Binûn

Sebe' Suresi Tefsiri [ki Mekkîdir] — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فأجابهم الله تعالى، بأن بسط الرزق وتضييقه، ليس دليلا على ما زعمتم، فإن الرزق تحت مشيئة الله، إن شاء بسطه لعبده، وإن شاء ضيقه.

Allah Teâlâ onlara cevap vererek rızkın bollaştırılması veya daraltılmasının iddia ettikleri şeye bir delil olmadığını beyan etti. Zira rızık Allah'ın meşietine bağlıdır; dilerse kuluna rızkı bol verir, dilerse daraltır.

وليست الأموال والأولاد بالتي تقرب إلى الله زلفى وتدني إليه، وإنما الذي يقرب منه زلفى، الإيمان بما جاء به المرسلون، والعمل الصالح الذي هو من لوازم الإيمان، فأولئك لهم الجزاء عند الله تعالى مضاعفا الحسنة بعشر أمثالها، إلى سبعمائة ضعف إلى أضعاف كثيرة، لا يعلمها إلا الله، {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} أي: في المنازل العاليات المرتفعات جدا، ساكنين فيها مطمئنين، آمنون من المكدرات والمنغصات، لما هم فيه من اللذات، وأنواع المشتهيات، وآمنون من الخروج منها والحزن فيها.

Mallar ve evlatlar Allah'a yakınlaştıran ve O'na yaklaştıran şeyler değildir. O'na yaklaştıran şey ancak peygamberlerin getirdiklerine iman etmek ve imanın gereklerinden olan salih amel işlemektir. İşte onlar için Allah Teâlâ katında kat kat mükâfat vardır; bir iyiliğe on mislinden yedi yüz katına ve ancak Allah'ın bildiği pek çok katlara kadar [mükâfat verilir]. {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” Yani çok yüksek makamlarda güven içinde otururlar; içinde bulundukları lezzetler ve her türlü arzulanan şeyler sebebiyle keder ve sıkıntılardan emindirler; oradan çıkarılmaktan ve orada hüzne uğramaktan yana da güvendedirler.

وأما الذين سعوا في آياتنا على وجه التعجيز لنا ولرسلنا والتكذيب فـ {أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ}

Bizi ve elçilerimizi âciz bırakmak ve yalanlamak maksadıyla ayetlerimizi boşa çıkarmaya çalışanlara gelince; {أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} “işte onlar azabın içine getirilip konulacaklardır.”

ثم أعاد تعالى أنه {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} ليرتب عليه قوله: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ} نفقة واجبة، أو مستحبة، على قريب، أو جار، أو مسكين، أو يتيم، أو غير ذلك، {فَهُوَ} تعالى {يُخْلِفُهُ} فلا تتوهموا أن الإنفاق مما ينقص الرزق، بل وعد بالخلف للمنفق، الذي يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} فاطلبوا الرزق منه، واسعوا في الأسباب التي أمركم بها.

Sonra Allah Teâlâ şu buyruğunu buna bağlamak için: {يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} “kullarından dilediğine rızkı bol verir ve onu daraltır” buyruğunu tekrar etti: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ} Akrabaya, komşuya, yoksula, yetime veya başkasına vacip veya müstehap olarak ne infak ederseniz; {فَهُوَ} Teâlâ {يُخْلِفُهُ} “O onun yerine yenisini verir.” Sakın infak etmenin rızkı eksilteceğini zannetmeyin; bilakis dilediğine rızkı yayan ve daraltan Zât infak edene karşılığını vermeyi vadetmiştir. {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O rızık verenlerin en hayırlısıdır.” O halde rızkı O'ndan isteyin ve size emrettiği sebeplere sarılın!

{٤٠ - ٤٢} {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ * فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} .

{٤٠ - ٤٢} {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ * فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “(40-42) O gün Allah onların hepsini bir araya toplar, sonra meleklere: “Bunlar size mi tapıyorlardı?” der. [Melekler]: “Seni tenzih ederiz; bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, sensin! Hayır, bilakis onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanmıştı” derler. Artık bugün birbirinize ne bir fayda ne de bir zarar vermeye güç yetirebilirsiniz. Biz de o zulmedenlere: “Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın!” deriz.”

