{فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} فعرفوه حق معرفته، ولم يداخلهم حسد وهوى.
{فَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” onu hakkıyla tanıyan ve içlerine haset ve heva karışmayan kimselerdir.
{يُؤْمِنُونَ بِهِ} لأنهم تيقنوا صدقه، بما لديهم من الموافقات، وبما عندهم من البشارات، وبما تميزوا به من معرفة الحسن والقبيح، والصدق والكذب.
{يُؤْمِنُونَ بِهِ} “ona iman ederler.” Çünkü yanlarındaki uyuşmalar, sahip oldukları müjdeler ve güzel ile çirkini, doğru ile yalanı ayırt etme özellikleri sayesinde onun doğruluğunu kesin olarak anlamışlardır.
{وَمِنْ هَؤُلاءِ} الموجودين {مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} إيمانا عن بصيرة، لا عن رغبته ولا رهبته. {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ} الذين دأبهم الجحود للحق والعناد له. وهذا حصر لمن كفر به، أنه لا يكون من أحد قصده متابعة الحق، وإلا فكل من له قصد صحيح، فإنه لا بد أن يؤمن به، لما اشتمل عليه من البينات، لكل من له عقل، أو ألقى السمع وهو شهيد.
Mevcut olan {وَمِنْ هَؤُلاءِ} “Şunlardan da”, bir menfaat beklentisi veya korkudan ötürü değil, basirete dayalı bir imanla {مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} “ona iman edenler vardır.” {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الْكَافِرُونَ} “Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder.” Ki onların adeti hakkı inkâr etmek ve ona karşı inatlaşmaktır. Bu, onu inkâr edenlerin, kastı hakka tabi olmak olan hiç kimseden sadır olmayacağına dair bir sınırlamadır. Yoksa doğru bir niyete sahip olan herkesin; aklı olan yahut hazır bulunup kulak veren kimseler için içerdiği apaçık deliller sebebiyle ona mutlaka iman etmesi gerekir.
ومما يدل على صحته، أنه جاء به هذا النبي الأمين، الذي عرف قومه صدقه وأمانته ومدخله ومخرجه وسائر أحواله، وهو لا يكتب بيده خطا، ولا يقرأ خطا مكتوبا، فإتيانه به في هذه الحال، من أظهر البينات القاطعة، التي لا تقبل الارتياب، أنه من عند الله العزيز الحميد، ولهذا قال: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو} أي: تقرأ {مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا} لو كنت بهذه الحال {لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} فقالوا: تعلمه من الكتب السابقة، أو استنسخه منها، فأما وقد نزل على قلبك، كتابا جليلا تحديت به الفصحاء والبلغاء، الأعداء الألداء، أن يأتوا بمثله، أو بسورة من مثله، فعجزوا غاية العجز، بل ولا حدثتهم أنفسهم بالمعارضة، لعلمهم ببلاغته وفصاحته، وأن كلام أحد من البشر، لا يبلغ أن يكون مجاريا له أو على منواله، ولهذا قال:
Onun sıhhatine delalet eden hususlardan biri de kavminin doğruluğunu, güvenilirliğini, girişini çıkışını ve bütün hallerini bildiği bu güvenilir Nebi'nin onu getirmiş olmasıdır. O eliyle hiçbir yazı yazmıyor, yazılı bir metni de okumuyordu. Bu haldeyken onu getirmesi, onun Azîz ve Hamîd olan Allah katından olduğuna dair şüphe kabul etmez en açık ve kesin delillerdendir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنْتَ تَتْلُو} Yani okumuyordun {مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا} “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı” şayet bu halde olsaydın {لارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ} “batıla uyanlar elbette şüpheye düşerlerdi.” Ve şöyle derlerdi: «Onu önceki kitaplardan öğrendi veya onlardan istinsah etti.» Hâlbuki o senin kalbine yüce bir kitap olarak inmiş, onunla amansız düşmanların olan fasih ve beliğ kimselere benzerini veya benzeri bir sureyi getirmeleri hususunda meydan okumuşsun da onlar son derece aciz kalmışlardır; hatta belağat ve fesahatini, hiçbir beşer kelamının onun dengi olamayacağını veya onun tarzında olamayacağını bildiklerinden dolayı nefisleri karşı koymaya bile cüret edememiştir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
{٤٩} {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ} .
{49} {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ} “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
أي: {بَلْ} هذا القرآن {آيَات بَيِّنَات} لا خفيات، {فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} وهم سادة الخلق، وعقلاؤهم، وأولو الألباب منهم، والكمل منهم.
Yani {بَلْ} “Hayır,” bu Kur'an; mahlukatın efendileri, akıllıları, sağduyu sahipleri ve kâmil olanları durumundaki {فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde” gizli değil, {آيَات بَيِّنَات} “apaçık ayetlerdir.”
فإذا كان آيات بينات في صدور أمثال هؤلاء، كانوا حجة على غيرهم، وإنكار غيرهم لا يضر، ولا يكون ذلك إلا ظلما، ولهذا قال: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ} لأنه لا يجحدها إلا جاهل تكلم بغير علم، ولم يقتد بأهل العلم، وهو متمكن من معرفته على حقيقته، وإما متجاهل عرف أنه حق فعانده، وعرف صدقه فخالفه.
