ينبه عباده على ما يشاهدونه، أنه خلق جميع الدواب التي على وجه الأرض، {مِنْ مَاءٍ} أي: مادتها كلها الماء، كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} .
Yeryüzünde bulunan bütün canlıları {مِنْ مَاءٍ} "sudan" yarattığına -yani hepsinin maddesinin su olduğuna- dair müşahede ettikleri hususta kullarını uyarmaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Her canlı şeyi sudan yarattık."
فالحيوانات التي تتوالد، مادتها ماء النطفة، حين يلقح الذكر الأنثى. والحيوانات التي تتولد من الأرض، لا تتولد إلا من الرطوبات المائية، كالحشرات لا يوجد منها شيء، يتولد من غير ماء أبدا، فالمادة واحدة، ولكن الخلقة مختلفة من وجوه كثيرة، {فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} كالحية ونحوها، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ} كالآدميين، وكثير من الطيور، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ} كبهيمة الأنعام ونحوها. فاختلافها -مع أن الأصل واحد- يدل على نفوذ مشيئة الله، وعموم قدرته، ولهذا قال: {يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} أي: من المخلوقات، على ما يشاؤه من الصفات، {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} كما أنزل المطر على الأرض، وهو لقاح واحد، والأم واحدة، وهي الأرض، والأولاد مختلفو الأصناف والأوصاف {وَفِي الأرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} .
Doğurarak çoğalan hayvanların maddesi, erkeğin dişiyi döllediği andaki nutfe suyudur. Topraktan üreyen hayvanlar ise ancak suyun rutubetinden ürerler; haşerat gibi hiçbir şey asla susuz var olamaz. Dolayısıyla madde birdir; fakat yaratılış pek çok yönden farklıdır: {فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} "İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür/yürür"; yılan ve benzerleri gibi. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ} "Kimi iki ayağı üstünde yürür"; insanoğlu ve birçok kuş gibi. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ} "Kimi de dört ayağı üstünde yürür"; en'âm hayvanları (sağmal ehli hayvanlar) ve benzerleri gibi. Asılları bir olmasına rağmen farklı olmaları, Allah'ın dilemesinin geçerliliğine ve kudretinin umumiliğine delalet eder. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} "Allah dilediğini yaratır"; yani yaratılmışlardan dilediği sıfatlar üzere [yaratır]. {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} "Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir." Tıpkı yeryüzüne yağmuru indirdiği gibi; dölleyen [su] birdir, ana olan yer de birdir, fakat doğan ürünler çeşit ve vasıf bakımından farklı farklıdır: "Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar/toprak parçaları, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı ve çatalsız hurmalıklar vardır; hepsi aynı su ile sulanır. Fakat tat bakımından biz onların bir kısmını diğerine üstün kılarız. Şüphesiz bunda akleden bir topluluk için ayetler vardır."
{٤٦} {لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .
{٤٦} {لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} "Andolsun ki biz, açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir."
أي: لقد رحمنا عبادنا، وأنزلنا إليهم آيات بينات، أي: واضحات الدلالة، على جميع المقاصد الشرعية، والآداب المحمودة، والمعارف الرشيدة، فاتضحت بذلك السبل، وتبين الرشد من الغي، والهدى من الضلال، فلم يبق أدنى شبهة لمبطل يتعلق بها، ولا أدنى إشكال لمريد الصواب، لأنها تنزيل من كمل علمه، وكملت رحمته، وكمل بيانه، فليس بعد بيانه بيان {لِيَهْلِكَ} بعد ذلك {مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} ممن سبقت لهم سابقة الحسنى، وقدم الصدق، {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} أي: طريق واضح مختصر، موصل إليه، وإلى دار كرامته، متضمن العلم بالحق وإيثاره والعمل به. عمم البيان التام لجميع الخلق، وخصص بالهداية من يشاء، فهذا فضله وإحسانه، وما فضل الكريم بممنون وذاك عدله، وقطع الحجة للمحتج، والله أعلم حيث يجعل مواقع إحسانه.
Yani: Biz kullarımıza merhamet ettik ve onlara açık delillere sahip ayetler indirdik; yani bütün şer'î maksatlara, övgüye değer edeplere ve dosdoğru marifetlere delaleti apaçık ayetler indirdik. Böylece yollar aydınlandı, doğruluk eğrilikten, hidayet sapıklıktan açıkça ayrıldı. Artık batıl ehline sarılacağı en ufak bir şüphe, hakikati arayana da en küçük bir kapalılık kalmadı. Çünkü bu ayetler ilmi kâmil, rahmeti kâmil ve beyanı kâmil olan Zat'ın indirmesidir; O'nun beyanından sonra hiçbir beyan olamaz. Tâ ki bundan sonra {لِيَهْلِكَ} {مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} "helak olan açık bir delille helak olsun, yaşayan da açık bir delille yaşasın." {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} "Allah dilediğini iletir"; haklarında ezelde güzellik takdir edilmiş ve doğruluk geçmişi olan kimseleri, {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} "dosdoğru yola"; yani O'na ve ikram yurduna ulaştıran, hakkı bilmeyi, onu tercih etmeyi ve onunla amel etmeyi içeren apaçık ve kestirme bir yola iletir. Eksiksiz açıklamayı bütün yaratılmışlara genellemiş, hidayeti ise dilediğine tahsis etmiştir. İşte bu O'nun lütfu ve ihsanıdır; Kerîm olanın lütfu ise minnet altında bırakılmaz. Diğeri ise O'nun adaletidir ve mazeret ileri sürenin delilini kesmektir. Allah ihsanının nerelere yerleşeceğini en iyi bilendir.
{٤٧ - ٥٠} {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ * وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُالْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ * أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .
{٤٧ - ٥٠} {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ * وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُالْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ * أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} "'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik' derler; sonra da bunun ardından onlardan bir kısmı yüz çevirir. Bunlar mümin değillerdir. Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çevirip uzaklaşır. Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler. Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yahut Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir!"
يخبر تعالى عن حالة الظالمين، ممن في قلبه مرض وضعف إيمان، أو نفاق وريب وضعف علم، أنهم يقولون بألسنتهم، ويلتزمون الإيمان بالله والطاعة، ثم لا يقومون بما قالوا، ويتولى فريق منهم عن الطاعة توليا عظيما، بدليل قوله: {وَهُمْ مُعْرِضُونَ} فإن المتولي، قد يكون له نية عود ورجوع إلى ما تولى عنه، وهذا المتولي معرض، لا التفات له، ولا نظر لما تولى عنه، وتجد هذه الحالة مطابقة لحال كثير ممن يدعي الإيمان والطاعة لله وهو ضعيف الإيمان، وتجده لا يقوم بكثير من العبادات، خصوصا: العبادات التي تشق على كثير من النفوس، كالزكوات، والنفقات الواجبة والمستحبة، والجهاد في سبيل الله، ونحو ذلك.
Yüce Allah; kalbinde hastalık ve iman zayıflığı veya nifak, şüphe ve ilim yetersizliği bulunan zalimlerin durumunu haber vermektedir: Dilleriyle söylerler, Allah'a imanı ve itaati taahhüt ederler, sonra da söylediklerini yerine getirmezler. Onlardan bir kısmı itaatten büyük bir yüz çevirmeyle döner; bunun delili "onlar yüz çevirenlerdir" buyruğudur. Çünkü yüz çeviren kimsenin bazen yüz çevirdiği şeye dönme ve rücu etme niyeti olabilir; fakat bu yüz çeviren kimse tamamen arkasını dönmüştür, yüz çevirdiği şeye hiçbir iltifatı ve bakışı yoktur. Bu durumu, Allah'a iman ve itaat iddia ettiği halde imanı zayıf olan pek çok kimsenin haline mutabık bulursun: Birçok ibadeti yerine getirmediğini görürsün; bilhassa zekâtlar, vacip ve müstehap nafakalar, Allah yolunda cihat ve benzeri gibi pek çok nefse ağır gelen ibadetleri [yapmaz].
{وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} أي: إذا صار بينهم وبين أحد حكومة، ودعوا إلى حكم الله ورسوله {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ} يريدون أحكام الجاهلية، ويفضلون أحكام القوانين غير الشرعية على الأحكام الشرعية، لعلمهم أن الحق عليهم، وأن الشرع لا يحكم إلا بما يطابق الواقع، {وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ} أي: إلى حكم الشرع {مُذْعِنِينَ} وليس ذلك لأجل أنه حكم شرعي، وإنما ذلك لأجل موافقة أهوائهم، فليسوا ممدوحين في هذه الحال، ولو أتوا إليه مذعنين، لأن العبد حقيقة، من يتبع الحق فيما يحب ويكره، وفيما يسره ويحزنه، وأما الذي يتبع الشرع عند موافقة هواه، وينبذه عند مخالفته، ويقدم الهوى على الشرع، فليس بعبد على الحقيقة، قال الله في لومهم على الإعراض عن الحكم الشرعي: {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} أي: علة، أخرجت القلب عن صحته وأزالت حاسته، فصار بمنزلة المريض، الذي يعرض عما ينفعه، ويقبل على ما يضره،
{وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} "Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman"; yani kendileriyle başkası arasında bir dava/muhakeme olup da Allah ve Resûlü'nün hükmüne çağrıldıklarında, {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ} "bir de bakarsın ki içlerinden bir grup yüz çevirip uzaklaşır." Câhiliye hükümlerini isterler ve şer'î olmayan kanunların hükümlerini şer'î hükümlere tercih ederler; çünkü hakkın kendi aleyhlerine olduğunu ve şeriatın ancak gerçeğe uygun olanla hükmedeceğini bilirler. {وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ} "Eğer hak kendi lehlerine olursa, ona gelirler" yani şeriatın hükmüne {مُذْعِنِينَ} "boyun eğerek [gelirler]." Bu da onun şer'î bir hüküm olmasından ötürü değil, sadece kendi hevalarına uygun düşmesinden ötürüdür. Bu sebeple boyun eğerek gelseler dahi bu durumda övülmüş değillerdir; çünkü gerçek kul, sevdiği ve hoşlanmadığı, kendisini sevindiren ve üzen her hususta hakka tabi olan kimsedir. Hevasına uyduğunda şeriata tabi olan, hevasına muhalif olduğunda onu bir kenara atan ve hevasını şeriatın önüne geçiren kimseye gelince, o hakiki manada bir kul değildir. Şer'î hükümden yüz çevirdikleri için onları kınayarak Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} "Kalplerinde bir hastalık mı var?" Yani kalbi sıhhatinden çıkaran ve duyusunu yok eden bir illet mi var ki, kendisine fayda verenden yüz çevirip zarar verene yönelen hasta mesabesine gelmiştir?
{أَمِ ارْتَابُوا} أي: شكوا، وقلقت قلوبهم من حكم الله ورسوله، واتهموه أنه لا يحكم بالحق، {أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} أي: يحكم عليهم حكما ظالما جائرا، وإنما هذا وصفهم {بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .
{أَمِ ارْتَابُوا} "Yoksa şüpheye mi düştüler?" Yani şüphe edip kalpleri Allah ve Resûlü'nün hükmünden huzursuz mu oldu ve O'nu hak ile hükmetmemekle mi itham ettiler? {أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} "Yahut Allah'ın ve Peygamberi'nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar?" Yani aleyhlerine zalimce ve haksızca bir hüküm vereceğinden mi korkuyorlar? Oysa bu ancak onların kendi vasfıdır: {بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} "Hayır, asıl zalimler kendileridir!"
وأما حكم الله ورسوله، ففي غاية العدالة والقسط، وموافقة الحكمة. {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} وفي هذه الآيات، دليل على أن الإيمان، ليس هو مجرد القول حتى يقترن به العمل، ولهذا نفى الإيمان عمن تولى عن الطاعة، ووجوب الانقياد لحكم الله ورسوله في كل حال، وأن من ينقد له دل على مرض في قلبه، وريب في إيمانه، وأنه يحرم إساءة الظن بأحكام الشريعة، وأن يظن بها خلاف العدل والحكمة.
Allah ve Resûlü'nün hükmüne gelince; o adaletin, kıstın ve hikmete uygunluğun zirvesindedir: "İyice bilen bir toplum için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?" Bu ayetlerde imanın, amelle birlikte olmadıkça sırf sözden ibaret olmadığına dair delil vardır; bu yüzden itaatten yüz çeviren kimseden imanı nefyetmiştir. Ayrıca her durumda Allah ve Resûlü'nün hükmüne boyun eğmenin vacip olduğuna, O'na boyun eğmeyenin kalbinde bir hastalık ve imanında bir şüphe bulunduğuna, şeriatın hükümlerine suizan beslemenin ve onlar hakkında adalet ve hikmetin hilafını düşünmenin haram olduğuna delalet vardır.
ولما ذكر حالة المعرضين عن الحكم الشرعي، ذكر حالة المؤمنين الممدوحين، فقال:
Şer'î hükümden yüz çevirenlerin durumunu zikredince, övgüye mazhar olan müminlerin durumunu zikredip şöyle buyurdu:
{٥١ - ٥٢} {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} .
{٥١ - ٥٢} {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} "Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Peygamberi'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak: 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte kurtuluşa erenler bunlardır. Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa, işte onlar kurtulanların ta kendileridir."
أي: {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ} حقيقة، الذين صدقوا إيمانهم بأعمالهم حين يدعون إلى الله ورسوله ليحكم بينهم، سواء وافق أهواءهم أو خالفها، {أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} أي: سمعنا حكم الله ورسوله، وأجبنا من دعانا إليه، وأطعنا طاعة تامة، سالمة من الحرج.
Yani: Aralarında hükmetmesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman -ister hevalarına uysun ister muhalif olsun- amelleriyle imanlarını tasdik eden hakiki {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ} "müminlerin sözü ancak", {أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} "'İşittik ve itaat ettik' demeleridir." Yani: Allah ve Resûlü'nün hükmünü işittik, bizi O'na çağırana icabet ettik ve hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir itaatle itaat ettik [demeleridir].
{وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} حصر الفلاح فيهم، لأن الفلاح: الفوز بالمطلوب، والنجاة من المكروه، ولا يفلح إلا من حكم الله ورسوله، وأطاع الله ورسوله. ولما ذكر فضل الطاعة في الحكم خصوصا، ذكر فضلها عموما، في جميع الأحوال، فقال: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} فيصدق خبرهما ويمتثل أمرهما، {وَيَخْشَ اللَّهَ} أي: يخافه خوفا مقرونا بمعرفة، فيترك ما نهى عنه، ويكف نفسه عما تهوى، ولهذا قال: {وَيَتَّقْهِ} بترك المحظور، لأن التقوى -عند الإطلاق- يدخل فيها، فعل المأمور، وترك المنهي عنه، وعند اقترانها بالبر أو الطاعة - كما في هذا الموضع - تفسر بتوقي عذاب الله، بترك معاصيه، {فَأُولَئِكَ} الذين جمعوا بين طاعة الله وطاعة رسوله، وخشية الله وتقواه، {هُمُ الْفَائِزُونَ} بنجاتهم من العذاب، لتركهم أسبابه، ووصولهم إلى الثواب، لفعلهم أسبابه، فالفوز محصور فيهم، وأما من لم يتصف بوصفهم، فإنه يفوته من الفوز بحسب ما قصر عنه من هذه الأوصاف الحميدة، واشتملت هذه الآية، على الحق المشترك بين الله وبين رسوله، وهو: الطاعة المستلزمة للإيمان، والحق المختص بالله، وهو: الخشية والتقوى، وبقي الحق الثالث المختص بالرسول، وهو التعزير والتوقير، كما جمع بين الحقوق الثلاثة في سورة الفتح في قوله: {لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا}
{وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} "İşte kurtuluşa erenler bunlardır." Kurtuluşu onlara hasretmiştir; çünkü felâh, arzu edilene kavuşmak ve hoşlanılmayan şeyden kurtulmaktır. Allah ve Resûlü'nü hakem kılan, Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimseden başkası ise kurtuluşa eremez. Özellikle hüküm hususunda itaatin faziletini zikredince, genel olarak bütün durumlarda itaatin faziletini zikredip şöyle buyurdu: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} "Kim Allah'a ve Peygamberi'ne itaat eder" -yani haberlerini tasdik edip emirlerine uyarsa-, {وَيَخْشَ اللَّهَ} "Allah'tan korkar" -yani marifetle birlikte bir korkuyla O'ndan korkarak nehyettiği şeyleri terk eder ve nefsini hevasından alıkoyarsa ki bu sebeple şöyle buyurmuştur-: {وَيَتَّقْهِ} "ve O'na karşı gelmekten sakınırsa" yasaklanan şeyleri terk ederek [sakınırsa]. Çünkü takva mutlak olarak zikredildiğinde emredileni yapmak ve nehyedileni terk etmek manasını kapsar; burada olduğu gibi iyilik veya itaat ile birlikte zikredildiğinde ise günahları terk ederek Allah'ın azabından korunmak şeklinde tefsir edilir. İşte Allah'a ve Resûlü'ne itaati, Allah korkusu ve takvayı bir arada toplayan {فَأُولَئِكَ} "o kimseler", {هُمُ الْفَائِزُونَ} "kurtulanların ta kendileridir." Sebeplerini terk ettikleri için azaptan kurtulmalarıyla ve sebeplerini işledikleri için sevaba kavuşmalarıyla [kurtulanlardır]. Kurtuluş onlara hasredilmiştir; onların vasfıyla vasıflanmayan kimseye gelince, bu övgüye değer sıfatlardan geri kaldığı ölçüde kurtuluşu kaçırır. Bu ayet-i kerîme; Allah ile Resûlü arasındaki ortak hakkı -ki o da imanın gereği olan itaattir-, sadece Allah'a ait olan hakkı -ki o da korku ve takvadır- içermiştir. Resûl'e ait olan üçüncü hak ise O'na yardım etmek/desteklemek ve hürmet göstermektir; nitekim Fetih Sûresi'ndeki şu buyrukta bu üç hak bir arada zikredilmiştir: {لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلا} "Tâ ki Allah'a ve Resûlü'ne inanasınız, O'na yardım edesiniz, O'na saygı gösteresiniz ve sabah akşam O'nu tesbih edesiniz."