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} أي: العابدين لغير الله والمعبودين من دونه، من الملائكة. {ثُمَّ يَقُولُ} الله {لِلْمَلائِكَةِ} على وجه التوبيخ لمن عبدهم {أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} فتبرأوا من عبادتهم.

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} “O gün onların hepsini bir araya toplar”; yani Allah'tan başkasına tapanları ve O'ndan başka tapınılan melekleri bir araya toplar. {ثُمَّ يَقُولُ} Allah {لِلْمَلائِكَةِ} “sonra meleklere” onlara tapanları kınama maksadıyla: {أَهَؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} “Bunlar size mi tapıyorlardı?” der. Melekler de onların ibadetinden teberri ederler.

و {قَالُوا سُبْحَانَكَ} أي: تنزيها لك وتقديسا، أن يكون لك شريك، أو ند {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} فنحن مفتقرون إلى ولايتك، مضطرون إليها، فكيف ندعو غيرنا إلى عبادتنا؟ أم كيف نصلح لأن نتخذ من دونك أولياء وشركاء؟ "

{قَالُوا سُبْحَانَكَ} “[Melekler]: Seni tenzih ederiz” dediler. Yani senin bir ortağın veya dengin olmasından seni tenzih ve takdis ederiz! {أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ} “Bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, sensin!” Biz senin dostluğuna ve korumana muhtacız, buna mecburuz; başkalarını kendimize ibadete nasıl çağırabiliriz veya senin dışındakilerden dostlar ve ortaklar edinilmeye nasıl layık olabiliriz?!

ولكن هؤلاء المشركون {كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} أي: الشياطين، يأمرون (١) بعبادتنا أو عبادة غيرنا، فيطيعونهم بذلك. وطاعتهم هي عبادتهم، لأن العبادة الطاعة، كما قال تعالى مخاطبا لكل من اتخذ معه آلهة {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}

Fakat bu müşrikler: {كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ} “Cinlere tapıyorlardı”; yani şeytanlara tapıyorlardı. Şeytanlar bize veya başkasına tapmayı emreder, onlar da bu hususta şeytanlara itaat ederlerdi. Onlara itaatleri ise onlara tapmaları demektir; çünkü ibadet itaattir. Nitekim Allah Teâlâ Kendisiyle beraber ilahlar edinen herkese hitaben şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Ey Âdemoğulları! Şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır; bana ibadet edin, dosdoğru yol budur, diye size ahdetmedim mi?”

{أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} أي مصدقون للجن منقادون لهم لأن الإيمان هو التصديق الموجب للانقياد

{أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ} “Çoğu onlara inanmıştı.” Yani cinleri tasdik eden ve onlara boyun eğen kimselerdi; zira iman, boyun eğmeyi gerektiren tasdiktir.

فلما تبرأوا منهم قال تعالى مخاطبا لهم {فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا} تقطعت بينكم الأسباب وانقطع بعضكم من بعض {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} بالكفر والمعاصي - بعد ما ندخلهم النار - {ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} فاليوم عاينتموها ودخلتموها جزاء لتكذيبكم وعقوبة لما أحدثه ذلك التكذيب من عدم الهرب من أسبابها

Onlar kendilerinden teberrî edip uzaklaşınca, Allah Teâlâ onlara hitaben şöyle buyurdu: {فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلا ضَرًّا} “İşte bugün birbirinize ne bir fayda ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter.” [Yani] aranızdaki bağlar kopmuş ve birbirinizden büsbütün ayrılmışsınızdır. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} “Ve o zulmedenlere:” —onları ateşe soktuktan sonra— küfür ve günahlarla [haddi aşanlara], {ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ} “Yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın! diyeceğiz.” İşte bugün, yalanlamanızın bir cezası ve o yalanlamanın doğurduğu [ateşe götüren] sebeplerden kaçınmamanın bir yaptırımı olarak onu bizzat gözlerinizle gördünüz ve içine girdiniz.

{٤٣ - ٤٥} {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ * وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ * وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} .

