{لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا} أي: البعث {نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} أي: فلم يجئنا ولا رأينا منه شيئا. {إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ} أي: قصصهم وأخبارهم التي تقطع بها الأوقات وليس لها أصل ولا صدق فيها.
{لَقَدْ وُعِدْنَا هَذَا} “‘Andolsun ki bu’” -yani diriliş- {نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ} “‘bize ve daha önce atalarımıza vadedilmişti.’” Yani bize gelmedi ve ondan hiçbir şey görmedik! {إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ} “‘Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir!’” Yani vakit geçirmek için anlatılan, aslı astarı ve doğruluğu bulunmayan hikâyeler ve rivayetlerdir.
فانتقل في الإخبار عن أحوال المكذبين بالإخبار أنهم لا يدرون متى وقت الآخرة ثم الإخبار بضعف علمهم فيها ثم الإخبار بأنه شك ثم الإخبار بأنه عمى ثم الإخبار بإنكارهم لذلك واستبعادهم وقوعه. أي: وبسبب هذه الأحوال ترحل خوف الآخرة من قلوبهم فأقدموا على معاصي الله وسهل عليهم تكذيب الحق والتصديق بالباطل واستحلوا الشهوات على القيام بالعبادات فخسروا دنياهم وأخراهم.
Yalanlayanların hallerini haber verirken; önce ahiretin vaktini bilmediklerini, sonra bu konudaki ilimlerinin zayıflığını, ardından bunun bir şüphe olduğunu, daha sonra bunun bir körlük olduğunu, en sonunda da dirilişi inkâr edip imkânsız gördüklerini bildirerek dereceli bir beyanda bulunmuştur. Yani bu haller sebebiyle ahiret korkusu kalplerinden silinip gitmiş; Allah'a isyana cüret etmişler, hakkı yalanlayıp bâtılı tasdik etmek kendilerine kolay gelmiş, ibadetleri yerine getirmeye bedel şehvetleri helal saymışlar ve böylece dünyalarını da ahiretlerini de hüsrana uğratmışlardır.
{٦٩} ثم نبههم على صدق ما أخبرت به الرسل فقال: {قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} فلا تجدون مجرما قد استمر على إجرامه، إلا وعاقبته شر عاقبة وقد أحل الله به من الشر والعقوبة ما يليق بحاله.
{٦٩} Sonra peygamberlerin haber verdiği şeylerin doğruluğuna dikkat çekerek şöyle buyurdu: {قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “De ki: ‘Yeryüzünde gezip dolaşın da suçluların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!’” Cürmü üzere devam etmiş hiçbir suçlu bulamazsınız ki akıbeti akıbetlerin en kötüsü olmasın ve Allah onun başına haline layık olan şer ve cezayı indirmemiş bulunsun!
{٧٠ - ٧٢} {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ * وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} .
{٧٠ - ٧٢} {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ * وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} “Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme! Onlar: ‘Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?’ derler. De ki: ‘Acele istediğiniz o azabın bir kısmı belki de ensenize binmiştir / yaklaşmıştır!’”
أي: لا تحزن يا محمد على هؤلاء المكذبين وعدم إيمانهم، فإنك لو علمت ما فيهم من الشر وأنهم لا يصلحون للخير، لم تأس ولم تحزن، ولا يضق صدرك ولا تقلق نفسك بمكرهم فإن مكرهم سيعود عاقبته عليهم، {وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} ويقول المكذبون بالمعاد وبالحق الذي جاء به الرسول مستعجلين للعذاب: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .
Yani ey Muhammed! Bu yalanlayanlara ve onların iman etmeyişlerine üzülme; zira onlardaki şerri ve hayra elverişli olmadıklarını bilseydin kederlenip üzülmezdin. Göğsün daralmasın, kurdukları tuzaklar yüzünden canını sıkma; çünkü tuzaklarının akıbeti kendi aleyhlerine dönecektir: {وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Onlar tuzak kurarlar, Allah da tuzak kurar. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.” Ahireti ve Peygamber'in getirdiği hakkı yalanlayanlar azabın çabuk gelmesini isteyerek: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “‘Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?’ derler.”