{٥٣ - ٥٤} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} .
{٥٣ - ٥٤} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} "Eğer kendilerine emredersen kesinlikle [savaşa] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin! [Sizden istenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.'"
يخبر تعالى عن حالة المتخلفين عن الرسول ﷺ في الجهاد من المنافقين، ومن في قلوبهم مرض وضعف إيمان أنهم يقسمون بالله، {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ} فيما يستقبل، أو لئن نصصت عليهم حين خرجت {لَيَخْرُجُنَّ} والمعنى الأول أولى. قال الله -رادا عليهم-: {قُلْ لا تُقْسِمُوا} أي: لا نحتاج إلى إقسامكم ولا إلى أعذاركم، فإن الله قد نبأنا من أخباركم، وطاعتكم معروفة، لا تخفى علينا، قد كنا نعرف منكم التثاقل والكسل من غير عذر، فلا وجه لعذركم وقسمكم، إنما يحتاج إلى ذلك، من كان أمره محتملا وحاله مشتبهة، فهذا ربما يفيده العذر براءة، وأما أنتم فكلا ولما، وإنما ينتظر بكم ويخاف عليكم حلول بأس الله ونقمته، ولهذا توعدهم بقوله: {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} فيجازيكم عليها أتم الجزاء، هذه حالهم في نفس الأمر، وأما الرسول ﵊، فوظيفته أن يأمركم وينهاكم، ولهذا قال:
Yüce Allah; cihaddan geri kalan münafıkların, kalplerinde hastalık ve iman zayıflığı bulunanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihada çıkmayıp arkada kalma hallerini haber vermektedir: Onlar {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ} gelecekte "kendilerine emredersen" veya sen sefere çıktığında onları açıkça tayin edersen {لَيَخْرُجُنَّ} "kesinlikle [savaşa] çıkacaklarına" dair Allah'a yemin ederler; birinci mana daha uygundur. Allah onlara reddiye olarak şöyle buyurdu: {قُلْ لا تُقْسِمُوا} "De ki: Yemin etmeyin!" Yani sizin yeminlerinize de mazeretlerinize de ihtiyacımız yoktur; çünkü Allah bize haberlerinizden bildirmiştir. Sizin [nasıl] itaat ettiğiniz bilinmektedir, bize gizli değildir. Mazeretsiz olarak sizden gelen ağırdan almayı ve tembelliği zaten bilirdik; dolayısıyla mazeretinizin ve yemininizin hiçbir tutar yanı yoktur. Buna ancak durumu ihtimalli ve hali şüpheli olan kimse muhtaç olur ki böyle birine mazeret beyan etmek belki beraat kazandırabilir. Size gelince, asla ve kat'a! Sizin hakkınızda ancak Allah'ın azabının ve intikamının inmesi beklenir ve bundan endişe edilir. Bu yüzden şöyle buyurarak onları tehdit etti: {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} "Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır" ve bunlara karşılık size eksiksiz ceza verecektir. İşin gerçeğinde onların hali böyledir; Resûl'e aleyhisselâm gelince, onun vazifesi size emretmek ve sizi nehyetmektir. Bu sebeple şöyle buyurdu:
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} .
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} "De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin!' Eğer yüz çevirirseniz, bilin ki onun sorumluluğu kendisine yüklenen [tebliğ vazifesi], sizin sorumluluğunuz da size yüklenen [itaat vazifesi]dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ancak apaçık bir tebliğdir."
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ} امتثلوا، كان حظكم وسعادتكم (١) وإن {تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} من الرسالة، وقد أداها.
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} "De ki: Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin!" Eğer boyun eğerlerse kendi nasipleri ve saadetleridir; şayet {تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} "yüz çevirirseniz, onun sorumluluğu kendisine yüklenen" risalet vazifesidir ve o da bunu hakkıyla eda etmiştir.
{وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} من الطاعة، وقد بانت حالكم وظهرت، فبان ضلالكم وغيكم واستحقاقكم العذاب. {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا} إلى الصراط المستقيم، قولا وعملا فلا سبيل لكم إلى الهداية إلا بطاعته، وبدون ذلك، لا يمكن، بل هو محال.
{وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} "Sizin sorumluluğunuz da size yüklenen" itaat vazifesidir. Sizin haliniz ise açığa çıkıp belirmiş; böylece sapıklığınız, azgınlığınız ve azabı hak edişiniz aşikâr olmuştur. {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا} "Eğer ona itaat ederseniz hidayete erersiniz"; söz ve amel olarak dosdoğru yola [erersiniz]. Ona itaat etmekten başka sizin için hidayete ermenin hiçbir yolu yoktur; bu olmaksızın hidayet mümkün değildir, hatta imkânsızdır.
{وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} أي: تبليغكم البين الذي لا يبقي لأحد شكا ولا شبهة، وقد فعل ﷺ، بلغ البلاغ المبين، وإنما الذي يحاسبكم ويجازيكم هو الله تعالى، فالرسول ليس له من الأمر شيء، وقد قام بوظيفته.
{وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلا الْبَلاغُ الْمُبِينُ} “Peygamberin üzerine düşen ancak apaçık bir tebliğdir.” Yani hiç kimseye hiçbir şüphe ve tereddüt bırakmayan apaçık bir şekilde [mesajı] size ulaştırmasıdır. Nitekim o da sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmış, apaçık bir tebliğde bulunmuştur. Sizi hesaba çekecek ve karşılığınızı verecek olan ise yalnızca Yüce Allah'tır. Dolayısıyla Peygamber'in elinde bu işten hiçbir yetki yoktur ve o üzerine düşen vazifeyi yerine getirmiştir.
{٥٥} {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} .
{٥٥} {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} "Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştireceğini ve çektikleri korkuların ardından onları mutlaka güvene kavuşturacağını vaat etmiştir. Onlar yalnız bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir."
هذا من أوعاده (١) الصادقة، التي شوهد تأويلها ومخبرها، فإنه وعد من قام بالإيمان والعمل الصالح من هذه الأمة، أن يستخلفهم في الأرض، يكونون هم الخلفاء فيها، المتصرفين في تدبيرها، وأنه يمكن لهم دينهم الذي ارتضى لهم، وهو دين الإسلام، الذي فاق الأديان كلها، ارتضاه لهذه الأمة، لفضلها وشرفها ونعمته عليها، بأن يتمكنوا من إقامته، وإقامة شرائعه الظاهرة والباطنة، في أنفسهم وفي غيرهم، لكون غيرهم من أهل الأديان وسائر الكفار مغلوبين ذليلين، وأنه يبدلهم من بعد خوفهم الذي كان الواحد منهم لا يتمكن من إظهار دينه، وما هو عليه إلا بأذى كثير من الكفار، وكون جماعة المسلمين قليلين جدا بالنسبة إلى غيرهم، وقد رماهم أهل الأرض عن قوس واحدة، وبغوا لهم الغوائل.
Bu, gerçekleşmesi ve neticesi bizzat müşahede edilmiş sadık vaatlerindendir. Zira Allah bu ümmetten imanı ve salih ameli yerine getirenlere; yeryüzünde kendilerini egemen kılacağını, oranın yöneticileri olup sevk ve idaresinde tasarruf yetkisine sahip olacaklarını; kendileri için razı olduğu dinlerini -ki bütün dinlerin fevkinde olan, faziletinden, şerefinden ve üzerlerindeki nimetinden ötürü bu ümmet için razı olduğu İslam dinidir- sapasağlam yerleştireceğini vaat etmiştir. Şöyle ki diğer din mensupları ve bütün kâfirler mağlup ve zelil kılındığı için, müminler hem kendi nefislerinde hem de başkaları üzerinde zahirî ve batınî şeriat hükümlerini ikame etmeye muktedir olacaklardır. Ayrıca, içlerinden birinin kâfirlerin pek çok eziyetine maruz kalmaksızın dinini ve inancını açığa vuramadığı, Müslüman cemaatin diğerlerine nispetle pek az olduğu, yeryüzü ahalisinin tek bir yaydan ok atar gibi hep birlikte üzerlerine geldiği ve başlarına türlü belalar sarmak istediği o korku halinden sonra onları güvene kavuşturacağını da vaat etmiştir.