{٤٣ - ٤٥} {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ * وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ * وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “(43-45) Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman: “Bu, sadece atalarınızın taptığı şeylerden sizi alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir” dediler. Ve: “Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir” dediler. İnkâr edenler kendilerine gelen hak için: “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” dediler. Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı; üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmelerinin (veya benim onları cezalandırmamın) sonu nasıl oldu!”

يخبر تعالى عن حالة المشركين، عندما تتلى عليهم آيات الله البينات، وحججه الظاهرات، وبراهينه القاطعات، الدالة على كل خير، الناهية عن كل شر، التي هي أعظم نعمة جاءتهم، ومِنَّةٍ وصلت إليهم، الموجبة لمقابلتها بالإيمان والتصديق، والانقياد، والتسليم، أنهم يقابلونها بضد ما ينبغي، ويكذبون من جاءهم بها ويقولون: {مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ} أي: هذا قصده، حين يأمركم بالإخلاص لله، لتتركوا عوائد آبائكم، الذين تعظمون وتمشون خلفهم، فردوا الحق، بقول الضالين، ولم يوردوا (١) برهانا، ولا شبهة.

Allah Teâlâ müşriklerin halini haber vermektedir: Her türlü hayra delalet eden, her türlü şerden nehyeden; kendilerine gelmiş en büyük nimet ve ulaşmış en büyük lütuf olup iman, tasdik, boyun eğme ve teslimiyetle karşılanması gereken Allah'ın apaçık ayetleri, zahir hüccetleri ve kesin burhanları kendilerine okunduğunda; onlar bunu olması gerekenin tam zıddıyla karşılamakta, onu getireni yalanlamakta ve: {مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ} “Bu, sadece atalarınızın taptığı şeylerden sizi alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir” demektedirler. Yani: O size Allah'a ihlası emrederken maksadı; yücelttiğiniz ve peşlerinden gittiğiniz atalarınızın adetlerini terk etmenizdir [derler]. Böylece sapıkların sözleriyle hakkı reddetmişler; ne bir delil ne de bir şüphe ortaya koyabilmişlerdir.

فأي شبهة إذا أمرت الرسل بعض الضالين، باتباع الحق، فادَّعوا أن إخوانهم، الذين على طريقتهم، لم يزالوا عليه؟ وهذه السفاهة، ورد الحق، بأقوال الضالين، إذا تأملت كل حق رد، فإذا هذا مآله لا يرد إلا بأقوال الضالين من المشركين، والدهريين، والفلاسفة، والصابئين، والملحدين في دين الله، المارقين، فهم أسوة كل من رد الحق إلى يوم القيامة.

Peygamberler bazı sapıklara hakka uymalarını emrettiğinde, onların kendi yollarında olan kardeşlerinin de eskiden beri bunun üzerinde olduklarını iddia etmelerinde ne gibi bir şüphe/delil olabilir ki?! Bu akılsızlık ve hakkın sapıkların sözleriyle reddedilmesi hususunu düşünecek olursan; reddedilen her hakkın akıbetinin ancak müşriklerden, dehriyyûndan (materyalistlerden), felsefecilerden, Sâbiîlerden ve Allah'ın dininde ilhada sapan dinden çıkmış sapıkların sözleriyle reddedildiğini görürsün. Onlar kıyamet gününe kadar hakkı reddeden herkesin önderleridir.

ولما احتجوا بفعل آبائهم، وجعلوها دافعة لما جاءت به الرسل، طعنوا بعد هذا بالحق، {وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى} أي: كذب افتراه هذا الرجل، الذي جاء به. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ} أي: سحر ظاهر بيِّن لكل أحد، تكذيبا بالحق، وترويجا على السفهاء.

Atalarının fiilleriyle delil getirip bunu peygamberlerin getirdiklerini savuşturmaya vesile kıldıktan sonra, hakka dil uzattılar: {وَقَالُوا مَا هَذَا إِلا إِفْكٌ مُفْتَرًى} “Ve: “Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir” dediler.” Yani onu getiren bu adamın uydurduğu bir yalandır [dediler]. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِينٌ} “İnkâr edenler kendilerine gelen hak için: “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” dediler.” Yani hakkı yalanlamak ve akılsızlara yutturmak maksadıyla herkes için apaçık ortada olan bir büyüdür [dediler].

