{٥٤} {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} .
{٥٤} {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Sudan bir insan yaratan, sonra onu soy ve sıhriyet bağı kılan O'dur. Rabbin her şeye güç yetirendir.”
أي: وهو الله وحده لا شريك له الذي خلق الآدمي من ماء مهين، ثم نشر منه ذرية كثيرة وجعلهم أنسابا وأصهارا متفرقين ومجتمعين، والمادة كلها من ذلك الماء المهين، فهذا يدل على كمال اقتداره لقوله: {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} ويدل على أن عبادته هي الحق وعبادة غيره باطلة لقوله:
Yani ortağı bulunmayan bir ve tek Allah'tır ki insanı değersiz bir sudan yarattı, sonra ondan pek çok zürriyet yayıp onları dağınık ve toplu halde nesepler ve sıhriyet bağları kıldı; oysa bütün bu maddenin aslı o değersiz sudandır. Bu O'nun: {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Rabbin her şeye güç yetirendir” buyruğu gereğince kudretinin mükemmelliğine; şu buyruğu gereğince de O'na ibadetin hak, O'ndan başkasına ibadetin ise bâtıl olduğuna delalet eder:
{٥٥} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} .
{٥٥} {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنْفَعُهُمْ وَلا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere tapıyorlar. Kâfir de Rabbine karşı [bâtıla] arka çıkandır.”
أي: يعبدون أصناما وأمواتا لا تضر ولا تنفع ويجعلونها أندادا لمالك النفع والضرر والعطاء والمنع مع أن الواجب عليهم أن يكونوا مقتدين بإرشادات ربهم ذابين عن دينه، ولكنهم عكسوا القضية.
Yani zarar ve fayda vermeyen putlara ve ölülere tapıyorlar ve onları fayda, zarar, verme ve engellemenin sahibi olan [Allah]'a eş koşuyorlar. Oysa onlara vacip olan Rablerinin irşadlarına uymak ve O'nun dinini savunmak iken onlar meseleyi tersine çevirdiler.
{وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} فالباطل الذي هو الأوثان والأنداد أعداء لله، فالكافر عاونها وظاهرها على ربها وصار عدوا لربه مبارزا له في العداوة والحرب، هذا وهو الذي خلقه ورزقه وأنعم عليه بالنعم الظاهرة والباطنة، وليس يخرج عن ملكه وسلطانه وقبضته والله لم يقطع عنه إحسانه وبره وهو -بجهله- مستمر على هذه المعاداة والمبارزة.
{وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا} “Kâfir de Rabbine karşı [bâtıla] arka çıkandır.” Putlar ve eşler olan bâtıl, Allah'ın düşmanlarıdır. Kâfir ise Rablerine karşı onlara yardım edip arka çıkmış, Rabbine düşman olmuş ve O'na karşı düşmanlık ve savaşla meydan okumuştur. Oysa kendisini yaratan, rızıklandıran, açık ve gizli nimetlerle donatan O'dur; O'nun mülkünden, hâkimiyetinden ve kabzasından çıkamaz. Allah ihsan ve lütfunu ondan kesmediği halde o cehaleti sebebiyle bu düşmanlık ve meydan okumaya devam etmektedir.
{٥٦ - ٦٠} {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا * وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا * الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا} .
{٥٦ - ٦٠} {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا * قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا * وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا * الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا * وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا} “Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. De ki: ‘Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimseler olmanız müstesna, bunun için sizden hiçbir ücret istemiyorum.’ Asla ölmeyen ebedî Hayy'a tevekkül et ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak O yeter! Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Rahmân'dır. Artık bunu bir bilene sor! Onlara: ‘Rahmân'a secde edin!’ denildiği zaman: ‘Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?’ dediler ve bu onların nefretini artırdı.”
يخبر تعالى: أنه ما أرسل رسوله محمدا ﷺ مسيطرا على الخلق ولا جعله ملكا ولا عنده خزائن الأشياء، وإنما أرسله {مُبَشِّرًا} يبشر من أطاع الله بالثواب العاجل والآجل، {وَنَذِيرًا} ينذر من عصى الله بالعقاب العاجل والآجل وذلك مستلزم لتبيين ما به البشارة وما تحصل به النذارة من الأوامر والنواهي، وإنك -يا محمد- لا تسألهم على إبلاغهم القرآن والهدى أجرا حتى يمنعهم ذلك من اتباعك ويتكلفون من الغرامة، {إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا} أي: إلا من شاء أن ينفق نفقة في مرضاة ربه وسبيله فهذا وإن رغبتكم فيه فلست أجبركم عليه وليس أيضا أجرا لي عليكم وإنما هو راجع لمصلحتكم وسلوككم للسبيل الموصلة إلى ربكم، ثم أمره أن يتوكل عليه ويستعين به فقال: {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ} الذي له الحياة الكاملة المطلقة {الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ} أي: اعبده وتوكل عليه في الأمور المتعلقة بك والمتعلقة بالخلق. {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} يعلمها ويجازي عليها.
Allah Teâlâ; elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yaratılmışlar üzerinde zorba bir hâkim olarak göndermediğini, onu bir melek kılmadığını ve her şeyin hazinelerinin onun yanında olmadığını haber vermektedir. O, elçisini ancak; Allah'a itaat edenleri dünya ve ahiret mükâfatıyla müjdeleyen bir {مُبَشِّرًا} “müjdeleyici,” Allah'a isyan edenleri de dünya ve ahiret azabıyla sakındıran bir {وَنَذِيرًا} “uyarıcı olarak” göndermiştir. Bu da müjdenin ne ile olduğunu ve uyarının ne sebebiyle tahakkuk ettiğini, emir ve yasakları açıklamayı gerektirir. Ve sen -Ey Muhammed!- onlara Kur'an'ı ve hidayeti ulaştırma karşılığında bir ücret istemiyorsun ki bu durum onları sana uymaktan alıkoysun ve bir borç külfetine girsinler; {إِلا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلا} “Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimseler olmanız müstesna.” Yani kim Rabbinin rızası ve O'nun yolu uğrunda bir harcamada bulunmak isterse bu müstesnadır. Ben sizi buna teşvik etsem de sizi buna zorlamıyorum; bu benim sizden talep ettiğim bir ücret de değildir, bilakis bu sizin maslahatınıza ve Rabbinize ulaştıran yola girmenize dönüktür. Sonra O'na tevekkül etmesini ve O'ndan yardım istemesini emrederek şöyle buyurdu: Eksiksiz ve mutlak hayat sahibi olan {وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ} “Hayy'a tevekkül et,” {الَّذِي لا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ} “asla ölmeyene ve O'nu hamd ile tesbih et.” Yani hem kendinle hem de mahlukatla ilgili işlerde O'na ibadet et ve O'na tevekkül kıl. {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} “Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak O yeter!” Onları bilir ve karşılığını verir.