فوعدهم الله هذه الأمور وقت نزول الآية، وهي لم تشاهد الاستخلاف في الأرض والتمكين فيها، والتمكين من إقامة الدين الإسلامي، والأمن التام، بحيث يعبدون الله ولا يشركون به شيئا، ولا يخافون أحدا إلا الله، فقام صدر هذه الأمة، من الإيمان والعمل الصالح بما يفوقون على غيرهم، فمكنهم من البلاد والعباد، وفتحت مشارق الأرض ومغاربها، وحصل الأمن التام والتمكين التام، فهذا من آيات الله العجيبة الباهرة، ولا يزال الأمر إلى قيام الساعة، مهما قاموا بالإيمان والعمل الصالح، فلا بد أن يوجد ما وعدهم الله، وإنما يسلط عليهم الكفار والمنافقين، ويديلهم في بعض الأحيان، بسبب إخلال المسلمين بالإيمان والعمل الصالح.
Ayet indiği vakit henüz yeryüzünde egemenlik, iktidar, İslam dinini ikame etme imkânı ve Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk edip O'ndan başka kimseden korkmayacakları tam bir emniyet müşahede edilmemişken Allah onlara bu hususları vaat etti. Bu ümmetin öncüleri (ilk nesil), başkalarının fevkinde bir iman ve salih ameli yerine getirdiler; neticede Allah onları beldelere ve kullara hâkim kıldı, yeryüzünün doğuları ve batıları fethedildi, tam bir güven ve eksiksiz bir iktidar hâsıl oldu. İşte bu, Allah'ın hayret verici ve göz kamaştırıcı mucizevî ayetlerindendir. Bu durum kıyamete kadar da böyle devam edecektir: Müslümanlar imanı ve salih ameli ikame ettikleri müddetçe Allah'ın vaat ettiği şey mutlaka gerçekleşecektir. Kâfir ve münafıkların Müslümanlara musallat edilmesi ve zaman zaman galebe çalmaları ise ancak Müslümanların iman ve salih ameldeki kusurlarından ötürüdür.
{وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} التمكين والسلطنة التامة لكم، يا معشر المسلمين، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} الذين خرجوا عن طاعة الله، وفسدوا، فلم يصلحوا لصالح، ولم يكن فيهم أهلية للخير، لأن الذي يترك الإيمان في حال عزه وقهره، وعدم وجود الأسباب المانعة منه، يدل على فساد نيته، وخبث طويته، لأنه لا داعي له لترك الدين إلا ذلك. ودلت هذه الآية، أن الله قد مكن من قبلنا، واستخلفهم في الأرض، كما قال موسى لقومه: {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} وقال تعالى: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأرْضِ}
{وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} “Her kim de bundan sonra inkâr ederse” -ey Müslümanlar topluluğu, size bahşedilen bu tam iktidar ve hâkimiyetten sonra [inkâr ederse]-, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fasıkların ta kendileridir.” Yani Allah'a itaatten çıkan, ifsada uğrayıp hiçbir salih amele elverişli olmayan ve kendilerinde hiçbir hayır liyakati bulunmayan kimselerdir. Zira [İslam'ın] izzet ve hâkimiyet içinde bulunduğu, ona [bağlanmaya] engel hiçbir sebebin olmadığı bir durumda imanı terk eden kimsenin bu tutumu; onun niyetinin bozukluğuna ve içinin kötülüğüne delalet eder. Çünkü onu dini terk etmeye sevk edecek bundan başka bir sebep yoktur. Bu ayet, Allah'ın bizden öncekilere de imkân ve iktidar verip onları yeryüzünde egemen kıldığına delalet etmektedir; nitekim Mûsâ kavmine şöyle demişti: {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “...ve sizi yeryüzünde halifeler kılsın da nasıl amel edeceğinizi görsün.” Yüce Allah [bir diğer ayette de] şöyle buyurmuştur: {وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الأرْضِ} “Biz ise yeryüzünde güçsüz bırakılanlara lütufta bulunmak, onları önderler yapmak, onları vârisler kılmak ve kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar vermek istiyorduk.”
{٥٦ - ٥٧} {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} .
{٥٦ - ٥٧} {وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ * لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} "Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. İnkâr edenlerin yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer ateştir. Ne kötü bir dönüş yeridir o!"
يأمر تعالى بإقامة الصلاة، بأركانها وشروطها وآدابها، ظاهرا وباطنا، وبإيتاء الزكاة من الأموال التي استخلف الله عليها العباد، وأعطاهم إياها، بأن يؤتوها الفقراء وغيرهم، ممن ذكرهم الله لمصرف الزكاة، فهذان أكبر الطاعات وأجلهما، جامعتان لحقه وحق خلقه، للإخلاص للمعبود، وللإحسان إلى العبيد، ثم عطف عليهما الأمر العام، فقال: {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} وذلك بامتثال أوامره واجتناب نواهيه {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ} {لَعَلَّكُمْ} حين تقومون بذلك {تُرْحَمُونَ} فمن أراد الرحمة، فهذا طريقها، ومن رجاها من دون إقامة الصلاة، وإيتاء الزكاة، وإطاعة الرسول، فهو متمن كاذب، وقد منته نفسه الأماني الكاذبة.
Yüce Allah; rükünleri, şartları ve edepleriyle hem zahiren hem de batınen namazın dosdoğru kılınmasını ve Allah'ın kulları üzerine emanetçi kıldığı ve kendilerine verdiği mallardan zekâtın verilmesini -yani fakirlere ve Allah'ın zekât sarf yeri olarak zikrettiği diğer kimselere verilmesini- emretmektedir. Bu ikisi taatlerin en büyüğü ve en yücesidir; O'nun hakkını ve yaratılmışların hakkını, Mabûd'a ihlası ve kullara ihsanı bir arada toplar. Sonra bu ikisinin üzerine genel emri atfedip şöyle buyurdu: {وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ} "ve Peygamber'e itaat edin"; bu da emirlerine uymak ve nehiylerinden kaçınmakla olur. "Kim Peygamber'e itaat ederse şüphesiz Allah'a itaat etmiş olur." Bunu yerine getirdiğiniz takdirde {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} "tâ ki merhamet olunasınız." Dolayısıyla kim rahmeti dilerse, işte onun yolu budur! Namazı kılmadan, zekâtı vermeden ve Peygamber'e itaat etmeden rahmeti uman kimse ise yalancı bir kuruntucudur; nefsi onu boş kuruntularla aldatmıştır.
{لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ} فلا يغررك ما متعوا به في الحياة الدنيا، فإن الله، وإن أمهلهم فإنه لا يهملهم {نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ} .
{لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأرْضِ} "İnkâr edenlerin yeryüzünde aciz bırakacaklarını sanma!" Dünya hayatında kendilerine verilen nimetler ve imkânlar sakın seni aldatmasın! Çünkü Allah onlara mühlet verse de onları asla ihmal etmez: "Onları az bir süre faydalandırır, sonra da şiddetli bir azaba sürükleriz."
ولهذا قال هنا: {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} أي: بئس المآل، مآل الكافرين، مآل الشر والحسرة والعقوبة الأبدية.
Bu sebeple burada şöyle buyurmuştur: {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} "Onların varacağı yer ateştir. Ne kötü bir dönüş yeridir o!" Yani kâfirlerin akıbeti ne kötü bir akıbettir; kötülüğün, hasretin ve ebedî cezanın akıbetidir.
{٥٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{٥٨} {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} "Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu köle ve cariyeleriniz ile sizden henüz bülûğa ermemiş olanlar üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. Bu üçü sizin için mahrem vakitlerdir. Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır; zira onlar sizin yanınızda sıkça dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir."
أمر المؤمنين أن يستأذنهم مماليكهم، والذين لم يبلغوا الحلم منهم. قد ذكر الله حكمته وأنه ثلاث عورات للمستأذن عليهم، وقت نومهم بالليل بعد العشاء، وعند انتباههم قبل صلاة الفجر، فهذا -في الغالب- أن النائم يستعمل للنوم في الليل ثوبا غير ثوبه المعتاد، وأما نوم النهار، فلما كان في الغالب قليلا قد ينام فيه العبد بثيابه المعتادة، قيده بقوله: {وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ} أي: للقائلة، وسط النهار.
Müminlere, kölelerinin ve henüz ergenlik çağına ulaşmamış çocuklarının kendilerinden izin istemelerini emretmiştir. Allah bunun hikmetini ve izin istenen kimseler için üç avret (mahrem) vakit olduğunu zikretmiştir: Yatsıdan sonra gece uyku vakitleri ve sabah namazından önce uyanma vakitleri. Bu iki vakitte çoğunlukla uyuyan kimse gece uykusu için mutat elbisesinden başka bir elbise kullanır. Gündüz uykusuna gelince, ekseriyetle az olduğu ve kul onda mutat elbiseleriyle de uyuyabildiği için Yüce Allah onu şu buyruğuyla kayıtlamıştır: {وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ} "Öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte"; yani gün ortasındaki kaylûle (öğle uykusu) için [elbiselerinizi çıkardığınızda].
ففي ثلاثة هذه الأحوال، يكون المماليك والأولاد الصغار كغيرهم، لا يمكنون من الدخول إلا بإذن، وأما ما عدا هذه الأحوال الثلاثة فقال: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} أي: ليسوا كغيرهم، فإنهم يحتاج إليهم دائما، فيشق الاستئذان منهم في كل وقت، ولهذا قال: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} أي: يترددون عليكم في قضاء أشغالكم وحوائجكم.