ولما بيَّن ما ردوا به الحق، وأنها أقوال دون مرتبة الشبهة، فضلا أن تكون حجة، ذكر أنهم وإن أراد أحد أن يحتج لهم، فإنهم لا مستند لهم، ولا لهم شيء يعتمدون عليه أصلا فقال: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} حتى تكون عمدة لهم {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ} حتى يكون عندهم من أقواله وأحواله، ما يدفعون به، ما جئتهم به، فليس عندهم علم، ولا أثارة من علم.

Hakkı ne ile reddettiklerini ve bunların hüccet olmak şöyle dursun, bir şüphe derecesine bile ulaşmayan sözler olduğunu beyan ettikten sonra; bir kimse onlar adına delil getirmek istese dahi onların hiçbir dayanaklarının ve esas alabilecekleri hiçbir şeylerinin bulunmadığını zikrederek şöyle buyurdu: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} “Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik” ki bu kitaplar kendilerine dayanak olsun; {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ} “ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” ki onun söz ve hallerinden senin getirdiğin şeyi savuşturacak bir şeye sahip olsunlar. Dolayısıyla onların ne bir ilimleri ne de ilimden bir kalıntıları vardır.

ثم خوفهم ما فعل بالأمم المكذبين [قبلهم] فقال: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا} أي: ما بلغ هؤلاء المخاطبون {مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} {فَكَذَّبُوا} أي: الأمم الذين من قبلهم {رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} أي: إنكاري عليهم، وعقوبتي إياهم. قد أعلمنا ما فعل بهم من النكال، وأن منهم من أغرقه، ومنهم من أهلكه بالريح العقيم، وبالصيحة، وبالرجفة، وبالخسف بالأرض، وبإرسال الحاصب من السماء، فاحذروا يا هؤلاء المكذبون، أن تدوموا على التكذيب، فيأخذكم كما أخذ من قبلكم، ويصيبكم ما أصابهم.

Sonra [kendilerinden önceki] yalanlayıcı ümmetlere ne yaptığını hatırlatarak onları korkuttu ve şöyle buyurdu: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا} “Kendilerinden öncekiler de yalanlamışlardı. Oysa bunlar...” Yani bu muhataplar {مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “...onlara verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı.” {فَكَذَّبُوا} Yani kendilerinden önceki ümmetler {رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “...peygamberlerimi yalanladılar. Peki, benim cezalandırmam nasıl oldu!” Yani onları inkâr edip kınamam ve cezalandırmam [nasıl oldu!] Gerçekten de onlara ibret verici ne cezalar uyguladığını; kimini suda boğduğunu, kimini kasıp kavuran bir rüzgârla, kimini korkunç bir sesle (sayha), kimini şiddetli bir sarsıntıyla, kimini yerin dibine geçirmekle ve kimini de gökten taş yağdırarak helak ettiğini bize bildirmiştir. O halde ey bu yalanlayıcılar! Yalanlamayı sürdürmekten sakının; yoksa sizden öncekileri yakaladığı gibi sizi de yakalar ve onların başına gelenler sizin de başınıza gelir.

{٤٦ - ٥٠} {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ * قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ} .

{٤٦ - ٥٠} {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ * قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلامُ الْغُيُوبِ} “(46-50) De ki: “Size tek bir öğüt veriyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkın, sonra da iyice düşünün! Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizi uyaran bir elçiden başkası değildir.” De ki: “Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun! Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O her şeye hakkıyla şahittir.” De ki: “Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar; O gaybları hakkıyla bilendir.””

أي {قُلْ} يا أيها الرسول، لهؤلاء المكذبين المعاندين، المتصدين لرد الحق وتكذيبه، والقدح بمن جاء به: {إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} أي: بخصلة واحدة، أشير عليكم بها، وأنصح لكم في سلوكها، وهي طريق نصف، لست أدعوكم بها إلى اتباع قولي، ولا إلى ترك قولكم، من دون موجب لذلك، وهي: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} أي: تنهضوا بهمة، ونشاط، وقصد لاتباع الصواب، وإخلاص لله، مجتمعين، ومتباحثين في ذلك، ومتناظرين، وفرادى، كل واحد يخاطب نفسه بذلك.