فأنت ليس عليك من هداهم شيء وليس عليك حفظ أعمالهم، وإنما ذلك كله بيد الله {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى} بعد ذلك {عَلَى الْعَرْشِ} الذي هو سقف المخلوقات وأعلاها وأوسعها وأجملها {الرَّحْمَنُ} استوى على عرشه الذي وسع السماوات والأرض باسمه الرحمن الذي وسعت رحمته كل شيء فاستوى على أوسع المخلوقات، بأوسع الصفات. فأثبت بهذه الآية خلقه للمخلوقات واطلاعه على ظاهرهم وباطنهم وعلوه فوق العرش ومباينته إياهم.
Dolayısıyla onların hidayetinden sana bir sorumluluk düşmez ve amellerini muhafaza etmek de senin vazifen değildir; bütün bunlar ancak {الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى} “gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yaratan, sonra istiva eden” bundan sonra yaratılmışların tavanı, en yücesi, en genişi ve en güzeli olan {عَلَى الْعَرْشِ} “Arş'a,” {الرَّحْمَنُ} “Rahmân olan” Allah'ın elindedir. Gökleri ve yeri kuşatan Arşına, rahmeti her şeyi kuşatan "Rahmân" ismiyle istiva etti; böylece en geniş sıfatla en geniş mahluka istiva etmiş oldu. Bu ayetle mahlukatı yaratmasını, onların zahir ve bâtınlarına vakıf olmasını, Arş'ın üzerinde yüce olduğunu ve yaratılmışlardan ayrı olduğunu ispat etmiştir.
{فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} يعني بذلك نفسه الكريمة فهو الذي يعلم أوصافه وعظمته وجلاله، وقد أخبركم بذلك وأبان لكم من عظمته ما تستعدون به من معرفته فعرفه العارفون وخضعوا لجلاله، واستكبر عن عبادته الكافرون واستنكفوا عن ذلك ولهذا قال: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ} أي: وحده الذي أنعم عليكم بسائر النعم ودفع عنكم جميع النقم. {قَالُوا} جحدا وكفرا {وَمَا الرَّحْمَنُ} بزعمهم الفاسد أنهم لا يعرفون الرحمن، وجعلوا من جملة قوادحهم في الرسول أن قالوا: ينهانا عن اتخاذ آلهة مع الله وهو يدعو معه إلها آخر يقول: " يا رحمن " ونحو ذلك كما قال تعالى: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى} فأسماؤه تعالى كثيرة لكثرة أوصافه وتعدد كماله، فكل واحد منها دل على صفة كمال.
{فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا} “Artık bunu bir bilene sor!” Bununla Kendi kerim Zâtını kastetmektedir; zira O'nun sıfatlarını, azametini ve celalini ancak Kendisi bilir. Size bunu haber vermiş ve Kendisini tanımanıza vesile olacak azametini size açıklamıştır; böylece arifler O'nu tanımış ve celaline boyun eğmişlerdir. Kâfirler ise O'na ibadetten büyüklük taslamış ve bundan çekinmişlerdir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: Size bütün nimetleri bahşeden ve her türlü felaketi sizden defeden bir ve tek [Allah'a], {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ} “Onlara: ‘Rahmân'a secde edin!’ denildiği zaman,” inkâr ve küfürle {قَالُوا} “dediler ki:” {وَمَا الرَّحْمَنُ} “‘Rahmân da neymiş?’” Rahmân'ı tanımadıklarına dair bâtıl iddialarıyla. Hatta Peygamber'i karalama unsurlarından biri yaparak şöyle dediler: "Bizi Allah ile beraber başka ilahlar edinmekten nehyediyor, kendisi ise O'nunla birlikte başka bir ilaha yalvarıp 'Yâ Rahmân' ve benzeri sözler söylüyor!" Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى} “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin en güzel isimler O'nundur.” Allah Teâlâ'nın isimleri, sıfatlarının çokluğu ve kemal mertebelerinin sayısızlığı sebebiyle pek çoktur, ve her bir isim bir kemal sıfatına delalet eder.
{أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} أي: لمجرد أمرك إيانا. وهذا مبني منهم على التكذيب بالرسول واستكبارهم عن طاعته، {وَزَادَهُمْ} دعوتهم إلى السجود للرحمن {نُفُورًا} هربا من الحق إلى الباطل وزيادة كفر وشقاء.
{أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?” Yani sırf sen bize emrediyorsun diye mi? Bu onların Peygamber'i yalanlamaları ve ona itaate karşı büyüklük taslamaları üzerine kuruludur. Onların Rahmân'a secdeye davet edilmeleri, haktan bâtıla kaçış, küfür ve bedbahtlıkta bir artış olarak {وَزَادَهُمْ} “onların artırdı” {نُفُورًا} “nefretini.”
{٦١ - ٦٢} {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} .
{٦١ - ٦٢} {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا * وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil ve nurlu bir ay koyan Allah'ın şanı pek yücedir. Düşünüp öğüt almak veya şükretmek isteyen kimse için gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur.”
كرر تعالى في هذه السورة الكريمة قوله: {تَبَارَكَ} ثلاث مرات لأن معناها كما تقدم أنها تدل على عظمة الباري وكثرة أوصافه، وكثرة خيراته وإحسانه. وهذه السورة فيها من الاستدلال على عظمته وسعة سلطانه ونفوذ مشيئته وعموم علمه وقدرته وإحاطة ملكه في الأحكام الأمرية والأحكام الجزائية وكمال حكمته. وفيها ما يدل على سعة رحمته وواسع جوده وكثرة خيراته الدينية والدنيوية ما هو مقتض لتكرار هذا الوصف الحسن فقال: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} وهي النجوم عمومها أو منازل الشمس والقمر التي تنزلها منزلة منزلة وهي بمنزلة البروج والقلاع للمدن في حفظها، كذلك النجوم بمنزلة البروج المجعولة للحراسة فإنها رجوم للشياطين.