وهذا من سفاهة رأيهم وجهلهم فإن وقوعه ووقته قد أجله الله بأجله وقدره بقدر، فلا يدل عدم استعجاله على بعض مطلوبهم.
Bu onların akılsızlıklarından ve cehaletlerindendir; zira onun vuku bulmasını ve vaktini Allah belirli bir ecele ertelemiş ve bir ölçüyle takdir etmiştir. Azabın hemen gelmeyişi onların iddialarına hiçbir delil teşkil etmez.
ولكن -مع هذا- قال تعالى محذرا لهم وقوع ما استعجلوه: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} أي: قرب منكم وأوشك أن يقع بكم {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} من العذاب.
Bununla birlikte Allah Teâlâ acele istedikleri şeyin başlarına gelmesinden onları sakındırarak şöyle buyurmuştur: {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “De ki: ‘Belki de size yaklaşmış ve başınıza inmek üzeredir:’” {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} “‘acele istediğiniz o azabın bir kısmı!’”
{٧٣ - ٧٥} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} .
{٧٣ - ٧٥} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَشْكُرُونَ * وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ * وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Şüphesiz Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. Şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir. Gökten ve yerden hiçbir gizli şey yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın!”
ينبه عباده على سعة جوده وكثرة أفضاله ويحثهم على شكرها، ومع هذا فأكثر الناس قد أعرضوا عن الشكر واشتغلوا بالنعم عن المنعم.
Allah kullarını cömertliğinin genişliğine ve lütuflarının çokluğuna dikkat çekmekte ve onları şükretmeye teşvik etmektedir; buna rağmen insanların çoğu şükürden yüz çevirmiş ve nimetlerle meşgul olarak Nimeti Veren'i unutmuştur.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ} أي: تنطوي عليه {صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} فليحذروا من عالم السرائر والظواهر وليراقبوه.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ} “Şüphesiz Rabbin,” sakladığı şeyleri {صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} “onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir.” Gizli ve aşikâr her şeyi bilen Allah'tan sakınsınlar ve O'nun murakabesi altında olduklarının bilincinde olsunlar!
{وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ} أي: خفية وسر من أسرار العالم العلوي والسفلي {إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} قد أحاط ذلك الكتاب بجميع ما كان ويكون إلى أن تقوم الساعة، فكل حادث يحدث جلي أو خفي إلا وهو مطابق لما كتب في اللوح المحفوظ.
{وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالأرْضِ} “Gökten ve yerden hiçbir gizli şey” -yüce ve aşağı âlemin hiçbir sırrı ve gizliliği- yoktur ki {إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “apaçık bir kitapta bulunmasın!” O Kitap kıyamet kopuncaya kadar olmuş ve olacak her şeyi kuşatmıştır; açık veya gizli meydana gelen her hadise mutlaka Levh-i Mahfûz'da yazılanlara mutabıktır.
{٧٦ - ٧٧} {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ *} .
{٧٦ - ٧٧} {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ *} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrâiloğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır...”
وهذا خبر عن هيمنة القرآن على الكتب السابقة وتفصيله وتوضيحه، لما كان فيها قد وقع فيه اشتباه واختلاف عند بني إسرائيل فقصه هذا القرآن قصا زال به الإشكال وبين به الصواب من المسائل المختلف فيها. وإذا كان بهذه المثابة من الجلالة والوضوح وإزالة كل خلاف وفصل كل مشكل كان أعظم نعم الله على العباد ولكن ما كل أحد يقابل النعمة بالشكر. ولهذا بين أن نفعه ونوره وهداه مختص بالمؤمنين فقال:
Bu; Kur'an'ın önceki kitaplar üzerindeki hâkimiyetini, İsrâiloğulları nezdinde şüpheye ve ihtilafa düşülen konuları ayrıntılı ve açık bir şekilde beyan ettiğini bildirmektedir. Bu Kur'an o meseleleri öyle açıklamıştır ki müşkülat ortadan kalkmış ve ihtilaflı konularda doğru olan tebeyyün etmiştir. Kur'an bu derece azamet, açıklık, her türlü ihtilafı giderme ve her müşkülü çözme vasfına sahip olunca kullar üzerindeki Allah'ın en büyük nimeti olmuştur; ancak herkes nimeti şükürle karşılamaz. Bundan dolayı onun faydasının, nurunun ve hidayetinin müminlere has olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur:
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} .
{وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir.”
{وَإِنَّهُ لَهُدًى} .
{وَإِنَّهُ لَهُدًى} “Ve şüphesiz o bir hidayettir.”
من الضلالة والغي والشبه {وَرَحْمَةٌ} تنثلج له صدورهم وتستقيم به أمورهم الدينية والدنيوية {لِلْمُؤْمِنِينَ} به المصدقين له المتلقين له بالقبول المقبلين على تدبره المتفكرين في معانيه، فهؤلاء تحصل لهم به الهداية إلى الصراط المستقيم والرحمة المتضمنة للسعادة والفوز والفلاح.
Sapıklıktan, azgınlıktan ve şüphelerden [kurtaran bir hidayettir]; {وَرَحْمَةٌ} “ve bir rahmettir;” göğüslerinin ferahlayıp huzur bulduğu, dinî ve dünyevî işlerinin onunla düzelip istikamet kazandığı bir rahmettir; {لِلْمُؤْمِنِينَ} “müminler için...” Yani ona iman eden, onu tasdik eden, hüsnü kabulle karşılayan, onu tefekküre yönelip manalarını düşünen müminler için... İşte bunlar, Kur'an sayesinde dosdoğru yola iletilmeyi ve saadeti, kurtuluşu ve felahı içeren rahmeti elde ederler.
{٧٨} {إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ} .
{٧٨} {إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz Rabbin, onlar arasında Kendi hükmüyle hükmedecektir. O; Azîz'dir, Alîm'dir.”
أي: إن الله تعالى سيفصل بين المختصين وسيحكم بين المختلفين بحكمه العدل وقضائه القسط، فالأمور وإن حصل فيها اشتباه في الدنيا بين المختلفين لخفاء الدليل أو لبعض المقاصد فإنه سيبين فيها الحق المطابق للواقع حين يحكم الله فيها، {وَهُوَ الْعَزِيزُ} الذي قهر الخلائق فأذعنوا له، {الْعَلِيمُ} بجميع الأشياء {الْعَلِيمُ} بأقوال المختلفين وعن ماذا صدرت وعن غاياتها ومقاصدها وسيجازي كلا بما علمه فيه.
Yani Allah Teâlâ adil hükmü ve adaletli kazasıyla hasımların arasını ayıracak, ihtilaf edenler arasında hüküm verecektir. Dünyada delilin gizli kalması veya birtakım gayeler sebebiyle ihtilaf edenler arasında meseleler şüpheli kalmış olsa bile, Allah aralarında hükmettiğinde gerçeğe mutabık olan hak mutlaka tebeyyün edecektir. {وَهُوَ الْعَزِيزُ} “O Azîz'dir;” bütün mahlukatı kahredip Kendisine boyun eğdirendir. {الْعَلِيمُ} “Alîm'dir;” her şeyi hakkıyla bilendir; ihtilaf edenlerin sözlerini, bu sözlerin hangi niyetten kaynaklandığını, gayelerini ve maksatlarını çok iyi bilendir ve herkesi onlar hakkında bildiğine göre cezalandıracaktır / mükâfatlandıracaktır.
{٧٩ - ٨١} {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ * إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} .
{٧٩ - ٨١} {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ * إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “Öyleyse Allah'a tevekkül et! Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. Doğrusu sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Sen körleri sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek de değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara işittirebilirsin.”
أي: اعتمد على ربك في جلب المصالح ودفع المضار وفي تبليغ الرسالة وإقامة الدين وجهاد الأعداء. {إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} الواضح والذي على الحق يدعو إليه، ويقوم بنصرته أحق من غيره بالتوكل فإنه يسعى في أمر مجزوم به معلوم صدقه لا شك فيه ولا مرية. وأيضا فهو حق في غاية البيان لا خفاء به ولا اشتباه، وإذا قمت بما حملت وتوكلت على الله في ذلك فلا يضرك ضلال من ضل وليس عليك هداهم فلهذا قال: {إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} .