Yani Ey Resul! Hakkı reddetmeye, yalanlamaya ve onu getirene dil uzatmaya yeltenen bu inatçı yalanlayıcılara {قُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} “Size tek bir öğüt veriyorum.” Yani size tavsiye ettiğim ve tutmanızı samimiyetle öğütlediğim tek bir haslet vardır ki o tam bir insaf yoludur. Bununla sizi gerektirici bir sebep olmaksızın benim sözüme uymaya veya sözünüzü bırakmaya çağırmıyorum; o da şudur: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanızdır.” Yani doğruya ulaşma kastı ve Allah için ihlas ile himmet ve şevkle kalkmanız; hem ikişer ikişer bir araya gelip bu konuyu müzakere ve münazara ederek hem de teker teker her biriniz kendi nefsiyle baş başa kalarak bunu düşünmenizdir.

فإذا قمتم لله، مثنى وفرادى، استعملتم فكركم، وأجلتموه، وتدبرتم أحوال رسولكم، هل هو مجنون، فيه صفات المجانين من كلامه، وهيئته، وصفته؟ أم هو نبي صادق، منذر لكم ما يضركم، مما أمامكم من العذاب الشديد؟

Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalktığınızda, aklınızı kullanıp düşünür ve Peygamberinizin hallerini etraflıca tefekkür edersiniz: Acaba o, sözünde, heyetinde ve vasfında delilerin sıfatlarını taşıyan bir mecnun mudur? Yoksa o doğru sözlü bir peygamber olup önünüzdeki şiddetli azaptan size zarar verecek şeylere karşı sizi uyaran bir elçi midir?

فلو قبلوا هذه الموعظة، واستعملوها، لتبين لهم أكثر من غيرهم، أن رسول الله ﷺ، ليس بمجنون، لأن هيئاته (١) ليست كهيئات المجانين، في خنقهم، واختلاجهم، ونظرهم، بل هيئته أحسن الهيئات، وحركاته أجل الحركات، وهو أكمل الخلق، أدبا، وسكينة، وتواضعا، ووقارا، لا يكون [إلا] لأرزن الرجال عقلا.

Şayet bu öğüdü kabul edip uygulasalardı, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) deli olmadığını herkesten çok daha iyi anlarlardı. Zira onun görünüş ve halleri; boğuk sesleri, seğirmeleri ve bakışlarıyla delilerin hallerine benzemez. Bilakis onun hali en güzel hal, hareketleri en celil hareketlerdir. O; edep, vakar, tevazu ve sükûnet bakımından insanların en kâmilidir ki bunlar ancak akıl bakımından insanların en ağırbaşlı olanlarında bulunur.

ثم [إذا] تأملوا كلامه الفصيح، ولفظه المليح، وكلماته التي تملأ القلوب، أمنا، وإيمانا، وتزكى النفوس، وتطهر القلوب، وتبعث على مكارم الأخلاق، وتحث على محاسن الشيم، وترهب (٢) عن مساوئ الأخلاق ورذائلها، إذا تكلم رمقته العيون، هيبة وإجلالا وتعظيما.

Sonra onun fasih kelamını, güzel lafzını, kalpleri güven ve imanla dolduran, nefisleri arındıran, kalpleri temizleyen, güzel ahlaka sevk eden, iyi hasletleri teşvik eden ve kötü huylar ile rezilliklerden sakındıran kelimelerini düşündüklerinde; konuştuğu zaman heybet, saygı ve tazimden ötürü gözlerin ona dikildiğini [görürlerdi].

فهل هذا يشبه هذيان المجانين، وعربدتهم، وكلامهم الذي يشبه أحوالهم؟ "

Bu hiç delilerin hezeyanına, taşkınlığına ve onların hallerine benzeyen sözlerine benzer mi?!