O, böyle kimselerin göğüslerinde apaçık ayetler olunca, onlar başkaları aleyhine bir hüccet olurlar; başkalarının inkâr etmesi ise zarar vermez ve bu ancak bir zulümden ibaret olur. İşte bundan dolayı: {وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلا الظَّالِمُونَ} “Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder” buyurmuştur. Çünkü onu ancak hakikatini bilmeye imkânı varken ilimsizce konuşan ve ilim ehline uymayan bir cahil yahut onun hak olduğunu bildiği halde inatlaşan ve doğruluğunu bildiği halde ona muhalefet eden, bilmezlikten gelen bir kimse inkâr eder.
{٥٠ - ٥٢} {وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ * قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .
{50-52} {وَقَالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ * قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “«Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?» dediler. De ki: «Mucizeler ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.» Kendilerine okunmakta olan Kitabı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Batıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.»”
أي: واعترض هؤلاء الظالمون المكذبون للرسول ولما جاء به، واقترحوا عليه نزول آيات عينوها، كقولهم: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا} الآيات. فتعيين الآيات ليس عندهم، ولا عند الرسول ﷺ، فإن في ذلك تدبيرا مع الله، وأنه لو كان كذلك، وينبغي (١) أن يكون كذلك، وليس لأحد من الأمر شيء.
Yani Resulü ve getirdiklerini yalanlayan bu zalimler itiraz ettiler ve {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأرْضِ يَنْبُوعًا} “Dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...»” ayetlerinde olduğu gibi belirledikleri birtakım mucizelerin indirilmesini teklif ettiler. Hâlbuki mucizeleri tayin etmek ne onların ne de Resul'ün -sallallâhu aleyhi ve sellem- elindedir; zira bunda Allah ile birlikte tasarrufta bulunmaya kalkışmak ve «şöyle olsaydı, böyle olması gerekirdi» demek vardır. Oysa hiç kimsenin emir hususunda en ufak bir yetkisi yoktur.
ولهذا قال: {قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} إن شاء أنزلها أو منعها {وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} وليس لي مرتبة فوق هذه المرتبة.
Bundan dolayı şöyle buyurdu: {قُلْ إِنَّمَا الآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: «Mucizeler ancak Allah katındadır.»” Dilerse indirir, dilerse engeller. {وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “«Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.»” Benim bu mertebenin üzerinde bir makamım yoktur.
وإذا كان القصد بيان الحق من الباطل، فإذا حصل المقصود -بأي: طريق- كان اقتراح الآيات المعينات على ذلك ظلما وجورا، وتكبرا على الله وعلى الحق.
Maksat hakkı batıldan ayırt edip açıklamak olduğuna göre, herhangi bir yolla bu maksat hâsıl olduğunda, buna ilaveten belirli mucizeler teklif etmek zulüm, haksızlık ve Allah'a ve hakka karşı büyüklük taslamak olur.
بل لو قدر أن تنزل تلك الآيات، ويكون في قلوبهم أنهم لا يؤمنون بالحق إلا بها، كان ذلك ليس بإيمان، وإنما ذلك شيء وافق أهواءهم، فآمنوا، لا لأنه حق، بل لتلك الآيات. فأي فائدة حصلت في إنزالها على التقدير الفرضي؟
Hatta faraza o mucizeler inse ve kalplerinde ancak onlar sebebiyle hakka inanacakları düşüncesi bulunsa bile bu gerçek bir iman olmaz; bilakis hevalarına uyan bir durum gerçekleştiği için hak olduğu için değil, sırf o mucizelerden ötürü inanmış olurlar. O halde bu farazi takdire göre o mucizelerin indirilmesinde ne gibi bir fayda hâsıl olmuştur?
ولما كان المقصود بيان الحق، ذكر تعالى طريقه، فقال: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ} في علمهم بصدقك وصدق ما جئت به {أَنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ} وهذا كلام مختصر جامع، فيه من الآيات البينات، والدلالات الباهرات، شيء كثير، فإنه كما تقدم إتيان الرسول به بمجرده وهو أمي، من أكبر الآيات على صدقه.
Maksat hakkın açıklanması olunca, Allah Teâlâ bunun yolunu zikrederek şöyle buyurdu: Senin doğruluğunu ve getirdiğin şeyin hak olduğunu bilmeleri hususunda {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنزلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ} “Kendilerine okunmakta olan Kitabı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” Bu, pek çok apaçık ayeti ve göz kamaştırıcı delili ihtiva eden öz ve veciz bir kelamdır. Zira daha önce geçtiği üzere ümmi olduğu halde Resul'ün sadece bu Kitabı getirmiş olması bile doğruluğuna dair en büyük ayetlerdendir.
ثم عجزهم عن معارضته، وتحديه إياهم (٢) آية أخرى، ثم ظهوره، وبروزه جهرا علانية، يتلى عليهم، ويقال: هو من عند الله، قد أظهره الرسول، وهو في وقت قلَّ فيه أنصاره، وكثر مخالفوه وأعداؤه، فلم يخفه، ولم يثن ذلك عزمه، بل صرح به على رءوس الأشهاد، ونادى به بين الحاضر والباد، بأن هذا كلام ربي، فهل أحد يقدر على معارضته، أو ينطق بمباراته أو يستطيع مجاراته؟.