Yani faydaları celbetmede, zararları defetmede, risaleti tebliğde, dini ikame etmede ve düşmanlarla cihatta Rabbine güvenip dayan! {إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin;” hak üzere olup ona davet eden ve ona yardım için gayret gösteren kimse, tevekkül etmeye herkesten daha layıktır; zira o kesin olan, doğruluğu bilinen, şüphe ve tereddüt bulunmayan bir dava uğrunda çalışmaktadır. Ayrıca o, son derece açık, hiçbir kapalılığı ve şüphesi olmayan bir haktır. Sen sana yüklenen vazifeyi yerine getirip bu hususta Allah'a tevekkül ettiğinde, sapanların sapıklığı sana zarar vermez ve onları hidayete erdirmek senin üzerine vazife değildir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} “Doğrusu sen ölülere işittiremezsin; sağırlara da daveti duyuramazsın...”
أي: حين تدعوهم وتناديهم، وخصوصا {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} فإنه يكون أبلغ في عدم إسماعهم.
Yani onları çağırıp seslendiğinde [işittiremezsin]; bilhassa {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman” bu, onların işitmemesinde daha da etkilidir.
{وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ} كما قال تعالى: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} {إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} أي: هؤلاء الذين ينقادون لك، الذين يؤمنون بآيات الله وينقادون لها بأعمالهم واستسلامهم كما قال تعالى: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} .
{وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ} “Sen körleri sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek de değilsin.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir.” {إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara işittirebilirsin.” Yani sana boyun eğen kimseler; Allah'ın ayetlerine iman eden ve amelleriyle, teslimiyetleriyle bu ayetlere boyun eğenlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Ancak kulak verenler davete icabet eder. Ölülere gelince, Allah onları diriltir; sonra O'na döndürülürler.”
{٨٢} {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ} .
{٨٢} {وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الأرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لا يُوقِنُونَ} “O söz başlarına geldiği [azap tahakkuk ettiği] zaman, onlar için yerden bir Dabbe çıkarırız da insanlara ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyler / onlarla konuşur.”
أي: إذا وقع على الناس القول الذي حتمه الله وفرض وقته. {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً} خارجة {مِنَ الأرْضِ} أو دابة من دواب الأرض ليست من السماء. وهذه الدابة {تُكَلِّمُهُمْ} أي: تكلم العباد أن الناس كانوا بآياتنا لا يوقنون، أي: لأجل أن الناس ضعف علمهم ويقينهم بآيات الله، فإظهار الله هذه الدابة من آيات الله العجيبة ليبين للناس ما كانوا فيه يمترون.
Yani Allah'ın hükmettiği ve vaktini takdir ettiği söz insanların başına geldiğinde, {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً} “onlar için bir Dabbe çıkarırız;” {مِنَ الأرْضِ} “yerden” çıkan veya gökten değil yeryüzünün canlılarından olan bir Dabbe çıkarırız. Bu Dabbe {تُكَلِّمُهُمْ} “onlarla konuşur;” yani kullara insanların Allah'ın ayetlerine kesin olarak inanmadıklarını söyler. Zira insanların Allah'ın ayetlerine dair ilimleri ve yakînleri zayıflamıştır; böylece Allah insanların hakkında şüpheye düştükleri şeyleri kendilerine açıklamak için hayret verici ayetlerinden biri olarak bu Dabbe'yi ortaya çıkarır.
