{وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ} أي: مال يطهركم من الأخلاق الرذيلة ويطهر أموالكم من البخل بها ويزيد في دفع حاجة الْمُعْطَى. {تُرِيدُونَ} بذلك {وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} أي: المضاعف لهم الأجر الذين تربو نفقاتهم عند الله ويربيها الله لهم حتى تكون شيئا كثيرا.
{وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ} “verdiğiniz zekâta gelince”; yani sizi kötü ahlaktan arındıran, mallarınızı cimrilikten temizleyen ve kendisine verilen kimsenin ihtiyacını gidermeyi artıran mal [zekâttır]. Bununla {تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ} “Allah'ın rızasını dileyerek... işte [sevaplarını] kat kat artıranlar onlardır.” Yani mükâfatları katlanan, harcamaları Allah katında artan ve Allah'ın kendileri için büyüterek pek çok hale getirdiği kimseler onlardır.
ودل قوله: {وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ} أن الصدقة مع اضطرار من يتعلق بالمنفق أو مع دَيْنٍ عليه لم يقضه ويقدم عليه الصدقة أن ذلك ليس بزكاة يؤجر عليه العبد ويرد تصرفه شرعا كما قال تعالى في الذي يمدح: {الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى} فليس مجرد إيتاء المال خيرا حتى يكون بهذه الصفة وهو: أن يكون على وجه يتزكى به المؤتي.
{وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ} “verdiğiniz zekâta gelince” buyruğu delalet eder ki; nafakasını temin etmekle yükümlü olduğu kimseler darlık ve muhtaçlık içindeyken veya ödemediği bir borcu varken borcun önüne sadakayı geçirerek verilen sadaka, kulun ecir alacağı bir zekât değildir ve bu tasarrufu şer'an reddedilir. Nitekim Allah Teâlâ övgüye layık olan kimse hakkında şöyle buyurmuştur: {الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى} “O ki temizlenmek (arınmak) için malını verir.” Dolayısıyla sırf mal vermek, bu vasıfta olmadıkça -yani veren kimsenin kendisiyle arınacağı bir şekilde olmadıkça- hayır sayılmaz.
{٤٠} {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} .
{40} {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek ve sonra da sizi diriltecek olan Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir.”
يخبر تعالى أنه وحده المنفرد بخلقكم ورزقكم وإماتتكم وإحيائكم، وأنه ليس أحد من الشركاء التي يدعوهم المشركون من يشارك الله في شيء من هذه الأشياء.
Allah Teâlâ sizi yaratmada, rızıklandırmada, öldürmede ve diriltmede tek olduğunu; müşriklerin dua edip yalvardıkları ortaklardan hiçbirinin bu şeylerden herhangi birinde Allah'a ortak olmadığını haber vermektedir.
فكيف يشركون بمن انفرد بهذه الأمور من ليس له تصرف فيها بوجه من الوجوه؟!
Hal böyle iken, bu hususlarda tek olan Zât'a, bu işlerde hiçbir tasarruf yetkisi bulunmayan varlıkları nasıl ortak koşabilirler?!
فسبحانه وتعالى وتقدس وتنزه وعلا عن شركهم، فلا يضره ذلك وإنما وبالهم عليهم.
O, onların ortak koşmalarından münezzehtir, yücedir, mukaddestir, her türlü noksanlıktan beridir ve pek âlidir. Bu [şirkleri] O'na hiçbir zarar vermez; bilakis veballeri kendi aleyhlerinedir.
{٤١} {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} .
{41} {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İnsanların ellerinin kazandığı [günahlar] sebebiyle karada ve denizde fesat ortaya çıktı; yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye. Umulur ki dönerler.”
أي: استعلن الفساد في البر والبحر أي: فساد معايشهم ونقصها وحلول الآفات بها، وفي أنفسهم من الأمراض والوباء وغير ذلك، وذلك بسبب ما قدمت أيديهم من الأعمال الفاسدة المفسدة بطبعها.
Yani karada ve denizde fesat ayan beyan ortaya çıktı. Bu fesat; geçimlerinin bozulması, eksilmesi, onlara afetlerin isabet etmesi, kendi nefislerinde ise hastalıklar, vebalar ve benzerlerinin zuhur etmesidir. Bu da ellerinin takdim ettiği tabiatı gereği bozuk ve bozucu ameller sebebiyledir.
هذه المذكورة {لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا} أي: ليعلموا أنه المجازي على الأعمال فعجل لهم نموذجا من جزاء أعمالهم في الدنيا {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عن أعمالهم التي أثرت لهم من الفساد ما أثرت، فتصلح أحوالهم ويستقيم أمرهم. فسبحان من أنعم ببلائه وتفضل بعقوبته وإلا فلو أذاقهم جميع ما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة.