Sonra onların ona karşı koymaktan aciz kalmaları ve onun onlara meydan okuması (2) ayrı bir ayettir. Sonra onun aşikâr ve aleni bir şekilde ortaya çıkıp belirmesi, kendilerine okunması, «Allah katındandır» denilmesi ve yardımcılarının az, muhaliflerinin ve düşmanlarının çok olduğu bir dönemde Resul'ün onu izhar etmesi [de ayrı bir ayettir]. O bunu gizlememiş, bu durum azmini kırmamış; bilakis herkesin huzurunda açıkça haykırmış, şehirlisiyle köylüsüyle herkese «Bu Rabbimin kelamıdır; ona karşı koymaya güç yetirecek, onunla yarışacak bir söz söyleyecek veya onun seviyesine erişebilecek biri var mı?» diye nida etmiştir.
ثم إخباره عن قصص الأولين، وأنباء السابقين (٣) والغيوب المتقدمة والمتأخرة، مع مطابقته للواقع.
Sonra vakıaya tamı tamına uygun bir biçimde öncekilerin kıssalarını, geçmişlerin (3) haberlerini ve geçmişe ile geleceğe dair gayb haberlerini bildirmesi [de ayrı bir ayettir].
ثم هيمنته على الكتب المتقدمة، وتصحيحه للصحيح، ونَفْيُ ما أدخل فيها من التحريف والتبديل، ثم هدايته لسواء السبيل، في أمره ونهيه، فما أمر بشيء فقال العقل "ليته لم يأمر به" ولا نهى عن شيء فقال العقل: "ليته لم ينه عنه" بل هو مطابق للعدل والميزان، والحكمة المعقولة لذوي البصائر والعقول [ثم مسايرة إرشاداته وهدايته وأحكامه لكل حال وكل زمان بحيث لا تصلح الأمور إلا به] (٤) .
Sonra önceki kitaplar üzerindeki denetleyiciliği (müheymin olması), doğru olanı doğrulaması, onlara sokulmuş tahrif ve değişiklikleri nefyetmesi, ardından emir ve yasaklarında dosdoğru yola iletmesi [de ayrı bir ayettir]. Zira o hiçbir şeyi emretmemiştir ki akıl «Keşke bunu emretmeseydi!» desin; hiçbir şeyden nehyetmemiştir ki akıl «Keşke bundan nehyetmeseydi!» desin. Bilakis o adalete, mizana ve basiret ile akıl sahiplerinin kavrayabileceği hikmete tamamen uygundur [sonra onun irşatlarının, hidayetinin ve hükümlerinin her hale ve her zamana uyum sağlaması, öyle ki işlerin ancak onunla salah bulması da böyledir] (4).
فجميع ذلك يكفي من أراد تصديق الحق، وعمل على طلب الحق، فلا كفى الله من لم يكفه القرآن، ولا شفى الله من لم يشفه الفرقان، ومن اهتدى به واكتفى، فإنه خير له (٥) فلذلك قال: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} وذلك لما يحصلون فيه من العلم الكثير، والخير الغزير، وتزكية القلوب والأرواح، وتطهير العقائد، وتكميل الأخلاق، والفتوحات الإلهية، والأسرار الربانية.
Bütün bunlar, hakkı tasdik etmek isteyen ve hakkı aramaya gayret eden kimseye yeterlidir. Kur'an'ın yetmediği kimseye Allah da yetirmesin; Furkan'ın şifa vermediği kimseye Allah da şifa vermesin! Kim onunla hidayet bulur ve onunla yetinirse bu onun için hayırlıdır (5). İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır.” Bu da onun vesilesiyle elde ettikleri pek çok ilim, bol hayır, kalplerin ve ruhların tezkiye edilmesi, inançların arındırılması, ahlakın kemale erdirilmesi, ilahi fetihler ve rabbani sırlar sebebiyledir.
{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا} فأنا قد استشهدته، فإن كنت كاذبا، أَحَلَّ بي ما به تعتبرون، وإن كان إنما يؤيدني وينصرني وييسر لي الأمور، فلتكفكم هذه الشهادة الجليلة من الله، فإن وقع في قلوبكم أن شهادته -وأنتم لم تسمعوه ولم تروه- لا تكفي دليلا فإنه {يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ}
{قُلْ كَفَى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًا} “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter.»” Ben O'nu şahit tuttum; eğer yalancı isem, bana ibret alacağınız bir ceza indirirdi. Şayet beni teyit edip yardım ediyor ve işlerimi kolaylaştırıyorsa, Allah'tan gelen bu yüce şahitlik size yetmelidir. Eğer kalbinize -O'nu işitmediğiniz ve görmediğiniz için- O'nun şahitliğinin delil olarak yetmeyeceği düşüncesi gelirse bilesiniz ki {يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “O, göklerde ve yerde ne varsa bilir.”