Allah Teâlâ bu yüce surede: {تَبَارَكَ} “Şânı pek yücedir” buyruğunu üç defa tekrarlamıştır; çünkü daha önce geçtiği üzere bunun manası, Yaratıcının azametine, sıfatlarının, hayırlarının ve ihsanının çokluğuna delalet etmesidir. Bu surede O'nun azametine, hükümranlığının genişliğine, iradesinin geçerliliğine, ilim ve kudretinin umumiliğine, mülkünün emir ve ceza hükümlerini kuşatıcılığına ve hikmetinin mükemmelliğine dair öyle deliller vardır; yine rahmetinin enginliğine, cömertliğinin genişliğine, dinî ve dünyevî hayırlarının çokluğuna delalet eden öyle hususlar vardır ki, bu güzel vasfın tekrarlanmasını gerektirmektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden Allah'ın şânı pek yücedir.” Bunlar genel olarak yıldızlar veya güneş ile ayın menzil menzil konakladığı menzillerdir. Şehirlerin korunmasında burçlar ve kaleler ne konumdaysa, gökteki yıldızlar da muhafaza için konulmuş burçlar konumundadır; zira onlar şeytanlar için taşlama vasıtalarıdır.
{وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} فيه النور والحرارة وهو الشمس. {وَقَمَرًا مُنِيرًا} فيه النور لا الحرارة وهذا من أدلة عظمته، وكثرة إحسانه، فإن ما فيها من الخلق الباهر والتدبير المنتظم والجمال العظيم دال على عظمة خالقها في أوصافه كلها، وما فيها من المصالح للخلق والمنافع دليل على كثرة خيراته.
{وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا} “Orada bir kandil koyan” kendisinde ışık ve sıcaklık bulunan ki o güneştir, {وَقَمَرًا مُنِيرًا} “ve nurlu bir ay [koyan].” kendisinde sıcaklık değil nur bulunan. Bu da O'nun azametinin ve bol ihsanının delillerindendir; zira göklerdeki göz kamaştırıcı yaratılış, intizamlı tedbir ve muazzam güzellik, Yaratanının bütün sıfatlarındaki azametine delalet eder; yaratılmışlar için barındırdığı maslahatlar ve faydalar da O'nun hayırlarının çokluğuna bir delildir.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} أي: يذهب أحدهما فيخلفه الآخر، هكذا أبدا لا يجتمعان ولا يرتفعان، {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} أي: لمن أراد أن يتذكر بهما ويعتبر ويستدل بهما على كثير من المطالب الإلهية ويشكر الله على ذلك، ولمن أراد أن يذكر الله ويشكره وله ورد من الليل أو النهار، فمن فاته ورده من أحدهما أدركه في الآخر، وأيضا فإن القلوب تتقلب وتنتقل في ساعات الليل والنهار فيحدث لها النشاط والكسل والذكر والغفلة والقبض والبسط والإقبال والإعراض، فجعل الله الليل والنهار يتوالى على العباد ويتكرران ليحدث لهم الذكر والنشاط والشكر لله في وقت آخر، ولأن أوراد العبادات تتكرر بتكرر الليل والنهار، فكما تكررت الأوقات أحدث للعبد همة غير همته التي كسلت في الوقت المتقدم فزاد في تذكرها وشكرها، فوظائف الطاعات بمنزلة سقي الإيمان الذي يمده فلولا ذلك لذوى غرس الإيمان ويبس. فلله أتم حمد وأكمله على ذلك.
{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur.” Yani biri gider, diğeri onun yerini alır; böylece asla bir araya gelmez ve tamamen ortadan kalkmazlar; {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “düşünüp öğüt almak veya şükretmek isteyen kimse için.” Yani bunlarla düşünüp ibret almak, pek çok İlahî maksada bunlarla delil getirmek ve buna karşı Allah'a şükretmek isteyen kimse için; yahut gece veya gündüz bir virdi olup da Allah'ı zikretmek ve O'na şükretmek isteyen kimse için. Birinden virdini kaçıran kimse onu diğerinde telafi eder. Ayrıca kalpler gece ve gündüzün saatlerinde halden hale geçer; onlarda canlılık ve tembellik, zikir ve gaflet, kabz ve bast (daralma ve ferahlama), yönelme ve yüz çevirme durumları meydana gelir. Allah kulların üzerinde gece ile gündüzü ardı ardına getirip tekrarladı ki başka bir vakitte onlarda zikir, gayret ve Allah'a şükür meydana gelsin. Bir de ibadet virtleri gece ve gündüzün tekrarlanmasıyla tekerrür eder; vakitler tekrarlandıkça kulda, önceki vakitte tembelleşen azminden farklı yeni bir azim doğar, böylece tefekkür ve şükrü artar. İbadet ve taat vazifeleri, imanı besleyip sulayan su mesabesindedir; eğer bu olmasaydı iman fidanı solar ve kururdu. Bundan dolayı en kâmil ve en mükemmel hamd Allah'a aittir.
ثم ذكر من جملة كثرة خيره منته على عباده الصالحين وتوفيقهم للأعمال الصالحات التي أكسبتهم المنازل العاليات في غرف الجنات فقال:
Sonra hayrının çokluğu cümlesinden olarak, salih kullarına olan lütfunu ve onları cennet köşklerindeki yüce makamları kazandıran salih amellere muvaffak kılmasını zikrederek şöyle buyurdu:
{٦٣ - ٧٧} {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا * وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا * وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا * إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} إلى آخر السورة الكريمة.
Sure-i celilenin sonuna kadar olan kısım: {٦٣ - ٧٧} {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا * وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا * وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا * إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Rahmân'ın kulları öyle kimselerdir ki, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler. Cahiller onlara laf attığı zaman ‘Selam!’ derler. Onlar gecelerini Rablerine secde ederek ve kıyamda durarak geçirirler. Onlar: ‘Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; şüphesiz onun azabı süreklidir. Doğrusu orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaklama yeridir!’ derler.”
العبودية لله نوعان: عبودية لربوبيته فهذه يشترك فيها سائر الخلق مسلمهم وكافرهم، برهم وفاجرهم، فكلهم عبيد لله مربوبون مدبرون {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} وعبودية لألوهيته وعبادته ورحمته وهي عبودية أنبيائه وأوليائه وهي المراد هنا ولهذا أضافها إلى اسمه " الرحمن " إشارة إلى أنهم إنما وصلوا إلى هذه الحال بسبب رحمته، فذكر أن صفاتهم أكمل الصفات ونعوتهم أفضل النعوت، فوصفهم بأنهم {يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا} أي: ساكنين متواضعين لله والخلق فهذا وصف لهم بالوقار والسكينة والتواضع لله ولعباده. {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ} أي: خطاب جهل بدليل إضافة الفعل وإسناده لهذا الوصف، {قَالُوا سَلامًا} أي: خاطبوهم خطابا يسلمون فيه من الإثم ويسلمون من مقابلة الجاهل بجهله. وهذا مدح لهم، بالحلم الكثير ومقابلة المسيء بالإحسان والعفو عن الجاهل ورزانة العقل الذي أوصلهم إلى هذه الحال.