İşte bu üç durumda köleler ve küçük çocuklar başkaları gibi olurlar; izin almadıkça içeri girmelerine imkân verilmez. Bu üç durumun dışındaki vakitlere gelince şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} "Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır." Yani onlar başkaları gibi değillerdir; zira kendilerine her an ihtiyaç duyulur ve her vakit izin istemeleri zorluk doğurur. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} "Onlar sizin yanınızda sıkça dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız." Yani işlerinizi ve ihtiyaçlarınızı görmek için yanınıza sıkça girip çıkarlar.
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ} بيانا مقرونا بحكمته، ليتأكد ويتقوى ويعرف به رحمة شارعه وحكمته، ولهذا قال: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} له العلم المحيط بالواجبات والمستحيلات والممكنات، والحكمة التي وضعت كل شيء موضعه، فأعطى كل مخلوق خلقه اللائق به، وأعطى كل حكم شرعي حكمه اللائق به، ومنه هذه الأحكام التي بينها وبين مآخذها وحسنها.
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ} "İşte Allah ayetleri size böyle açıklar"; pekişsin, kuvvetlensin ve bu sayede kanun koyucunun merhameti ve hikmeti bilinsin diye hikmetiyle birlikte açıklar. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} "Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir." Vacipleri, imkânsızları ve mümkünleri kuşatan bir ilim O'nundur; her şeyi yerli yerine koyan hikmet de O'nundur. Böylece her yaratılmışa ona layık olan hilkatini vermiş, her şer'î hükme de ona layık olan hikmetini vermiştir. İşte açıkladığı, dayanaklarını ve güzelliğini bildirdiği bu hükümler de bu kabildendir.
{٥٩} {وَإِذَا بَلَغَ الأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} .
{٥٩} {وَإِذَا بَلَغَ الأطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} "Çocuklarınız bülûğa erdikleri zaman..."
وهو إنزال المني يقظة أو مناما، {فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} أي: في سائر الأوقات، والذين من قبلهم، هم الذين ذكرهم الله بقوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} الآية.
Bülûğ; uyanıkken veya uykuda meni gelmesidir. {فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} "kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler"; yani bütün vakitlerde [izin istesinler]. Kendilerinden öncekiler ise Allah'ın şu buyruğunda zikrettiği kimselerdir: "Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, sahiplerinden izin alıp onlara selam vermedikçe girmeyin..."
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ الآيَاتِ} ويوضحها، ويفصل أحكامها {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ الآيَاتِ} "İşte Allah ayetleri size böyle açıklar"; onları beyan eder ve hükümlerini ayrıntılı olarak açıklar. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} "Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir."
وفي هاتين الآيتين فوائد، منها: أن السيد وولي الصغير، مخاطبان بتعليم عبيدهم ومن تحت ولايتهم من الأولاد، العلم والآداب الشرعية، لأن الله وجه الخطاب إليهم بقوله: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} الآية، ولا يمكن ذلك، إلا بالتعليم والتأديب، ولقوله: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} .
Bu iki ayette birçok fayda ve hüküm vardır. Bunlardan biri: Efendinin ve küçük çocuğun velisinin; kölelerine ve velayetleri altındaki çocuklara şer'î ilmi ve edepleri öğretmekle muhatap olmalarıdır. Çünkü Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ} "Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu köleleriniz ile henüz bülûğa ermemiş olanlar sizden izin istesinler" buyurarak hitabı onlara yöneltmiştir; bu ise ancak öğretmek ve terbiye etmekle mümkündür. Ayrıca şu buyruğundan ötürüdür: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} "Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır."
ومنها: الأمر بحفظ العورات، والاحتياط لذلك من كل وجه، وأن المحل والمكان، الذي هو مظنة لرؤية عورة الإنسان فيه، أنه منهي عن الاغتسال فيه والاستنجاء، ونحو ذلك.
Bir diğeri: Avret yerlerinin korunmasının ve her bakımdan bu hususta tedbirli davranılmasının emredilmesidir. İnsanın avret yerinin görülmesi muhtemel olan yer ve mekânlarda gusletmekten, istincâ yapmaktan ve benzeri şeylerden nehyedilmiş olmasıdır.
ومنها: جواز كشف العورة لحاجة، كالحاجة عند النوم، وعند البول والغائط، ونحو ذلك.
Bir diğeri: Uyku esnasında, küçük ve büyük abdest bozarken ve benzeri durumlarda duyulan ihtiyaç gibi bir ihtiyaç sebebiyle avret yerinin açılmasının caiz oluşudur.
ومنها: أن المسلمين كانوا معتادين للقيلولة وسط النهار، كما اعتادوا نوم الليل، لأن الله خاطبهم ببيان حالهم الموجودة.
Bir diğeri: Gece uykusunu âdet edindikleri gibi Müslümanların gün ortasında kaylûleyi (öğle uykusunu) da âdet edinmiş olmalarıdır; çünkü Allah mevcut durumlarını beyan ederek onlara hitap etmiştir.
ومنها: أن الصغير الذي دون البلوغ، لا يجوز أن يمكن من رؤية العورة، ولا يجوز أن ترى عورته، لأن الله لم يأمر باستئذانهم، إلا عن أمر ما يجوز.
Bir diğeri: Bülûğ çağına ermemiş küçük çocuğun avret yerini görmesine imkân verilmesinin caiz olmaması ve onun avret yerinin görülmesinin de caiz olmamasıdır; çünkü Allah ancak caiz olmayan bir durum sebebiyle onların izin istemelerini emretmiştir.
ومنها: أن المملوك أيضا، لا يجوز أن يرى عورة سيده، كما أن سيده لا يجوز أن يرى عورته، كما ذكرنا في الصغير.
Bir diğeri: Tıpkı küçük çocukta zikrettiğimiz gibi kölenin de efendisinin avret yerini görmesinin caiz olmaması, aynı şekilde efendisinin de kölesinin avret yerini görmesinin caiz olmamasıdır.
ومنها: أنه ينبغي للواعظ والمعلم ونحوهم، ممن يتكلم في مسائل العلم الشرعي، أن يقرن بالحكم، بيان مأخذه ووجهه، ولا يلقيه مجردا عن الدليل والتعليل، لأن الله - لما بين الحكم المذكور- علله بقوله: {ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} .
Bir diğeri: Şer'î ilim meselelerinde konuşan vaiz, muallim ve benzeri kimselerin hükmü; dayanağını ve gerekçesini açıklamakla birlikte zikretmeleri, delil ve illetten soyutlanmış olarak sunmamaları gerektiğidir. Çünkü Allah zikredilen hükmü beyan ettiğinde: {ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} "Bu üçü sizin için mahrem vakitlerdir" buyurarak onu gerekçelendirmiştir.
ومنها: أن الصغير والعبد، مخاطبان، كما أن وليهما مخاطب لقوله: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} .
Bir diğeri: Tıpkı velilerinin muhatap olduğu gibi, {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} "Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah vardır" buyruğundan ötürü küçük çocuğun ve kölenin de bizzat hitaba muhatap olmalarıdır.
ومنها: أن ريق الصبي طاهر، ولو كان بعد نجاسة، كالقيء، لقوله تعالى: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} مع قول النبي ﷺ حين سئل عن الهرة: " إنها ليست بنجس، إنها من الطوافين عليكم والطوافات "
Bir diğeri: Yüce Allah'ın {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} "Onlar sizin etrafınızda sıkça dolaşırlar" buyruğu ile birlikte, kedi hakkında sorulduğunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz o necis değildir; zira o etrafınızda çokça dolaşan erkek ve kadın [hizmetçiler] gibidir" hadisi gereğince; kusmuk gibi bir necasetten sonra olsa dahi küçük çocuğun tükürüğünün temiz olmasıdır.
ومنها: جواز استخدام الإنسان من تحت يده، من الأطفال على وجه معتاد، لا يشق على الطفل لقوله: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} .
Bir diğeri: {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} "Onlar sizin yanınızda sıkça dolaşırlar" buyruğu gereğince, insana çocuğa zorluk vermeyecek şekilde mutat ölçülerde eli altındaki çocukları hizmetinde çalıştırmasının caiz oluşudur.
ومنها: أن الحكم المذكور المفصل، إنما هو لما دون البلوغ، فأما ما بعد البلوغ، فليس إلا الاستئذان.
Bir diğeri: Ayrıntılı olarak zikredilen bu hükmün ancak bülûğ çağından öncekiler için geçerli olmasıdır; bülûğ çağından sonrası için ise her vakit izin istemekten başka bir yol yoktur.
ومنها: أن البلوغ يحصل بالإنزال فكل حكم شرعي رتب على البلوغ، حصل بالإنزال، وهذا مجمع عليه، وإنما الخلاف، هل يحصل البلوغ بالسن، أو الإنبات للعانة، والله أعلم.