ومن جملة معلوماته حالي وحالكم، ومقالي لكم (٦) فلو كنت متقولا عليه، مع علمه بذلك، وقدرته على عقوبتي، لكان [قدحا في علمه وقدرته وحكمته] كما قال تعالى: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأقَاوِيلِ لأخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ}
O'nun bildiği şeyler cümlesinden biri de benim halim, sizin haliniz ve size söylediklerimdir (6). Eğer bunu bildiği ve beni cezalandırmaya kadir olduğu halde O'na karşı yalan uydurmuş olsaydım, [bu durum O'nun ilmine, kudretine ve hikmetine halel getirirdi]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الأقَاوِيلِ لأخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ} “Eğer o bize karşı bazı sözler uydursaydı, elbette onu sağ elinden (kuvvetle) yakalardık, sonra da onun can damarını koparırdık.”
{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} حيث هم خسروا الإيمان بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر، وحيث فاتهم النعيم المقيم، وحيث حصل لهم في مقابلة الحق الصحيح كل باطل قبيح، وفي مقابلة النعيم كل عذاب أليم، فخسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Bâtıla inanıp Allah’ı inkâr edenler var ya, işte ziyana uğrayanlar asıl onlardır.” Çünkü onlar Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe imanı kaybetmişler, ebedî nimetleri ellerinden kaçırmışlar; hakiki ve dosdoğru hakka karşılık her türlü çirkin bâtılı, ebedî nimetlere karşılık da her türlü elem verici azabı elde etmişlerdir. Böylece kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratmışlardır.
{٥٣ - ٥٥} {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ * يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{53-55} {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ * يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir ecel (vakit) olmasaydı azap onlara elbette gelirdi. O, hiç farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecektir. Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; hâlbuki cehennem kâfirleri elbette kuşatacaktır. O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecek ve [Allah onlara]: «Yaptıklarınızın cezasını tadın!» diyecektir.”
يخبر تعالى عن جهل المكذبين للرسول وما جاء به، وأنهم يقولون -استعجالا للعذاب، وزيادة تكذيب- {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} ؟
Allah Teâlâ Resulü ve getirdiklerini yalanlayanların cehaletini ve onların azabın çarçabuk gelmesini istemek ve yalanlamalarını artırmak maksadıyla: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “«Eğer doğrulardan iseniz bu vaat ne zaman?»” dediklerini haber vermektedir.
يقول تعالى: {وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى} مضروب لنزوله، ولم يأت بعد، {لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ} بسبب تعجيزهم لنا وتكذيبهم الحق، فلو آخذناهم بجهلهم، لكان كلامهم أسرع لبلائهم وعقوبتهم، ولكن -مع ذلك- فلا يستبطئون (١) نزوله، فإنه سيأتيهم {بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ}
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Şayet onun inmesi için belirlenmiş ve henüz vakti gelmemiş {وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir ecel olmasaydı,” bizi aciz bırakmaya kalkışmaları ve hakkı yalanlamaları sebebiyle {لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ} “azap onlara elbette gelirdi.” Şayet onları cehaletleri sebebiyle hemen cezalandırsaydık, söyledikleri bu söz belalarının ve cezalarının çarçabuk gelmesine sebep olurdu. Fakat buna rağmen onun inişini gecikmiş saymasınlar (1); zira o kendilerine {بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın gelecektir.”
فوقع كما أخبر الله تعالى، لما قدموا لـ "بدر" بطرين مفاخرين، ظانين
Nitekim Allah Teâlâ'nın haber verdiği gibi vuku buldu: Şımarıkça ve böbürlenerek "Bedir"e geldiklerinde ve
أنهم قادرون على مقصودهم، فأهانهم (٢) الله، وقتل كبارهم، واستوعب جملة أشرارهم، ولم يبق فيهم بيت إلا أصابته تلك المصيبة، فأتاهم العذاب من حيث لم يحتسبوا، ونزل بهم وهم لا يشعرون.
hedeflerine ulaşmaya güç yetireceklerini sandıklarında, Allah onları zelil kıldı (2), ileri gelenlerini öldürdü ve şerlilerinin tamamını ortadan kaldırdı. İçlerinde o musibetin isabet etmediği hiçbir ev kalmadı; böylece azap kendilerine hiç hesap etmedikleri bir yerden geldi ve farkında olmadıkları bir sırada başlarına indi.
هذا، وإن لم ينزل عليهم العذاب الدنيوي، فإن أمامهم العذاب الأخروي، الذي لا يخلص منهم أحد منه، سواء عوجل بعذاب الدنيا أو أمهل. {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} ليس لهم عنها معدل ولا متصرف، قد أحاطت بهم من كل جانب، كما أحاطت بهم ذنوبهم وسيئاتهم وكفرهم، وذلك العذاب، هو العذاب الشديد.
Şu da var ki dünyevi azap başlarına inmese bile, dünya azabı kendilerine peşin verilsin veya ertelensin, hiçbirinin kurtulamayacağı ahiret azabı önlerindedir. {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Hâlbuki cehennem kâfirleri elbette kuşatacaktır.” Onlar için oradan kaçacak ve savuşacak hiçbir yer yoktur; günahları, kötülükleri ve küfürleri kendilerini çepeçevre kuşattığı gibi o da her taraftan onları kuşatmıştır; işte bu azap pek şiddetli bir azaptır.
{يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} فإن أعمالكم انقلبت عليكم عذابا، وشملكم العذاب كما شملكم الكفر والذنوب.
{يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürür ve [Allah]: «Yaptıklarınızı tadın!» buyurur.” Zira amelleriniz aleyhinize bir azaba dönüşmüştür; küfür ve günahlar sizi nasıl kuşattıysa, bu azap da sizi öylece çepeçevre kuşatmıştır.
{٥٦ - ٥٩} {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ * كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ * الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} .
{56-59} {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ * كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ * وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ * الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin! Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan cennetteki yüksek köşklere mutlaka yerleştireceğiz; orada ebedi kalacaklardır. [Böyle] amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül ederler.”
يقول تعالى: {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا} بي وصدقوا رسولي {إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} فإذا تعذرت عليكم عبادة ربكم في أرض، فارتحلوا منها إلى أرض أخرى، حيث كانت العبادة لله وحده، فأماكن العبادة ومواضعها، واسعة، والمعبود واحد، والموت لا بد أن ينزل بكم ثم ترجعون إلى ربكم، فيجازي من أحسن عبادته وجمع بين الإيمان والعمل الصالح بإنزاله الغرف العالية، والمنازل الأنيقة الجامعة لما تشتهيه الأنفس، وتلذ الأعين، وأنتم فيها خالدون.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Bana iman eden ve Resulümü tasdik eden {يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin!” Bir beldede Rabbinize ibadet etmeniz zorlaşırsa, yalnız Allah'a ibadetin mümkün olduğu başka bir beldeye göç edin. Zira ibadet mekânları geniştir, mabut ise birdir. Ölüm mutlaka başınıza gelecektir, sonra Rabbinize döndürüleceksiniz; O da ibadetini güzel yapan, iman ile salih ameli bir arada toplayan kimseyi yüksek köşkler ve nefislerin arzuladığı, gözlerin lezzet aldığı her şeyi içinde toplayan zarif konaklara yerleştirerek mükâfatlandıracaktır ve siz orada ebedi kalacaksınız.
فـ {نعم} تلك المنازل، في جنات النعيم {أَجْرُ الْعَامِلِينَ} لله.
Naim cennetlerindeki o konaklar, Allah için {أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “[böyle] amel edenlerin mükâfatı” olarak {نِعْمَ} “ne güzeldir!”
{الَّذِينَ صَبَرُوا} على عبادة الله {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} في ذلك. فصبرهم على عبادة الله، يقتضي بذل الجهد والطاقة في ذلك، والمحاربة العظيمة للشيطان، الذي يدعوهم إلى الإخلال بشيء من ذلك، وتوكلهم، يقتضي شدة اعتمادهم على الله، وحسن ظنهم به، أن يحقق ما عزموا عليه من الأعمال ويكملها، ونص على التوكل، وإن كان داخلا في الصبر، لأنه يحتاج إليه في كل فعل وترك مأمور به، ولا يتم إلا به.
Onlar Allah'a ibadet hususunda {الَّذِينَ صَبَرُوا} “sabretmişlerdir” ve bu hususta {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Rablerine tevekkül ederler.” Allah'a ibadette sabretmeleri; bu uğurda olanca güç ve gayreti sarf etmeyi ve kendilerini bundan herhangi bir şeyi aksatmaya çağıran şeytana karşı büyük bir mücadele vermeyi gerektirir. Tevekkülleri ise; Allah'a kuvvetle güvenmelerini ve azmettikleri amelleri O'nun gerçekleştireceğine ve tamamlayacağına dair hüsnüzan beslemelerini gerektirir. Tevekkül sabrın kapsamına girdiği halde ayrıca zikredilmiştir; çünkü emredilen her fiil ve terk edilişte ona ihtiyaç duyulur ve işler ancak onunla kemale erer.
{٦٠} {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .
{60} {وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (biriktiremez). Onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
أي: الباري ﵎، قد تكفل بأرزاق الخلائق كلهم، قويهم وعاجزهم، فكم {مِنْ دَابَّةٍ} في الأرض، ضعيفة القوى، ضعيفة العقل. {لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} ولا تدخره، بل لم تزل، لا شيء معها من الرزق، ولا يزال الله يسخر لها الرزق، في كل وقت بوقته.
Yani Yaratan -celle celâluh-, güçlüsüyle aciziyle bütün mahlukatın rızkını tekeffül etmiştir. Yeryüzünde gücü zayıf, aklı zayıf nice {مِنْ دَابَّةٍ} “canlılar vardır ki” {لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} “rızkını taşıyamaz” ve onu biriktirip depolayamaz. Bilakis yanında rızktan hiçbir şey bulunmaz da Allah her vakit vaktince onun rızkını boyun eğdirip emrine vermeye devam eder.
{اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} فكلكم عيال الله، القائم برزقكم، كما قام بخلقكم وتدبيركم، {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} فلا يخفى عليه خافية، ولا تهلك دابة من عدم الرزق بسبب أنها خافية عليه.
{اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ} “Onları da sizi de Allah rızıklandırır.” Hepiniz Allah'ın muhtaç kullarısınız; O, sizi yaratıp idare ettiği gibi rızkınızı da temin edendir. {وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” O'na hiçbir şey gizli kalmaz; hiçbir canlı Kendisine gizli kaldığı için rızıksızlıktan helak olmaz.
كما قال تعالى: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın. O, onun durduğu yeri de emaneten bulunduğu yeri de bilir. Hepsi apaçık bir kitaptadır.”
{٦١ - ٦٣} {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ * اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} .
{61-63} {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ * اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı boyun eğdiren kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar? Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir, [dilediğine de] kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip de onunla ölümünün ardından yeri dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.» Hayır, onların çoğu akletmezler.”
هذا استدلال على المشركين المكذبين بتوحيد الإلهية والعبادة، وإلزام لهم بما أثبتوه من توحيد الربوبية، فأنت لو سألتهم من خلق السماوات والأرض، ومن نزل من السماء ماء فأحيا به الأرض بعد موتها، ومن بيده تدبير جميع الأشياء؟ {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} وحده، ولاعْتَرَفُوا بعجز الأوثان ومن عبدوه مع الله على شيء من ذلك.
Bu, uluhiyet ve ibadette tevhidi yalanlayan müşriklere karşı bir delil getirme ve ikrar ettikleri rububiyet tevhidi ile onları bağlayıcı kılmadır (ilzamdır). Şayet onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını, gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeri kimin dirilttiğini ve her şeyin idaresinin kimin elinde olduğunu sorsan, mutlaka bir ve tek olarak {لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “«Allah» diyeceklerdir” ve putların yahut Allah'la birlikte taptıkları varlıkların bunlardan herhangi birine güç yetirmekten aciz olduğunu itiraf edeceklerdir.
فاعجب لإفكهم وكذبهم، وعدولهم إلى من أقروا بعجزه، وأنه لا يستحق أن يدبر شيئا، وسَجِّلْ عليهم بعدم العقل، وأنهم السفهاء، ضعفاء الأحلام، فهل تجد أضعف عقلا وأقل بصيرة، ممن أتى إلى حجر، أو قبر ونحوه، وهو يدري أنه لا ينفع ولا يضر، ولا يخلق ولا يرزق، ثم صرف له خالص الإخلاص، وصافي العبودية، وأشركه مع الرب، الخالق الرازق، النافع الضار. وقل: الحمد لله الذي بين الهدى من الضلال، وأوضح بطلان ما عليه المشركون، ليحذره الموفقون.
Onların iftiralarına, yalanlarına ve acizliğini bizzat ikrar ettikleri, hiçbir şeyi idare etmeye layık olmayan varlıklara yönelmelerine şaş! Onların akılsız olduklarını, beyinsiz ve kıt anlayışlı kimseler bulunduklarını kaydet! Fayda veya zarar veremeyeceğini, yaratıp rızıklandıramayacağını bildiği halde bir taşa, kabre yahut benzerine gelip ardından ona halis ihlası ve katıksız kulluğu sunan, onu Yaratan, Rızık veren, Fayda ve Zarar veren Rabbe ortak koşan kimseden daha akılsız ve daha basiretsiz birini bulabilir misin? De ki: Hidayeti dalaletten ayıran, muvaffak kılınmış müminler sakınsın diye müşriklerin üzerinde bulunduğu durumun batıllığını açıklayan Allah'a hamdolsun!
وقل: الحمد لله، الذي خلق العالم العلوي والسفلي، وقام بتدبيرهم ورزقهم، وبسط الرزق على من يشاء، وضيقه على من يشاء، حكمة منه، ولعلمه بما يصلح عباده وما ينبغي لهم.
Ve de ki: Yüce ve alçak âlemleri yaratan, onların idaresini ve rızkını üstlenen, hikmeti gereğince ve kullarına neyin iyi geleceğini, onlara neyin yaraşacağını bildiği için dilediğine rızkı bol verip dilediğine kısan Allah'a hamdolsun!
{٦٤ - ٦٩} {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ * فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ * لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ * وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ * وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} .
{64-69} {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ * فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ * لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ * وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ * وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} “Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir; keşke bilselerdi! Gemiye bindikleri zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar. Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevklenip yaşasınlar bakalım; yakında bilecekler! Görmediler mi ki etraflarındaki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık? Hâlâ batıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? Allah'a karşı yalan uyduran yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince, onları elbette yollarımıza iletiriz. Şüphesiz Allah muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir.”
يخبر تعالى عن حالة الدنيا والآخرة، وفي ضمن ذلك، التزهيد في الدنيا والتشويق للأخرى، فقال: {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} في الحقيقة {إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ} تلهو بها القلوب، وتلعب بها الأبدان، بسبب ما جعل الله فيها من الزينة واللذات، والشهوات الخالبة للقلوب المعرضة، الباهجة للعيون الغافلة، المفرحة للنفوس المبطلة الباطلة، ثم تزول سريعا، وتنقضي جميعا، ولم يحصل منها محبها إلا على الندم والحسرة والخسران.