فكل من تدبر أحواله ومقصده استعلام هل هو رسول الله أم لا؟ سواء تفكر وحده، أو مع غيره، جزم بأنه رسول الله حقا، ونبيه صدقا، خصوصا المخاطبين، الذي هو صاحبهم يعرفون أول أمره وآخره.

Maksadı onun Allah'ın elçisi olup olmadığını öğrenmek olan ve onun hallerini düşünen herkes -ister tek başına düşünsün ister başkasıyla beraber- onun gerçekten Allah'ın elçisi ve hak bir peygamber olduğunu kesinlikle anlar. Bilhassa onun arkadaşları olan, hayatının başını da sonunu da çok iyi bilen muhataplar bunu kesin olarak bilirler.

وثَمَّ مانع للنفوس آخر عن اتباع الداعي إلى الحق، وهو أنه يأخذ أموال من يستجيب له، ويأخذ أجرة على دعوته. فبين الله تعالى نزاهة رسوله ﷺ عن هذا الأمر فقال: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} أي: على اتباعكم للحق {فَهُوَ لَكُمْ} أي: فأشهدكم أن ذلك الأجر - على التقدير - أنه لكم، {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} أي: محيط علمه بما أدعو إليه، فلو كنت كاذبا، لأخذني بعقوبته، وشهيد أيضا على أعمالكم، سيحفظها عليكم، ثم يجازيكم بها.

Nefisleri hakka davet edene uymaktan alıkoyan bir başka engel daha vardır ki o da davete icabet edenin mallarını alması ve davetine karşılık bir ücret talep etmesidir. Allah Teâlâ Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu durumdan münezzeh olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: Sizden bir ücret istemişsem”; yani hakka uymanıza karşılık bir ücret istemişsem, {فَهُوَ لَكُمْ} “o sizin olsun!” Yani sizi şahit tutarım ki faraza böyle bir ücret varsa o sizin olsun! {إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O her şeye hakkıyla şahittir.” Yani çağırdığım şeyi O'nun ilmi kuşatmıştır; şayet yalancı olsaydım beni cezasıyla yakalardı. O sizin amellerinize de şahittir; onları sizin için koruyacak, sonra da karşılığını size verecektir.

ولما بين البراهين الدالة على صحة الحق، وبطلان الباطل، أخبر تعالى أن هذه سنته وعادته أن {يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ} لأنه بين من الحق في هذا الموضع، ورد به أقوال المكذبين، ما كان عبرة للمعتبرين، وآية للمتأملين.

Hakkın sıhhatine ve batılın batıllığına delalet eden burhanları açıkladıktan sonra, Allah Teâlâ bunun Kendi sünneti ve adeti olduğunu haber vererek “hakkı batılın tepesine indirir, böylece onun beynini parçalar ve o da yok olup gider” buyurdu. Zira bu makamda haktan açıkladığı ve yalanlayıcıların sözlerini kendisiyle reddettiği şeyler, ibret alanlar için bir ibret ve düşünenler için apaçık bir ayettir.

فإنك كما ترى، كيف اضمحلت أقوال المكذبين، وتبين كذبهم وعنادهم، وظهر الحق وسطع، وبطل الباطل وانقمع، وذلك بسبب بيان {عَلامُ الْغُيُوبِ} الذي يعلم ما تنطوي عليه القلوب، من الوساوس والشبه، ويعلم ما يقابل ذلك، ويدفعه من الحجج.

Nitekim senin de gördüğün gibi, yalanlayıcıların iddiaları nasıl da eriyip yok olmuş, onların yalancılıkları ve inatları gün yüzüne çıkmış, hak zuhur edip parlamış, batıl ise geçersiz kılınıp sindirilmiştir. Bu durum; kalplerin gizlediği vesvese ve şüpheleri bilen, bunlara mukabil gelecek ve bunları bertaraf edecek hüccetleri en iyi bilen {عَلامُ الْغُيُوبِ} “gaybları hakkıyla bilen” [Allah'ın] beyanı sayesindedir.

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ * قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} .

{قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ * قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} “De ki: “Hak geldi; artık batıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir.” De ki: “Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet hidayete erersem bu Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O hakkıyla işitendir, çok yakındır.””