وهذه الدابة هي الدابة المشهورة التي تخرج في آخر الزمان وتكون من أشراط الساعة كما تكاثرت بذلك الأحاديث [ولم يأت دليل يدل على كيفيتها ولا من أي: نوع هي وإنما دلت الآية الكريمة على أن الله يخرجها للناس وأن هذا التكليم منها خارق للعوائد المألوفة وأنه من الأدلة على صدق ما أخبر الله به في كتابه والله أعلم]
Bu Dabbe, ahir zamanda çıkacak olan ve hadislerin çokça bildirdiği üzere kıyamet alametlerinden sayılan meşhur Dabbe'dir. [Onun keyfiyetine / nasıl olduğuna ve hangi türden bulunduğuna delalet eden bir delil gelmemiştir. Kerim ayet sadece Allah'ın onu insanlar için çıkaracağına, onun bu konuşmasının alışılagelmiş durumların haricinde (olağanüstü) olduğuna ve Allah'ın Kitabı'nda haber verdiği şeylerin doğruluğuna dair delillerden biri olduğuna delalet etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.]
{٨٣ - ٨٥} {وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ * حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ} .
{٨٣ - ٨٥} {وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ * حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ} “O gün her ümmetten ayetlerimizi yalanlayanlardan bir grubu toplarız da onlar [bir arada tutulup] sevk edilirler. Nihayet [hesap yerine] geldiklerinde [Allah] buyurur: ‘Siz ilmini kavramadığınız halde ayetlerimi yalanladınız mı, yoksa siz ne yapıyordunuz?!’ Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelir [azap hak olur]; artık onlar konuşamazlar!”
يخبر تعالى عن حالة المكذبين في موقف القيامة وأن الله يجمعهم، ويحشر من كل أمة من الأمم فوجا وطائفة {مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ} يجمع أولهم على آخرهم وآخرهم على أولهم ليعمهم السؤال والتوبيخ واللوم.
Allah Teâlâ, kıyamet meydanında yalanlayanların halini haber vermektedir; Allah onları toplayacak ve her ümmetten bir grubu ve taifeyi bir araya getirecektir: {مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ} “ayetlerimizi yalanlayanlardan; onlar sevk edilirler.” Sual, azarlama ve kınama hepsini kapsasın diye öncekiler sonrakilerle, sonrakiler de öncekilerle bir araya toplanır.
{حَتَّى إِذَا جَاءُوا} وحضروا قال لهم موبخا ومقرعا: {أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا} العلم أي: الواجب عليكم التوقف حتى ينكشف لكم الحق وأن لا تتكلموا إلا بعلم، فكيف كذبتم بأمر لم تحيطوا به علما؟ {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} أي: يسألهم عن علمهم وعن عملهم فيجد عليهم تكذيبا بالحق، وعملهم لغير الله أو على غير سنة رسولهم.
{حَتَّى إِذَا جَاءُوا} “Nihayet geldiklerinde” ve hazır bulunduklarında Allah onları azarlayıp kınayarak şöyle buyurur: {أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا} “‘Siz ilmini kavramadığınız halde ayetlerimi yalanladınız mı?’” Yani sizin üzerinize düşen, hak tebeyyün edinceye kadar durmak ve ancak ilimle konuşmaktı; hal böyleyken ilmini kavramadığınız bir şeyi nasıl yalanladınız?! {أَمْ مَاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “‘Yoksa siz ne yapıyordunuz?!’” Yani onlara ilimlerini ve amellerini sorar da onların hakkı yalanladıklarını, amellerini ise Allah'tan başkası için veya peygamberlerinin sünnetine aykırı olarak yaptıklarını tespit eder.
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا} أي: حقت عليهم كلمة العذاب بسبب ظلمهم الذي استمروا عليه وتوجهت عليهم الحجة، {فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ} لأنه لا حجة لهم.
{وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا} “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelir;” yani üzerinde ısrar ettikleri zulümleri sebebiyle azap kelimesi hak olur ve aleyhlerine hüccet ikame edilir; {فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ} “artık onlar konuşamazlar;” çünkü ileri sürecek hiçbir hüccetleri yoktur.
{٨٦} {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .
{٨٦} {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Görmediler mi ki Biz, içinde dinlensinler diye geceyi [karanlık], [çalışıp görsünler diye] gündüzü de aydınlık kıldık. Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler [ibretler] vardır.”