Allah'a kulluk iki çeşittir: Birincisi, O'nun rububiyetine kulluktur; bunda Müslümanı kâfiri, iyisi kötüsü bütün yaratılmışlar müşterektir. Hepsi Allah'ın kullarıdır, O'nun tarafından terbiye edilip yönetilirler: {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir.” İkincisi ise O'nun uluhiyetine, ibadetine ve rahmetine kulluktur ki bu, peygamberlerinin ve veli kullarının ubudiyetidir ve burada kastedilen de budur. Bundan dolayı onların bu mertebeye ancak O'nun rahmeti sayesinde ulaştıklarına işaret etmek üzere bunu "Rahmân" ismine nispet etmiştir. Onların sıfatlarının en kâmil sıfatlar, vasıflarının en üstün vasıflar olduğunu zikretmiş ve onları şöyle nitelendirmiştir: Onlar {يَمْشُونَ عَلَى الأرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” yani Allah'a ve yaratılmışlara karşı vakar ve tevazu içinde sakin bir halde bulunurlar; bu onları vakar, sekinet, Allah'a ve kullarına karşı tevazu ile nitelemektir. {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ} “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman” yani fiilin bu vasfa izafe ve isnat edilmesinin delaletiyle cahilce hitap ettikleri vakit, {قَالُوا سَلامًا} “‘Selam!’ derler.” Yani günaha girmekten ve cahile cehaletiyle karşılık vermekten selamette kalacakları bir söz söylerler. Bu da onların engin hilmini, kötülük edene iyilikle mukabelede bulunmalarını, cahili affetmelerini ve onları bu hale ulaştıran akıl vakarını övmektedir.
{وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا} أي: يكثرون من صلاة الليل مخلصين فيها لربهم متذللين له كما قال تعالى: {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا} “Onlar gecelerini Rablerine secde ederek ve kıyamda durarak geçirirler.” Yani Rablerine ihlasla yönelerek ve O'na boyun eğerek gece namazını çokça kılarlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Onların yanları yataklardan uzaklaşır; korku ve ümitle Rablerine dua ederler ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez.”
{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ} أي: ادفعه عنا بالعصمة من أسبابه ومغفرة ما وقع منا مما هو مقتض للعذاب. {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} أي: ملازما لأهلها بمنزلة ملازمة الغريم لغريمه.
{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ} “Onlar: ‘Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır’ derler.” Yani sebeplerinden bizi korumak ve azabı gerektiren kusurlarımızı bağışlamak suretiyle onu bizden defet! {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “şüphesiz onun azabı süreklidir.” Yani alacaklının borçlusunun yakasını bırakmaması gibi ehline sürekli yapışıp ayrılmaz.
{إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} وهذا منهم على وجه التضرع لربهم، وبيان شدة حاجتهم إليه وأنهم ليس في طاقتهم احتمال هذا العذاب، وليتذكروا منة الله عليهم، فإن صرف الشدة بحسب شدتها وفظاعتها يعظم وقعها ويشتد الفرح بصرفها.
{إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Doğrusu orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaklama yeridir!” Onların bu sözü Rablerine yalvarıp yakarma, O'na olan şiddetli muhtaçlıklarını ve bu azaba katlanmaya takatlerinin bulunmadığını beyan etme ve Allah'ın üzerlerindeki lütfunu hatırlama sadedindedir. Zira bir sıkıntının defedilmesi, o sıkıntının şiddeti ve dehşeti nispetinde büyük bir tesir doğurur ve onun defolmasıyla duyulan sevinç de o derece katlanır.
{وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا} النفقات الواجبة والمستحبة {لَمْ يُسْرِفُوا} بأن يزيدوا على الحد فيدخلوا في قسم التبذير وإهمال الحقوق الواجبة، {وَلَمْ يَقْتُرُوا} فيدخلوا في باب البخل والشح {وَكَانَ} إنفاقهم {بَيْنَ ذَلِكَ} بين الإسراف والتقتير {قَوَامًا} يبذلون في الواجبات من الزكوات والكفارات والنفقات الواجبة، وفيما ينبغي على الوجه الذي ينبغي من غير ضرر ولا ضرار وهذا من عدلهم واقتصادهم.
{وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا} “Onlar harcadıkları zaman” vacip ve müstehap harcamaları, {لَمْ يُسْرِفُوا} “israf etmezler” haddi aşıp saçıp savurma ve vacip hakları ihmal etme kısmına girmemek suretiyle; {وَلَمْ يَقْتُرُوا} “ve cimrilik de etmezler” cimrilik ve pintilik kapısına dahil olmamak suretiyle. Harcamaları israf ile cimrilik {بَيْنَ ذَلِكَ} “arasında” {وَكَانَ} “olmuştur” {قَوَامًا} “dengeli.” Zekâtlar, kefaretler ve vacip nafakalar gibi yerine getirilmesi gereken şeylere ve uygun olan yerlere, zarar görmeden ve zarar vermeden gerektiği şekilde harcarlar; bu da onların adalet ve iktisatlı oluşlarındandır.
{وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} بل يعبدونه وحده مخلصين له الدين حنفاء مقبلين عليه معرضين عما سواه.
{وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Onlar Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar.” Bilakis dini yalnız O'na has kılarak, hanîfler olarak, O'na yönelip O'ndan başkasından yüz çevirerek yalnız O'na ibadet ederler.
{وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} وهي نفس المسلم والكافر المعاهد، {إِلا بِالْحَقِّ} كقتل النفس بالنفس وقتل الزاني المحصن والكافر الذي يحل قتله.
{وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı canı öldürmezler” ki o da Müslümanın ve antlaşmalı kâfirin canıdır, {إِلا بِالْحَقِّ} “ancak hak ile [öldürürler].” Cana karşılık kısas, evli zâninin cezalandırılması ve öldürülmesi helal olan kâfirin öldürülmesi gibi.