Zikredilen bu durumlar; {لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا} “yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın diye”dir; yani amellerin karşılığını verenin O olduğunu bilsinler diye dünyada amellerinin cezasından bir numuneyi onlara peşin vermiştir; {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler.” Kendilerine bunca fesat tesiri bırakan amellerinden dönerler de böylece halleri düzelir ve işleri istikamet bulur. İmtihanıyla nimet veren, cezasıyla lütufta bulunan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir! Zira şayet kazandıklarının tamamını onlara tattırsaydı, yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı.
{٤٢} {قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} .
{42} {قُلْ سِيرُوا فِي الأرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna bakın! Onların çoğu müşrik idiler.”
والأمر بالسير في الأرض يدخل فيه السير بالأبدان (١) والسير في القلوب للنظر والتأمل بعواقب المتقدمين.
Yeryüzünde gezip dolaşma emri; bedenlerle seyahat etmeyi (1) de, öncekilerin akıbetlerini görüp tefekkür etmek üzere kalplerle seyahat etmeyi de kapsar.
{كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} تجدون عاقبتهم شر العواقب ومآلهم شر مآل، عذاب استأصلهم وذم ولعن من خلق الله يتبعهم وخزي متواصل، فاحذروا أن تفعلوا فعالهم يُحْذَى بكم حذوهم فإن عدل الله وحكمته في كل زمان ومكان.
{كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ} “Onların çoğu müşrik idiler.” Onların akıbetini akıbetlerin en kötüsü, varacakları yeri de varılacak yerlerin en şerlisi olarak bulursunuz: Köklerini kazıyan bir azap, Allah'ın yarattıklarının onları takip eden yergi ve laneti ve kesintisiz bir rezillik! Onların yaptıklarını yapmaktan sakının; yoksa onların akıbetine uğrarsınız. Çünkü Allah'ın adaleti ve hikmeti her zaman ve her mekânda [geçerli]dir.
{٤٣ - ٤٥} {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ * مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ * لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} .
{43-45} {فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ * مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلأنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ * لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “Öyleyse Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir! O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar. Kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih bir amel işlerse, kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar. İman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandırmak için [böyle yapar]. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez.”
أي: أقبل بقلبك وتوجه بوجهك واسع ببدنك لإقامة الدين القيم المستقيم، فنفذ أوامره ونواهيه بجد واجتهاد وقم بوظائفه الظاهرة والباطنة. وبادر زمانك وحياتك وشبابك، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} وهو يوم القيامة الذي إذا جاء لا يمكن رده ولا يرجأ العاملون أن يستأنفوا (١) العمل بل فرغ من الأعمال لم يبق إلا جزاء العمال. {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} أي: يتفرقون عن ذلك اليوم ويصدرون أشتاتا متفاوتين لِيُرَوْا أعمالهم.
Yani dosdoğru ve istikamet üzere olan dini ikame etmek için kalbinle yönel, yüzünü çevir ve bedeninle gayret göster! Ciddiyet ve gayretle emir ve yasaklarını uygula, zahiri ve batıni vazifelerini yerine getir! {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” vaktini, hayatını ve gençliğini fırsat bil! O da kıyamet günüdür ki geldiği zaman geri çevrilmesi mümkün değildir ve amel edenlerin amele yeniden başlamaları (1) için bir mühlet verilmez; bilakis ameller bitmiş, sadece amel edenlerin karşılığı kalmıştır. {يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ} “O gün [insanlar] ayrılırlar”; yani o günde dağılırlar ve amelleri kendilerine gösterilsin diye birbirinden farklı gruplar halinde çıkarlar.
{مَنْ كَفَرَ} منهم {فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} ويعاقب هو بنفسه لا تزر وازرة وزر أخرى، {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا} من الحقوق التي لله أو التي للعباد الواجبة والمستحبة، {فَلأنْفُسِهِمْ} لا لغيرهم {يَمْهَدُونَ} أي: يهيئون ولأنفسهم يعمرون آخرتهم ويستعدون للفوز بمنازلها وغرفاتها، ومع ذلك جزاؤهم ليس مقصورا على أعمالهم بل يجزيهم الله من فضله الممدود وكرمه غير المحدود ما لا تبلغه أعمالهم. وذلك لأنه أحبهم وإذا أحب الله عبدا صب عليه الإحسان صبا، وأجزل له العطايا الفاخرة وأنعم عليه بالنعم الظاهرة والباطنة.