فيعلم بها عباده، ويبينها لهم، ولهذا قال: {قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} أي: ظهر وبان، وصار بمنزلة الشمس، وظهر سلطانه، {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ} أي: اضمحل وبطل أمره، وذهب سلطانه، فلا يبدئ ولا يعيد.

Bunları kullarına öğretir ve onlara beyan eder. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “De ki: Hak geldi”; yani ortaya çıktı, apaçık belli oldu, güneş gibi parladı ve hâkimiyeti belirdi. {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ} “Artık batıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir.” Yani batıl silinip yok oldu, hükmü geçersiz kaldı ve saltanatı bitti; artık ne yeniden başlatabilir ne de geri getirebilir.

ولما تبين الحق بما دعا إليه الرسول، وكان المكذبون له، يرمونه بالضلال، أخبرهم بالحق، ووضحه لهم، وبين لهم عجزهم عن مقاومته، وأخبرهم أن رميهم له بالضلال، ليس بضائر الحق شيئا، ولا دافع ما جاء به.

Resul'ün çağırdığı şeyle hak apaçık ortaya çıkınca ve onu yalanlayanlar ona sapıklık isnadında bulununca; onlara hakkı haber verdi, bunu kendilerine açıkladı, ona karşı koymaktan âciz olduklarını gösterdi ve ona sapıklık isnat etmelerinin hakka hiçbir zarar vermeyeceğini ve getirdiği şeyi savuşturamayacağını onlara bildirdi.

وأنه إن ضل - وحاشاه من ذلك، لكن على سبيل التنزل في المجادلة - فإنما يضل على نفسه، أي: ضلاله قاصر على نفسه، غير متعد إلى غيره.

Şayet sapacak olursa -ki o bundan münezzehtir, lakin bu münazara üslubunda bir tenzildir (varsayımdır)- ancak kendi aleyhine sapmış olur; yani sapıklığı kendi nefsiyle sınırlı kalır, başkasına geçmez.

{وَإِنِ اهْتَدَيْتُ} فليس ذلك من نفسي، وحولي، وقوتي، وإنما هدايتي بما {يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} فهو مادة هدايتي، كما هو مادة هداية غيري. إن ربي {سَمِيعٌ} للأقوال والأصوات كلها {قَرِيبٌ} ممن دعاه وسأله وعبده.

{وَإِنِ اهْتَدَيْتُ} “Şayet hidayete erersem” bu kendimden, güç ve kuvvetimden değildir; benim hidayetim ancak {يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} “Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir.” Başkalarının hidayet kaynağı olduğu gibi benim de hidayet kaynağım O'dur. Şüphesiz Rabbim bütün sözleri ve sesleri {سَمِيعٌ} “hakkıyla işitendir”; Kendisine dua eden, isteyen ve ibadet eden kimseye {قَرِيبٌ} “çok yakındır.”

{٥١ - ٥٤} {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ * وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ * وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ * وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} .

{٥١ - ٥٤} {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ * وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ * وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ * وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} “(51-54) Onların dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. Ve: “Ona inandık” derler. Fakat uzak bir yerden [imana] el uzatıp kavuşmak onlar için nereden mümkün olsun! Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. Artık daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur. Şüphesiz onlar derin bir şüphe ve tereddüt içindeydiler.”

يقول تعالى {وَلَوْ تَرَى} أيها الرسول، ومن قام مقامك، حال هؤلاء المكذبين، {إِذْ فَزِعُوا} حين رأوا العذاب، وما أخبرتهم به الرسل، وما كذبوا به، لرأيت أمرا هائلا ومنظرا مفظعا، وحالة منكرة، وشدة شديدة، وذلك حين يحق عليهم العذاب.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ey Resul ve senin yerine geçen kimse! O yalanlayıcıların {إِذْ فَزِعُوا} “dehşete kapıldıkları an” yani azabı, elçilerin kendilerine haber verdiklerini ve yalanladıkları şeyleri gördükleri andaki hallerini {وَلَوْ تَرَى} “bir görseydin”; korkunç bir iş, feci bir manzara, dehşet verici bir hal ve pek çetin bir şiddet görürdün! İşte bu, azap onların üzerine hak olduğu zamandır.