أي: ألم يشاهدوا هذه الآية العظيمة والنعمة الجسيمة وهو تسخير الله لهم الليل والنهار، هذا بظلمته ليسكنوا فيه ويستريحوا من التعب ويستعدوا للعمل، وهذا بضيائه لينتشروا فيه في معاشهم وتصرفاتهم. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} على كمال وحدانية الله وسبوغ نعمته.
Yani Allah'ın geceyi ve gündüzü onların hizmetine vermesi şeklindeki bu büyük ayeti ve azametli nimeti görmediler mi? Geceyi karanlığıyla kıldı ki içinde dinlensinler, yorgunluklarını atsınlar ve işe hazırlansınlar; gündüzü de aydınlığıyla kıldı ki geçimlerini temin etmek ve tasarruflarını yürütmek için yeryüzüne dağılsınlar. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için” Allah'ın birliğinin kemaline ve nimetlerinin bolluğuna dair “ayetler vardır.”
{٨٧ - ٩٠} {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ * وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} .
{٨٧ - ٩٠} {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ * وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} “Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna göklerde ve yerde olan herkes dehşete kapılır ve hepsi boyun bükerek O'na gelirler. Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. [Bu,] her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
يخوف تعالى عباده ما أمامهم من يوم القيامة وما فيه من المحن والكروب، ومزعجات القلوب فقال: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ} بسبب النفخ فيه {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ} أي: انزعجوا وارتاعوا وماج بعضهم ببعض خوفا مما هو مقدمة له. {إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} ممن أكرمه الله وثبته وحفظه من الفزع. {وَكُلٌّ} من الخلق عند النفخ في الصور {أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} صاغرين ذليلين، كما قال تعالى: {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} ففي ذلك اليوم يتساوى الرؤساء والمرءوسون في الذل والخضوع لمالك الملك.
Allah Teâlâ kullarını önlerinde bulunan kıyamet gününden, o gündeki imtihanlardan, kederlerden ve kalpleri sarsan dehşetlerden korkutarak şöyle buyurmuştur: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ} “Sûra üflendiği gün” -üflenmesi sebebiyle- {مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الأرْضِ} “göklerde ve yerde olan herkes dehşete kapılır;” yani dehşete düşerler, ürperirler ve önlerinde gerçekleşecek şeylerin korkusundan birbirine katılırlar; {إِلا مَنْ شَاءَ اللَّهُ} “ancak Allah'ın diledikleri müstesna;” Allah'ın ikramda bulunduğu, sebat verdiği ve dehşetten koruduğu kimseler hariç. Sûra üflendiğinde mahlukatın {وَكُلٌّ} “hepsi” {أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} “boyun bükerek O'na gelirler;” küçülmüş ve zelil bir halde gelirler; nitekim Allah Teâlâ: {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِلا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا} “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a mutlaka kul olarak gelecektir” buyurmuştur. O gün Mülkün Sahibi'ne karşı zillet ve boyun eğmede önderler ile tebaa eşit olur.
ومن هوله أنك {ترى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} لا تفقد [شيئا] منها وتظنها باقية على الحال المعهودة وهي قد بلغت منها الشدائد والأهوال كل مبلغ وقد تفتت ثم تضمحل وتكون هباء منبثا. ولهذا قال: {وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} من خفتها وشدة ذلك الخوف وذلك {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} فيجازيكم بأعمالكم.
O günün dehşetindendir ki: {ترى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} “Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın;” onlardan hiçbir şeyin eksilmediğini ve bilinen halleri üzere kaldığını zannedersin; oysa şiddet ve dehşetler onlara son noktasına kadar ulaşmış, ufalanmış, sonra yok olmuş ve dağılmış toz zerreleri haline gelmişlerdir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ} “Oysa onlar” hafifliklerinden ve o korkunun şiddetinden “bulutların geçişi gibi geçerler.” İşte bu, {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} “her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O yaptıklarınızdan haberdardır;” dolayısıyla amellerinizin karşılığını verecektir.
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ * وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ * وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o gün korkudan emindirler. Kim de bir kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar. [Onlara]: ‘Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?’ [denir].”
ثم بين كيفية جزائه فقال: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} اسم جنس يشمل كل حسنة قولية أو فعلية أو قلبية {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} هذا أقل التفضيل (١) .