Onlardan {مَنْ كَفَرَ} “Kim inkâr ederse,” {فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “inkârı kendi aleyhinedir” ve bizzat kendisi cezalandırılır; hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Allah'a veya kullara ait vacip ve müstehap haklardan {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا} “Kim de salih bir amel işlerse,” başkası için değil {فَلأنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ} “kendileri için hazırlamış olurlar.” Yani kendileri için ahiretlerini imar ederler, onun konaklarına ve köşklerine kavuşmak için hazırlanırlar. Bununla beraber onların mükâfatı sırf amelleriyle sınırlı kalmaz; bilakis Allah geniş lütfundan ve sınırsız kereminden amellerinin yetişemeyeceği şeylerle onları mükâfatlandırır. Çünkü O onları sevmiştir; Allah bir kulunu sevdiğinde üzerine ihsanı sağanak gibi yağdırır, ona değerli bağışları bolca verir, zahiri ve batıni nimetlerle onu nimetlendirir.
وهذا بخلاف الكافرين فإن الله لما أبغضهم ومقتهم عاقبهم وعذبهم ولم يزدهم كما زاد من قبلهم فلهذا قال: {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ}
Bu durum kâfirlerin aksinedir; zira Allah onlara buğzedip gazap edince onları cezalandırmış, azap etmiş ve öncekilere [müminlere] artırdığı gibi onlarınkini artırmamıştır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ} “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez.”
{٤٦} {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} .
{46} {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, emriyle gemilerin akıp gitmesi ve O'nun lütfundan [rızkınızı] aramanız da O'nun ayetlerindendir. Umulur ki şükredersiniz.”
أي: ومن الأدلة الدالة على رحمته وبعثه الموتى وأنه الإله المعبود والملك المحمود، {أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ} أمام المطر {مُبَشِّرَاتٍ} بإثارتها للسحاب ثم جمعها فتبشر بذلك النفوس قبل نزوله.
Yani O'nun rahmetine, ölüleri diriltmesine, ibadet edilen tek İlah ve övülen Melik olduğuna delalet eden delillerdendir: Yağmurun önünden {أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ مُبَشِّرَاتٍ} “rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi”; bulutları harekete geçirip sonra onları toplamasıyla rüzgârlar, yağmur inmeden önce nefisleri bununla müjdeler.
{وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} فينزل عليكم من رحمته مطرا تحيا به البلاد والعباد، وتذوقون من رحمته ما تعرفون أن رحمته هي المنقذة للعباد والجالبة لأرزاقهم، فتشتاقون إلى الإكثار من الأعمال الصالحة الفاتحة لخزائن الرحمة.
{وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “ve size rahmetinden tattırması için”; böylece rahmetinden üzerinize memleketlerin ve kulların dirildiği yağmuru indirir. Rahmetinden öyle şeyler tadarsınız ki rahmetinin kulları kurtaran ve rızıklarını celbeden yegâne şey olduğunu anlarsınız da rahmet hazinelerini açan salih amelleri çoğaltmaya şevk duyarsınız.
{وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ} في البحر {بِأَمْرِهِ} القدري {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} بالتصرف في معايشكم ومصالحكم.
Denizde {وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ} “gemilerin akıp gitmesi için”; O'nun kaderi {بِأَمْرِهِ} “emriyle”; {وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “ve O'nun lütfundan aramanız için”; geçimlerinizi ve maslahatlarınızı temin yolunda tasarrufta bulunarak [aramak için].
{وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} من سخر لكم الأسباب وسير لكم الأمور. فهذا المقصود من النعم أن تقابل بشكر الله تعالى ليزيدكم الله منها ويبقيها عليكم.
Sebepleri size boyun eğdiren ve işleri sizin için yürüten Zât'a {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “umulur ki şükredersiniz.” Nimetlerden asıl maksat; Allah'ın size onları artırması ve üzerinizde baki kılması için Allah Teâlâ'ya şükürle karşılanmalarıdır.
وأما مقابلة النعم بالكفر والمعاصي فهذه حال من بدَّل نعمة الله كفرا ونعمته محنة وهو معرض لها للزوال والانتقال منه إلى غيره.
Nimetleri nankörlük ve günahlarla karşılamaya gelince; bu, Allah'ın nimetini küfre ve nimetini mihnete dönüştüren kimsenin halidir; o kimse nimeti yok olmaya ve kendisinden başkasına intikal etmeye maruz bırakmış olur.
{٤٧} {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} .
{47} {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik; onlara apaçık delillerle geldiler. Biz de suç işleyenlerden (günahkârlardan) intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimizde bir hak idi.”