فليس لهم عنه مهرب ولا فوت {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} أي: ليس بعيدا عن محل العذاب، بل يؤخذون، ثم يقذفون في النار.

Artık ondan ne bir kaçış ne de bir kurtuluş vardır. {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.” Yani azap mekânından uzak olmayan bir yerden; bilakis yakalanırlar ve sonra da ateşe atılırlar.

{وَقَالُوا} في تلك الحال: {آمَنَّا} بالله وصدقنا ما به كذبنا {و} لكن {أَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} أي: تناول الإيمان {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} قد حيل بينهم وبينه، وصار من الأمور المحالة في هذه الحالة، فلو أنهم آمنوا وقت الإمكان، لكان إيمانهم مقبولا ولكنهم {كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ} أي: يرمون {بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} بقذفهم الباطل، ليدحضوا به الحق، ولكن لا سبيل إلى ذلك، كما لا سبيل للرامي، من مكان بعيد إلى إصابة الغرض، فكذلك الباطل، من المحال أن يغلب الحق أو يدفعه، وإنما يكون له صولة، وقت غفلة الحق عنه، فإذا برز الحق، وقاوم الباطل، قمعه.

O durumda {وَقَالُوا} “Ve dediler ki:” {آمَنَّا} “İnandık!” Yani Allah'a inandık ve yalanladığımız şeyleri tasdik ettik [derler]. Fakat {أَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “[imana] el uzatıp kavuşmak onlar için nereden mümkün olsun”, {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “uzak bir yerden!” Artık kendileriyle iman arasına engel konulmuştur ve bu durumda imana ulaşmak imkânsız şeylerden biri haline gelmiştir. Şayet imkân vaktinde iman etselerdi imanları kabul olunurdu; fakat onlar: {كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ} “Daha önce onu inkâr etmişlerdi ve atıyorlardı”, {بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “uzak bir yerden gayba!” Yani hakkı çürütmek için batılı ileri sürüp duruyorlardı. Fakat uzak bir yerden hedefi vurmaya çalışan okçunun hedefe isabet ettirme imkânı olmadığı gibi, buna da asla imkân yoktur. Aynı şekilde batılın da hakkı yenmesi veya onu savuşturması imkânsızdır; batılın sadece hak ondan gafil olduğu zamanlarda geçici bir üstünlüğü/saldırısı olur. Ancak hak ortaya çıkıp batıla karşı durduğunda, onu ezer ve yok eder.

{وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} من الشهوات واللذات، والأولاد، والأموال، والخدم، والجنود، قد انفردوا بأعمالهم، وجاءوا فرادى، كما خلقوا، وتركوا ما خولوا، وراء ظهورهم، {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ} من الأمم السابقين، حين جاءهم الهلاك، حيل بينهم وبين ما يشتهون، {إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} أي: محدث الريبة وقلق القلب فلذلك، لم يؤمنوا، ولم يعتبوا حين استعتبوا.

Şehvetlerden, lezzetlerden, evlatlardan, mallardan, hizmetçilerden ve ordulardan {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “arzu ettikleri şeylerle aralarına engel konulmuştur.” Amelleriyle baş başa kalmışlar; ilk yaratıldıkları gibi tek başlarına gelmişler ve kendilerine bağışlanan şeyleri arkalarında bırakmışlardır. {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ} Helak kendilerine geldiğinde arzuladıkları şeylerle aralarına engel konulan geçmiş ümmetlerden “benzerlerine yapıldığı gibi...” {إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} “Şüphesiz onlar derin bir şüphe ve tereddüt içindeydiler.” Yani şüphe ve kalpte huzursuzluk doğuran bir şüphe içindeydiler; bu sebeple iman etmediler ve kendilerinden rıza istendiğinde de rıza göstermediler.

تم تفسير سورة سبأ - ولله الحمد والمنة، والفضل، ومنه العون، وعليه التوكل، وبه الثقة.

Sebe Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Hamd, minnet ve lütuf Allah'a mahsustur; yardım O'ndandır, tevekkül O'nadır ve güven O'nadır.