Bir diğeri: Bülûğun ihtilam olmakla (meni gelmesiyle) gerçekleşmesidir. Bülûğa bağlanan her şer'î hüküm meni gelmesiyle hâsıl olur; bu hususta icma vardır. İhtilaf ise bülûğun yaş ile mi yoksa kasık kıllarının bitmesiyle mi hâsıl olacağı konusundadır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
{٦٠} {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{٦٠} {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} "Artık evlenme ümidi kalmamış, hayızdan ve çocuktan kesilmiş yaşlı kadınların -ziynetlerini açıp saçmaksızın- dış elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur. Bununla birlikte iffetli davranmaları onlar için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir."
وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ أي: اللاتي قعدن عن الاستمتاع والشهوة {اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا} أي: لا يطمعن في النكاح، ولا يطمع فيهن، وذلك لكونها عجوزا لا تشتهى، أو دميمة الخلقة لا تشتهي ولا تشتهى (١) {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ} أي: حرج وإثم {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} أي: الثياب الظاهرة، كالخمار ونحوه، الذي قال الله فيه للنساء: {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ} فهؤلاء، يجوز لهن أن يكشفن وجوههن لآمن المحذور منها وعليها، ولما كان نفي الحرج عنهن في وضع الثياب، ربما توهم منه جواز استعمالها لكل شيء، دفع هذا الاحتراز بقوله: {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} أي: غير مظهرات للناس زينة، من تجمل بثياب ظاهرة، وتستر وجهها، ومن ضرب الأرض برجلها، ليعلم ما تخفي من زينتها، لأن مجرد الزينة على الأنثى، ولو مع تسترها، ولو كانت لا تشتهى يفتن فيها، ويوقع الناظر إليها في الحرج {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} .
وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ yani faydalanılmaktan ve şehvetten kesilmiş kadınlar; {اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا} "evlenme ümidi beslemeyenler"; yani ne kendileri evlenmeye rağbet ederler ne de kendilerine rağbet edilir. Bu da arzulanmayan yaşlı bir kadın veya arzulamayan ve arzulanmayan çirkin yaratılışlı biri olmasından ileri gelir. {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ} "onlara hiçbir günah ve vebal yoktur", {أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} "dış elbiselerini çıkarmalarında"; yani Allah'ın kadınlar hakkında: "Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar" buyurduğu başörtüsü ve benzeri dış giysileri [çıkarmalarında günah yoktur]. Dolayısıyla bu kadınların, kendilerinden veya onlara karşı sakıncalı bir durumdan emin olunduğu için yüzlerini açmaları caizdir. Elbiselerini çıkarmaktan vebalin kaldırılması her şeyin caiz olduğu vehmini doğurabileceğinden, bu ihtimali şu ihtirazî kayıtla defetti: {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} "ziynetlerini açıp saçmaksızın"; yani süslü dış giysilerle süslenip yüzünü örtmek veya gizlediği ziyneti bilinsin diye ayaklarını yere vurmak gibi ziynetleri insanlara göstermeksizin [çıkarmalarında vebal yoktur]. Çünkü kadın örtülü dahi olsa, arzulanmasa dahi üzerindeki sırf ziynet fitneye yol açabilir ve ona bakanı vebale sokabilir. {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ} "Bununla birlikte iffetli davranmaları onlar için daha hayırlıdır."
والاستعفاف: طلب العفة، بفعل الأسباب المقتضية لذلك، من تزوج وترك لما يخشى منه الفتنة، {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} لجميع الأصوات {عَلِيمٌ} بالنيات والمقاصد، فليحذرن من كل قول وقصد فاسد، وليعلمن أن الله يجازي على ذلك.
İstiffâf (iffetli davranmak); evlenmek ve fitnesinden korkulan şeyleri terk etmek gibi buna götüren sebepleri yerine getirerek iffeti aramaktır. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} “Allah her şeyi işitendir”; bütün sesleri işitir. {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; niyetleri ve maksatları bilir. O hâlde kadınlar her türlü bozuk söz ve kötü niyetten sakınsınlar ve Allah’ın bunun karşılığını vereceğini bilsinler.
{٦١} {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} .
{٦١} {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} "Köre bir güçlük yoktur; topala bir güçlük yoktur; hastaya da bir güçlük yoktur. Kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına malik olduğunuz evlerden yahut arkadaşlarınızın evlerinden yemenizde size de bir günah yoktur. Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve pek güzel bir esenlik dileği olarak birbirinize selam verin. İşte Allah, akledesiniz diye ayetleri size böyle açıklar."
يخبر تعالى عن منته على عباده، وأنه لم يجعل عليهم في الدين من حرج بل يسره غاية التيسير، فقال: {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} أي: ليس على هؤلاء جناح، في ترك الأمور الواجبة، التي تتوقف على واحد منها، وذلك كالجهاد ونحوه، مما يتوقف على بصر الأعمى، أو سلامة الأعرج، أو صحة للمريض، ولهذا المعنى العام الذي ذكرناه، أطلق الكلام في ذلك، ولم يقيد، كما قيد قوله: {وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} أي: حرج {أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} أي: بيوت أولادكم، وهذا موافق للحديث الثابت: " أنت ومالك لأبيك " والحديث الآخر: " إن أطيب ما أكلتم من كسبكم، وإن أولادكم من كسبكم " وليس المراد من قوله: {مِنْ بُيُوتِكُمْ} بيت الإنسان نفسه، فإن هذا من باب تحصيل الحاصل، الذي ينزه عنه كلام الله، ولأنه نفى الحرج عما يظن أو يتوهم فيه الإثم من هؤلاء المذكورين، وأما بيت الإنسان نفسه فليس فيه أدنى توهم.
Yüce Allah kullarına olan lütfunu ve dinde kendilerine hiçbir zorluk kılmayıp bilakis onu son derece kolaylaştırdığını haber vererek şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الأعْمَى حَرَجٌ وَلا عَلَى الأعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ} "Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya da bir güçlük yoktur." Yani körün görmesine, topalın sağlamlığına veya hastanın sıhhatine bağlı olan cihat ve benzeri vacip işleri terk etmelerinde bunlara hiçbir günah yoktur. Zikrettiğimiz bu umumi manadan ötürü buradaki ifade mutlak bırakılmış, kayıtlanmamıştır; nitekim şu buyrukta kayıtlandığı gibi: {وَلا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} "size de bir güçlük/günah yoktur" {أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} "kendi evlerinizden yemenizde" yani çocuklarınızın evlerinden. Bu mana sabit şu hadis-i şerife uygundur: "Sen de malın da babana aitsiniz." Diğer hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Yediklerinizin en temizi kendi kazancınızdandır; şüphesiz çocuklarınız da sizin kazancınızdandır." {مِنْ بُيُوتِكُمْ} buyruğundan kasıt insanın bizzat kendi evi değildir; zira bu malumu ilam (zaten sabit olanı bildirmek) kabilinden olur ki Allah'ın kelamı bundan münezzehtir. Ayrıca Allah, zikredilen bu kimselerin evlerinden yemede günah zannedilen veya vehmedilen hususlardan vebali kaldırmıştır; insanın kendi evinde ise en ufak bir vehim dahi söz konusu değildir.
{أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ} وهؤلاء معروفون، {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ} أي: البيوت التي أنتم متصرفون فيها بوكالة، أو ولاية ونحو ذلك، وأما تفسيرها بالمملوك، فليس بوجيه، لوجهين: أحدهما: أن المملوك لا يقال فيه " ملكت مفاتحه " بل يقال: " ما ملكتموه " أو " ما ملكت أيمانكم " لأنهم مالكون له جملة، لا لمفاتحه فقط.
{أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ} "yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden"; bunlar zaten bilinen yakınlardır. {أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ} "yahut anahtarlarına malik olduğunuz evlerden"; yani vekâlet, velayet ve benzeri yollarla tasarruf yetkisine sahip olduğunuz evlerden. Bunun köle ile tefsir edilmesine gelince, iki yönden isabetli değildir: Birincisi: Köle hakkında "anahtarlarına malik oldunuz" denilmez; bilakis sadece anahtarlarına değil tamamına malik oldukları için "sahip olduklarınız" veya "sağ ellerinizin malik oldukları" denir.
والثاني: أن بيوت المماليك، غير خارجة عن بيت الإنسان نفسه، لأن المملوك وما ملكه لسيده، فلا وجه لنفي الحرج عنه.
İkincisi ise: Kölelerin evleri insanın bizzat kendi evinin dışında değildir; zira köle ve sahip olduğu şeyler efendisine aittir. Dolayısıyla onun hakkında günahın nefyedilmesinin bir anlamı olmazdı.
{أَوْ صَدِيقِكُمْ} وهذا الحرج المنفي عن الأكل (١) من هذه البيوت كل ذلك، إذا كان بدون إذن، والحكمة فيه معلومة من السياق، فإن هؤلاء المسمين (٢) قد جرت العادة والعرف، بالمسامحة في الأكل منها، لأجل القرابة القريبة، أو التصرف التام، أو الصداقة، فلو قدر في أحد من هؤلاء عدم المسامحة والشح في الأكل المذكور، لم يجز الأكل، ولم يرتفع الحرج، نظرا للحكمة والمعنى.