أي: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ} في الأمم السابقين {رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ} حين جحدوا توحيد الله وكذبوا بالحق فجاءتهم رسلهم يدعونهم إلى التوحيد والإخلاص والتصديق بالحق وبطلان ما هم عليه من الكفر والضلال، وجاءوهم بالبينات والأدلة على ذلك فلم يؤمنوا ولم يزولوا عن غيهم، {فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا} ونصرنا المؤمنين أتباع الرسل. {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} أي: أوجبنا ذلك على أنفسنا وجعلناه من جملة الحقوق المتعينة ووعدناهم به فلا بد من وقوعه.
Yani geçmiş ümmetler içinde {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلا إِلَى قَوْمِهِمْ} “Andolsun ki senden önce de resulleri kendi kavimlerine gönderdik.” Allah'ın tevhidini inkâr edip hakkı yalanladıklarında resulleri onlara gelerek onları tevhide, ihlasa, hakkı tasdike ve üzerinde bulundukları küfür ve dalaletin batıllığını kabul etmeye davet ettiler; bunlara dair apaçık deliller ve burhanlar getirdiler. Fakat iman etmediler ve azgınlıklarından vazgeçmediler; {فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا} “Biz de suç işleyenlerden intikam aldık” ve resullerin tabileri olan müminlere yardım ettik. {وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere yardım etmek ise üzerimizde bir hak idi.” Yani bunu kendi nefsimize vacip kıldık, kesinleşmiş haklardan saydık ve onlara bunu vaat ettik; dolayısıyla bunun gerçekleşmesi kaçınılmazdır.
فأنتم أيها المكذبون لمحمد ﷺ إن بقيتم على تكذيبكم حلَّت بكم العقوبة ونصرناه عليكم.
Ey Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlayanlar! Siz de yalanlamanızda ısrar ederseniz, başınıza azap iner ve biz ona size karşı yardım ederiz.
{٤٨ - ٥٠} {اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ * فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} .
{48-50} {اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ * فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Rüzgârları gönderip bulutu kaldıran, sonra onu gökte dilediği gibi yayan ve parça parça eden Allah'tır. Nihayet sen onun arasından yağmurun çıktığını görürsün. Onu kullarından dilediğine ulaştırdığı zaman, bir de bakarsın seviniverirler. Hâlbuki onlar bundan önce, [yağmurun] üzerlerine indirilmesinden önce elbette ümitsiz idiler. Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünün ardından yeri nasıl diriltiyor! Şüphesiz işte O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kādirdir.”
يخبر تعالى عن كمال قدرته وتمام نعمته أنه {يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا} من الأرض، {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ} أي: يمده ويوسعه {كَيْفَ يَشَاءُ} أي: على أي حالة أرادها من ذلك ثم {يَجْعَلُهُ} أي: ذلك السحاب الواسع {كِسَفًا} أي: سحابا ثخينا قد طبق بعضه فوق بعض.
Allah Teâlâ kudretinin kemalini ve nimetinin tamlığını haber vermektedir: O {يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا} “rüzgârları gönderip” yerden “bulutu kaldırır,” {فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ} “sonra onu gökte” {كَيْفَ يَشَاءُ} “dilediği gibi yayar”; yani onu uzatır, genişletir ve bundan dilediği herhangi bir şekle sokar; sonra o geniş bulutu {يَجْعَلُهُ كِسَفًا} “ve parça parça eder” yani birbiri üzerine binmiş yoğun ve kalın bulutlar haline getirir.
{فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ} أي: السحاب نقطا صغارا متفرقة، لا تنزل جميعا فتفسد ما أتت عليه.
{فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ} “Nihayet sen onun arasından yağmurun çıktığını görürsün.” Yani bulutun arasından küçük ve ayrı damlalar halinde çıkar; isabet ettiği yeri bozup helak etmesin diye hepsi birden topluca inmez.
{فَإِذَا أَصَابَ بِهِ} بذلك المطر {مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} يبشر بعضهم بعضا بنزوله وذلك لشدة حاجتهم وضرورتهم إليه فلهذا قال: {وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ} أي: آيسين قانطين لتأخر وقت مجيئه، أي: فلما نزل في تلك الحال صار له موقع عظيم [عندهم] (١) وفرح واستبشار.
O yağmuru {فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “kullarınından dilediğine ulaştırdığı zaman, bir de bakarsın seviniverirler.” Yağmurun inmesi sebebiyle birbirlerini müjdelerler. Bu da ona olan şiddetli ihtiyaçlarından ve mecburiyetlerindendir. İşte bundan dolayı şöyle buyurdu: {وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنزلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ} “Hâlbuki onlar bundan önce, [yağmurun] üzerlerine indirilmesinden önce elbette ümitsiz idiler.” Yani geliş vaktinin gecikmesi sebebiyle yeise ve ümitsizliğe düşmüşlerdi. İşte o durumda yağmur inince [yanlarında] (1) pek büyük bir tesiri, sevinç ve müjdesi oldu.
{فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} فاهتزت وربت وأنبتت من كل زوج كريم.
{فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا} “Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünün ardından yeri nasıl diriltiyor!” Böylece yer harekete geçti, kabardı ve her güzel çiftten bitkiler bitirdi.
{إِنَّ ذَلِكَ} الذي أحيا الأرض بعد موتها {لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} فقدرته تعالى لا يتعاصى عليها شيء وإن تعاصى على قدر خلقه ودق عن أفهامهم وحارت فيه عقولهم.
Ölümünün ardından yeri dirilten {إِنَّ ذَلِكَ} “[Allah],” {لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “şüphesiz ölüleri de diriltecektir. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” Yüce Allah'ın kudretine hiçbir şey karşı koyamaz; her ne kadar yaratılmışların gücünü aşan, anlayışlarının kavrayamayacağı ve akıllarını hayrette bırakan bir şey olsa bile.
{٥١ - ٥٣} {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ * فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} .
{51-53} {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ * فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ * وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “Andolsun ki bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlüğe başlarlar. Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. Sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] hidayete erdiremezsin. Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin; işte Müslüman olanlar onlardır.”
يخبر تعالى عن حالة الخلق وأنهم مع هذه النعم عليهم بإحياء الأرض بعد موتها ونشر رحمة الله تعالى لو أرسلنا على هذا النبات الناشئ عن المطر وعلى زروعهم ريحا مضرة متلفة أو منقصة، {فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا} قد تداعى إلى التلف {لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} فينسون النعم الماضية ويبادرون إلى الكفر.
Allah Teâlâ mahlukatın halini haber vermektedir: Ölümünün ardından yerin diriltilmesi ve Allah Teâlâ'nın rahmetinin yayılması suretiyle kendilerine verilen bunca nimete rağmen; şayet yağmurdan biten bu bitkilerin ve ekinlerinin üzerine zararlı, helak edici veya mahsulü eksiltici bir rüzgâr göndersek de {فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا} “onu sararmış”, bozulmaya yüz tutmuş “görseler,” {لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} “ardından hemen nankörlüğe başlarlar”; geçmiş nimetleri unutup hemen nankörlüğe koşarlar.
وهؤلاء لا ينفع فيهم وعظ ولا زجر {فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} وبالأولى {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} فإن الموانع قد توفرت فيهم عن الانقياد والسماع النافع كتوفر هذه الموانع المذكورة عن سماع الصوت الحسي.
Bunlara ne vaaz ne de azarlama fayda verir: {فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; ... sağırlara da daveti duyuramazsın”, hele de {إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman” evleviyetle duyuramazsın. Çünkü maddi sesi işitmekten alıkoyan bu engellerin tam olarak bulunması gibi, boyun eğmekten ve faydalı işitmeden alıkoyan engeller de onlarda fazlasıyla toplanmıştır.
{وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ} لأنهم لا يقبلون الإبصار بسبب عماهم فليس منهم (١) قابلية له.
{وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ} “Sen körleri de sapıklıklarından [kurtarıp] hidayete erdiremezsin.” Çünkü körlükleri sebebiyle görmeyi kabul etmezler ve onlarda buna (1) karşı hiçbir kabiliyet yoktur.
{إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} فهؤلاء الذين ينفع فيهم إسماع الهدى المؤمنون بآياتنا بقلوبهم المنقادون لأوامرنا المسلمون لنا، لأن معهم الداعي القوي لقبول النصائح والمواعظ وهو استعدادهم للإيمان بكل آية من آيات الله واستعدادهم لتنفيذ ما يقدرون عليه من أوامر الله ونواهيه.
{إِنْ تُسْمِعُ إِلا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “Sen ancak ayetlerimize iman edip de teslim olanlara duyurabilirsin.” İşte hidayeti duyurmanın kendilerine fayda sağladığı kimseler bunlardır; [onlar] kalpleriyle ayetlerimize iman eden, emirlerimize boyun eğen ve bize teslim olan kimselerdir. Çünkü onlarda öğüt ve vaazları kabul etmeyi sağlayan güçlü bir saik bulunmaktadır; o da Allah'ın her bir ayetine iman etmeye olan yatkınlıkları ve Allah'ın emir ve yasaklarından güç yetirebildiklerini uygulamaya hazır oluşlarıdır.
{٥٤} {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} .
{54} {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ} “Sizi bir zayıflıktan yaratan, sonra zayıflığın ardından bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından bir zayıflık ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye kādirdir.”
