibadeti yalnız O'na has kılmalarını gerektirir. Ayrıca genel olarak hayır işlemelerini emretmektedir.
وعلق تعالى الفلاح على هذه الأمور فقال: {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي: تفوزون بالمطلوب المرغوب، وتنجون من المكروه المرهوب، فلا طريق للفلاح سوى الإخلاص في عبادة الخالق، والسعي في نفع عبيده، فمن وفق لذلك، فله القدح المعلى، من السعادة والنجاح والفلاح.
Allah Teâlâ kurtuluşu bu hususlara bağlayarak şöyle buyurdu: {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “kurtuluşa eresiniz diye;” yani arzu edilen matluba kavuşup korkulan felaketlerden necat bulasınız diye... Yaratıcıya kullukta ihlaslı olmaktan ve O'nun kullarına fayda sağlamaya çalışmaktan başka felah yolu yoktur. Kim buna muvaffak kılınırsa, mutluluk, başarı ve kurtuluştan en büyük payı elde etmiş olur.
{وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} والجهاد بذل الوسع في حصول الغرض المطلوب، فالجهاد في الله حق جهاده، هو القيام التام بأمر الله، ودعوة الخلق إلى سبيله بكل طريق موصل إلى ذلك، من نصيحة وتعليم وقتال وأدب وزجر ووعظ، وغير ذلك.
{وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde cihad edin.” Cihad; arzu edilen maksada ulaşmak için bütün gücü harcamaktır. Allah uğrunda hakkıyla cihad etmek ise; Allah'ın emrini eksiksiz yerine getirmek ve insanları nasihat, talim, savaş, terbiye, menetme, vaaz ve benzeri ulaştırıcı her yolla O'nun yoluna davet etmektir.
{هُوَ اجْتَبَاكُمْ} أي: اختاركم -يا معشر المسلمين- من بين الناس، واختار لكم الدين، ورضيه لكم، واختار لكم أفضل الكتب وأفضل الرسل، فقابلوا هذه المنحة العظيمة، بالقيام بالجهاد فيه حق القيام، ولما كان قوله: {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} ربما توهم متوهم أن هذا من باب تكليف ما لا يطاق، أو تكليف ما يشق، احترز منه بقوله: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} أي: مشقة وعسر، بل يسره غاية التيسير، وسهله بغاية السهولة، فأولا ما أمر وألزم إلا بما هو سهل على النفوس، لا يثقلها ولا يؤودها، ثم إذا عرض بعض الأسباب الموجبة للتخفيف، خفف ما أمر به، إما بإسقاطه، أو إسقاط بعضه. ويؤخذ من هذه الآية، قاعدة شرعية وهي أن " المشقة تجلب التيسير " و " الضرورات تبيح المحظورات " فيدخل في ذلك من الأحكام الفرعية، شيء كثير معروف في كتب الأحكام.
{هُوَ اجْتَبَاكُمْ} “O sizi seçti;” yani ey Müslümanlar topluluğu, insanlar arasından sizi seçti; sizin için bu dini seçip ondan razı oldu; kitapların ve peygamberlerin en faziletlisini sizin için seçti. Öyleyse bu muazzam ihsanı O'nun yolunda hakkıyla cihad ederek karşılayın! {وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ} buyruğundan bir kimsenin bunun güç yetirilemeyecek bir teklif yahut aşırı meşakkatli bir mükellefiyet olduğunu zannetmesi ihtimaline karşı: {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “ve dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” buyurarak bu vehmi ortadan kaldırmıştır. Yani hiçbir meşakkat ve zorluk yüklememiş, bilakis onu son derece kolaylaştırmış ve hafifletmiştir. Zira ilk olarak nefislere kolay gelen, onları zorlamayan ve bıktırmayan şeyleri emredip bağlayıcı kılmış; ardından hafifletmeyi gerektiren bazı sebepler ortaya çıktığında ise emrettiği hükmü ya tamamen kaldırarak ya da bir kısmını düşürerek hafifletmiştir. Bu ayetten şu şer'î kaideler çıkarılır: "Meşakkat teysiri (kolaylaştırmayı) celbeder" ve "Zaruretler memnu olan şeyleri mubah kılar". Ahkâm kitaplarında bilinen pek çok fıkhî füru hüküm bu kaidelerin kapsamına girer.
{مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ} أي: هذه الملة المذكورة، والأوامر المزبورة، ملة أبيكم إبراهيم، التي ما زال عليها، فالزموها واستمسكوا بها.
{مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ} “babanız İbrahim'in dinine [uyun].” Yani bu zikredilen din ve beyan olunan emirler; babanız İbrahim'in hep üzerinde bulunduğu dinidir; öyleyse ona sımsıkı sarılın ve onda sebat gösterin.
{هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} أي: في الكتب السابقة، مذكورون ومشهورون، {وَفِي هَذَا} أي: هذا الكتاب، وهذا الشرع. أي: ما زال هذا الاسم لكم قديما وحديثا، {لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ} بأعمالكم خيرها وشرها {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} لكونكم خير أمة أخرجت للناس، أمة وسطا عدلا خيارا، تشهدون للرسل أنهم بلغوا أممهم، وتشهدون على الأمم أن رسلهم بلغتهم بما أخبركم الله به في كتابه، {فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} بأركانها وشروطها وحدودها، وجميع لوازمها، {وَآتُوا الزَّكَاةَ} المفروضة لمستحقيها شكرا لله على ما أولاكم، {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} أي: امتنعوا به وتوكلوا عليه في ذلك، ولا تتكلوا على حولكم وقوتكم، {هُوَ مَوْلاكُمْ} الذي يتولى أموركم، فيدبركم بحسن تدبيره، ويصرفكم على أحسن تقديره، {فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} أي: نعم المولى لمن تولاه، فحصل له مطلوبه {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} لمن استنصره فدفع عنه المكروه. تم تفسير سورة الحج، والحمد لله رب العالمين.
{هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} “Gerek daha önce” —yani geçmiş kitaplarda zikredilip meşhur olarak— {وَفِي هَذَا} “gerekse bunda” —yani bu Kitap'ta ve bu şeriatta— “size 'Müslümanlar' adını O verdi.” Yani bu isim hem eskiden hem de şimdi sizin adınız olagelmiştir. {لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ} İyisiyle kötüsüyle amellerinize “Peygamber size şahit olsun,” {وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ} insanlar için çıkarılmış en hayırlı, vasat, adil ve seçkin bir ümmet olmanız hasebiyle “siz de insanlara şahitler olasınız diye...” Allah'ın Kendi Kitabı'nda size haber verdiği şeyler doğrultusunda; peygamberlerin tebliğde bulunduklarına onların lehine şahitlik edersiniz, ümmetlerin aleyhine de peygamberlerinin kendilerine tebliğ ettiğine dair şahitlik yaparsınız. {فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} Rükünleri, şartları, hududu ve bütün gerekleriyle “artık namazı dosdoğru kılın,” {وَآتُوا الزَّكَاةَ} Allah'ın size bahşettiği nimetlere şükran olarak farz kılınan “zekâtı hak sahiplerine verin,” {وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ} “ve Allah'a sımsıkı sarılın;” yani O'na sığının, bu hususlarda O'na tevekkül edin, kendi güç ve kuvvetinize güvenmeyin! {هُوَ مَوْلاكُمْ} İşlerinizi üstlenen, güzel tedbiriyle sizi idare eden ve en güzel takdiriyle sizi sevk eden “O sizin Mevlânızdır.” {فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “O ne güzel mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!” Kendisini dost edinen kimse için ne güzel bir Mevlâ'dır ki arzusuna nail olur; Kendisinden yardım dileyen için {وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “ne güzel bir yardımcıdır” ki her türlü kötülüğü ondan savar. Hac Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.