{وَلا يَزْنُونَ} بل يحفظون فروجهم {إِلا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} أي: الشرك بالله أو قتل النفس التي حرم الله بغير حق أو الزنا فسوف {يَلْقَ أَثَامًا} ثم فسره بقوله: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ} أي: في العذاب {مُهَانًا} فالوعيد بالخلود لمن فعلها كلها ثابت لا شك فيه وكذا لمن أشرك بالله، وكذلك الوعيد بالعذاب الشديد على كل واحد من هذه الثلاثة لكونها إما شرك وإما من أكبر الكبائر.
{وَلا يَزْنُونَ} “Ve zina etmezler.” Bilakis {إِلا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “eşleri yahut ellerinin altında bulunan [cariyeleri] müstesna” mahrem yerlerini korurlar. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunları yaparsa” yani Allah'a şirk koşmak, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmek veya zina etmek fiillerini işlerse {يَلْقَ أَثَامًا} “ağır bir cezaya çarptırılır.” Sonra bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ} “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve onun içinde ebediyen kalır” yani azap içinde {مُهَانًا} “alçaltılmış olarak.” Bunların tamamını işleyen kimse için ebedî azap tehdidi şüphesiz sabittir; aynı şekilde Allah'a şirk koşan kimse için de böyledir. Yine bu üç günahtan her biri için şiddetli azap tehdidi de sabittir; çünkü bunlar ya şirktir ya da en büyük günahlardandır.
وأما خلود القاتل والزاني في العذاب فإنه لا يتناوله الخلود لأنه قد دلت النصوص القرآنية والسنة النبوية أن جميع المؤمنين سيخرجون من النار ولا يخلد فيها مؤمن ولو فعل من المعاصي ما فعل، ونص تعالى على هذه الثلاثة لأنها من أكبر الكبائر: فالشرك فيه فساد الأديان، والقتل فيه فساد الأبدان والزنا فيه فساد الأعراض.
Katil ile zâninin azapta ebedî kalmasına gelince; [ebedîlikten maksat sonu gelmeyen bir kalış değildir, zira] bu ikisi [asıl] ebedîliği kapsamaz. Çünkü Kur'an nassları ve Nebevî sünnet, bütün müminlerin cehennemden çıkacağına ve ne kadar günah işlemiş olursa olsun hiçbir müminin orada ebediyen kalmayacağına delalet etmiştir. Allah Teâlâ'nın bu üç günahı özellikle zikretmesi, bunların büyük günahların en büyüğü olmasındandır: Şirkte dinlerin ifsadı, haksız yere adam öldürmede bedenlerin ifsadı, zinada ise ırz ve neseblerin ifsadı vardır.
{إِلا مَنْ تَابَ} عن هذه المعاصي وغيرها بأن أقلع عنها في الحال وندم على ما مضى له من فعلها وعزم عزما جازما أن لا يعود، {وَآمَنَ} بالله إيمانا صحيحا يقتضي ترك المعاصي وفعل الطاعات {وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا} مما أمر به الشارع إذا قصد به وجه الله.
{إِلا مَنْ تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesna” bu günahlardan ve diğerlerinden, derhal o günahı terk etmek, geçmişte işlediklerine pişman olmak ve bir daha dönmemeye kesin olarak azmetmek suretiyle; {وَآمَنَ} “ve iman eden” günahları terk etmeyi ve taatleri işlemeyi gerektiren sahih bir imanla Allah'a [iman eden], {وَعَمِلَ عَمَلا صَالِحًا} “ve salih amel işleyen” Allah rızasını kastettiği takdirde Şâri'in emrettiği amellerden.
{فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} أي: تتبدل أفعالهم وأقوالهم التي كانت مستعدة لعمل السيئات تتبدل حسنات، فيتبدل شركهم إيمانا ومعصيتهم طاعة وتتبدل نفس السيئات التي عملوها ثم أحدثوا عن كل ذنب منها توبة وإنابة وطاعة تبدل حسنات كما هو ظاهر الآية.
{فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.” Yani kötülük işlemeye hazır olan fiilleri ve sözleri iyiliklere dönüşür; şirkleri imana, isyanları itaate tebdil edilir. Yine işledikleri bizzat kötülüklerin kendileri de -her bir günahın ardından tövbe, inâbe ve itaat ortaya koydukları için- ayetin zahirinin ifade ettiği gibi iyiliklere dönüştürülür.
وورد في ذلك حديث الرجل الذي حاسبه الله ببعض ذنوبه فعددها عليه ثم أبدل مكان كل سيئة حسنة فقال:: يا رب إن لي سيئات لا أراها هاهنا " والله أعلم.
Bu hususta; Allah'ın bazı günahlarından hesaba çekip bunları kendisine tek tek saydığı, sonra da her kötülüğün yerine bir iyilik verdiği ve bunun üzerine: "Yâ Rabbi! Benim burada göremediğim birtakım günahlarım daha vardı!" diyen adamın hadisi rivayet edilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} لمن تاب يغفر الذنوب العظيمة {رَحِيمًا} بعباده حيث دعاهم إلى التوبة بعد مبارزته بالعظائم ثم وفقهم لها ثم قبلها منهم.
{وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} “Allah çok bağışlayıcıdır” tövbe eden kimsenin büyük günahlarını mağfiret eder, {رَحِيمًا} “çok merhametlidir” kullarına karşı; zira büyük günahlarla Kendisine karşı meydan okumalarından sonra onları tövbeye çağırmış, ardından onları tövbeye muvaffak kılmış ve sonra da tövbelerini kabul buyurmuştur.
{وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} أي: فليعلم أن توبته في غاية الكمال لأنها رجوع إلى الطريق الموصل إلى الله الذي هو عين سعادة العبد وفلاحه فليخلص فيها وليخلصها من شوائب الأغراض الفاسدة، فالمقصود من هذا الحث على تكميل التوبة وإيقاعها على أفضل الوجوه وأجلها ليقدم على من تاب إليه فيوفيه (١) أجره بحسب كمالها.
{وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} “Kim tövbe eder ve salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.” Yani bilsin ki onun tövbesi son derece kâmildir; zira bu, kulun tam anlamıyla saadeti ve kurtuluşu olan Allah'a ulaştırıcı yola dönüştür. O halde tövbesinde ihlaslı olsun ve onu bâtıl maksatların şaibelerinden arındırsın. Bundan maksat; tövbeyi kemale erdirmeye ve onu en faziletli ve en yüce şekliyle gerçekleştirmeye teşviktir; ta ki tövbe ettiği Zât'ın huzuruna vardığında O, tövbenin kemali nispetinde mükâfatını tastamam versin (1).
{وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} أي: لا يحضرون الزور أي: القول والفعل المحرم، فيجتنبون جميع المجالس المشتملة على الأقوال المحرمة أو الأفعال المحرمة، كالخوض في آيات الله والجدال الباطل والغيبة والنميمة والسب والقذف والاستهزاء والغناء المحرم وشرب الخمر وفرش الحرير، والصور ونحو ذلك، وإذا كانوا لا يشهدون الزور فمن باب أولى وأحرى أن لا يقولوه ويفعلوه.
{وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Onlar yalana şahitlik etmezler / yalan ve bâtıl meclislerinde bulunmazlar.” Yani haram söz ve fiil olan bâtılın yanında bulunmazlar. Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşmak, bâtıl tartışmalara girmek, gıybet, koğuculuk, sövme, iftira, alay, haram şarkı/çalgı dinlemek, içki içmek, ipek sermek, haram sûretler ve benzeri haram söz veya fiilleri içeren bütün meclislerden sakınırlar. Onlar bâtıl meclislerinde bulunmadıklarına göre, onu bizzat söylememeleri ve yapmamaları evleviyetle geçerlidir.
وشهادة الزور داخلة في قول الزور تدخل في هذه الآية بالأولوية، {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ} وهو الكلام الذي لا خير فيه ولا فيه فائدة دينية ولا دنيوية ككلام السفهاء ونحوهم {مَرُّوا كِرَامًا} أي: نزهوا أنفسهم وأكرموها عن الخوض فيه ورأوا أن الخوض فيه وإن كان لا إثم فيه فإنه سفه ونقص للإنسانية والمروءة فربأوا بأنفسهم عنه.
Yalancı şahitlik de yalan söz kapsamına girdiğinden bu ayete öncelikle dahil olur. Beyinsizlerin sözleri ve benzeri gibi kendisinde hiçbir hayır, dinî ya da dünyevî hiçbir fayda bulunmayan boş sözler olan lağv ile karşılaştıklarında; {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ} “faydasız ve boş şeylerle karşılaştıkları zaman,” {مَرُّوا كِرَامًا} “vakarla geçip giderler.” Yani ona dalmaktan nefislerini tenzih edip yüceltirler; ona dalmanın günahı olmasa bile akılsızlık, insanlık ve mürüvvet açısından bir eksiklik olduğunu görürler ve kendilerini ondan üstün tutarlar.
وفي قوله: {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ} إشارة إلى أنهم لا يقصدون حضوره ولا سماعه، ولكن عند المصادفة التي من غير قصد يكرمون أنفسهم عنه.
{وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ} “Boş şeylerle karşılaştıkları zaman” buyruğunda; onların bu tür şeylerin yanında bulunmayı ve onları dinlemeyi asla kastetmediklerine, bilakis kasıtsız bir tesadüf vuku bulduğunda nefislerini ondan yüce tuttuklarına bir işaret vardır.
{وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} التي أمرهم باستماعها والاهتداء بها، {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} أي لم يقابلوها بالإعراض عنها والصمم عن سماعها وصرف النظر والقلوب عنها كما يفعله من لم يؤمن بها ولم يصدق، وإنما حالهم فيها وعند سماعها كما قال تعالى: {إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ} يقابلونها بالقبول والافتقار إليها والانقياد والتسليم لها، وتجد عندهم آذانا سامعة وقلوبا واعية فيزداد بها إيمانهم ويتم بها إيقانهم وتحدث لهم نشاطا ويفرحون بها سرورا واغتباطا.
{وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} “Onlar kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman” dinlemelerini ve onlarla hidayete ermelerini emrettiği ayetler, {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı kör ve sağır davranmazlar.” Yani onlara inanmayan ve tasdik etmeyenlerin yaptığı gibi onlardan yüz çevirerek, işitmeye karşı sağır kesilerek, gözlerini ve kalplerini ondan çevirerek karşılamazlar. Onların o ayetler karşısındaki ve onları işittikleri andaki durumları, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibidir: {إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ} “Bizim ayetlerimize ancak, kendilerine onlar hatırlatıldığı zaman secdeye kapanan, büyüklük taslamayarak Rablerini hamd ile tesbih edenler inanırlar.” Onları kabulle, onlara muhtaç olduklarının bilinciyle, boyun eğme ve teslimiyetle karşılarlar. Onlarda işiten kulaklar ve kavrayan kalpler bulursun; böylece onlarla imanları artar, yakînleri kemale erer, onlarda bir şevk meydana gelir ve sevinç ile mutluluk duyarlar.
{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا} أي: قرنائنا من أصحاب وأقران وزوجات، {وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} أي: تقر بهم أعيننا.
{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا} “Onlar: ‘Rabbimiz! Bize eşlerimizden’ derler” yani arkadaşlarımız, akranlarımız ve zevcelerimiz gibi yakınlarımızdan, {وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla!” yani gözlerimiz onlarla aydın olsun.
وإذا استقرأنا حالهم وصفاتهم عرفنا من هممهم وعلو مرتبتهم أنهم لا تقر أعينهم حتى يروهم مطيعين لربهم عالمين عاملين وهذا كما أنه دعاء لأزواجهم وذرياتهم في صلاحهم فإنه دعاء لأنفسهم لأن نفعه يعود عليهم ولهذا جعلوا ذلك هبة لهم فقالوا: {هَبْ لَنَا} بل دعاؤهم يعود إلى نفع عموم المسلمين لأن بصلاح من ذكر يكون سببا لصلاح كثير ممن يتعلق بهم وينتفع بهم.
Onların hallerini ve sıfatlarını tetkik ettiğimizde, yüksek gayretlerinden ve yüce mertebelerinden anlarız ki; onları Rablerine itaat eden, ilim sahibi ve amil kimseler olarak görmedikçe gözleri aydın olmaz. Bu, eşlerinin ve zürriyetlerinin ıslahı için bir dua olduğu gibi aynı zamanda kendileri için de bir duadır; çünkü bunun faydası kendilerine döner. Bundan dolayı bunu kendilerine bir bağış sayarak: {هَبْ لَنَا} “bize bağışla” demişlerdir. Hatta onların bu duası bütün Müslümanların menfaatine döner; çünkü zikredilen kimselerin salih olması, onlarla irtibatlı olan ve onlardan istifade eden pek çok kimsenin de ıslahına sebep teşkil eder.
{وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} أي: أوصلنا يا ربنا إلى هذه الدرجة العالية، درجة الصديقين والكمل من عباد الله الصالحين وهي درجة الإمامة في الدين وأن يكونوا قدوة للمتقين في أقوالهم وأفعالهم يقتدى بأفعالهم، ويطمئن لأقوالهم ويسير أهل الخير خلفهم فيهدون ويهتدون.
{وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “Ve bizi takva sahiplerine önder kıl!” Yani: Yâ Rabbi! Bizi bu yüce dereceye, sıddîkların ve salih kullarından kâmil insanların derecesi olan dinde imamlık mertebesine ulaştır! Söz ve fiillerinde takva sahiplerine öyle bir önder olsunlar ki fiillerine uyulsun, sözlerine güvenilsin ve hayır ehli onların ardından yürüsün; böylece hem hidayete erdirsinler hem de hidayet üzere olsunlar.
ومن المعلوم أن الدعاء ببلوغ شيء دعاء بما لا يتم إلا به، وهذه الدرجة -درجة الإمامة في الدين- لا تتم إلا بالصبر واليقين كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَاهم أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} فهذا الدعاء يستلزم من الأعمال والصبر على طاعة الله وعن معصيته وأقداره المؤلمة ومن العلم التام الذي يوصل صاحبه إلى درجة اليقين، خيرا كثيرا وعطاء جزيلا وأن يكونوا في أعلى ما يمكن من درجات الخلق بعد الرسل.
Bilinmektedir ki bir şeye ulaşmayı dilemek, ancak kendisiyle tamam olacağı vesileleri de dilemektir. Bu mertebe -yani dinde imamlık mertebesi- ancak sabır ve yakîn ile tamam olur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَاهم أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle hidayet eden önderler kıldık.” Dolayısıyla bu dua; amelleri, Allah'a itaate, O'na isyandan sakınmaya ve elemli takdirlerine karşı sabretmeyi, sahibini yakîn derecesine ulaştıran tastamam ilmi, pek çok hayrı, bol ihsanı ve peygamberlerden sonra yaratılmışların ulaşabileceği en yüksek derecede bulunmayı gerektirir.
ولهذا، لما كانت هممهم ومطالبهم عالية كان الجزاء من جنس العمل فجازاهم بالمنازل العاليات فقال: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا} أي: المنازل الرفيعة والمساكن الأنيقة الجامعة لكل ما يشتهى وتلذه الأعين وذلك بسبب صبرهم نالوا ما نالوا كما قال تعالى: {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} ولهذا قال هنا {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا} من ربهم ومن ملائكته الكرام ومن بعض على بعض ويسلمون من جميع المنغصات والمكدرات.
Bundan dolayı gayretleri ve talepleri yüce olunca mükâfat da amelin cinsinden oldu ve onları yüce konaklarla mükâfatlandırarak şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlara, sabretmelerine karşılık yüksek köşkler verilecektir.” Yani nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şeyi bünyesinde toplayan yüce makamlar ve zarif meskenler verilecektir. Sabretmeleri sebebiyle ulaştıkları şeylere kavuştular; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ} “Melekler her kapıdan onların yanına girer ve: ‘Sabretmenize karşılık size selam olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!’ derler.” Bu sebeple burada da şöyle buyurmuştur: {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا} “Ve orada sağlık ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar.” Rablerinden, O'nun kerim meleklerinden ve birbirlerinden esenlik dilekleri alırlar ve her türlü huzursuzluk ve kederden selamette olurlar.
والحاصل: أن الله وصفهم بالوقار والسكينة والتواضع له ولعباده وحسن الأدب والحلم وسعة الخلق والعفو عن الجاهلين والإعراض عنهم ومقابلة إساءتهم بالإحسان وقيام الليل والإخلاص فيه، والخوف من النار والتضرع لربهم أن ينجيهم منها وإخراج الواجب والمستحب في النفقات والاقتصاد في ذلك - وإذا كانوا مقتصدين في الإنفاق الذي جرت العادة بالتفريط فيه أو الإفراط، فاقتصادهم وتوسطهم في غيره من باب أولى- والسلامة من كبائر الذنوب والاتصاف بالإخلاص لله في عبادته والعفة عن الدماء والأعراض والتوبة عند صدور شيء من ذلك، وأنهم لا يحضرون مجالس المنكر والفسوق القولية والفعلية ولا يفعلونها بأنفسهم وأنهم يتنزهون من اللغو والأفعال الردية التي لا خير فيها، وذلك يستلزم مروءتهم وإنسانيتهم وكمالهم ورفعة أنفسهم عن كل خسيس قولي وفعلي، وأنهم يقابلون آيات الله بالقبول لها والتفهم لمعانيها والعمل بها، والاجتهاد في تنفيذ أحكامها، وأنهم يدعون الله تعالى بأكمل الدعاء، في الدعاء الذي ينتفعون به، وينتفع به من يتعلق بهم وينتفع به المسلمون من صلاح أزواجهم وذريتهم، ومن لوازم ذلك سعيهم في تعليمهم ووعظهم ونصحهم لأن من حرص على شيء ودعا الله فيه لا بد أن يكون متسببا فيه، وأنهم دعوا الله ببلوغ أعلى الدرجات الممكنة لهم وهي درجة الإمامة والصديقية.
Hâsılı; Allah onları vakar, sekinet, Kendisine ve kullarına karşı tevazu, güzel edep, hilim, ahlak genişliği, cahilleri affetmek, onlardan yüz çevirmek ve kötülüklerine iyilikle karşılık vermekle; gece kıyamı ve onda ihlaslı olmakla; cehennemden korkmak ve ondan kendilerini kurtarması için Rablerine yalvarmakla; harcamalarda vacip ve müstehap olanı ifa edip onda iktisatlı olmakla -ki âdeten aşırılığa veya cimriliğe kaçılan harcama konusunda iktisatlı iseler, diğer konulardaki iktisat ve dengeli tutumları evleviyetle geçerlidir-; büyük günahlardan selamette olmak, ibadetinde Allah'a ihlasla yönelmek, canlara ve ırzlara karşı iffetli davranmak ve bunlardan bir şey sadır olduğunda tövbe etmekle; sözlü ve fiilî münker ve fısk meclislerinde bulunmamak ve bunları bizzat yapmamakla; boş ve kendisinde hayır olmayan kötü fiillerden uzak durmakla nitelendirmiştir ki bu da onların mürüvvetini, insanlığını, kemalini ve nefislerinin her türlü sözlü ve fiilî düşüklükten yüceliğini gerektirir. Yine onları Allah'ın ayetlerini kabulle, manalarını anlayıp onlarla amel etmekle ve hükümlerini tatbik etmeye gayret göstermekle; hem kendilerinin hem kendileriyle irtibatlı olanların hem de eş ve zürriyetlerinin ıslahı sayesinde Müslümanların menfaat gördüğü en kâmil dualarla Allah Teâlâ'ya dua etmekle vasfetmiştir ki bunun gereği de onları eğitmek, onlara vaaz ve nasihat etmek için çaba göstermektir; zira bir şeye hırs gösterip onun için Allah'a dua eden kimse mutlaka onun sebeplerine de sarılacaktır. Nihayet kendileri için mümkün olan en yüksek derecelere, yani imamlık ve sıddîkiyet derecesine ulaşmak için Allah'a dua etmişlerdir.