يخبر تعالى عن سعة علمه وعظيم اقتداره وكمال حكمته، ابتدأ خلق الآدميين من ضعف وهو الأطوار الأول من خلقه من نطفة إلى علقة إلى مضغة إلى أن صار حيوانا في الأرحام إلى أن ولد، وهو في سن الطفولية وهو إذ ذاك في غاية الضعف وعدم القوة والقدرة. ثم ما زال الله يزيد في قوته شيئا فشيئا حتى بلغ سن الشباب واستوت قوته وكملت قواه الظاهرة والباطنة، ثم انتقل من هذا الطور ورجع إلى الضعف والشيبة والهرم.
Allah Teâlâ ilminin genişliğini, kudretinin büyüklüğünü ve hikmetinin kemalini haber vermektedir: İnsanoğlunun yaratılışına bir zayıflıktan başlamıştır; bu da nutfeden alakaya, alakadan mudğaya ve ana rahminde canlı bir varlık haline gelip doğuncaya kadar yaratılışının ilk evreleridir. O esnada çocukluk çağında olup son derece zayıftır, güç ve kudretten yoksundur. Sonra Allah onun kuvvetini azar azar artırmaya devam eder; nihayet gençlik çağına ulaşır, kuvveti olgunlaşır, zahiri ve batıni güçleri kemale erer. Sonra bu evreden geçer ve zayıflığa, ihtiyarlığa ve pir-i fâniliğe geri döner.
{يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} بحسب حكمته. ومن حكمته أن يري العبد ضعفه وأن قوته محفوفة بضعفين وأنه ليس له من نفسه إلا النقص، ولولا تقوية الله له لما وصل إلى قوة وقدرة ولو استمرت قوته في الزيادة لطغى وبغى وعتا.
Hikmetine binaen {يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ} “O, dilediğini yaratır.” O'nun hikmetindendir ki kula zayıflığını göstersin, gücünün iki zayıflıkla kuşatıldığını ve kendisinden kaynaklanan şeyin sadece noksanlık olduğunu bildirsin. Şayet Allah'ın ona kuvvet vermesi olmasaydı hiçbir güç ve kudrete ulaşamazdı; şayet gücü sürekli artmaya devam etseydi azar, haddi aşar ve zorbalaşırdı.
وليعلم العباد كمال قدرة الله التي لا تزال مستمرة يخلق بها الأشياء، ويدبر بها الأمور ولا يلحقها إعياء ولا ضعف ولا نقص بوجه من الوجوه.
Ve kullar bilsinler ki Allah'ın kudreti kemal mertebesindedir; o kudretle sürekli eşyayı yaratır, işleri idare eder ve O'na hiçbir şekilde yorgunluk, zayıflık veya noksanlık arız olmaz.
{٥٥ - ٥٧} {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} .
{55-57} {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ * وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإيمَانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ * فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “Kıyametin kopacağı gün suçlular (günahkârlar), [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] böyle döndürülüyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: ‘Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı süre kadar] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu diriliş günüdür, fakat siz bilmiyordunuz.’ Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlardan [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez.”
يخبر تعالى عن يوم القيامة وسرعة مجيئه وأنه إذا قامت الساعة {يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ} بالله أنهم {مَا لَبِثُوا} في الدنيا إلا {سَاعَة} وذلك اعتذار منهم لعله ينفعهم العذر واستقصار لمدة الدنيا.
Allah Teâlâ kıyamet gününü ve onun pek yakında geleceğini haber vermektedir: Kıyamet koptuğunda {يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ} “suçlular” Allah'a “yemin ederler” ki dünyada ancak {مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ} “bir saatten fazla kalmadıklarına” [yemin ederler]. Bu, belki bir mazeret sayılır da kendilerine fayda verir ümidiyle mazeret beyan etmeleri ve dünya müddetini pek kısa görmelerindendir.
ولما كان قولهم كذبا لا حقيقة له قال تعالى: {كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ} أي: ما زالوا -وهم في الدنيا- يؤفكون عن الحقائق ويأتفكون الكذب، ففي الدنيا كذَّبوا الحق الذي جاءتهم به المرسلون، وفي الآخرة أنكروا الأمر المحسوس وهو اللبث الطويل في الدنيا، فهذا خلقهم القبيح والعبد يبعث على ما مات عليه.
Sözleri hakikati olmayan bir yalandan ibaret olduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ} “Onlar böyle döndürülüyorlardı.” Yani dünyadayken de sürekli hakikatlerden çevriliyor ve yalan uyduruyorlardı: Dünyada peygamberlerin getirdiği hakkı yalanladılar; ahirette ise dünyada uzun süre kalmak gibi hissedilen ve bilinen bir gerçeği inkâr ettiler. İşte bu onların çirkin ahlakıdır; kul ne üzerine ölürse onun üzerine diriltilir.