{أَوْ صَدِيقِكُمْ} "yahut arkadaşlarınızın evlerinden". Bu evlerden yemekten nefyedilen günah ve sıkıntı, izin alınmaksızın yendiği durumla ilgilidir. Bunun hikmeti de siyakından anlaşılmaktadır: Zira ismi geçen bu kimselerin evlerinden -yakın akrabalık, tam tasarruf yetkisi veya dostluktan ötürü- yemek hususunda müsamaha gösterilmesi örf ve âdet haline gelmiştir. Şayet bunlardan birinde müsamaha gösterilmediği ve söz konusu yemek hususunda cimrilik edildiği varsayılırsa, hikmet ve mana gereğince yemek caiz olmaz ve günah/vebal de kalkmaz.
وقوله: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} فكل ذلك جائز، أكل أهل البيت الواحد جميعا، أو أكل كل واحد منهم وحده، وهذا نفي للحرج، لا نفي للفضيلة وإلا فالأفضل الاجتماع على الطعام.
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} "Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur" buyruğuna gelince; bunların hepsi caizdir: Bir ev halkının hep birlikte yemesi de her birinin tek başına yemesi de caizdir. Bu ifade vebal ve günahı nefyetmektedir, fazileti değil; zira yemeğin başında toplanıp bir arada yemek daha faziletlidir.
{فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا} نكرة في سياق الشرط، يشمل بيت الإنسان وبيت غيره، سواء كان في البيت ساكن أم لا فإذا دخلها الإنسان {فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} أي: فليسلم بعضكم على بعض، لأن المسلمين كأنهم شخص واحد، من تواددهم، وتراحمهم، وتعاطفهم، فالسلام مشروع لدخول سائر البيوت، من غير فرق بين بيت وبيت، والاستئذان تقدم أن فيه تفصيلا في أحكامه، ثم مدح هذا السلام فقال: {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً} أي: سلامكم بقولكم: " السلام عليكم ورحمة الله وبركاته " أو " السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين " إذ تدخلون البيوت، {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} أي: قد شرعها لكم، وجعلها تحيتكم، {مُبَارَكَةً} لاشتمالها على السلامة من النقص، وحصول الرحمة والبركة والنماء والزيادة، {طَيِّبَةً} لأنها من الكلم الطيب المحبوب عند الله، الذي فيه طيب نفس للمحيا، ومحبة وجلب مودة.
{فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا} "Evlere girdiğiniz zaman" ifadesindeki 'evler' kelimesi şart siyakında nekire olup insanın kendi evini de başkasının evini de, evde oturan olsun veya olmasın hepsini kapsar. İnsan oralara girdiği zaman {فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} "birbirinize selam verin"; çünkü Müslümanlar karşılıklı sevgi, merhamet ve şefkatleri bakımından sanki tek bir kişi gibidirler. Dolayısıyla bir ev ile diğeri arasında fark olmaksızın bütün evlere girişte selam vermek meşrudur. İzin istemenin hükümlerine dair ayrıntı ise daha önce geçmişti. Sonra bu selamı överek şöyle buyurdu: {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً} "Allah katından bereketli ve pek güzel bir esenlik dileği olarak." Yani evlere girdiğinizde "es-Selâmu aleykum ve rahmetullâhi ve berekâtuh" veya "es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn" demenizdir. {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} "Allah katından bir esenlik dileği"; yani onu sizin için meşru kılmış ve sizin tehiyyeniz (selamlaşmanız) yapmıştır. {مُبَارَكَةً} "bereketli"; zira noksanlıktan esenliği, rahmet, bereket, büyüme ve artışı içermektedir. {طَيِّبَةً} "pek güzel/hoş"; çünkü Allah katında sevimli olan güzel kelamlardandır; selam verilen kimse için gönül hoşluğu, sevgi ve ülfet celbetme vesilesidir.
لما بين لنا هذه الأحكام الجليلة قال:
Bize bu yüce hükümleri açıklayınca şöyle buyurdu:
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ الآيَاتِ} الدالات على أحكامه الشرعية وحكمها، {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} عنه فتفهمونها، وتعقلونها بقلوبكم، ولتكونوا من أهل العقول والألباب الرزينة، فإن معرفة أحكامه الشرعية على وجهها، يزيد في العقل، وينمو به اللب، لكون معانيها أجل المعاني، وآدابها أجل الآداب، ولأن الجزاء من جنس العمل، فكما استعمل عقله للعقل عن ربه، وللتفكر في آياته التي دعاه إليها، زاده من ذلك.
{كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ الآيَاتِ} "İşte Allah ayetleri size böyle açıklar"; şer'î hükümlerine ve bunların hikmetlerine delalet eden ayetleri [açıklar], {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} "tâ ki akledesiniz"; O'ndan anlayıp kavrayasınız, kalplerinizle akledesiniz ve olgun akıl ve sağduyu sahiplerinden olasınız diye. Zira şer'î hükümleri layıkıyla bilmek aklı artırır ve onunla anlayış gelişir; çünkü bu hükümlerin manaları en yüce manalar, edepleri de en yüce edeplerdir. Ayrıca mükâfat amelin cinsindendir: Kişi aklını Rabbini anlamak ve kendisini çağırdığı ayetlerini tefekkür etmek için kullandıkça, Allah da onun aklını ve anlayışını ziyadeleştirir.
وفي هذه الآيات دليل على قاعدة عامة كلية وهي: أن " العرف والعادة مخصص للألفاظ، كتخصيص اللفظ للفظ " فإن الأصل، أن الإنسان ممنوع من تناول طعام غيره، مع أن الله أباح الأكل من بيوت هؤلاء، للعرف والعادة، فكل مسألة تتوقف على الإذن من مالك الشيء، إذا علم إذنه بالقول أو العرف، جاز الإقدام عليه.
Bu ayetlerde genel ve küllî bir kaideye delil vardır: "Lafzın lafzı tahsis etmesi gibi, örf ve âdet de lafızları tahsis eder." Zira asıl olan, insanın başkasının yiyeceğini yemesinin yasak olmasıdır. Buna rağmen Allah örf ve âdet sebebiyle bu sayılanların evlerinden yemeyi mubah kılmıştır. Dolayısıyla bir şeyin sahibinin iznine bağlı olan her meselede, sözle veya örfle izin verdiği bilindiği takdirde o işe girişmek caiz olur.
وفيها دليل على أن الأب يجوز له أن يأخذ ويتملك من مال ولده ما لا يضره، لأن الله سمى بيته بيتا للإنسان.
Bu ayetlerde; babanın, çocuğuna zarar vermeyecek ölçüde onun malından alıp mülk edinmesinin caiz olduğuna delil vardır; çünkü Allah çocuğun evini insanın bizzat kendi evi olarak isimlendirmiştir.
وفيها دليل على أن المتصرف في بيت الإنسان، كزوجته، وأخته ونحوهما، يجوز لهما الأكل عادة، وإطعام السائل المعتاد.
Bu ayetlerde; insanın evinde tasarruf yetkisi olan eşi, kız kardeşi ve benzeri kimselerin örfe uygun olarak evden yemelerinin ve mutat ölçüde isteyen kimseye yedirmelerinin caiz olduğuna delil vardır.
وفيها دليل، على جواز المشاركة في الطعام، سواء أكلوا مجتمعين، أو متفرقين، ولو أفضى ذلك إلى أن يأكل بعضهم أكثر من بعض.
Bu ayetlerde; -ister bir arada topluca ister ayrı ayrı yesinler ve bu durum bazılarının diğerlerinden daha fazla yemesine yol açacak olsa bile- yemeğe ortak olmanın caiz olduğuna delil vardır.
{٦٢ - ٦٤} {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُاللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
{٦٢ - ٦٤} {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُاللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ * لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} "Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Peygamberi'ne yürekten inanmışlardır. Toplumsal bir mesele için onunla bir araya geldiklerinde, ondan izin almadıkça çekip gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Peygamberi'ne gerçekten iman edenlerdir. Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile! Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Peygamber'in çağrısını aranızda birbirinizi çağırmak gibi tutmayın! Allah, birbirinin arkasına gizlenerek aranızdan sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir. Artık onun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem verici bir azabın isabet etmesinden sakınsınlar! İyi bilin ki, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir."