فلله ما أعلى هذه الصفات وأرفع هذه الهمم وأجل هذه المطالب، وأزكى تلك النفوس وأطهر تلك القلوب وأصفى هؤلاء الصفوة وأتقى هؤلاء السادة"
Bu sıfatlar ne kadar yüce, bu gayretler ne kadar yüksek, bu talepler ne kadar muazzamdır! O nefisler ne kadar temiz, o kalpler ne kadar paktır! Bu seçkin kullar ne kadar saf ve bu efendiler ne kadar muttakîdir!
ولله، فضل الله عليهم ونعمته ورحمته التي جللتهم، ولطفه الذي أوصلهم إلى هذه المنازل.
Onları bürüyen Allah'ın lütfu, nimeti ve rahmeti ile onları bu mertebelere ulaştıran ihsanı ne yücedir!
ولله، منة الله على عباده أن بين لهم أوصافهم، ونعت لهم هيئاتهم وبين لهم هممهم، وأوضح لهم أجورهم، ليشتاقوا إلى الاتصاف بأوصافهم، ويبذلوا جهدهم في ذلك، ويسألوا الذي من عليهم وأكرمهم الذي فضله في كل زمان ومكان، وفي كل وقت وأوان، أن يهديهم كما هداهم ويتولاهم بتربيته الخاصة كما تولاهم.
Kulların bu sıfatlarla vasıflanmaya iştiyak duymaları, bu uğurda gayret sarf etmeleri ve onlara lütufta bulunup ikram eden, her zaman ve mekânda, her vakit ve anda lütfu bol olan Zât'tan; onları hidayete erdirdiği gibi kendilerini de hidayete erdirmesini ve onları sahiplendiği gibi hususi terbiyesiyle kendilerini de sahiplenmesini niyaz etmeleri için sıfatlarını beyan etmesi, hallerini tavsif etmesi, azimlerini açıklaması ve mükâfatlarını izah etmesi hususunda Allah'ın kullarına olan minneti ne büyüktür!
فاللهم لك الحمد وإليك المشتكى وأنت المستعان وبك المستغاث، ولا حول ولا قوة إلا بك، لا نملك لأنفسنا نفعا ولا ضرا ولا نقدر على مثقال ذرة من الخير إن لم تيسر ذلك لنا، فإنا ضعفاء عاجزون من كل وجه.
Allah'ım! Hamd Sana mahsustur, şikâyet Sanadır; yardım istenen Sensin, sığınılan Sensin. Güç ve kuvvet ancak Seninledir. Kendi nefsimiz için ne bir faydaya ne de bir zarara mâlikiz; Sen bize kolaylaştırmadıkça zerre ağırlığınca bir hayra güç yetiremeyiz; zira biz her bakımdan zayıf ve âciz kimseleriz.
نشهد أنك إن وكلتنا إلى أنفسنا طرفة عين وكلتنا إلى ضعف وعجز وخطيئة، فلا نثق يا ربنا إلا برحمتك التي بها خلقتنا ورزقتنا وأنعمت علينا بما أنعمت من النعم الظاهرة والباطنة وصرفت عنا من النقم، فارحمنا رحمة تغنينا بها عن رحمة من سواك فلا خاب من سألك ورجاك.
Şahitlik ederiz ki bizi göz açıp kapayıncaya kadar nefsimize bırakırsan bizi zayıflığa, acziyete ve günaha bırakmış olursun. Ey Rabbimiz! Biz ancak; bizi kendisiyle yarattığın, rızıklandırdığın, açık ve gizli nice nimetlerle donattığın ve felaketleri bizden defettiğin rahmetine güveniriz. Bize öyle bir rahmetle merhamet eyle ki, onunla Senden başkasının merhametine muhtaç olmayalım; zira Senden isteyen ve Sana ümit bağlayan asla hüsrana uğramaz!
ولما كان الله تعالى قد أضاف هؤلاء العباد إلى رحمته واختصهم بعبوديته لشرفهم وفضلهم ربما توهم متوهم أنه وأيضا غيرهم فلم لا يدخل في العبودية؟
Allah Teâlâ bu kulları şeref ve faziletlerinden dolayı rahmetine izafe edip Kendisine kullukla hususi kılınca, belki bir vehme kapılan kimse: "Onların dışındakiler de var, onlar niçin bu kulluğa dahil olmuyor?" diye düşünebilir.
فأخبر تعالى أنه لا يبالي ولا يعبأ بغير هؤلاء وأنه لولا دعاؤكم إياه دعاء العبادة ودعاء المسألة ما عبأ بكم ولا أحبكم فقال: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} أي: عذابا يلزمكم لزوم الغريم لغريمه وسوف يحكم الله بينكم وبين عباده المؤمنين. تم تفسير سورة الفرقان،
Bunun üzerine Allah Teâlâ, bunların dışındakilere değer vermediğini ve aldırış etmediğini, eğer O'na ibadet ve istek duası ile yalvarmanız olmasaydı size değer vermeyeceğini ve sizi sevmeyeceğini haber vererek şöyle buyurdu: {قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا} “De ki: ‘Kulluğunuz ve yalvarmanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz ise yalanladınız; artık bu [azap] yakanızı bırakmayacaktır!’” Yani alacaklının borçlusunu bırakmadığı gibi yakanızı bırakmayacak bir azap olacaktır ve Allah sizinle mümin kulları arasında hükmünü verecektir. Furkan Suresi'nin tefsiri tamamlandı.
فلله الحمد والثناء والشكر أبدا.
Hamd, senâ ve şükür ebediyen Allah'a mahsustur.