Sonra mükâfatının nasıllığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: {مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” -sözlü, fiilî veya kalbî her iyiliği kapsayan bir cins ismidir- {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا} “ona bundan daha hayırlısı vardır.” Bu, üstün tutmanın en asgari derecesidir (1).
{وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} أي: من الأمر الذي فزع الخلق لأجله آمنون وإن كانوا يفزعون معهم.
{وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} “Ve onlar o gün korkudan emindirler;” yani mahlukatın dehşete kapıldığı husustan yana emniyettedirler; her ne kadar başlangıçta onlarla birlikte ürpermiş olsalar da.
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} اسم جنس يشمل كل سيئة {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} أي: ألقوا في النار على وجوههم ويقال لهم: {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}
{وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Her kim de kötülükle gelirse” [ifadesindeki kötülük], her kötülüğü kapsayan bir cins isimdir. {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “yüzükoyun ateşe atılırlar.” Yani yüzleri üzere ateşe atılırlar ve onlara şöyle denilir: {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?”
{٩١-٩٣} {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ * وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ * وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} .
{٩١-٩٣} {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ * وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ * وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “[De ki:] ‘Ben ancak bu beldenin [Mekke'nin] Rabbine kulluk etmekle emrolundum; O ki burayı hürmetli kıldı ve her şey O'nundur. Bana müslümanlardan olmam emredildi. Ve Kur'an okumam emredildi. Artık kim hidayete ererse ancak kendisi için erer; kim de saparsa de ki: Ben ancak uyarıcılardanım. Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur; O size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.’”
أي: قل لهم يا محمد {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ} أي: مكة المكرمة التي حرمها وأنعم على أهلها فيجب أن يقابلوا ذلك بالشكر والقبول. {وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ} من العلويات والسفليات أتى به لئلا يتوهم اختصاص ربوبيته بالبيت وحده. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} (١) أي: أبادر إلى الإسلام، وقد فعل ﷺ فإنه أول هذه الأمة إسلاما وأعظمها استسلاما.
Yani onlara de ki ey Muhammed: {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ} “‘Ben ancak bu beldenin Rabbine kulluk etmekle emrolundum;’” yani haram kıldığı ve ehline nimetler bahşettiği Mekke-i Mükerreme'nin Rabbine kulluk etmekle emrolundum; dolayısıyla onlar bunu şükürle ve kabulle karşılamalıdırlar. {وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ} “‘ve her şey O'nundur;’” yüce ve aşağı bütün varlıklar O'nundur; Rabliğinin yalnızca Kâbe'ye has olduğu zannedilmesin diye bunu zikretmiştir. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “‘Bana müslümanlardan olmam emredildi;’” (1) yani İslâm'a koşmam emrolundu. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem öyle yapmıştır; zira o bu ümmetin İslâm'a giren ilki ve teslimiyeti en büyük olanıdır.
{و} أمرت أيضا {أن أَتْلُوَ} عليكم {الْقُرْآنُ} لتهتدوا به وتقتدوا وتعلموا ألفاظه ومعانيه فهذا الذي علي وقد أديته، {فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} نفعه يعود عليه وثمرته عائدة إليه {وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} وليس بيدي من الهداية شيء.
Bana ayrıca hidayete eresiniz, ona uyasınız, lafızlarını ve manalarını öğrenesiniz diye size {الْقُرْآنُ} {أن أَتْلُوَ} “Kur'an okumam” emredildi. Bana düşen buydu ve ben onu eda ettim. {فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “Artık kim hidayete ererse ancak kendisi için erer;” faydası ve semeresi kendisine döner. {وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “Kim de saparsa de ki: ‘Ben ancak uyarıcılardanım;’” benim elimde hidayete dair hiçbir şey yoktur.
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} الذي له الحمد في الأولى والآخرة ومن جميع الخلق، خصوصا أهل الاختصاص والصفوة من عباده، فإن الذي ينبغي أن يقع منهم من الحمد والثناء على ربهم أعظم مما يقع من غيرهم لرفعة درجاتهم وكمال قربهم منه وكثرة خيراته عليهم.