هذا إرشاد من الله لعباده المؤمنين، أنهم إذا كانوا مع الرسول ﷺ على أمر جامع، أي: من ضرورته أو من مصلحته، أن يكونوا فيه جميعا، كالجهاد، والمشاورة، ونحو ذلك من الأمور التي يشترك فيها المؤمنون، فإن المصلحة تقتضي اجتماعهم عليه وعدم تفرقهم، فالمؤمن بالله ورسوله حقا، لا يذهب لأمر من الأمور، لا يرجع لأهله، ولا يذهب لبعض الحوائج التي يشذ بها عنهم، إلا بإذن من الرسول أو نائبه من بعده، فجعل موجب الإيمان، عدم الذهاب إلا بإذن، ومدحهم على فعلهم هذا وأدبهم مع رسوله وولي الأمر منهم، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} ولكن هل يأذن لهم أم لا؟ ذكر لإذنه لهم شرطين:
Bu, mümin kullarına Yüce Allah'tan bir rehberliktir: Cihat, istişare ve müminlerin ortaklaşa katıldıkları benzeri hususlar gibi hep birlikte bulunmalarının zaruri veya maslahat gereği olduğu toplumsal bir meselede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olduklarında, maslahat onların bir arada bulunmasını ve dağılmamalarını gerektirir. Dolayısıyla Allah'a ve Resûlü'ne hakkıyla iman eden kimse hiçbir iş için -ne ailesine dönmek ne de cemaatten ayrılarak şahsi bazı ihtiyaçlarını görmek için- Resûl'den veya ondan sonraki naibinden izin almadıkça çekip gitmez. Allah izin almadan gitmemeyi imanın bir gereği kılmış; bu fiillerinden ve Resûlü'ne ve aralarındaki yöneticilere (emir sahiplerine) karşı gösterdikleri bu edepten ötürü onları överek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} "Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Peygamberi'ne gerçekten iman edenlerdir." Peki Peygamber onlara izin verir mi vermez mi? Onlara izin vermesi hususunda iki şart zikretmiştir:
أحدهما: أن يكون لشأن من شئونهم، وشغل من أشغالهم، فأما من يستأذن من غير عذر، فلا يؤذن له.
Birincisi: Kendi durumlarına ait bir meseleden ve işlerinden bir meşguliyetten ötürü olmasıdır; mazeretsiz olarak izin isteyen kimseye gelince, ona izin verilmez.
والثاني: أن يشاء الإذن فتقتضيه المصلحة، من دون مضرة بالآذن، قال: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} فإذا كان له عذر واستأذن، فإن كان في قعوده وعدم ذهابه مصلحة برأيه، أو شجاعته، ونحو ذلك، لم يأذن له، ومع هذا إذا استأذن، وأذن له بشرطيه، أمر الله رسوله أن يستغفر له، لما عسى أن يكون مقصرا في الاستئذان، ولهذا قال: {وَاسْتَغْفِرْ لَهُم اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} يغفر لهم الذنوب ويرحمهم، بأن جوز لهم الاستئذان مع العذر.
İkincisi: İzin verene bir zarar vermeksizin maslahatın izin vermeyi gerektirmesi ve peygamberin de bunu dilemesidir. Şöyle buyurdu: {فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} "Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver!" Dolayısıyla bir mazereti olup da izin istediğinde; şayet görüşü, cesareti ve benzeri vasıfları sebebiyle kalıp gitmemesinde bir maslahat varsa ona izin vermez. Bununla birlikte mazereti olup izin istediğinde ve bu iki şartla kendisine izin verildiğinde, Allah Peygamberi'ne -izin istemesinde bir kusuru bulunabilir ihtimaline binaen- onun için istiğfar etmesini emretmiş ve bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَاسْتَغْفِرْ لَهُم اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} "Ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile! Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir." Mazeretle birlikte izin istemelerini caiz kılarak günahlarını bağışlar ve onlara merhamet eder.
{لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} أي: لا تجعلوا دعاء الرسول إياكم ودعائكم للرسول كدعاء بعضكم بعضا، فإذا دعاكم فأجيبوه وجوبا، حتى إنه تجب إجابة الرسول ﷺ في حال الصلاة، وليس أحد إذا قال قولا يجب على الأمة قبول قوله والعمل به، إلا الرسول، لعصمته، وكوننا مخاطبين باتباعه، قال تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} وكذلك لا تجعلوا دعاءكم للرسول كدعاء بعضكم بعضا، فلا تقولوا: " يا محمد " عند ندائكم، أو " يا محمد بن عبد الله " كما يقول ذلك بعضكم لبعض، بل من شرفه وفضله وتميزه ﷺ عن غيره، أن يقال: يا رسول الله، يا نبي الله.
{لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} "Peygamber'in çağrısını aranızda birbirinizi çağırmak gibi tutmayın!" Yani Peygamber'in sizi çağırmasını ve sizin Peygamber'e seslenmenizi birbirinize seslenmeniz gibi kılmayın. Sizi çağırdığı zaman vacip olarak ona icabet edin; hatta namaz halinde dahi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem icabet etmek vaciptir. Bir söz söylediğinde, ismet sıfatından ve ona uymakla muhatap oluşumuzdan ötürü ümmetin onun sözünü kabul edip onunla amel etmesi vacip olan Peygamber'den başka hiç kimse yoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resûl'e icabet edin!" Aynı şekilde Peygamber'e hitabınızı da birbirinize hitabınız gibi kılmayın. Ona seslenirken birbirinize dediğiniz gibi "Ey Muhammed!" yahut "Ey Muhammed b. Abdullah!" demeyin; bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem şerefinden, faziletinden ve başkalarından üstünlüğünden ötürü "Ey Allah'ın Resûlü!", "Ey Allah'ın Nebîsi!" denilmelidir.
{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} لما مدح المؤمنين بالله ورسوله، الذين إذا كانوا معه على أمر جامع لم يذهبوا حتى يستأذنوه، توعد من لم يفعل ذلك وذهب من غير استئذان، فهو وإن خفي عليكم بذهابه على وجه خفي، وهو المراد بقوله: {يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} أي: يلوذون وقت تسللهم وانطلاقهم بشيء يحجبهم عن العيون، فالله يعلمهم، وسيجازيهم على ذلك أتم الجزاء، ولهذا توعدهم بقوله: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} أي: يذهبون إلى بعض شئونهم عن أمر الله ورسوله، فكيف بمن لم يذهب إلى شأن من شئونه؟ " وإنما ترك أمر الله من دون شغل له. {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} أي: شرك وشر {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} "Allah, birbirinin arkasına gizlenerek aranızdan sıvışıp gidenleri elbette bilmektedir." Toplumsal bir meselede Resûlullah ile birlikte olduklarında izin almadıkça gitmeyen Allah'a ve Resûlü'ne iman etmiş müminleri övünce, böyle yapmayıp izinsiz gidenleri tehdit etti. Gizlice gitmesi sebebiyle bu durum size gizli kalsa dahi -ki {يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا} "birbirinin arkasına gizlenerek aranızdan sıvışıp gidenler" buyruğundan kasıt; sıvışıp kaçtıkları esnada gözlerden kendilerini saklayacak bir şeyin arkasına sığınmalarıdır- Allah onları bilmektedir ve buna karşılık onları tastamam cezalandıracaktır. Bu yüzden şöyle buyurarak onları tehdit etti: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} "Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar!" Yani Allah ve Resûlü'nün emrini bırakıp kendi şahsi işlerine gidenler [sakınsınlar]! Peki ya hiçbir şahsi meşguliyeti olmadığı halde sırf meşguliyetsizce Allah'ın emrini terk edenin hali nice olur?! {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} "başlarına bir fitne" -yani şirk ve kötülük- "gelmesinden" {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} "veya kendilerine elem verici bir azabın isabet etmesinden [sakınsınlar]."
{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} ملكا وعبيدا، يتصرف فيهم بحكمه القدري، وحكمه الشرعي. {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} أي: قد أحاط علمه بما أنتم عليه، من خير وشر، وعلم جميع أعمالكم، أحصاها علمه، وجرى بها قلمه، وكتبتها عليكم الحفظة الكرام الكاتبون.
{أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} "İyi bilin ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır"; mülk ve kullar olarak [O'nundur], kaderî hükmü ve şer'î hükmüyle onlarda dilediği gibi tasarruf eder. {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ} "O sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir." Yani ilmi sizin hayır ve şerden hangi hal üzere bulunduğunuzu kuşatmıştır; bütün amellerinizi bilmiştir. İlmi onları sayıp kaydetmiş, kalemi onlarla cereyan etmiş ve Kirâmen Kâtibîn hafaza melekleri onları aleyhinize yazmıştır.
{وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} في يوم القيامة {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا} يخبرهم بجميع أعمالهم، دقيقها وجليلها، إخبارا مطابقا لما وقع منهم، ويستشهد عليهم أعضاءهم، فلا يعدمون منه فضلا أو عدلا. ولما قيد علمه بأعمالهم، ذكر العموم بعد الخصوص، فقال: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
Kıyamet gününde {وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} "O'na döndürülecekleri gün", {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا} "yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir." Kendilerinden sadır olanlara tastamam uygun bir haber vermeyle küçüğüyle büyüğüyle bütün amellerini kendilerine bildirir ve azalarını aleyhlerine şahit tutar; böylece O'ndan bir lütuf veya adaletten mahrum kalmazlar. İlmini amelleriyle kayıtlayınca, hususî olanın ardından umumî olanı zikredip şöyle buyurdu: {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} "Allah her şeyi hakkıyla bilendir."