{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإيمَانَ} أي: مَنَّ الله عليهم بهما وصارا وصفا لهم العلم بالحق والإيمان المستلزم إيثار الحق، وإذا كانوا عالمين بالحق مؤثرين له لزم أن يكون قولهم مطابقا للواقع مناسبا لأحوالهم.
{وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإيمَانَ} “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler;” yani Allah'ın her ikisini kendilerine lütfettiği ve hakkı bilme ilmi ile hakkı tercih etmeyi gerektiren imanın kendilerine birer vasıf olduğu kimseler... Onlar hakkı bilen ve onu tercih eden kimseler oldukları için, sözlerinin gerçeğe mutabık ve hallerine uygun olması kaçınılmazdır.
فلهذا قالوا الحق: {لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ} أي: في قضائه وقدره، الذي كتبه الله عليكم وفي حكمه {إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ} أي: عمرتم عُمْرًا يتذكر فيه المتذكر ويتدبر فيه المتدبر ويعتبر فيه المعتبر حتى صار البعث ووصلتم إلى هذه الحال.
İşte bundan dolayı hakikati söyleyerek şöyle dediler: {لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda...” yani Allah'ın sizin aleyhinize yazdığı kaza ve kaderinde, O'nun hükmünde {إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ} “yeniden diriliş gününe kadar kaldınız.” Yani öğüt almak isteyenin öğüt alabileceği, tefekkür edenin tefekkür edebileceği ve ibret alanın ibret alabileceği bir ömür sürdünüz; nihayet diriliş vuku buldu ve bu hale geldiniz.
{فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} فلذلك أنكرتموه في الدنيا وأنكرتم إقامتكم في الدنيا وقتا تتمكنون فيه من الإنابة والتوبة، فلم يزل الجهل شعاركم وآثاره من التكذيب والخسار دثاركم.
{فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “İşte bu diriliş günüdür, fakat siz bilmiyordunuz.” İşte bu yüzden onu dünyada inkâr ettiniz ve inâbede bulunup tövbe edebileceğiniz bir vakit boyunca dünyada kaldığınızı da inkâr ettiniz. Cehalet daima sizin iç giysiniz (şiarınız), onun eseri olan yalanlama ve hüsran ise dış giysiniz (disarınız) oldu.
{فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ} فإن كذبوا وزعموا أنهم ما قامت عليهم الحجة أو ما تمكنوا من الإيمان ظهر كذبهم بشهادة أهل العلم والإيمان، وشهادة جلودهم وأيديهم وأرجلهم، وإن طلبوا الإعذار وأنهم يردون ولا يعودون لما نُهوا عنه لم يُمَكَّنُوا فإنه فات وقت الإعذار فلا تقبل معذرتهم، {وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} أي: يزال عتبهم والعتاب عنهم.
{فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ} “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez.” Şayet yalan söyleyip aleyhlerine hüccetin ikame edilmediğini veya imana güç yetiremediklerini iddia etseler, ilim ve iman ehlinin şehadetiyle, kendi derilerinin, ellerinin ve ayaklarının şahitliğiyle yalanları ortaya çıkar. Şayet mazeret dileyip [dünyaya] geri gönderilmelerini ve nehyedildikleri şeylere bir daha dönmeyeceklerini talep etseler, buna fırsat verilmez; çünkü mazeret vakti geçmiştir, dolayısıyla mazeretleri kabul edilmez. {وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “ve onlardan [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez”; yani ne azarları kaldırılır ne de hoşnutlukları aranır.
{٥٨ - ٦٠} {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُبْطِلُونَ * كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ * فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ} .
{58-60} {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُبْطِلُونَ * كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ * فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet (mucize) getirsen, inkâr edenler kesinlikle: ‘Siz ancak batılla uğraşanlarsınız!’ derler. İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin imana sahip olmayanlar sakın seni gevşekliğe sevk etmesin!”
أي: {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا} لأجل عنايتنا ورحمتنا ولطفنا وحسن تعليمنا {لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} تتضح به الحقائق وتعرف به الأمور وتنقطع به الحجة. وهذا عام في الأمثال التي يضربها الله في تقريب الأمور المعقولة بالمحسوسة. وفي الإخبار بما سيكون وجلاء حقيقته [حتى] (١) كأنه وقع.
Yani inayetimiz, rahmetimiz, lütfumuz ve güzelce öğretmemiz sebebiyle {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik.” Öyle misaller ki onlarla hakikatler vuzuha kavuşur, meseleler bilinir ve aleyhteki hüccetler kesilir. Bu; Allah'ın akli meseleleri hissi meselelere yaklaştırmak için getirdiği misallerde ve gelecekte olacak şeyleri sanki vuku bulmuşçasına hakikatini apaçık ortaya koyarak haber vermesinde [tahakkuk eden] (1) genel bir durumdur.