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Ve de ki: Hamd Allah'a mahsustur;” ilkinde de sonuncusunda da [dünyada ve ahirette] bütün mahlukattan hamd O'na aittir; bilhassa kullarından seçkin ve hâlis olanlardan... Zira onların derecelerinin yüksekliği, O'na olan yakınlıklarının kemali ve üzerlerindeki nimetlerin çokluğu sebebiyle Rablerine sunmaları gereken hamd ve sena, başkalarından sadır olandan çok daha büyüktür.
{سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا} معرفة تدلكم على الحق والباطل، فلا بد أن يريكم من آياته ما تستنيرون به في الظلمات. {لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ}
{سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا} “O size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız;” size hakkı ve batılı gösteren bir bilişle tanıyacaksınız. Karanlıklarda aydınlanacağınız ayetlerini size mutlaka gösterecektir ki {لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} “helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın.”
{وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} بل قد علم ما أنتم عليه من الأعمال والأحوال وعلم مقدار جزاء تلك الأعمال وسيحكم بينكم حكما تحمدونه عليه ولا يكون لكم حجة بوجه من الوجوه عليه.
{وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.” Bilakis O, içinde bulunduğunuz amelleri ve halleri bilmiş, o amellerin cezasının / mükâfatının miktarını da bilmiştir; aranızda, kendisini öveceğiniz ve hiçbir yönden aleyhine delil getiremeyeceğiniz bir hükümle hükmedecektir.
تم تفسير سورة النمل بفضل الله وإعانته وتيسيره.
Neml sûresinin tefsiri Allah'ın lütfu, yardımı ve kolaylaştırmasıyla tamamlandı.
ونسأله تعالى أن لا تزال ألطافه ومعونته مستمرة علينا وواصلة منه إلينا، فهو أكرم الأكرمين وخير الراحمين وموصل المنقطعين ومجيب السائلين.
Allah Teâlâ'dan lütuflarının ve yardımının üzerimizde daim olmasını ve O'ndan bize ulaşmasını dileriz. Zira O, kerem sahiplerinin en cömerdi, merhametlilerin en hayırlısı, çaresiz kalıp yolda olanları menzile ulaştıran ve isteyenlerin dualarına icabet edendir.
ميسر الأمور العسيرة وفاتح أبواب بركاته والمجزل في جميع الأوقات هباته، ميسر القرآن للمتذكرين ومسهل طرقه وأبوابه للمقبلين وممد مائدة خيراته ومبراته للمتفكرين والحمد لله رب العالمين. وصلى الله على محمد وآله وصحبه وسلم.
Güç işleri kolaylaştıran, bereket kapılarını açan ve her vakitte ihsanlarını bolca veren, öğüt alanlar için Kur'an'ı kolaylaştıran, yönelenler için onun yollarını ve kapılarını açıp müyesser kılan, tefekkür edenler için hayır ve ihsan sofrasını seren O'dur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selâm eylesin.
على يد جامعه وممليه عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله السعدي غفر الله له ولوالديه ولجميع المسلمين، وذلك في ٢٢ رمضان سنة ١٣٤٣.
Onu toplayıp yazdıran Abdurrahman b. Nâsır b. Abdillâh es-Sa'dî eliyle tamamlanmıştır; Allah onu, anne babasını ve bütün müslümanları bağışlasın. Bu, 22 Ramazan 1343 tarihinde gerçekleşmiştir.
المجلد السادس من تفسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، من منن الله على الفقير إلى المعيد المبدي: عبده وابن عبده وابن أمته: عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله بن سعدي غفر الله له آمين.
el-Mubdi' ve el-Muîd [yoktan var eden ve tekrar dirilten Allah'a] muhtaç olan kulu, kulunun oğlu ve cariyesinin oğlu Abdurrahman b. Nâsır b. Abdillâh b. Sa'dî'ye -Allah onu bağışlasın, âmin- Allah'ın lütuflarından biri olarak Teyîsü'l-Kerîmi'r-Rahmân fî Tefsîri Kelâmi'l-Mennân'ın altıncı cildidir.