Allah Teâlâ dünya ve ahiretin durumunu haber vermekte; bunun zımnında da dünyadan sakındırıp ahirete teşvik ederek şöyle buyurmaktadır: Hakikatte {وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Bu dünya hayatı” {إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ} “bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir.” Kalpler onunla eğlenir, bedenler onunla oynar. Zira Allah Teâlâ dünyada ziynet, lezzetler, haktan yüz çeviren kalpleri cezbeden şehvetler, gafil gözleri kamaştıran ve batıla dalmış bozguncu nefisleri sevindiren şeyler kılmıştır. Sonra bütün bunlar çabucak zeval bulur, hepsi tükenip biter; onu seven kimse ise pişmanlık, hasret ve hüsrandan başka bir şey elde edemez.
وأما الدار الآخرة، فإنها دار {الحيوان} أي: الحياة الكاملة، التي من لوازمها، أن تكون أبدان أهلها في غاية القوة، وقواهم في غاية الشدة، لأنها أبدان وقوى خلقت للحياة، وأن يكون موجودا فيها كل ما تكمل به الحياة، وتتم به اللذات، من مفرحات القلوب، وشهوات الأبدان، من المآكل، والمشارب، والمناكح، وغير ذلك، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر. {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} لما آثروا الدنيا على الآخرة، ولو كانوا يعقلون لما رغبوا عن دار الحيوان، ورغبوا في دار اللهو واللعب، فدل ذلك على أن الذين يعلمون، لا بد أن يؤثروا الآخرة على الدنيا، لما يعلمونه من حالة الدارين.
Ahiret yurduna gelince; o {الْحَيَوَانُ} yurdudur, yani kâmil hayatın ta kendisidir. Bu kâmil hayatın gereklerinden biri; cennet ehlinin bedenlerinin son derece güçlü, kuvvetlerinin son derece şiddetli olmasıdır; çünkü bu bedenler ve kuvvetler ebedi hayat için yaratılmıştır. Bir diğer gereği de kalpleri sevindiren, yiyecek, içecek, evlilik gibi bedenlerin arzuladığı ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmemiş olan nimetlerden hayatın kendisiyle kâmil olacağı ve lezzetlerin tamamlanacağı her şeyin orada bulunmasıdır. {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!” [Bunu bilselerdi] dünyayı ahirete tercih etmezlerdi. Eğer akletselerdi asıl hayat yurdundan yüz çevirip eğlence ve oyun yurduna meyletmezlerdi. Bu da gösterir ki bilen kimseler, her iki yurdun halini bildiklerinden ötürü mutlaka ahireti dünyaya tercih ederler.
ثم ألزم تعالى المشركين بإخلاصهم لله تعالى، في حالة (١) الشدة، عند ركوب البحر وتلاطم أمواجه وخوفهم الهلاك، يتركون إذا أندادهم، ويخلصون الدعاء لله وحده لا شريك له، فلما زالت عنهم الشدة، ونجى (٢) من أخلصوا له الدعاء إلى البر، أشركوا به من لا نجاهم من شدة، ولا أزال (٣) عنهم مشقة.
Sonra Allah Teâlâ şiddet anında (1) Kendisine ihlasla yönelmeleriyle müşrikleri bağlayıcı kıldı (ilzam etti): Denize bindiklerinde, dalgalar kabarıp helak olmaktan korktuklarında putlarını terk eder ve duayı bir ve tek olup ortağı bulunmayan Allah'a has kılarlar. Fakat darlık üzerlerinden kalkıp da kendisine ihlasla dua ettikleri Zât onları karaya çıkarıp kurtarınca (2), kendilerini ne bir darlıktan kurtaran ne de üzerlerinden bir meşakkati kaldıran (3) varlıkları O'na ortak koşarlar.
فهلا أخلصوا لله الدعاء في حال الرخاء والشدة، واليسر والعسر، ليكونوا مؤمنين به حقا، مستحقين ثوابه، مندفعا عنهم عقابه.
Oysa genişlikte de darlıkta da, kolaylıkta da zorlukta da duayı Allah'a has kılsalardı ya! Böylece O'na hakkıyla iman eden, sevabını hak eden ve azabı kendilerinden savuşturulan kimselerden olurlardı.
ولكن شركهم هذا بعد نعمتنا عليهم، بالنجاة من البحر، ليكون عاقبته كفر ما آتيناهم، ومقابلة النعمة بالإساءة، وليكملوا تمتعهم في الدنيا، الذي هو كتمتع الأنعام، ليس لهم همٌّ إلا بطونهم وفروجهم.
Fakat denizden kurtarılmak suretiyle onlara lütfettiğimiz nimetimizden sonraki bu şirkleri; kendilerine verdiklerimize nankörlük etmekle, nimete kötülükle karşılık vermekle ve karınları ile cinsel arzularından başka hiçbir dertleri olmayan hayvanların faydalanması gibi olan dünyadaki zevk ve eğlencelerini tamamlamakla neticelenmektedir.
{فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} حين ينتقلون من الدنيا إلى الآخرة، شدة الأسف وأليم العقوبة.
{فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “yakında bilecekler!” Dünyadan ahirete intikal ettiklerinde pişmanlığın şiddetini ve azabın acısını [göreceklerdir].
ثم امتن عليهم بحرمه الآمن، وأنهم أهله في أمن وسعة ورزق، والناس من حولهم يتخطفون ويخافون، أفلا يعبدون الذي أطعمهم من جوع وآمنهم من خوف.
Sonra güvenli Harem'i ile onlara lütufta bulunduğunu; etraflarındaki insanlar kapılıp götürülür ve korku içindeyken kendilerinin onun ahalisi olarak güvenlik, bolluk ve rızık içinde bulunduklarını hatırlatarak minnetini beyan etti. Kendilerini açlıktan doyuran ve korkudan emin kılan Zât'a kulluk etmezler mi?
{أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} وهو ما هم عليه من الشرك، والأقوال، والأفعال الباطلة. {وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ} هم {يَكْفُرُونَ} فأين ذهبت عقولهم، وانسلخت أحلامهم حيث آثروا الضلال على الهدى، والباطل على الحق، والشقاء على السعادة، وحيث كانوا أظلم الخلق.
{أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ batıla mı inanıyorlar?” Ki o da üzerinde bulundukları şirk, batıl sözler ve batıl fiillerdir. Ve {وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın nimetine” gelince onlar {يَكْفُرُونَ} “nankörlük mü ediyorlar?” Hidayete karşı dalaleti, hakka karşı batılı, saadete karşı bedbahtlığı tercih ettiklerinde ve yaratılmışların en zalimi olduklarında akılları nereye gitti ve sağduyuları nasıl ellerinden sıyrılıp yok oldu?
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} فنسب ما هو عليه من الضلال والباطل إلى الله، {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ} على يد رسوله محمد ﷺ.
Üzerinde bulunduğu dalalet ve batılı Allah'a nispet ederek {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uyduran” {أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُ} “yahut kendisine... hak geldiğinde onu yalanlayandan” -ki o hak Resulü Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem- eliyle gelmiştir- “daha zalim kim olabilir?”
ولكن هذا الظالم العنيد، أمامه جهنم {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} يؤخذ بها منهم الحق، ويخزون بها، وتكون منزلهم الدائم، الذين لا يخرجون منه.
Fakat bu inatçı zalimin önünde cehennem vardır. {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” Orada hak onlardan alınır, rezil rüsvay edilirler ve orası asla çıkamayacakları ebedi yurtları olur.
{وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} وهم الذين هاجروا في سبيل الله، وجاهدوا أعداءهم، وبذلوا مجهودهم في اتباع مرضاته، {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} أي: الطرق الموصلة إلينا، وذلك لأنهم محسنون.
{وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince” -ki onlar Allah yolunda hicret eden, düşmanlarıyla cihat eden ve O'nun rızasına tabi olmak için bütün çabalarını harcayan kimselerdir- {لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} “onları elbette yollarımıza iletiriz.” Yani bize ulaştıran yollara iletiriz; bu da onların muhsin (iyilik eden) kimseler olmasındandır.
{وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} بالعون والنصر والهداية. دل هذا، على أن أحرى الناس بموافقة الصواب أهل الجهاد، وعلى أن من أحسن فيما أمر به أعانه الله ويسر له أسباب الهداية، وعلى أن من جد واجتهد في طلب العلم الشرعي، فإنه يحصل له من الهداية والمعونة على تحصيل مطلوبه أمور إلهية، خارجة عن مدرك اجتهاده، وتيسر له أمر العلم، فإن طلب العلم الشرعي من الجهاد في سبيل الله، بل هو أحد نَوْعَي الجهاد، الذي لا يقوم به إلا خواص الخلق، وهو الجهاد بالقول واللسان، للكفار والمنافقين، والجهاد على تعليم أمور الدين، وعلى رد نزاع المخالفين للحق، ولو كانوا من المسلمين.
{وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir”; yardım, zafer ve hidayet ile beraberdir. Bu ayet; isabetli olmaya insanların en layığının cihat ehli olduğuna, emrolunduğu şeyleri güzelce yerine getiren kimseye Allah'ın yardım edip hidayet sebeplerini kolaylaştıracağına ve şer'î ilmi talep etmekte ciddiyet ve gayret gösteren kimseye kendi ictihadının sınırlarını aşan ilahi hidayet ve yardımın hâsıl olup ilim işinin kendisine kolaylaştırılacağına delalet eder. Zira şer'î ilmi talep etmek Allah yolunda cihattandır; hatta o, ancak yaratılmışların seçkinlerinin yerine getirdiği cihadın iki türünden biridir. O da kâfirlere ve münafıklara karşı söz ve dil ile yapılan cihat, din işlerini öğretmek uğruna yapılan cihat ve Müslümanlardan bile olsalar hakka muhalif olanların ihtilaflarını reddetmek uğruna yapılan cihattır.
تم تفسير سورة العنكبوت بحمد الله وعونه.
Ankebût Suresi'nin tefsiri Allah'ın hamdi ve yardımıyla tamamlandı.