ومنه في هذا الموضع ذكر الله تعالى ما يكون يوم القيامة وحالة المجرمين فيه وشدة أسفهم وأنه لا يقبل منهم عذر ولا عتاب.
İşte bu kabilden olarak Allah Teâlâ bu makamda, kıyamet gününde neler olacağını, suçluların o gündeki halini, şiddetli pişmanlıklarını ve kendilerinden hiçbir mazeretin yahut sitemin kabul edilmeyeceğini zikretmiştir.
ولكن أبى الظالمون الكافرون إلا معاندة الحق الواضح ولهذا قال: {وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ} أي: أي آية تدل على صحة ما جئت به {لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُبْطِلُونَ} أي: قالوا للحق: إنه باطل. وهذا من كفرهم وجراءتهم وطَبْعِ الله على قلوبهم وجهلهم المفرط ولهذا قال: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} فلا يدخلها خير ولا تدرك الأشياء على حقيقتها بل ترى الحق باطلا والباطل حقا.
Fakat o zalim kâfirler apaçık hakka inatla karşı çıkmaktan başka bir şeyi kabul etmediler. İşte bundan dolayı: {وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ} “Şayet onlara bir ayet getirsen” yani getirdiğin şeyin doğruluğuna delalet eden herhangi bir ayet/mucize getirsen, {لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلا مُبْطِلُونَ} “inkâr edenler kesinlikle: ‘Siz ancak batılla uğraşanlarsınız!’ derler.” Yani hakka: “Bu batıldır” derler. Bu da onların inkârından, cüretinden, Allah'ın kalplerini mühürlemesinden ve aşırı cehaletlerindendir. İşte bu yüzden: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler” buyurmuştur. Artık o kalplere hiçbir hayır girmez ve eşyayı hakikati üzere idrak edemezler; bilakis hakkı batıl, batılı da hak görürler.
{فَاصْبِرْ} على ما أمرت به وعلى دعوتهم إلى الله، ولو رأيت منهم إعراضا فلا يصدنك ذلك.
Emrolunduğun şeye ve onları Allah'a davet etmeye {فَاصْبِرْ} “Öyleyse sabret!” Onlardan yüz çevirme görsen bile bu seni [yolundan] alıkoymasın!
{إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} أي: لا شك فيه وهذا مما يعين على الصبر فإن العبد إذا علم أن عمله غير ضائع بل سيجده كاملا هان عليه ما يلقاه من المكاره ويسر عليه كل عسير واستقل من عمله كل كثير.
{إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır”; yani onda hiçbir şüphe yoktur. Bu da sabra yardımcı olan hususlardandır. Zira kul, amelinin zayi olmayacağını, bilakis onu eksiksiz bulacağını bildiğinde, karşılaştığı hoşnutsuzluklar ona hafif gelir, her güçlük kolaylaşır ve ameli ne kadar çok olsa da onu az görür.
{وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ} أي: قد ضعف إيمانهم وقل يقينهم فخفت لذلك أحلامهم وقل صبرهم، فإياك أن يستخفك هؤلاء فإنك إن لم تجعلهم (٢) منك على بال وتحذر منهم وإلا استخفوك وحملوك على عدم الثبات على الأوامر والنواهي، والنفس تساعدهم على هذا وتطلب التشبه والموافقة (٣) وهذا مما يدل على أن كل مؤمن موقن رزين العقل يسهل عليه الصبر، وكل ضعيف اليقين ضعيف [العقل] (٤) خفيفه.
{وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ} “Kesin imana sahip olmayanlar sakın seni hafifliğe (gevşekliğe) sevk etmesin!” Yani onların imanları zayıflamış, yakinleri azalmış, bu sebeple akılları hafifleşmiş ve sabırları tükenmiştir. Sakın bunların seni hafife almasına, telaşa ve sebatsızlığa düşürmesine izin verme! Zira şayet onları (2) hesaba katmaz ve onlardan sakınmazsan seni gevşekliğe sürükler ve emirler ile yasaklar üzerinde sebat etmemeye sevk ederler. Nefis de bu hususta onlara yardım eder, benzemeyi ve muvafakat etmeyi (3) arzular. Bu da delalet eder ki: Vakur akla sahip olan her yakin sahibi müminin sabretmesi kolaylaşır; yakini zayıf olan herkesin ise [aklı] (4) zayıf ve hafiftir.
فالأول بمنزلة اللب والآخر بمنزلة القشور فالله المستعان.
Birincisi [meyvenin] özü mesabesindedir, diğeri ise kabuğu mesabesindedir. Yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır.